બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.1

શ્રીગણેશાય નમઃ
શ્રીસરસ્વત્યૈ નમઃ
શ્રીરામચન્દ્રાય નમઃ
અથ બ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણં પૂર્વભાગપ્રારમ્ભઃ ।
નમોનમઃ ક્ષયે સૃષ્ટૌ સ્થિતૌ સત્ત્વમયાય વા ।
નમો રજસ્તમઃસત્ત્વત્રિરૂપાય સ્વયંભુવે

જિતં ભગવતા તેન હરિણા લોકધારિણા ।
અજેન વિશ્વરૂપેણ નિર્ગુણેન ગુણાત્મના

બ્રહ્માણં લોકકર્ત્તારં સર્વજ્ઞમપરાજિતમ્ ।
પ્રભુંભૂતભવિષ્યસ્ય સામ્પ્રતસ્ય ચ સત્પતિમ્

જ્ઞાનમબ્રતિમં તસ્ય વૈરાગ્યં ચ જગત્પતેઃ ।
ઐશ્વર્ય્યં ચૈવ ધર્મશ્ચ સદ્ભિઃ સેવ્યં ચતુષ્ટયમ્

ઇમાન્નરસ્ય વૈ ભાવાન્નિત્યં સદસદાત્મકાન્ ।
અવિંશકઃ પુનસ્તાન્વૈ ક્રિયાભાવાર્થમીશ્વરઃ

લોકકૃલ્લોકતત્ત્વજ્ઞો યોગમાસ્થાય યોગવિત્ ।
અસૃજત્સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

તસહં વિશ્વકર્માણં સત્પતિં લોકસાક્ષિણમ્ ।
પુરાણાખ્યાનજિજ્ઞાસુર્ગચ્છામિ શરણં વિભુમ્

પુરાણં લોકતત્ત્વાર્થમશિલં વેદસંમિતમ્ ।
પ્રશશંસ સ ભગવાન્ વસિષ્ઠાય પ્રજાપતિઃ

તત્ત્વજ્ઞાનામૃતં પુણ્યં વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ ।
પૌત્રમધ્યાપયામાસ શક્તેઃ પુત્રં પરાશરમ્

પરાશરશ્ચ ભગવાન્ જાતૂકર્ણ્યમૃષિં પુરા ।
તમધ્યાપિતવાન્દિવ્યં પુરાણં વેદસંમિતમ્

અધિગમ્ય પુરાણં તુ જાતૂકર્ણ્યો વિશેષવિત્ ।
દ્વૈપાયનાય પ્રદદૌ પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્

દ્વૈપાયનસ્તતઃ પ્રીતઃશષ્યેભ્યઃપ્રદદૌવશી ।
લોકતત્ત્વવિધાનાર્થં પઞ્ચભ્યઃ પરમાદ્ભુતમ્

વિખ્યાપનાર્થં લોકેષુ બહ્વર્થં શ્રુતિસંમતમ્ ।
જૈમિનિઞ્ચ સુમન્તું ચ વૈશંપાયનમેવચ

ચતુર્થં પૈલવં તેષાં પઞ્ચમં લોમહર્ષણમ્ ।
સૂતમદ્ભુતવૃત્તાન્તં વિનીતં ધાર્મિકં શ્રુચિમ્

અધીત્ય ચ પુરાણં ચ વિનીતો લોમહર્ષણઃ ।
ઋષિણા ચ ત્વયા પૃષ્ટઃ કૃતપ્રજ્ઞઃ સુધાર્મિકઃ

વસિષ્ઠશ્ચાપિ મુનિભિઃ પ્રણામ્ય શિરસા મુનીન્ ।
ભક્ત્યા પરમયા યુક્તઃ કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્

અવાપ્તવિદ્યઃ સર્તુષ્ટઃ કુરુક્ષેત્રમુપાગમત્ ।
સત્રે સવિતતે યત્ર યજમાનાનૃષીઞ્શુચીન્

વિનયેનોપસંગમ્ય સત્ર્રિણો રોમહર્ષણમ્ ।
વિધાનતો યથાશાસ્ત્રં પ્રજ્ઞયાતિજગામ હ

ઋષયશ્ચાપિ તે સર્વે તદાનીં રોમહર્ષણમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પરમસંહૃષ્ટાઃ પ્રીતાઃ સુમનસસ્તથા

સત્કારૈરર્ચ્ચયામાસુરર્ઘ્યપાદ્યાદિભિસ્તતઃ ।
અભિવાદ્ય મુનીન્સર્વાન્ રાજાજ્ઞામભિગમ્ય ચ

ઋષિભિસ્તૈરનુજ્ઞાતઃ પૃષ્ટઃ સર્વમનામયમ્ ।
અભિગમ્ય મુનીન્સર્વાંસ્તેજો બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
સદસ્યાનુમતે રમ્યે સ્વાસ્તીર્ણે સમુપાવિશત્

