બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 56

ઇત્થં સ્તુતસ્ તદા તેન માર્કણ્ડેયેન ભો દ્વિજાઃ
પ્રીતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ॥

બ્રૂહિ કામં મુનિશ્રેષ્ઠ યત્ તે મનસિ વર્તતે
દદામિ સર્વં વિપ્રર્ષે મત્તો યદ્ અભિવાઞ્છસિ ॥

શ્રુત્વા સ વચનં વિપ્રાઃ શિશોસ્ તસ્ય મહાત્મનઃ
ઉવાચ પરમપ્રીતો મુનિસ્ તદ્ગતમાનસઃ ॥

જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ દેવ ત્વાં માયાં વૈ તવ ચોત્તમામ્
ત્વત્પ્રસાદાચ્ ચ દેવેશ સ્મૃતિર્ ન પરિહીયતે ॥

દ્રુતમ્ અન્તઃ શરીરેણ સતતં પર્યવર્તિતમ્
ઇચ્છામિ પુણ્ડરીકાક્ષ જ્ઞાતું ત્વામ્ અહમ્ અવ્યયમ્ ॥

ઇહ ભૂત્વા શિશુઃ સાક્ષાત્ કિં ભવાન્ અવતિષ્ઠતે
પીત્વા જગદ્ ઇદં સર્વમ્ એતદ્ આખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

કિમર્થં ચ જગત્ સર્વં શરીરસ્થં તવાનઘ
કિયન્તં ચ ત્વયા કાલમ્ ઇહ સ્થેયમ્ અરિંદમ ॥

જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ દેવેશ બ્રૂહિ સર્વમ્ અશેષતઃ
ત્વત્તઃ કમલપત્ત્રાક્ષ વિસ્તરેણ યથાતથમ્
મહદ્ એતદ્ અચિન્ત્યં ચ યદ્ અહં દૃષ્ટવાન્ પ્રભો ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તદા તેન દેવદેવો મહાદ્યુતિઃ
સાન્ત્વયન્ સ તદા વાક્યમ્ ઉવાચ વદતાં વરઃ ॥

કામં દેવાશ્ ચ માં વિપ્ર નહિ જાનન્તિ તત્ત્વતઃ
તવ પ્રીત્યા પ્રવક્ષ્યામિ યથેદં વિસૃજામ્ય્ અહમ્ ॥

પિતૃભક્તો ઽસિ વિપ્રર્ષે મામ્ એવ શરણં ગતઃ
તતો દૃષ્ટો ઽસ્મિ તે સાક્ષાદ્ બ્રહ્મચર્યં ચ તે મહત્ ॥

આપો નારા ઇતિ પુરા સંજ્ઞાકર્મ કૃતં મયા
તેન નારાયણો ઽસ્મ્ય્ ઉક્તો મમ તાસ્ ત્વ્ અયનં સદા ॥

અહં નારાયણો નામ પ્રભવઃ શાશ્વતો ઽવ્યયઃ
વિધાતા સર્વભૂતાનાં સંહર્તા ચ દ્વિજોત્તમ ॥

અહં વિષ્ણુર્ અહં બ્રહ્મા શક્રશ્ ચાપિ સુરાધિપઃ
અહં વૈશ્રવણો રાજા યમઃ પ્રેતાધિપસ્ તથા ॥

અહં શિવશ્ ચ સોમશ્ ચ કશ્યપશ્ ચ પ્રજાપતિઃ
અહં ધાતા વિધાતા ચ યજ્ઞશ્ ચાહં દ્વિજોત્તમ ॥

અગ્નિર્ આસ્યં ક્ષિતિઃ પાદૌ ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ લોચને
દ્યૌર્ મૂર્ધા ખં દિશઃ શ્રોત્રે તથાપઃ સ્વેદસંભવાઃ ॥

સદિશં ચ નભઃ કાયો વાયુર્ મનસિ મે સ્થિતઃ
મયા ક્રતુશતૈર્ ઇષ્ટં બહુભિશ્ ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ॥

યજન્તે વેદવિદુષો માં દેવયજને સ્થિતમ્
પૃથિવ્યાં ક્ષત્રિયેન્દ્રાશ્ ચ પાર્થિવાઃ સ્વર્ગકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

