બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.24

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાદૃવાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે ધ્રુવચર્યાકીર્ત્તનં નામ ત્રયોવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એતચ્છ્રુત્વા તુ સુનયઃ પુનસ્તે સંશયાન્વિતાઃ ।
પપ્રચ્છુરુત્તરં ભૂયસ્તદા તે રોમહર્ષણમ્

યદેતદુક્તં ભવતાગૃહાણીત્યેવ વિસ્તૃતમ્ ।
કથં દેવગૃહાણિ સ્યુઃ કથં જ્યોતીંષિવર્ણય

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ જ્યોતિષાં ચૈવ નિર્ણયમ્ ।
વાયુરુવાચ
શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં તદા સૂતઃ સમાહિતઃ

ઉવાચ પરમં વાક્યં તેષાં સંશયનિર્ણયમ્ ।
અસ્મિન્નર્થે માહાપ્રાજ્ઞૈર્યદુક્તં જ્ઞાનબુદ્ધિભિઃ

એતદ્વો ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ભવમ્ ।
યથા દેવગૃહાણીહ સૂર્યચન્દ્રગ્રહાઃ સ્મૃતાઃ

તતઃ પરં ચ ત્રિવિધસ્યાગ્નેર્વક્ષ્યે સમુદ્ભવમ્ ।
દિવ્યસ્ય ભૌતિકસ્યાગ્નેરબ્યોનેઃ પાર્થિ વસ્ય તુ

વ્યુષ્ટાયાં તુ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
અવ્યાકૃતમિદં ત્વાસીન્નૈશેન તમસાવૃતમ્

સર્વભૂતાવશિષ્ટે ઽસ્મિંલ્લોકે નષ્ટવિશેષણે ।
સ્વયંભૂર્ભગવાંસ્તત્ર લોકતન્ત્રાર્થસાધકઃ

ખદ્યોતવત્સ વ્યચરદાવિર્ભાવચિકીર્ષયા ।
સો ઽગ્નિં દૃષ્ટ્વાથ લોકાદૌ પૃથિવીજલસંશ્રિતમ્

સંવૃત્ય તં પ્રકાશાર્થં ત્રિધા વ્યમજદીશ્વરઃ ।
પવનો યસ્તુ લોકે ઽસ્મિન્પાર્થિવઃ સો ઽગ્નિરુચ્યતે

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યે શુચિરગ્નિસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
વૈદ્યુતો ઽબ્જસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તેષાં વક્ષ્યે ઽથ લક્ષમમ્

વૈદ્યુતો જાઠરઃ સૌરો હ્યપાં ગર્ભાસ્ત્રયો ઽગ્રયઃ ।
તસ્માદપઃ પિબન્સૂર્યો ગોભિર્દીપ્યત્યસૌ દિવિ

વૈદ્યુતેન સમાવિષ્ટો વાર્ષ્યો નાદ્ભિઃ પ્રશામ્યતિ ।
માનવા નાં ચ કુક્ષિસ્થો નાદ્ભિઃ શાસ્યતિ પાવકઃ

તસ્માત્સૌરો વૈદ્યુતશ્ચ જાઠરશ્ચપ્યનિન્ધનઃ ।
કિઞ્ચિદપ્સુ મતં તેજઃ કિઞ્ચિદ્દૃષ્ટમબિં ધનમ્

કાષ્ઠેન્ધનસ્તુ નિર્મથ્યઃ સો ઽદ્ભિઃ શામ્યતિ પાવકઃ ।
અર્ચિષ્માન્પવમાનો ઽગ્નિર્નિષ્પ્રભો જાઠરઃ સ્મૃતઃ

યશ્ચાયં મણ્ડલે શુક્લો નિરૂષ્મા સંપ્રકાશકઃ ।
પ્રભા સૌરી તુ પાદેન હ્યસ્તં યાતિ દેવાકરે

અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્પ્રકાશતે ।
ઉદ્યન્તં ચ પુનઃ સૂર્યમૌષ્ણમયમાગ્નેયમાવિશત્

પાદેન પાર્થિવસ્યાગ્નેસ્તસ્માદગ્નિસ્તપત્યસૌ ।
પ્રાકાશ્યં ચ તથૌષ્ણ્યં ચ સૌરાગ્નેયે તુ તેજસી

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે પરસ્પરમ્ ।
ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તથા હ્યગ્નિશ્ચ દક્ષિણે

ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે હ્યપઃ ।
તસ્માત્તપ્તા ભવન્ત્યાપો દિવારત્રિપ્રવેશનાત્

અસ્તં યાતિ પુન સૂર્યે અહર્વૈ પ્રવિશત્યપઃ ।
તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા આપો ઽદૃશ્યન્ત ભાસ્વરાઃ

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે ।
ઉદયાસ્તમને નિત્યમહોરાત્રં વિશત્યપઃ

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યઃ પિબન્નંભો ગભસ્તિભિઃ ।
પાર્થિવાગ્નિવિમિશ્રો ઽસૌ દિવ્યઃ શુચિરિતિ સ્મૃતઃ

સહસ્રપાદસૌ વહ્નિર્ઘૃતકુંભનિભઃ શુચિઃ ।
આદત્તે સ તુ નાડીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ

નાદેયીશ્ચૈવ સામુદ્રીઃ કૌપ્યાશ્ચૈવ સમન્તતઃ ।
સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ યાશ્ચ કુલ્યાદિકા અપઃ

તસ્ય રશ્મિસહસ્રં તુ શીતવર્ષોષ્ણનિઃસ્તવમ્ ।
તાસાં ચતુઃશતા નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્ર મૂર્ત્તયઃ

ચન્દનાશ્ચૈવ સાધ્યશ્ચ કૂતનાકૂતનાસ્તથા ।
અમૃતા નામતઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ

હિમોદ્ગતાશ્ચ તાભ્યો ઽન્યા રશ્મયસ્ત્રિશતાઃ પુનઃ ।
દૃશ્યા મેઘાશ્ચ યામ્યશ્ચ હ્રદિન્યો હિમસર્જનાઃ

ચન્દ્રાસ્તા નામતઃ પ્રોક્તા મિતાભાસ્તુ ગભસ્તયઃ ।
શુક્લાશ્ચ કુહકાશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્તથા

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વસ્ત્રિશતા ધર્મસર્જનાઃ ।
સમં વિભજ્ય નાડીસ્તુ મનુષ્ટપિતૃદેવતાઃ

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા તુ પિતૄનપિ ।
અમૃતેન સુરાન્સર્વાંસ્ત્રીંસ્ત્રિભિસ્તર્પયત્યસૌ

વસંતે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ શતૈઃ સ તપતિ ત્રિભિઃ ।
વર્ષાસ્વથો શરદિ વૈ ચતુર્ભિશ્ચ પ્રવર્ષતિ

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમ મુત્સૃજતે ત્રિભિઃ ।
ઇન્દ્રો ધાતા ભગઃ પૂષા મિત્રો ઽથ વરુણોર્ઽયમા

અંશુર્વિવસ્વાસ્ત્વષ્ટા ચ સવિતા વિષ્ણુરેવ ચ ।
માઘમાસે તુ વરુણઃ પૂષા ચૈવ તુ ફલાલ્ગુને

ચૈત્રે માસિ તુ દેતોંશુર્ધાતા વૈશાખતાપનઃ ।
જ્યેષ્ઠમાસે ભવેદિન્દ્રશ્ચાષાઢે સવિતા રવિઃ

વિવસ્વાઞ્છ્રાવણે માસિ પ્રોષ્ઠે માસે ભાગઃ સ્મૃતઃ ।
પર્જન્યો ઽશ્વયુજે માસિ ત્વષ્ટા ચ કાર્તિકે રવિઃ