ઉપવિષ્ટે તદા તસ્મિન્મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ।
મુદાન્વિતા યથાન્યાયં વિનયસ્થાઃ સમાહિતાઃ

સર્વે તે ઋષયશ્ચૈનં પરિવાર્ય મહાવ્રતમ્ ।
પરમપ્રીતિસંયુક્તા ઇત્યૂચુઃ સૂતનન્દનમ્

સ્વાગતં તે મહાભાગ દિષ્ટ્યા ચ ત્વાંનિરામયમ્ ।
પશ્યામ ધીમન્નત્રસ્થાઃ સુબ્રતં મુનિસત્તમમ્

અશૂન્યા મે રસાદ્યૈવ ભવતઃ પુણ્યકર્મણઃ ।
ભવાંસ્તસ્ય મુનેઃ સૂત વ્યાસસ્યાપિ મહાત્મનઃ

અનુગ્રાહ્યઃ સદા ધીમાત્ર્ શિષ્યઃ શિષ્યગુણાન્વિતઃ ।
કૃતબુદ્ધિશ્ચ તે તત્ત્વમનુગ્રાહ્યતયા પ્રભો

અવાપ્ય વિપુલં જ્ઞાનં સર્વતશ્છિન્નસંશયઃ ।
પૃચ્ચતાં નઃ સદા પ્રાજ્ઞ સર્વમાખ્યાતુમર્હસિ

તદિચ્છામઃ કથાં દિવ્યાં પૌરાણીં શ્રુતિસંમિતામ્ ।
શ્રોતું ધર્માર્થયુક્તાં તુ એતવ્દ્યાસાચ્છ્રુતં ત્વયા

એવસુક્તસ્તદા સૂતસ્ત્વૃષિભિર્વિનયાન્વિતઃ ।
ઉવાચ પરમાપ્રાક્જ્ઞો વિનીતોત્તર મુત્તમમ્

ઋષેઃ શુશ્રૂષણં યચ્ચ તસ્માત્પ્રજ્ઞા ચ યા મમ ।
યસ્માચ્છુશૂષણાર્થં ચ તત્સત્યમિતિ નિશ્ચયઃ

એવં ગતેર્ઽથે યચ્છક્યં મયા વક્તું દ્વિજોત્તમાઃ ।
જિજ્ઞાસા યત્ર યુષ્માકં તદાજ્ઞાતુમિહાર્હથ

એતચ્છ્રુત્વા તુ મુનયો મધુરં તસ્ય ભાષિતમ્ ।
પ્રત્યૂચુસ્તે પુનઃ સૂતં બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણમ્

ભવાન્ વિશેષકુશલો વ્યાસં સાક્ષાત્તુ દૃષ્ટવાન્ ।
તસ્માત્ત્વં સંભવં કૃત્સ્નં લોકસ્યેમં વિદર્શય

યસ્ય યસ્યાન્વયે યે યે તાંસ્તાનિચ્છામ વેદિતુમ્ ।
તેષાં પૂર્વવિસૃષ્ટિં ચ વિચિત્રાં ત્વં પ્રજાપતેઃ ।
સત્કૃત્ય પરિપૃષ્ટઃ સ મહાત્મા રોમહર્ષણઃ

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથયામાસ સત્તમઃ ।
સૂત ઉવાચ
યો મે દ્વૈપાયનપ્રીતઃ કથાં વૈ દ્વિજસત્તમાઃ

પુણ્યામાખ્યાતવાન્વિપ્રાસ્તાં વૈ વક્ષ્યામ્યનુક્રમાત્ ।
પુરાણં સંપ્રવક્ષ્યામિ યદુક્તં માતરિશ્વના

પૃષ્ટેન મુનિભિઃ પૂર્વં નૈમિષીયૈર્મ હાત્મભિઃ ।
સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ

વંશ્યાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ ।
પ્રક્રિયા પ્રથમઃ પાદઃ કથાયાં સ્યાત્પરિગ્રહઃ

અનુષઙ્ગ ઉત્પોદ્ધાત ઉપસંહાર એવ ચ ।
એવં પાદાસ્તુ ચત્વારઃ સમાસાત્કીંર્તિતા મયા

વક્ષ્યામિ તાન્પુરસ્તાત્તુ વિસ્તરેણ યથાક્રમમ્ ।
પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણં બ્રહ્મણા શ્રુતમ્

અનન્તરં ચ વક્ત્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિઃસૃતાઃ ।
અઙ્ગાનિ ધર્મશાસ્ત્રં ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા

અવ્યક્તં કારણં યત્તન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
મહદાદિવિશેષાન્તં સૃજામીતિ વિનિશ્ચયઃ

