બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 123

રામતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં ભ્રૂણહત્યાવિનાશનમ્
તસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવઃ ક્ષત્રિયો લોકવિશ્રુતઃ
બલવાન્ મતિમાઞ્ શૂરો યથા શક્રઃ પુરંદરઃ ॥

પિતૃપૈતામહં રાજ્યં કુર્વન્ન્ આસ્તે યથા બલિઃ
તસ્ય તિસ્રો મહિષ્યઃ સ્યૂ રાજ્ઞો દશરથસ્ય હિ ॥

કૌશલ્યા ચ સુમિત્રા ચ કૈકેયી ચ મહામતે
એતાઃ કુલીનાઃ સુભગા રૂપલક્ષણસંયુતાઃ ॥

તસ્મિન્ રાજનિ રાજ્યે તુ સ્થિતે ઽયોધ્યાપતૌ મુને
વસિષ્ઠે બ્રહ્મવિચ્છ્રેષ્ઠે પુરોધસિ વિશેષતઃ ॥

ન ચ વ્યાધિર્ ન દુર્ભિક્ષં ન ચાવૃષ્ટિર્ ન ચાધયઃ
બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં નિત્યં શૂદ્રાણાં ચ વિશેષતઃ ॥

આશ્રમાણાં તુ સર્વેષામ્ આનન્દો ઽભૂત્ પૃથક્ પૃથક્
તસ્મિઞ્ શાસતિ રાજેન્દ્ર ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલોદ્વહે ॥

દેવાનાં દાનવાનાં તુ રાજ્યાર્થે વિગ્રહો ઽભવત્
ક્વાપિ તત્ર જયં પ્રાપુર્ દેવાઃ ક્વાપિ તથેતરે ॥

એવં પ્રવર્તમાને તુ ત્રૈલોક્યમ્ અતિપીડિતમ્
અભૂન્ નારદ તત્રાહમ્ અવદં દૈત્યદાનવાન્ ॥

દેવાંશ્ ચાપિ વિશેષેણ ન કૃતં તૈર્ મદીરિતમ્
પુનશ્ ચ સંગરસ્ તેષાં બભૂવ સુમહાન્ મિથઃ ॥

વિષ્ણું ગત્વા સુરાઃ પ્રોચુસ્ તથેશાનં જગન્મયમ્
તાવ્ ઊચતુર્ ઉભૌ દેવાન્ અસુરાન્ દૈત્યદાનવાન્ ॥

તપસા બલિનો યાન્તુ પુનઃ કુર્વન્તુ સંગરમ્
તથેત્ય્ આહુર્ યયુઃ સર્વે તપસે નિયતવ્રતાઃ ॥

યયુસ્ તુ રાક્ષસાન્ દેવાઃ પુનસ્ તે મત્સરાન્વિતાઃ
દેવાનાં દાનવાનાં ચ સંગરો ઽભૂત્ સુદારુણઃ ॥

ન તત્ર દેવા જેતારો નૈવ દૈત્યાશ્ ચ દાનવાઃ
સંયુગે વર્તમાને તુ વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી ॥

યેષાં દશરથો રાજા તે જેતારો ન ચેતરે ॥

ઇતિ શ્રુત્વા જયાયોભૌ જગ્મતુર્ દેવદાનવૌ
તત્ર વાયુસ્ ત્વરન્ પ્રાપ્તો રાજાનમ્ અવદત્ તદા ॥

આગન્તવ્યં ત્વયા રાજન્ દેવદાનવસંગરે
યત્ર રાજા દશરથો જયસ્ તત્રેતિ વિશ્રુતમ્ ॥

તસ્માત્ ત્વં દેવપક્ષે સ્યા ભવેયુર્ જયિનઃ સુરાઃ ॥

તદ્ વાયુવચનં શ્રુત્વા રાજા દશરથો નૃપઃ
આગમ્યતે મયા સત્યં ગચ્છ વાયો યથાસુખમ્ ॥

ગતે વાયૌ તદા દૈત્યા આજગ્મુર્ ભૂપતિં પ્રતિ
તે ઽપ્ય્ ઊચુર્ ભગવન્ન્ અસ્મત્ સાહાય્યં કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

રાજન્ દશરથ શ્રીમન્ વિજયસ્ ત્વયિ સંસ્થિતઃ
તસ્માત્ ત્વં વૈ દૈત્યપતેઃ સાહાય્યં કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