માર્ગશીર્ષે ભવેન્મિત્રઃ પૌષેવિષ્ણુઃ સનાતનઃ ।
પઞ્ચરશ્મિસહસ્રાણિ વરુણસ્યાર્કકર્મણિ

ષડ્ભિઃ સહસ્રૈઃ પૂષા તુ દેવો ઽશુસપ્તભિસ્તથા ।
ધાતાષ્ટભિઃ સહસ્રૈસ્તુ નવભિસ્તુ શતક્રતુઃ

સવિતા દશભિર્યાતિ યાત્યેકાદશભિર્ભગઃ ।
સપ્તભિસ્તપતે સિત્રસ્ત્વષ્ટા ચૈવાષ્ટભિસ્તપેત્

અર્યમા દશાભિર્યાતિ પર્જન્યો નવભિસ્તપેત્ ।
ષડ્ભી રશ્મિસહસ્રૈસ્તુ વિષણુસ્તપતિ મેદિનીમ્

વસંતે કપિલઃ સૂર્યો ગ્રીષ્મેર્ઽકઃ કનકપ્રભઃ ।
શ્વેતવર્ણસ્તુ વર્ષાસુ પાણ્ડુઃ શરદિ ભાસ્કરઃ

હેમન્તે તામ્રવર્ણસ્તુ શૈશિરે લોહિતો રવિઃ ।
ઇતિ વર્ણાઃ સમા ખ્યાતાઃ સૂર્યસ્યર્તુસમુદ્ભવાઃ

ઔષધીષુ બલં ધત્તે સ્વધયા ચ પિદૃષ્વપિ ।
સૂર્યો ઽમરેષ્વપ્યમૃતં ત્રયં ત્રિષુ ન યચ્છતિ

એવં રશ્મિસહસ્રં તુ સૌરં લોકાર્થસાધકમ્ ।
ભિદ્યતે ઋતુમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિસ્રવમ્

ઇત્યેતન્મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં સૂર્ય સંજ્ઞિતમ્ ।
નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ

ચન્દ્રઋક્ષગ્રહાઃ સર્વે વિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસંભવાઃ ।
નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો ગ્રહ રાજો દિવાકરઃ

શેષાઃ પઞ્ચ ગ્રહા જ્ઞેયા ઈશ્વરાઃ કામચારિણઃ ।
પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઉદકં ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ

શેષાણા પ્રકૃતીઃ સ્મયગ્વર્ણ્યમાના નિબોધત ।
સુરસેનાપતિઃ સ્કન્દઃ પઠ્યતે ઽઙ્ગારકો ગ્રહઃ

નારાયણં બુધં પ્રાહુર્વેદજ્ઞાનવિદો બુધાઃ ।
રુદ્રો વૈવસ્વતઃ સાક્ષાદ્યમો લોકપ્રભુઃ સ્વયમ્

મહાગ્રહો દ્વિજશ્રેષ્ઠો મન્દગામી શનૈશ્વરઃ ।
દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ ભાનુમન્તૌ મહા ગ્રહૌ

પ્રજાપતિસુતાવેતાવુભૌ શુક્રબૃહસ્પતી ।
આદિત્યમૂલમખિલં ત્રૈલોક્યં નાત્ર સંશયઃ

ભવત્યસ્માજ્જગત્કૃત્સ્નં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
રુદ્રોપેન્દ્રેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્રાસ્ત્રિદિવૌકસામ્

દ્યુતિર્દ્યુતિમતાં કૃત્સ્નં યત્તેજઃ સાર્વલૌકિકમ્ ।
સર્વાત્મા સર્વલોકેશો મહાદેવઃ પ્રજાપતિઃ

સૂર્ય એવ ત્રિલોકસ્ય સૂલં પરમદૈવતમ્ ।
તતઃ સંજાયતે સર્વં તત્ર ચૈવ પ્રલીયતે

ભાવાભાવૌ હિ લોકાનામાદિત્યાન્નિઃમૃતૌ પુરા ।
જગજ્જ્ઞેયો ગ્રહો વિપ્રા દીપ્તિમાન્સુપ્રભો રવિઃ