યજન્તે માં તથા વૈશ્યાઃ સ્વર્ગલોકજિગીષવઃ
ચતુઃસમુદ્રપર્યન્તાં મેરુમન્દરભૂષણામ્ ॥

શેષો ભૂત્વાહમ્ એકો હિ ધારયામિ વસુંધરામ્
વારાહં રૂપમ્ આસ્થાય મમેયં જગતી પુરા ॥

મજ્જમાના જલે વિપ્ર વીર્યેણાસ્મિ સમુદ્ધૃતા
અગ્નિશ્ ચ વાડવો વિપ્ર ભૂત્વાહં દ્વિજસત્તમ ॥

પિબામ્ય્ અપઃ સમાવિષ્ટસ્ તાશ્ ચૈવ વિસૃજામ્ય્ અહમ્
બ્રહ્મ વક્ત્રં ભુજૌ ક્ષત્રમ્ ઊરૂ મે સંશ્રિતા વિશઃ ॥

પાદૌ શૂદ્રા ભવન્તીમે વિક્રમેણ ક્રમેણ ચ
ઋગ્વેદઃ સામવેદશ્ ચ યજુર્વેદસ્ ત્વ્ અથર્વણઃ ॥

મત્તઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્ય્ એતે મામ્ એવ પ્રવિશન્તિ ચ
યતયઃ શાન્તિપરમા યતાત્માનો બુભુત્સવઃ ॥

કામક્રોધદ્વેષમુક્તા નિઃસઙ્ગા વીતકલ્મષાઃ
સત્ત્વસ્થા નિરહંકારા નિત્યમ્ અધ્યાત્મકોવિદાઃ ॥

મામ્ એવ સતતં વિપ્રાશ્ ચિન્તયન્ત ઉપાસતે
અહં સંવર્તકો જ્યોતિર્ અહં સંવર્તકો ઽનલઃ ॥

અહં સંવર્તકઃ સૂર્યસ્ ત્વ્ અહં સંવર્તકો ઽનિલઃ
તારારૂપાણિ દૃશ્યન્તે યાન્ય્ એતાનિ નભસ્તલે ॥

મમ વૈ રોમકૂપાણિ વિદ્ધિ ત્વં દ્વિજસત્તમ
રત્નાકરાઃ સમુદ્રાશ્ ચ સર્વ એવ ચતુર્દિશઃ ॥

વસનં શયનં ચૈવ નિલયં ચૈવ વિદ્ધિ મે
કામઃ ક્રોધશ્ ચ હર્ષશ્ ચ ભયં મોહસ્ તથૈવ ચ ॥

મમૈવ વિદ્ધિ રૂપાણિ સર્વાણ્ય્ એતાનિ સત્તમ
પ્રાપ્નુવન્તિ નરા વિપ્ર યત્ કૃત્વા કર્મ શોભનમ્ ॥

સત્યં દાનં તપશ્ ચોગ્રમ્ અહિંસાં સર્વજન્તુષુ
મદ્વિધાનેન વિહિતા મમ દેહવિચારિણઃ ॥

મયાભિભૂતવિજ્ઞાનાશ્ ચેષ્ટયન્તિ ન કામતઃ
સમ્યગ્ વેદમ્ અધીયાના યજન્તો વિવિધૈર્ મખૈઃ ॥

શાન્તાત્માનો જિતક્રોધાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ દ્વિજાતયઃ
પ્રાપ્તું શક્યો ન ચૈવાહં નરૈર્ દુષ્કૃતકર્મભિઃ ॥

લોભાભિભૂતૈઃ કૃપણૈર્ અનાર્યૈર્ અકૃતાત્મભિઃ
તન્ માં મહાફલં વિદ્ધિ નરાણાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥

સુદુષ્પ્રાપં વિમૂઢાનાં માં કુયોગનિષેવિણામ્
યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ ભવતિ સત્તમ ॥

અભ્યુત્થાનમ્ અધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્ય્ અહમ્
દૈત્યા હિંસાનુરક્તાશ્ ચ અવધ્યાઃ સુરસત્તમૈઃ ॥