અણ્ડં હિરણ્મયં ચૈવ બ્રહ્મણઃસૂતિરુત્તમા ।
અડસ્યાવરણં વાર્ધિરપામપિ ચ તેજસા

વાયુના તસ્ય વાયોશ્ચ ખેન ભૂતાદિના તતઃ ।
ભૂતાદિર્મહતા ચૈવ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્

અન્તર્વર્તિ ચ ભૂતાનામણ્ડમેવોપવર્ણિતમ્ ।
નદીનાં પર્વતાનાં ચ પ્રાદુર્ભાવો ઽત્ર પઠ્યતે

મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં કલ્પાનાં ચૈવ વર્ણનમ્ ।
કીર્ત્તનં બ્રહ્મવૃક્ષસ્ય બ્રહ્મજન્મ પ્રકીર્ત્યતે

અતઃ પરં બ્રહ્મણશ્ચ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્ ।
અવસ્થાશ્ચાત્ર કીર્ત્યન્તે બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

કલ્પાનાં સંભવશ્ચેવ જગતઃ સ્થાપનં તથા ।
શયનં ચ હરેરપ્સુ પૃથિવ્યુદ્ધરણં તથા

સવિશેષઃ પુરાદીનાં વર્ણાશ્રમવિભાજનમ્ ।
ઋક્ષાણાં ગ્રહસંસ્થાનાં સિદ્ધાનાં ચ નિવેશનમ્

યોજનાનાં યથા ચવ સંચરો બહુવિસ્તરઃ ।
સ્વર્ગસ્થાનવિભાગશ્ચ સર્ત્યાનાં શુભચારિણામ્

વૃક્ષાણામૌષધીનાં ચ વીરુધાં ચ પ્રકીર્ત્તનમ્ ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ દ્વે સૃતી પરિકીર્તિતે

આમ્લાદીનાં તરૂણાં ચ સર્જનં વ્યઞ્જનં તથા ।
પશૂનાં પુરુષાણાં ચ સંભવઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

તથા નિર્વચનં પ્રોક્તં કલ્પસ્ય ચ પરિગ્રહઃ ।
નવ સર્ગાઃ પુનઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મણો બુદ્ધિપૂર્વકાઃ

ત્રયો યે બુદ્ધિપૂર્વાસ્તુ તથા યલ્લોકકલ્પનમ્ ।
બ્રહ્મણો ઽવયવેભ્યશ્ચ ધર્માદીનાં સમુદ્ભવઃ

યે દ્વાદશ પ્રસૂયન્તે પ્રજાકલ્પે પુનઃ પુનઃ ।
કલ્પયોરન્તરે પ્રોક્તં પ્રતિસંધિશ્ચ યસ્તયોઃ

તમોમાત્રા વૃતત્વાત્તુ બ્રહ્મણો ઽધર્મસંભવઃ ।
સત્ત્વોદ્રિક્તાચ્ચ દેહાચ્ચ પુરુષસ્ય ચ સંભવઃ

તથૈવ શતરૂપાયાં તયોઃ પુત્રાસ્તતઃ પરમ્ ।
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રસૂત્યાકૃતયઃ શુભાઃ

કીર્ત્યન્તે ધૂતપાપ્માનસ્ત્રૈલોક્યે યે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
રુચેઃ પ્રજાપતેશ્ચોર્દ્ધમાકૂત્યાં મિથુનોદ્ભવઃ

પ્રસૂત્યમપિ દક્ષસ્ય કન્યાનામુદ્ભવઃ શુભઃ ।
દાક્ષાયણીષુ વાપ્યૂર્ધ્વંશબ્દાદ્યાસુ મહાત્મનઃ

ધર્મસ્ય કીર્ત્યતે સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તુ સુખોદયઃ ।
તથાધર્મસ્ય હિંસાયાં તમસો ઽશુભલક્ષણઃ

ભૃગ્વાદીનામૃષીણાં ચ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્ ।
બ્રહ્મર્ષેશ્ચ વસિષ્ઠસ્ય યત્ર ગોત્રાનુકીર્ત્તનમ્

અગ્નેઃ પ્રજાયાઃ સંભૂતિઃ સ્વાહાયાં યત્ર કીર્ત્યતે ।
પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં સ્વધાયાં તદનન્તરમ્

પિતૃવંશપ્રસંગેન કીર્ત્યતે ચ મહેશ્વરાત્ ।
દક્ષસ્ય શાપઃ સત્યાશ્ચ ભૃગ્વાદીનાં ચ ધીમતામ્

પ્રતિશાપશ્ચ દક્ષસ્ય રુદ્રાદદ્ભુતકર્મણઃ ।
પ્રતિષેધશ્ચ વૈરસ્ય કીર્ત્યતે દોષદર્શનાત્

મન્વન્તરપ્રસંગેન કાલાખ્યાનં ચ કીર્ત્યતે ।
પ્રજાપતેઃ કર્દ્દમસ્ય કન્યાયાઃ શુભલક્ષણમ્

પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રાણાં કીર્ત્યતે યત્ર વિસ્તરઃ ।
તેષાં નિયોગો દ્વીપેષુ દેશેષુ ચ પૃથક્ પૃથક્

સ્વાયંભુવસ્ય સર્ગસ્ય તતશ્ચાપ્યનુકીર્ત્તનમ્ ।
વર્ષાણાં ચ નદીનાં ચ તદ્ભેદાનાં ચ સર્વશઃ

દ્વીપભેદસહસ્રાણા મન્તર્ભાવશ્ચ સપ્તસુ ।
વિસ્તરાન્મણ્ડલં ચૈવ જંબૂદ્વીપસમુદ્રયોઃ

પ્રમાણં યોજનાગ્રેણ કીર્ત્યન્તે પર્વતૈઃ સહ ।
હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષધો મેરુરેવ ચ ।
નીલઃ શ્વેતશ્ચ શૃઙ્ગી ચ કીર્ત્યન્તે સપ્ત પર્વતાઃ

તેષામન્તરવિષ્કંભા ઉચ્છ્રાયાયામવિસ્તરાઃ

કીર્ત્યન્તે યોજનાગ્રેણ યે ચ તત્ર નિવાસિનઃ ।
ભારતાદીનિ વર્ષાણિ નદીભિઃ પર્વતૈસ્તથા

ભૂતૈશ્ચોપનિવિષ્ટાનિ ગતિમદ્ભિર્ધુવૈ સ્તથા ।
જંબૂદ્વીપાદયો દ્વીપાઃ સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતાઃ

તતઃ સ્વર્ણમયી ભૂમિર્લોકાલોકશ્ચ કીર્ત્યતે ।
સપ્રમાણા ઇમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની

રૂપાદયઃ પ્રકીર્ત્યન્તે કરણાત્પ્રાકૃતૈઃ સહ ।
સર્વં ચૈતત્પ્રધાનસ્ય પરિણામૈકદેશિકમ્

પર્યાયપરિમાણં ચ સંક્ષેપેણાત્ર કીર્ત્યતે ।
સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચૈવ પૃથિવ્યાશ્ચાપ્યશેષતઃ

પ્રમાણં યોજનાગ્રેણ સાંપ્રતૈરભિમાનિભિઃ ।
મહેન્દ્રાદ્યાઃ શુભાઃ પુણ્યા માનસોત્તરમૂર્ધનિ

અત ઊર્ધ્દગતિશ્ચોક્તા સૂર્યસ્યાલાતયક્રવત્ ।
નાગવીથ્યક્ષવીથ્યોશ્ચ લક્ષણં ચ પ્રકીર્ત્યતે

કોષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ મણ્ડલાનાં ચ યોજનૈઃ ।
લોકાલોકસ્ય સન્ધ્યાયા અહ્નો વિષુવતસ્તથા

લોકપાલાઃ સ્થિતાશ્ચોર્દ્ધં કીર્ત્યન્તે તે ચતુર્દ્દિશમ્ ।
પિતૄણાં દેવતાનાં ચ પન્થાનૌ દક્ષિણોત્તરૌ

ગૃહિણાં ન્યાસિનાં ચોક્તો રજઃસત્ત્વસમાશ્રયઃ ।
કીર્ત્યતે ચ પદં વિષ્ણોર્ધર્માદ્યા યત્ર ચ સ્થિતાઃ

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારો ગ્રહાણાં જ્યોતિષાં તથા ।
કીર્ત્યતે ધૃતસામર્થ્યાત્પ્રજાનાં ચ શુભાશુભમ્

બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ સૌરઃ સાદનાર્થં ચ સ સ્વયમ્ ।
કીર્ત્યતે ભગવાન્યેન પ્રસર્પ્પતિ દિવઃ ક્ષયમ્

સ રથો ઽધિષ્ઠિતો દેવૈર્ આદિત્યૈ ઋષિભિસ્તથા ।
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ

અપાં સારમયાત્સ્યન્દાત્કથ્યતે ચ રસસ્તથા ।
વૃદ્ધિક્ષયૌ ચ સોમસ્ય કીર્ત્યેતે સોમકારિતૌ

સૂર્યાદીનાં સ્યન્દનાનાં ધ્રુવાદેવ પ્રવર્ત્તનમ્ ।
કીર્ત્યતે શિશુમારસ્ય યસ્ય પુચ્છે ધ્રુવઃ સ્થિતઃ

તારારૂપાણિ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ ।
નિવાસા યત્ર કીર્ત્યન્તે દેવાનાં પુણ્યકર્મણામ્