અત્ર ગચ્છન્તિ નિધનં જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ ।
ક્ષણા મુહૂર્ત્તા દિવસા નિશાઃ પક્ષાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ

માસાઃ સંવત્સરાશ્ચૈવ ઋતવો ઽથ યુગાનિ ચ ।
તદાદિત્યાદૃતે હ્યેષા કાલંસખ્યા ન વિદ્યતે

કાલાદૃતે ન નિગમો ન દીક્ષા નાહ્નિકક્રમઃ ।
ઋતૂનામવિભાગાચ્ચ પુષ્પમૂલફલં કુતઃ

કુતઃ સસ્યવિનિષ્પત્તિસ્તૃણૌષધિગણો ઽપિ વા ।
અભાવો વ્યવહારાણાં જન્તૂનાં દિવિ ચૈહ ચ

જગત્પ્રતાપનમૃતે ભાસ્કરં વારિતસ્કરમ્ ।
સ એષ કાલશ્ચાગ્નિશ્ચ દ્વાદશાત્મા પ્રજાપતિઃ

તપત્યેષ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
સ એષ તેચસાં રાશિસ્તમો ઘ્રન્સાર્વલૌકિકમ્

ઉત્તમં માર્ગમાસ્થાય વાયોર્ભાભિરિદં જગત્ ।
પાર્શ્વમૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ તાપયત્યેષ સર્વશઃ

યથા પ્રભાકરો દીપોગૃહમધ્યે ઽવલંબિતઃ ।
પાર્શ્વમૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ તમો નાશયતે સમમ્

તદ્વત્સહસ્રકિરણો ગ્રહરાજો જગત્પતિઃ ।
સૂર્યો ગોભિર્જગત્સર્વમાદીપયતિ સર્વતઃ

રવે રશ્મિસહસ્રં યત્પ્રાઙ્મયા સમુદાત્દૃતમ્ ।
તેષાં શ્રેષ્ઠાઃ પુનઃ સપ્ત રશ્મયો ગ્રહયો નયઃ

સુષુમ્ણો હરિકેશશ્ચ વિશ્વકર્મા તથૈવ ચ ।
વિશ્વશ્રવાઃ પુનશ્ચાન્યઃ સંપદ્વસુરતઃ પરઃ

અર્વાવસુઃ પુનશ્ચાન્યઃ સ્વરાડન્યઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
સુષુમ્ણઃ સૂર્યરશ્મિસ્તુ ક્ષીણ શશિનમેધયેત્

તિર્યગૂર્ધ્વપ્રચારો ઽસૌ સુષુમ્ણઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।
હરિ કેશઃ પુરસ્તાદ્ય ઋક્ષયોનિઃ સ કીત્યતે

દક્ષિણે વિશ્વકર્મા તુ રશ્મિન્વર્દ્ધયતે વુધમ્ ।
વિશ્વશ્રવાસ્તુ યઃ પશ્ચચ્છુક્રયોનિઃ સ્મૃતો બુધૈઃ

સંપદ્વસુસ્તુ યો રશ્મિઃ સ યોનિર્લોહિતસ્ય તુ ।
ષષ્ઠસ્ત્વર્વ્વાવસૂ રશ્મિર્યોનિસ્તુ સ બૃહસ્પતેઃ

શનૈશ્ચરંપુન શ્ચાપિ રશ્મિરાપ્યાયતે સ્વરાટ્ ।
એવં સૂર્યપ્રભાવેણ ગ્રહનક્ષત્રતારકાઃ

વર્ત્ન્તે દિવિ તાઃ સર્વા વિશ્વં ચૈદં પુનર્જગત્ ।
નક્ષીયન્તે યતસ્તાનિ તસ્માન્નક્ષત્રસંજ્ઞિતાઃ