રાક્ષસાશ્ ચાપિ લોકે ઽસ્મિન્ યદોત્પત્સ્યન્તિ દારુણાઃ
તદાહં સંપ્રસૂયામિ ગૃહેષુ પુણ્યકર્મણામ્ ॥

પ્રવિષ્ટો માનુષં દેહં સર્વં પ્રશમયામ્ય્ અહમ્
સૃષ્ટ્વા દેવમનુષ્યાંશ્ ચ ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાન્ ॥

સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ સંહરામ્ય્ આત્મમાયયા
કર્મકાલે પુનર્ દેહમ્ અનુચિન્ત્ય સૃજામ્ય્ અહમ્ ॥

આવિશ્ય માનુષં દેહં મર્યાદાબન્ધકારણાત્
શ્વેતઃ કૃતયુગે ધર્મઃ શ્યામસ્ ત્રેતાયુગે મમ ॥

રક્તો દ્વાપરમ્ આસાદ્ય કૃષ્ણઃ કલિયુગે તથા
ત્રયો ભાગા હ્ય્ અધર્મસ્ય તસ્મિન્ કાલે ભવન્તિ ચ ॥

અન્તકાલે ચ સંપ્રાપ્તે કાલો ભૂત્વાતિદારુણઃ
ત્રૈલોક્યં નાશયામ્ય્ એકઃ સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

અહં ત્રિધર્મા વિશ્વાત્મા સર્વલોકસુખાવહઃ
અભિન્નઃ સર્વગો ઽનન્તો હૃષીકેશ ઉરુક્રમઃ ॥

કાલચક્રં નયામ્ય્ એકો બ્રહ્મરૂપં મમૈવ તત્
શમનં સર્વભૂતાનાં સર્વભૂતકૃતોદ્યમમ્ ॥

એવં પ્રણિહિતઃ સમ્યઙ્ મમાત્મા મુનિસત્તમ
સર્વભૂતેષુ વિપ્રેન્દ્ર ન ચ માં વેત્તિ કશ્ચન ॥

સર્વલોકે ચ માં ભક્તાઃ પૂજયન્તિ ચ સર્વશઃ
યચ્ ચ કિંચિત્ ત્વયા પ્રાપ્તં મયિ ક્લેશાત્મકં દ્વિજ ॥

સુખોદયાય તત્ સર્વં શ્રેયસે ચ તવાનઘ
યચ્ ચ કિંચિત્ ત્વયા લોકે દૃષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

વિહિતઃ સર્વ એવાસૌ મયાત્મા ભૂતભાવનઃ
અહં નારાયણો નામ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ॥

યાવદ્ યુગાનાં વિપ્રર્ષે સહસ્રં પરિવર્તતે
તાવત્ સ્વપિમિ વિશ્વાત્મા સર્વવિશ્વાનિ મોહયન્ ॥

એવં સર્વમ્ અહં કાલમ્ ઇહાસે મુનિસત્તમ
અશિશુઃ શિશુરૂપેણ યાવદ્ બ્રહ્મા ન બુધ્યતે ॥

મયા ચ દત્તો વિપ્રેન્દ્ર વરસ્ તે બ્રહ્મરૂપિણા
અસકૃત્ પરિતુષ્ટેન વિપ્રર્ષિગણપૂજિત ॥

સર્વમ્ એકાર્ણવં કૃત્વા નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
નિર્ગતો ઽસિ મયાજ્ઞાતસ્ તતસ્ તે દર્શિતં જગત્ ॥

અભ્યન્તરં શરીરસ્ય પ્રવિષ્ટો ઽસિ યદા મમ
દૃષ્ટ્વા લોકં સમસ્તં હિ વિસ્મિતો નાવબુધ્યસે ॥

તતો ઽસિ વક્ત્રાદ્ વિપ્રર્ષે દ્રુતં નિઃસારિતો મયા
આખ્યાતસ્ તે મયા ચાત્મા દુર્જ્ઞેયો હિ સુરાસુરૈઃ ॥

યાવત્ સ ભગવાન્ બ્રહ્મા ન બુધ્યેત મહાતપાઃ
તાવત્ ત્વમ્ ઇહ વિપ્રર્ષે વિશ્રબ્ધશ્ ચર વૈ સુખમ્ ॥