સૂર્યરશ્મિસહસ્રં ચ વર્ષશીતોષ્ણવિશ્રવઃ ।
પ્રવિભાગશ્ચરશ્મીનાં નામતઃ કર્મતીર્થતઃ

પરિમાણં ગતિશ્ચોક્તા ગ્રહાણાં સૂર્યસંશ્રયાત્ ।
વેશ્યારૂપાત્પ્રધાનસ્ય પરિમાણો મહાદ્ભવઃ

પુરૂરવસ ઐલસ્ય માહાત્મ્યસ્યાનુકીર્ત્તનમ્ ।
પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં માહાત્મ્યં વા મૃતસ્ય ચ

તતઃ પર્વાણિ કીર્ત્યન્તે પર્વણાં ચૈવ સંધયઃ ।
સ્વર્ગલોકગતાનાઞ્ચ પ્રાપ્તાનાઞ્ચાપ્યધોગતિમ્

પિતૄણાં દ્વિપ્રકારાણાં શ્રાદ્ધેનાનુગ્રહો મહાન્ ।
યુગસંખ્યાપ્રમાણં ચ કીર્ત્યતે ચ કૃતં યુગમ્

ત્રેતાયુગે ચાપકર્ષાદ્વાર્ ત્તાયાઃ સંપ્રવર્ત્તનમ્ ।
વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ સંસ્થિતિર્ધર્મતસ્તથા

વજ્રપ્રવર્ત્તનં ચૈવ સંવાદો યત્ર કીર્ત્યતે ।
ઋષીણાં વસુના સાર્દ્ધં વસોશ્ચાધઃ પુનર્ગતિઃ ।
શબ્દત્વં ચ પ્રધાનાત્તુ સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્

પ્રશંસા તપસશ્ચોક્તા યુગાવસ્થાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ ।
દ્વાપરસ્ય કલેશ્ચાપિ સંક્ષેપેણ પ્રકીર્ત્તનમ્

મન્વન્તરં ચ સંખ્યા ચ માનુષેણ પ્રકીર્ત્તિતા ।
મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ ચ લક્ષણમ્

અતીતાનાગતાનાં ચ વર્ત્તમાનં ચ કીર્ત્યતે ।
તથા મન્વન્તરાણાં ચ પ્રતિસંધાનલક્ષણમ્

અતીતાના ગતાનાં ચ પ્રોક્તં સ્વાયમ્ભુવે તતઃ ।
ઋષીણાં ચ ગતિઃ પ્રોક્તા કાલજ્ઞાનગતિસ્તથા

દુર્ગસંખ્યાપ્રમાણં ચ યુગવાર્તા પ્રવર્ત્તનમ્ ।
ત્રેતાયાં ચક્રવર્તીનાં લક્ષણં જન્મ ચૈવ હિ

પ્રમતેશ્ચ તથા જન્મ અથો કલિયુગસ્ય વૈ ।
અઙ્ગુલૈર્હાસનં ચૈવ ભૂતાનાં યચ્ચ ચોચ્યતે

શાશાનાં પરિસંખ્યાનં શિષ્યપ્રાધાન્યમેવ ચ ।
વાક્યં સપ્તવિધં ચૈવ ઋષિગોત્રાનુકીર્તનમ્

લક્ષણં સૂતપુત્રાણાં બ્રહ્મણાસ્ય ચ કૃત્સ્નશઃ ।
દેદાનાં વ્યસનં ચૈવ વેદવ્યાસૈર્મહાત્મભિઃ

મન્વન્તરેષુ દેવાનાં પ્રજેશાનાં ચ કીર્ત્તનમ્ ।
મન્વન્તરક્રમશ્ચૈવ કાલજ્ઞાનં ચ કીર્ત્યતે

દક્ષસ્ય ચાપિ દૌહિત્રાઃ પ્રિયાયા દુહિતુઃ શુભાઃ ।
બ્રહ્માદિભિસ્તેજનિતા દક્ષેણૈવ ચ ધીમતા

સાવર્ણાશ્ચાત્ર કીર્ત્યન્તે મનવો મેરુમાશ્રિતાઃ ।
ધ્રુવસ્યૌત્તાનપાદસ્ય પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ સર્ગઃ પ્રજાનાં વીર્યવર્મનમ્ ।
પ્રભુણા ચૈવ વૈન્યેન ભૂમિદોહપ્રવર્તતા

પાત્રાણાં પયસાં ચૈવ વત્સાનાં ચ વિશેષણમ્ ।
બ્રહ્માદિભિઃ પૂર્વમેવ દુગ્ધા ચૈયં વસુંધરા

દશભ્યશ્ચં પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતેઃ ।
દક્ષસ્ય કીર્ત્યત જન્મ સમસ્યાંશેન ધીમતઃ

ભૂતભવ્યભવેશત્વં મહેન્દ્રાણાં ચ કીર્ત્યતે ।
મન્વાદિકા ભવિષ્યન્તિ આખ્યાનૈબર્હુભિર્વૃતાઃ