ક્ષેત્રાણ્યેતાનિ વૈ પૂર્વમાપતન્તિ ગભસ્તિભિઃ ।
તેષાં ક્ષેત્રાણ્યથાદત્તે સૂર્યો નક્ષત્રકારકાઃ

તીર્ણાનાં સુકૃતેનેહ સુકૃતાન્તે ગ્રહાશ્રયાત્ ।
તારણાત્તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ તારકાઃ

દિવ્યાનાં પાર્થિવાનાં ચ નૈશાનાં ચૈવ સર્વશઃ ।
આદાનાન્નિત્યમાદિત્યસ્તેજસા તપસામપિ

સ્વનં સ્યન્દનાર્થે ચુ ધાતુરેષુ વિભાવ્યતે ।
સ્વનાત્તેજસો ઽપાં ચ તેનાસૌ સવિતા મતઃ

બહ્વર્થશ્ચદિરિત્યેષ હ્લાદને ધાતુરુચ્યતે ।
શુક્લત્વે ચામૃતત્વે ચ શીતત્વે ચ વિભાવ્યતે

સૂર્યાચન્દ્રમસો ર્દિવ્યે મણ્ડલે ભાસ્વરે ખગે ।
જલતેચૌમયે શુક્લે વૃત્તકુંભનિભે શુભે

ઘનતોયાત્મકં તત્ર મણ્ડલં શશિનઃ સ્મૃતમ્ ।
ઘનતેજોમયં શુક્લં મણ્ડલં ભાસ્કરસ્ય તુ

વિશન્તિ સર્વદેવાસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ઋક્ષસૂર્યગ્રહાશ્રયાઃ

તાનિ દેવગૃહાણ્યેવ તદાખ્યાસ્તે ભવન્તિ ચ ।
સૌરં સૂર્યો વિશેત્સ્થાનં સૌમ્યં સોમસ્તથૈવ ચ

શૌક્રં શુક્રો વિશેત્સ્થાનં ષોડ શાર્ચિઃ પ્રભાસ્વરમ્ ।
જૈવં બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લૌહિતં ચૈવ લોહિતઃ

શનૈશ્ચરો ર્વિશેત્સ્થાનં દેવઃ શાનૈસ્ચરં તથા ।
બૌધં બુધો ઽથ સ્વર્ભાનુઃ સ્વર્ભાનુસ્થાનમાસ્થિતઃ

નક્ષત્રાણિ ચ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ વિશન્ત્યુત ।
ગૃહાણ્યેતાનિ સર્વાણિ જ્યોતીંષિ સુકૃતાત્મ નામ્

કલ્પાદૌ સંપ્રવૃત્તાનિ નિર્મિતાનિ સ્વયંભુવા ।
સ્થાનાન્યેતાનિ તિષ્ઠન્તિ યાવદાત્રૂતસંપ્લવમ્

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવસ્થાનાનિ તાનિ વૈ ।
અભિમાનિનો ઽવતિષ્ઠન્તે દેવસ્થાનાનિ વૈ પુનઃ

અતીતૈસ્તુ સહાતીતા ભાવ્યા ભાવ્યૈઃ સુરૈઃ સહ ।
વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ સ્થાનિભિસ્તૈઃ સુરૈઃ સહ ।
અસ્મિન્મન્વન્તરે ચૈવ ગ્રહા વૈતાનિકાઃ સ્મૃતાઃ

વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈવસ્વતે ઽન્તરે ।
ત્વિષિનામા ધર્મસુતઃ સોમો દેવો વસુઃ સ્મૃતઃ

શુક્રો દેવસ્તુ વિજ્ઞેયો ભાર્ગવો ઽસુરયાજકઃ ।
બૃહત્તેજાઃ સ્મૃતો દેવો દેવાચાર્યો ઽગિ રસ્સુતઃ

બુધો મનોહરશ્ચૈવ ત્વિષિપુત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
શનૈશ્ચરો વિરૂપસ્તુ સંજ્ઞાપુત્રો વિવસ્વતઃ

