બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 18

અહો સુમહદ્ આખ્યાનં ભવતા પરિકીર્તિતમ્
ભારતાનાં ચ સર્વેષાં પાર્થિવાનાં તથૈવ ચ ॥

દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
દૈત્યાનામ્ અથ સિદ્ધાનાં ગુહ્યકાનાં તથૈવ ચ ॥

અત્યદ્ભુતાનિ કર્માણિ વિક્રમા ધર્મનિશ્ચયાઃ
વિવિધાશ્ ચ કથા દિવ્યા જન્મ ચાગ્ર્યમ્ અનુત્તમમ્ ॥

સૃષ્ટિઃ પ્રજાપતેઃ સમ્યક્ ત્વયા પ્રોક્તા મહામતે
પ્રજાપતીનાં સર્વેષાં ગુહ્યકાપ્સરસાં તથા ॥

સ્થાવરં જઙ્ગમં સર્વમ્ ઉત્પન્નં વિવિધં જગત્
ત્વયા પ્રોક્તં મહાભાગ શ્રુતં ચૈતન્ મનોહરમ્ ॥

કથિતં પુણ્યફલદં પુરાણં શ્લક્ષ્ણયા ગિરા
મનઃકર્ણસુખં સમ્યક્ પ્રીણાત્ય્ અમૃતસંમિતમ્ ॥

ઇદાનીં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામઃ સકલં મણ્ડલં ભુવઃ
વક્તુમ્ અર્હસિ સર્વજ્ઞ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥

યાવન્તઃ સાગરા દ્વીપાસ્ તથા વર્ષાણિ પર્વતાઃ
વનાનિ સરિતઃ પુણ્ય દેવાદીનાં મહામતે ॥

યત્પ્રમાણમ્ ઇદં સર્વં યદાધારં યદાત્મકમ્
સંસ્થાનમ્ અસ્ય જગતો યથાવદ્ વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

મુનયઃ શ્રૂયતામ્ એતત્ સંક્ષેપાદ્ વદતો મમ
નાસ્ય વર્ષશતેનાપિ વક્તું શક્યો ઽતિવિસ્તરઃ ॥

જમ્બૂપ્લક્ષાહ્વયૌ દ્વીપૌ શાલ્મલશ્ ચાપરો દ્વિજાઃ
કુશઃ ક્રૌઞ્ચસ્ તથા શાકઃ પુષ્કરશ્ ચૈવ સપ્તમઃ ॥

એતે દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્ તુ સપ્ત સપ્તભિર્ આવૃતાઃ
લવણેક્ષુસુરાસર્પિર્ દધિદુગ્ધજલૈઃ સમમ્ ॥

જમ્બૂદ્વીપઃ સમસ્તાનામ્ એતેષાં મધ્યસંસ્થિતઃ
તસ્યાપિ મધ્યે વિપ્રેન્દ્રા મેરુઃ કનકપર્વતઃ ॥

ચતુરશીતિસાહસ્રૈર્ યોજનૈસ્ તસ્ય ચોચ્છ્રયઃ
પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્ દ્વાત્રિંશન્ મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ ॥

મૂલે ષોડશસાહસ્રૈર્ વિસ્તારસ્ તસ્ય સર્વતઃ
ભૂપદ્મસ્યાસ્ય શૈલો ઽસૌ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ ॥

હિમવાન્ હેમકૂટશ્ ચ નિષધસ્ તસ્ય દક્ષિણે
નીલઃ શ્વેતશ્ ચ શૃઙ્ગી ચ ઉત્તરે વર્ષપર્વતાઃ ॥

લક્ષપ્રમાણૌ દ્વૌ મધ્યે દશહીનાસ્ તથાપરે
સહસ્રદ્વિતયોચ્છ્રાયાસ્ તાવદ્વિસ્તારિણશ્ ચ તે ॥

ભારતં પ્રથમં વર્ષં તતઃ કિંપુરુષં સ્મૃતમ્
હરિવર્ષં તથૈવાન્યન્ મેરોર્ દક્ષિણતો દ્વિજાઃ ॥

રમ્યકં ચોત્તરં વર્ષં તસ્યૈવ તુ હિરણ્મયમ્
ઉત્તરાઃ કુરવશ્ ચૈવ યથા વૈ ભારતં તથા ॥

નવસાહસ્રમ્ એકૈકમ્ એતેષાં દ્વિજસત્તમાઃ
ઇલાવૃતં ચ તન્મધ્યે સૌવર્ણો મેરુર્ ઉચ્છ્રિતઃ ॥

મેરોશ્ ચતુર્દિશં તત્ર નવસાહસ્રવિસ્તૃતમ્
ઇલાવૃતં મહાભાગાશ્ ચત્વારશ્ ચાત્ર પર્વતાઃ ॥