વૈવસ્વતસ્ય ચ મનોઃ કીર્ત્યતે સર્ગવિસ્તરઃ ।
બ્રહ્માદિકોશ ઉત્પત્તિર્ભૃગ્વદીનાં ચ કીર્ત્યતે

વિનિષ્કૃષ્ય પ્રજાસર્ગે ચાક્ષુષસ્ય મનોઃશુભે ।
દક્ષસ્ય કીર્ત્યતે સર્ગો ધ્યાનાદ્વૈવસ્વતાન્તરે

નારદઃ કૃતસંવાદો દક્ષપુત્રાન્મહાબલાન્ ।
નાશયામાસ શાપાય માનસો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

તતો દક્ષો ઽસૃજત્કન્યા વૈરિણા નામ વિશ્રુતાઃ ।
મરુત્પ્રવાહે મરુતો દિત્યાં દેવ્યાં ચ સંભવઃ

કીર્ત્યતે મરુતાં ચાત્રગણાસ્તે સપ્તસપ્તકાઃ ।
દેવત્વમિન્દ્રવાસેન વાયુસ્કન્ધેષુ ચાશ્રમઃ

દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષગન્ધર્વરક્ષસામ્ ।
સર્વભૂતપિશાચાનાં યક્ષણાં પક્ષિવીરુધામ્

ઉત્પત્તયશ્ચાપ્સરસાં કીર્ત્યન્તે બહુવિસ્તરાત્ ।
માર્તણ્ડમણ્ડલં કૃત્સ્નં જન્મૈરાવતહસ્તિનઃ

વૈનતેયસમુત્પત્તિસ્તથા રાજ્યા ભિષેચનમ્ ।
ભૃગૂણાં વિસ્તરશ્ચોક્તસ્તથા ચાઙ્ગિરસામપિ

કશ્યપસ્ય પુલસ્ત્યસ્ય તથૈવાત્રેર્મહાત્મનઃ ।
પરાશરસ્ય ચ મુનેઃ પ્રજાનાં યત્ર વિસ્તરઃ

તિસ્રઃ કન્યાઃ સુકીર્ત્યન્તે યાસુલોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ઇચ્છાયા વિસ્તરશ્ચોક્ત આદિત્યસ્ય તતઃ પરમ્

કિઙ્કુવિચ્ચરિતં પ્રોક્તં ધ્રુવસ્યૈવ નિબર્હણમ્ ।
બૃહદ્બલાનાં સંક્ષેપાદિક્ષ્વાક્વાદ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

નિશ્યાદીનાં ક્ષિતીશાનાં પલાણ્ડુ હરણાદિભિઃ ।
કીર્ત્યતે વિસ્તરાત્સર્ગે યયાતેરપિ ભૂપતેઃ

યદુવંશસમુદ્દેશો હૈહયસ્ય ચ વિસ્તરઃ ।
ક્રોધાદનન્તરં ચોક્તસ્તથા વંશસ્ય વિસ્તરઃ

જ્યામઘસ્ય ચ માહાત્મ્યં પ્રજાસર્ગશ્ચ કીર્ત્યતે ।
દેવાવૃધસ્યાન્ધકસ્ય ધૃષ્ટેશ્ચપિ મહાત્મનઃ

અનિમિત્રાન્વયશ્ચૈવ વિશોર્મિથ્યાભિશંસનમ્ ।
વિશોધમનુસંપ્રાપ્તિર્મણિરત્નસ્ય ધીમતઃ

સત્રાજિતઃ પ્રજાસર્ગે રાજર્ષેર્દેવમીઢુષઃ ।
શૂરસ્ય જન્મ ચાપ્યુક્તં ચરિતં ચ માહાત્મનઃ

કંસસ્યાપિ ચ દૌરાત્મ્યમેકીવંશ્યાત્સમુદ્ભવઃ ।
વાસુદેવસ્ય દેવ ક્યાં વિષ્ણોરમિતતેજસઃ

અનન્તરમૃષેઃ સર્ગઃ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્ ।
દેવાસુરે સમુત્પન્ને વિષ્ણુના સ્ત્રીવધે કૃતે

સંરક્ષતા શક્રવધં શાપઃ પ્રાપ્તઃ પુરા ભૃગોઃ ।
ભૃગુશ્ચોત્થાપયામાસ દિવ્યાં શુક્રસ્ય માતરમ્

દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ સંક્રમા દ્વાદશાત્દૃતાઃ ।
નારસિહપ્રભૃતયઃ કીર્ત્યન્તે પાપનાશનાઃ