અગ્નેર્વિકેશ્યાં જજ્ઞે તુ યુવાસૌ લોહિતાધિપઃ ।
નક્ષત્રાણ્યૃક્ષનામાનો દાક્ષાયણ્યસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ

સ્વર્ભાનુઃ સિંહિકાપુત્રો ભૂતસંતાપનો ઽસુરઃ ।
સોમર્ક્ષગ્રહસૂર્યેષુ કીર્ત્તિતા હ્યભિમાનિનઃ

સ્થાનાન્યેતાનિ ચોક્તાનિ સ્થાનિનશ્ચાથ દેવતાઃ ।
શુક્લમગ્નિમયં સ્થાનં સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ

સહસ્રાંશોસ્ત્વિષેઃ સ્થાનમમ્મયં શુક્લમેવ ચ ।
આપ્યં શ્યામં મનોજ્ઞસ્ય પઞ્ચરશ્મેર્ગૃહં સ્મૃતમ્

શુક્રસ્યાપ્યમ્મયં શુક્લં પદ્મં ષૌડઃશરશ્મિષુ ।
નવરશ્મેસ્તુ ભૌમસ્ય લૌહિતં સ્થાનમમ્મયમ્

હરિદાપ્યં બૃહત્સ્થાનં દ્વાદશાંશૈર્બૃહસ્પતેઃ ।
અષૃ રશ્મિગૃહં પ્રોક્તં કૃષ્ણં મન્દસ્ય ચામ્મયમ્

સ્વર્ભાનોસ્તામસં સ્થાનં ભૂતસંતાપનાલયમ્ ।
વિજ્ઞેયાસ્તારકાઃ સર્વા અમ્મયાસ્ત્ત્વે કરશ્મયઃ

આશ્રયાઃ પુણ્યકીર્તીનાં સુશુક્લાશ્ચાપિ વર્ણતઃ ।
ઘનતોયાત્મિકા જ્ઞેયાઃ કલ્પાદાવેવ નિર્મિતાઃ

આદિત્યરશ્મિસંયોગાત્સંપ્રકાશાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કંભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ

ત્રિગુણાસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ ।
દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ

તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વાધસ્તાત્પ્રસર્પતિ ।
ઉદ્ધૃત્ય પૃથિવીછાયાં નિર્મિતો મણ્ડલાકૃતિઃ

સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્સ્થાનં તૃતીયં યત્તમોમયમ્ ।
આદિત્યાત્તચ્ચ નિષ્ક્રમ્ય સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ

આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ ।
સ્વર્ભાસા નુદતે યસ્માત્તસ્માત્સ્વર્ભાનુરુચ્યતે

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્તુ વિધીયતે ।
વિષ્કંભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાગ્રાત્પ્રમાણતઃ

ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ ।
બૃહસ્પતેઃ પાદ હીનૌ ભૌમસૌરાવુભૌ સ્મૃતૌ

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ ।
તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તિ ચ યાનિ વૈ

બુધેન સમરૂપાણિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચ વૈ ।
પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગીનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરાત્ ।
શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને

પૂર્વાપરનિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ ચ ।
યોજનાદ્યર્દ્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે

ઉપરિષ્ટાત્ત્રયસ્તેષાં ગ્રહા યે દૂરસર્પિણઃ ।
સૌરોઙ્ગિરાશ્ચ વક્રશ્ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ

તેભ્યો ઽધ સ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનરેવ મહાગ્રહાઃ ।
સૂર્યસોમૌ બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ

તાવત્યસ્તારકાકોટ્યો યાવદૃક્ષાણિ સર્વશઃ ।
વિધિના નિયમાચ્ચૈષામૃક્ષચર્યા વ્યવસ્થિતા

ગતિસ્તાસુ ચ સૂર્યસ્ય નીચૌચ્ચે ત્વયનક્રમાત્ ।
ઉત્તરાયણમાર્ગસ્થો યદા પર્વસુ ચન્દ્રમાઃ