તતો વિબુદ્ધે તસ્મિંસ્ તુ સર્વલોકપિતામહે
એકો ભૂતાનિ સ્રક્ષ્યામિ શરીરાણિ દ્વિજોત્તમ ॥

આકાશં પૃથિવીં જ્યોતિર્ વાયુઃ સલિલમ્ એવ ચ
લોકે યચ્ ચ ભવેત્ કિંચિદ્ ઇહ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તદા વિપ્રાઃ પુનસ્ તં પ્રાહ માધવઃ
પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ મેઘગમ્ભીરનિસ્વનઃ ॥

મુને બ્રૂહિ યદર્થં માં સ્તુતવાન્ પરમાર્થતઃ
વરં વૃણીષ્વ યચ્ છ્રેષ્ઠં દદામિ નચિરાદ્ અહમ્ ॥

આયુષ્માન્ અસિ દેવાનાં મદ્ભક્તો ઽસિ દૃઢવ્રતઃ
તેન ત્વમ્ અસિ વિપ્રેન્દ્ર પુનર્ દીર્ઘાયુર્ આપ્નુહિ ॥

શ્રુત્વા વાણીં શુભાં તસ્ય વિલોક્ય સ તદા પુનઃ
મૂર્ધ્ના નિપત્ય સહસા પ્રણમ્ય પુનર્ અબ્રવીત્ ॥

દૃષ્ટં પરં હિ દેવેશ તવ રૂપં દ્વિજોત્તમ
મોહો ઽયં વિગતઃ સત્યં ત્વયિ દૃષ્ટે તુ મે હરે ॥

એવમ્ એવમ્ અહં નાથ ઇચ્છેયં ત્વત્પ્રસાદતઃ
લોકાનાં ચ હિતાર્થાય નાનાભાવપ્રશાન્તયે ॥

શૈવભાગવતાનાં ચ વાદાર્થપ્રતિષેધકમ્
અસ્મિન્ ક્ષેત્રવરે પુણ્યે નિર્મલે પુરુષોત્તમે ॥

શિવસ્યાયતનં દેવ કરોમિ પરમં મહત્
પ્રતિષ્ઠેય તથા તત્ર તવ સ્થાને ચ શંકરમ્ ॥

તતો જ્ઞાસ્યન્તિ લોકે ઽસ્મિન્ન્ એકમૂર્તી હરીશ્વરૌ
પ્રત્યુવાચ જગન્નાથઃ સ પુનસ્ તં મહામુનિમ્ ॥

યદ્ એતત્ પરમં દેવં કારણં ભુવનેશ્વરમ્
લિઙ્ગમ્ આરાધનાર્થાય નાનાભાવપ્રશાન્તયે ॥

મમાદિષ્ટેન વિપ્રેન્દ્ર કુરુ શીઘ્રં શિવાલયમ્
તત્પ્રભાવાચ્ છિવલોકે તિષ્ઠ ત્વં ચ તથાક્ષયમ્ ॥

શિવે સંસ્થાપિતે વિપ્ર મમ સંસ્થાપનં ભવેત્
નાવયોર્ અન્તરં કિંચિદ્ એકભાવૌ દ્વિધા કૃતૌ ॥

યો રુદ્રઃ સ સ્વયં વિષ્ણુર્ યો વિષ્ણુઃ સ મહેશ્વરઃ
ઉભયોર્ અન્તરં નાસ્તિ પવનાકાશયોર્ ઇવ ॥

મોહિતો નાભિજાનાતિ ય એવ ગરુડધ્વજઃ
વૃષધ્વજઃ સ એવેતિ ત્રિપુરઘ્નં ત્રિલોચનમ્ ॥

તવ નામાઙ્કિતં તસ્માત્ કુરુ વિપ્ર શિવાલયમ્
ઉત્તરે દેવદેવસ્ય કુરુ તીર્થં સુશોભનમ્ ॥

માર્કણ્ડેયહ્રદો નામ નરલોકેષુ વિશ્રુતઃ
ભવિષ્યતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્વપાપપ્રણાશનઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ તદા દેવસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત
માર્કણ્ડેયં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સર્વવ્યાપી જનાર્દનઃ ॥