વિષ્કમ્ભા વિતતા મેરોર્ યોજનાયુતવિસ્તૃતાઃ
પૂર્વેણ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ ॥

વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ ચોત્તરે સ્થિતઃ
કદમ્બસ્ તેષુ જમ્બૂશ્ ચ પિપ્પલો વટ એવ ચ ॥

એકાદશશતાયામાઃ પાદપા ગિરિકેતવઃ
જમ્બૂદ્વીપસ્ય સા જમ્બૂર્ નામહેતુર્ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

મહાગજપ્રમાણાનિ જમ્બ્વાસ્ તસ્યાઃ ફલાનિ વૈ
પતન્તિ ભૂભૃતઃ પૃષ્ઠે શીર્યમાણાનિ સર્વતઃ ॥

રસેન તેષાં વિખ્યાતા તત્ર જમ્બૂનદીતિ વૈ
સરિત્ પ્રવર્તતે સા ચ પીયતે તન્નિવાસિભિઃ ॥

ન ખેદો ન ચ દૌર્ગન્ધ્યં ન જરા નેન્દ્રિયક્ષયઃ
તત્પાનસ્વસ્થમનસાં જનાનાં તત્ર જાયતે ॥

તીરમૃત્ તદ્રસં પ્રાપ્ય સુખવાયુવિશોષિતા
જામ્બૂનદાખ્યં ભવતિ સુવર્ણં સિદ્ધભૂષણમ્ ॥

ભદ્રાશ્વં પૂર્વતો મેરોઃ કેતુમાલં ચ પશ્ચિમે
વર્ષે દ્વે તુ મુનિશ્રેષ્ઠાસ્ તયોર્ મધ્યે ત્વ્ ઇલાવૃતમ્ ॥

વનં ચૈત્રરથં પૂર્વે દક્ષિણે ગન્ધમાદનમ્
વૈભ્રાજં પશ્ચિમે તદ્વદ્ ઉત્તરે નન્દનં સ્મૃતમ્ ॥

અરુણોદં મહાભદ્રમ્ અસિતોદં સમાનસમ્
સરાંસ્ય્ એતાનિ ચત્વારિ દેવભોગ્યાનિ સર્વદા ॥

શાન્તવાંશ્ ચક્રકુઞ્જશ્ ચ કુરરી માલ્યવાંસ્ તથા
વૈકઙ્કપ્રમુખા મેરોઃ પૂર્વતઃ કેસરાચલાઃ ॥

ત્રિકૂટઃ શિશિરશ્ ચૈવ પતંગો રુચકસ્ તથા
નિષધાદયો દક્ષિણતસ્ તસ્ય કેસરપર્વતાઃ ॥

શિખિવાસઃ સવૈદૂર્યઃ કપિલો ગન્ધમાદનઃ
જાનુધિપ્રમુખાસ્ તદ્વત્ પશ્ચિમે કેસરાચલાઃ ॥

મેરોર્ અનન્તરાસ્ તે ચ જઠરાદિષ્વ્ અવસ્થિતાઃ
શઙ્ખકૂટો ઽથ ઋષભો હંસો નાગસ્ તથાપરાઃ ॥

કાલઞ્જરાદ્યાશ્ ચ તથા ઉત્તરે કેસરાચલાઃ
ચતુર્દશ સહસ્રાણિ યોજનાનાં મહાપુરી ॥

મેરોર્ ઉપરિ વિપ્રેન્દ્રા બ્રહ્મણઃ કથિતા દિવિ
તસ્યાં સમન્તતશ્ ચાષ્ટૌ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ॥

ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં પ્રખ્યાતાઃ પ્રવરાઃ પુરઃ
વિષ્ણુપાદવિનિષ્ક્રાન્તા પ્લાવયન્તીન્દુમણ્ડલમ્ ॥

સમન્તાદ્ બ્રહ્મણઃ પુર્યાં ગઙ્ગા પતતિ વૈ દિવિ
સા તત્ર પતિતા દિક્ષુ ચતુર્ધા પ્રત્યપદ્યત ॥

સીતા ચાલકનન્દા ચ ચક્ષુર્ બધ્રા ચ વૈ ક્રમાત્
પૂર્વેણ સીતા શૈલાચ્ ચ શૈલં યાન્ત્ય્ અન્તરિક્ષગા ॥

તતશ્ ચ પૂર્વવર્ષેણ ભદ્રાશ્વેનૈતિ સાર્ણવમ્
તથૈવાલકનન્દા ચ દક્ષિણેનૈત્ય ભારતમ્ ॥

પ્રયાતિ સાગરં ભૂત્વા સપ્તભેદા દ્વિજોત્તમાઃ
ચક્ષુશ્ ચ પશ્ચિમગિરીન્ અતીત્ય સકલાંસ્ તતઃ ॥