ઉચ્ચત્વાદ્દૃશ્યતે શીઘ્રં નીતિવ્યક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ ।
તદા દક્ષિણમાર્ગસ્યો નીયાં વિથીમુપાશ્રિતઃ

ભૂમિ લેખાવૃતઃ સૂર્યઃ પૂર્ણામાવાસ્યયોઃ સદા ।
ન દૃશ્યતે યથાકાલં શીઘ્રમસ્તમુપૈતિ ચ

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્યમાવસ્યાં નિશાકરઃ ।
દૃશ્યતે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યાચન્દ્રમસાવૃતઃ ।
સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ

ઉત્તરાસુ ચ વીથીષુ વ્યન્તરાસ્તમનોદયૌ ।
પૂર્ણામવાસ્યયોર્જ્ઞોયૌ જ્યોતિશ્ચક્રાનુવર્તિનૌ

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ચરતિ રશ્મિવાન્ ।
તદા સર્વગ્રહાણાં ચ સૂર્યો ઽધસ્તાત્પ્રસર્પતિ

વિસ્તીર્ણ મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્દ્ધ્વ ચરતે શશી ।
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્દ્ધ્વ પ્રસર્પતિ

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્ચોર્દ્ધ્ર બુધાદૂર્દ્ધ્વં તુ ભાર્ગવઃ ।
વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્દ્ધ્વ વક્રાદૂર્દ્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ

તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માત્સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્ ।
ઋષીણાં ચાપિ સપ્તાનાં ધ્રુવ ઊર્દ્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ

દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ ।
તારાગ્રહાન્તરાણિ સ્યુરુપરિષ્ટાદ્યથાક્રમમ્

ગ્રહાશ્ચ ચન્દ્રસૂર્યૌં ચ દિવિ દિવ્યેન તેજ સા ।
નિત્યમૃક્ષેષુ યુજ્યન્તે ગચ્છન્તો નિયતાઃ ક્રમાત્

ગ્રહનક્ષત્રસૂર્યાસ્તુ નીચોચ્ચમૃજવસ્તથા ।
સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્પ્રજાઃ

પરસ્પરસ્થિતા હ્યેતે યુજ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્ ।
અસંકરેણ વિજ્ઞેયસ્તેષાં યોગસ્તુ વૈ બુધૈઃ

ઇત્યેવં સન્નિવેશો વૈ વૃથિવ્યા જ્યૌતિષસ્ય ચ ।
દ્વિપાનામુદધીનાં ચ પર્વતાનાં ત્થૈવ ચ

વર્ષાણાં ચ નદીનાં ચ યે ચ તેષુ વસંતિ વૈ ।
એતેષ્વેવ ગ્રહાઃ સર્વે નક્ષત્રેષુ સમુત્થિતાઃ

વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈ ચાક્ષુષેંઽતરે ।
વિશાખાસુ સમુત્પન્નો ગ્રહાણાં પ્રથમો ગ્રહઃ

ત્વિષિમાન્ ધર્મપુત્રસ્તુ સોમો દેવો વસોસ્સુતઃ ।
શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાકરઃ

ષોડશાર્ચિર્ભૃગોઃ પુત્રઃ શુક્રઃ સૂર્યાદનન્તરમ્ ।
તારાગ્રહાણાં પ્રવરસ્તિષ્યઋક્ષે સમુત્થિતઃ

ગ્રહશ્ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રો દ્વાદશાર્ચિર્બૃહસ્પતિઃ ।
ફાલ્ગુનીષુ સમુત્પન્નઃ પૂર્વાસુ ચ જગદ્ગુરુઃ

નવાર્ચિર્લોહિતાઙ્ગશ્ચ પ્રજાપતિસુતો ગ્રહઃ ।
આષાઢાસ્વિહ પૂર્વાસુ સમુત્પન્ન ઇતિ શ્રુતિઃ