શુકેણારાધનં સ્થાણોર્ઘોરેણ તપસા તથા ।
વરપ્રદાન કૃત્તેન યત્ર શર્વસ્તવઃ કૃતઃ

અનન્તરં ચ નિર્દિષ્ટં દેવાસુરવિચેષ્ટિતમ્ ।
જયન્ત્યા સહ શક્રેણ યત્ર શુકો મહાત્મનિ

અસુરાન્મોહયામાસ શક્રરૂપેણ બુદ્ધિમાન્ ।
બૃહસ્પતિશ્ચ તં શુકં શશાપ સ મહાદ્યુતિઃ

ઉક્ત ચ વિષ્ણોર્માહાત્મ્યં વિષ્ણોર્જન્મનિ શબ્દ્યતે ।
તુર્વસુશ્ચાત્ર દૌહિત્રો યવીયાન્યો યદોરભૂત્

અનુર્દ્રુહ્યાદયઃ સર્વે તથા તત્તનયા નૃપાઃ ।
અનુવંશ્યામહાત્માનસ્તેષાં પાર્થિવસત્તમાઃ

કીર્ત્યન્તે યત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન ભૂરિદ્રવિણતેજસઃ ।
આતિથ્યસ્ય તુ વિબ્રર્ષેઃ સપ્તધા ધર્મસંશ્રયાત્

બાર્હસ્વત્યં સૂરિભિશ્ચ યત્ર શાપમુપાવૃતમ્ ।
હરવંશયશઃસ્પર્શઃ શન્તનોર્વીર્યશબ્દનમ્

ભવિષ્યતાં તથા રાજ્ઞામુપસંહારશબ્દનમ્ ।
અનાગતાનાંસંઘાનાં પ્રભૂણાં ચોપવર્ણનમ્

ભૌત્યસ્યાન્તે કલિયુગે ક્ષીણે સંહારવર્ણનમ્ ।
નૈમિત્તિકાઃ પ્રાકૃતિકા યથૈવાત્યન્તિકાઃ સ્મૃતાઃ

વિવિધઃ સર્વભૂતાનાં કીર્ત્યતે પ્રતિસંચરઃ ।
અનાદૃષ્ટિર્ભાસ્કરસ્ય ઘોરઃ સંવર્ત્તકાનલઃ

સાંખ્યે લક્ષણમુદ્દિષ્ટં તતો બ્રહ્મ વિશેષતઃ ।
ભુવાદીનાં ચ લોકાનાં સપ્તાનાં ચોપવર્ણનમ્

અપરાર્દ્ધાપરૈશ્ચૈવ લક્ષણં પરિકીર્ત્યતે ।
બ્રહ્મણોયોજનાગ્રેણ પરિમાણવિનિર્ણયઃ

કીર્ત્યન્તે ચાત્ર નિરયાઃ પાપાનાં રૌરવાદયઃ ।
સર્વેષાં ચૈવ સત્ત્વાનાં પરિણામવિનિર્ણયઃ

બ્રહ્મણઃ પ્રતિસંસર્ગાત્સર્વ સંસારવર્ણનમ્ ।
ગતિરૂર્દ્ધમધશ્ચોક્તા ધર્માધર્મસમાશ્રયા

કલ્પે કલ્પે ચ ભૂતાનાં મહતામપિ સંક્ષયમ્ ।
અસંખ્યયા ચ દુઃખાનિ બ્રહ્મણશ્ચાપ્યનિત્યતા

દૌરાત્મ્યં ચૈવ ભોગાનાં સંહારસ્ય ચ કષ્ટતા ।
દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વૈરાગ્યાદ્દોષદર્શનાત્

વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય સત્ત્વં બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્ ।
નાનાત્વદર્શનાચ્છુદ્ધસ્તવસ્તત્ર નિવર્ત્તતે

તતસ્તાપત્રયાદ્ ભીતો રૂપાર્થોહિ નિરઞ્જનઃ ।
આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય ન બિભેતિ કુતશ્ચન

કીર્ત્યતે ચ પુનઃ સર્ગો બ્રહ્મણો ઽન્યસ્ય પૂર્વવત્ ।
કીર્ત્યતે જગતશ્ચત્ર સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ

પ્રવૃત્તયશ્ચ ભૂતાનાં પ્રસુતાનાં ફલાનિ ચ ।
કીર્ત્યતે ઋષિવર્ગસ્ય સર્ગઃ પાપપ્રણાશનઃ

પ્રાદુર્ભાવો વસિષ્ઠસ્ય શક્તેર્જન્મ તથૈવ ચ ।
સૌદાસાસ્થિગ્રહશ્ચાસ્ય વિશ્વામિત્રકૃતેન તુ

પરાશરસ્ય ચોત્પત્તિરદૃશ્યન્ત્યાં તથા વિભોઃ ।
સંજજ્ઞે પિતૃકન્યાયાં વ્યાસશ્ચાપિ મહામુનિઃ

શુકસ્ય ચ તથા જન્મ સહ પુત્રસ્ય ધીમપ્તઃ ।
પરાશરસ્ય પ્રદ્વેપો વિશ્વામિત્ર ઋષિં પ્રતિ