પશ્ચિમં કેતુમાલાખ્યં વર્ષમ્ અન્વેતિ સાર્ણવમ્
ભદ્રા તથોત્તરગિરીન્ ઉત્તરાંશ્ ચ તથા કુરૂન્ ॥

અતીત્યોત્તરમ્ અમ્ભોધિં સમભ્યેતિ દ્વિજોત્તમાઃ
આનીલનિષધાયામૌ માલ્યવદ્ગન્ધમાદનૌ ॥

તયોર્ મધ્યગતો મેરુઃ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ
ભારતાઃ કેતુમાલાશ્ ચ ભદ્રાશ્વાઃ કુરવસ્ તથા ॥

પત્ત્રાણિ લોકશૈલસ્ય મર્યાદાશૈલબાહ્યતઃ
જઠરો દેવકૂટશ્ ચ મર્યાદાપર્વતાવ્ ઉભૌ ॥

તૌ દક્ષિણોત્તરાયામાવ્ આનીલનિષધાયતૌ
ગન્ધમાદનકૈલાસૌ પૂર્વપશ્ચાત્ તુ તાવ્ ઉભૌ ॥

અશીતિયોજનાયામાવ્ અર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ
નિષધઃ પારિયાત્રશ્ ચ મર્યાદાપર્વતાવ્ ઉભૌ ॥

તૌ દક્ષિણોત્તરાયામાવ્ આનીલનિષધાયતૌ
મેરોઃ પશ્ચિમદિગ્ભાગે યથા પૂર્વૌ તથા સ્થિતૌ ॥

ત્રિશૃઙ્ગો જારુધિશ્ ચૈવ ઉત્તરૌ વર્ષપર્વતૌ
પૂર્વપશ્ચાયતાવ્ એતાવ્ અર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ ॥

ઇત્ય્ એતે હિ મયા પ્રોક્તા મર્યાદાપર્વતા દ્વિજાઃ
જઠરાવસ્થિતા મેરોર્ યેષાં દ્વૌ દ્વૌ ચતુર્દિશમ્ ॥

મેરોશ્ ચતુર્દિશં યે તુ પ્રોક્તાઃ કેસરપર્વતાઃ
શીતાન્તાદ્યા દ્વિજાસ્ તેષામ્ અતીવ હિ મનોહરાઃ ॥

શૈલાનામ્ અન્તરદ્રોણ્યઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ
સુરમ્યાણિ તથા તાસુ કાનનાનિ પુરાણિ ચ ॥

લક્ષ્મીવિષ્ણ્વગ્નિસૂર્યેન્દ્ર દેવાનાં મુનિસત્તમાઃ
તાસ્વ્ આયતનવર્યાણિ જુષ્ટાનિ નરકિંનરૈઃ ॥

ગન્ધર્વયક્ષરક્ષાંસિ તથા દૈતેયદાનવાઃ
ક્રીડન્તિ તાસુ રમ્યાસુ શૈલદ્રોણીષ્વ્ અહર્નિશમ્ ॥

ભૌમા હ્ય્ એતે સ્મૃતાઃ સ્વર્ગા ધર્મિણામ્ આલયા દ્વિજાઃ
નૈતેષુ પાપકર્તારો યાન્તિ જન્મશતૈર્ અપિ ॥

ભદ્રાશ્વે ભગવાન્ વિષ્ણુર્ આસ્તે હયશિરા દ્વિજાઃ
વારાહઃ કેતુમાલે તુ ભારતે કૂર્મરૂપધૃક્ ॥

મત્સ્યરૂપશ્ ચ ગોવિન્દઃ કુરુષ્વ્ આસ્તે સનાતનઃ
વિશ્વરૂપેણ સર્વત્ર સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥

સર્વસ્યાધારભૂતો ઽસૌ દ્વિજા આસ્તે ઽખિલાત્મકઃ
યાનિ કિંપુરુષાદ્યાનિ વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ન તેષુ શોકો નાયાસો નોદ્વેગઃ ક્ષુદ્ભયાદિકમ્
સુસ્થાઃ પ્રજા નિરાતઙ્કાઃ સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ ॥

દશદ્વાદશવર્ષાણાં સહસ્રાણિ સ્થિરાયુષઃ
નૈતેષુ ભૌમાન્ય્ અન્યાનિ ક્ષુત્પિપાસાદિ નો દ્વિજાઃ ॥

કૃતત્રેતાદિકા નૈવ તેષુ સ્થાનેષુ કલ્પના
સર્વેષ્વ્ એતેષુ વર્ષેષુ સપ્ત સપ્ત કુલાચલાઃ
નદ્યશ્ ચ શતશસ્ તેભ્યઃ પ્રસૂતા યા દ્વિજોત્તમાઃ ॥