રેવતીષ્વેવ સપ્તાર્ચિસ્તથા સૌરિઃ શનૈશ્ચરઃ ।
સૌમ્યો બુધો ધનિષ્ઠાસુ પઞ્ચાર્ચિરુદિતો ગ્રહઃ

તમોમયો મૃત્યુસુતઃ પ્રજાક્ષયકરઃ શિખી ।
આર્શ્લેષાસુ સમુત્પન્નઃ સર્વહારી મહાગ્રહઃ

તથા સ્વનામધેયેષુ દાક્ષાયણ્યઃ સમુછ્રિતાઃ ।
તમોવીર્યમયો રાહુઃ પ્રકૃત્યા કૃષ્ણમણ્ડલઃ

ભરણીષુ સમુત્પન્નો ગ્રહશ્ચન્દ્રાર્કમર્દ્દનઃ ।
એતે તારા ગ્રહાશ્ચાપિ બોદ્ધવ્યા ભાર્ગવાદયઃ

જન્મનક્ષત્રપીડાસુ યાન્તિ વૈગુણ્યતાં યતઃ ।
સ્પૃશ્યન્તે તેન દોષેણ તતસ્તદ્ગ્રહભક્તિતઃ

સર્વગ્રહાણામેતેષામાદિરાદિત્ય ઉચ્યતે ।
તારાગ્રહાણાં શુક્રસ્તુ કેતૂનામપિ ધૂમવાન્

ધ્રુવઃ કીલો ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દ્દિશમ્ ।
નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદયનાનાં તથોત્તરમ્

વર્ષાણાં ચાપિ પઞ્ચાનામાદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ।
ઋતૂનાં શિશિરશ્ચાપિ માસાનાં માઘ એવ ચ

પક્ષાણાં શુક્લપક્ષશ્ચ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા ।
અહોરાત્રવિભાગાનામહશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્

મુહૂર્ત્તાનાં તથૈવાદિર્મુહૂર્ત્તો રુદ્રદૈવતઃ ।
ક્ષણશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદાં વરાઃ

શ્રવણાન્તં ધનિષ્ઠાદિ યુગં સ્યાત્પઞ્ચવાર્ષિકમ્ ।
ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્પરિવર્ત્તતે

દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્કાલસ્તદ્વિદ્ભિરીશ્વરઃ ।
ચતુર્વિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્ત્તકનિવર્ત્તકઃ

તસ્યાપિ ભગવાન્રુદ્રઃ સાક્ષાદ્દેવઃ પ્રવર્ત્તકઃ ।
ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવ સંનિવેશોર્ઽથનિશ્ચયાત્

લોકસંવ્યવહારાર્થ મીશ્વરેણ વિનિર્મિતઃ ।
ઉત્તરાશ્રવણેનાસૌ સંક્ષિપ્તશ્ચ ધ્રુવે તથા

સર્વતસ્તેષુ વિસ્તીર્ણો વૃત્તાકાર ઇવ સ્થિતઃ ।
બુદ્ધિબૂર્વં ભાગવતા કલ્પદૌ સંપ્રવર્ત્તિતઃ

સાશ્રયઃ સો ઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિષાત્મકઃ ।
વૈશ્વરૂપપ્રધાનસ્ય પરિણામો ઽયમદ્ભુતઃ

નૈતચ્છક્યં પ્રસંખ્યાતું યાથાતથ્યેન કેનચિત્ ।
ગતાગતં મનુષ્યેણ જ્યોતિષાં સાંસચક્ષુષા

આગમાદનુમા નાચ્ચ પ્રત્યક્ષદુપપત્તિતઃ ।
પરિક્ષ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા

ચક્ષુઃ શાસ્ત્રં જલં લેખ્યં ગણિતં બુદ્ધિવિત્તમાઃ ।
પઞ્ચૈતે હેતવો વિપ્રા જ્યોતિર્ગણવિવેચને