વસિષ્ઠસંભૃતિશ્ચાગ્નેર્વિશ્વામિત્રજિઘાંસયા ।
દેવેન વિધિના વિપ્ર વિશ્વામિત્રહિતૈષિણા

સંતાનહેતોર્વિભુના ગીર્ણસ્કન્ધેન ધીમતા ।
એકં વેદં ચતુષ્પાદં ચતુર્દ્ધા પુનરીશ્વરઃ

તથા બિભેદ ભાગવાન્ વ્યાસઃ શાર્વાદનુગ્રહાત્ ।
તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યૈશ્ચ શાખા વેદાયુતાઃ કૃતાઃ

પ્રયોગે પ્રહ્વલા નૈવ યથા દૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા ।
પૃષ્ટ વન્તો વિશિષ્ટાસ્તે મુનયો ધર્મકાઙ્ક્ષિણઃ

દેશં પુણ્યમભીપ્સતો વિભુના તદ્ધિતૈષિણા ।
સુનાભં દિવ્યરૂપાભં સપ્તાઙ્ગં શુભશંસનમ્

આનૌપમ્યમિદં ચક્રં વર્ત્તમાનમતન્દ્રિતાઃ ।
પૃષ્ઠતો યાત નિયતાસ્તતઃ પ્રાપ્સ્યથ પાટિતમ્

ગચ્છતસ્તસ્ય ચક્રસ્ય યત્ર નેમિર્વિશીર્યતે ।
પુણ્યઃ સ દેશો મન્તવ્યઃ પ્રત્યુવાચ તદા પ્રભુઃ

ઉક્ત્વા ચૈવમૃષીન્સર્વાનદૃશ્યત્વમુપાગમત્ ।
ગઙ્ગા ગર્ભ યવાહારા નૈમિષેયાસ્તથૈવ ચ

ઈશિરે ચૈવ સત્રેણ મુનયો નૈમિષે તદા

મૃતેશરદ્વતિતથા તસ્ય ચોત્થાપનઙ્કૃતમ્ ।
ઋષયો નૈમિષેયાશ્ચ દયયા પરયા યુતાઃ

નિઃસીમાં ગામિમાં કૃત્વા કૃષણં રાજાનમાહરત્ ।
પ્રીતિં ચૈવ કૃતાતિથ્યં રાજાનં વિધિવત્તદા

અન્તઃ સર્ગગતઃ ક્રૂરઃ સ્વર્ભાનુરસુરો હરન્ ।
દ્રુતે રાજનિ રાજાનુ મદ્રતે મુનયસ્તતઃ

ગન્ધર્વરક્ષિતં દૃષ્ટ્વા કલાપગ્રામકેતનમ્ ।
સન્નિપાતઃ પુનસ્તસ્ય તથા યજ્ઞે મહર્ષિભિઃ

દૃષ્ટ્વા હિરણ્મયં સર્વં વિવાદસ્તસ્ય તૈરભૂત્ ।
તદા વૈ નૈમિષેયાનાં સત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે

તથા વિવદમાનૈશ્ચ યદુઃ સંસ્થાપિતશ્ચ તૈઃ ।
જનયિત્વા ત્વરણ્યં વૈ યદુપુત્રમથાયુતમ્

સમાપયિત્વા તત્સત્રં વાયું તે પર્યુપાસત ।
ઇતિ કૃત્યસમુદ્દેશઃ પુરાણાંશોપવર્ણિતઃ

અનેનાનુક્રમેણૈવ પુરાણં સંપ્રકાશતે ।
સુખમર્થઃ સમાસેન મહાનપ્યુપલક્ષ્યતે

તસ્માત્સમાસમુદ્દિશ્ય વક્ષ્યામિ તવ વિસ્તરમ્ ।
પાદમાદ્યમિદં સમ્યગ્ યો ઽધીતે વિજિતેદ્રિયઃ

તેનાધીતં પુરાણં સ્યાત્સર્વં નાસ્ત્યત્રસંશયઃ ।
યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્ સાંગોપનિષદાન્ દ્વિજાઃ

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્ ।
બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રહરિષ્યતિ

અભ્યસન્નિમમધ્યાયં સાક્ષાત્પ્રોક્તં સ્વયંભુવા ।
નાપદં પ્રાપ્ય મુહ્યેત યથેષ્ટાં પ્રાપ્નુયાદ્ગતિમ્

યસ્માત્પુરા હ્યભૂચ્ચૈતત્પુરાણં તેન તત્સ્મૃતમ્ ।
નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અતશ્ચ સંક્ષેપમિમં શૃણુધ્વં નારાયણઃ સર્વમિદં પુરાણમ્ ।
સંસર્ગકાલે ઽપિ કરોતિ મર્ગ સંહાર કાલે ચ ન વાસ્તિ ભૂયઃ