તતઃ પ્રોવાચ નૃપતિર્ વાયુના પ્રાર્થિતઃ પુરા
પ્રતિજ્ઞાતં મયા તચ્ ચ યાન્તુ દૈત્યાશ્ ચ દાનવાઃ ॥

સ તુ રાજા તથા ચક્રે ગત્વા ચૈવ ત્રિવિષ્ટપમ્
યુદ્ધં ચક્રે તથા દૈત્યૈર્ દાનવૈઃ સહ રાક્ષસૈઃ ॥

પશ્યત્સુ દેવસંઘેષુ નમુચેર્ ભ્રાતરસ્ તદા
વિવિધુર્ નિશિતૈર્ બાણૈર્ અથાક્ષં નૃપતેસ્ તથા ॥

ભિન્નાક્ષં તં રથં રાજા ન જાનાતિ સ સંભ્રમાત્
રાજાન્તિકે સ્થિતા સુભ્રૂઃ કૈકેય્યાજ્ઞાયિ નારદ ॥

ન જ્ઞાપિતં તયા રાજ્ઞે સ્વયમ્ આલોક્ય સુવ્રતા
ભગ્નમ્ અક્ષં સમાલક્ષ્ય ચક્રે હસ્તં તદા સ્વકમ્ ॥

અક્ષવન્ મુનિશાર્દૂલ તદ્ એતન્ મહદ્ અદ્ભુતમ્
રથેન રથિનાં શ્રેષ્ઠસ્ તયા દત્તકરેણ ચ ॥

જિતવાન્ દૈત્યદનુજાન્ દેવૈઃ પ્રાપ્ય વરાન્ બહૂન્
તતો દેવૈર્ અનુજ્ઞાતસ્ ત્વ્ અયોધ્યાં પુનર્ અભ્યગાત્ ॥

સ તુ મધ્યે મહારાજો માર્ગે વીક્ષ્ય તદા પ્રિયામ્
કૈકેય્યાઃ કર્મ તદ્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પરમં ગતઃ ॥

તતસ્ તસ્યૈ વરાન્ પ્રાદાત્ ત્રીંસ્ તુ નારદ સા અપિ
અનુમાન્ય નૃપપ્રોક્તં કૈકેયી વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

ત્વયિ તિષ્ઠન્તુ રાજેન્દ્ર ત્વયા દત્તા વરા અમી ॥

વિભૂષણાનિ રાજેન્દ્રો દત્ત્વા સ પ્રિયયા સહ
રથેન વિજયી રાજા યયૌ સ્વનગરં સુખી ॥

યોષિતાં કિમ્ અદેયં હિ પ્રિયાણામ્ ઉચિતાગમે
સ કદાચિદ્ દશરથો મૃગયાશીલિભિર્ વૃતઃ ॥

અટન્ન્ અરણ્યે શર્વર્યાં વારિબન્ધમ્ અથાકરોત્
સપ્તવ્યસનહીનેન ભવિતવ્યં તુ ભૂભુજા ॥

ઇતિ જાનન્ન્ અપિ ચ તચ્ ચકાર તુ વિધેર્ વશાત્
ગર્તં પ્રવિશ્ય પાનાર્થમ્ આગતાન્ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

મૃગાન્ હન્તિ મહાબાહુઃ શૃણુ કાલવિપર્યયમ્
ગર્તં પ્રવિષ્ટે નૃપતૌ તસ્મિન્ન્ એવ નગોત્તમે ॥

વૃદ્ધો વૈશ્રવણો નામ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ
તસ્ય ભાર્યા તથાભૂતા તાવ્ અબ્રૂતાં તદા સુતમ્ ॥

આવાં તૃષાર્તૌ રાત્રિશ્ ચ કૃષ્ણા ચાપિ પ્રવર્તતે
વૃદ્ધાનાં જીવિતં કૃત્સ્નં બાલસ્ ત્વમ્ અસિ પુત્રક ॥

અન્ધાનાં બધિરાણાં ચ વૃદ્ધાનાં ધિક્ ચ જીવિતમ્
જરાજર્જરદેહાનાં ધિગ્ ધિક્ પુત્રક જીવિતમ્ ॥

તાવત્ પુંભિર્ જીવિતવ્યં યાવલ્ લક્ષ્મીર્ દૃઢં વપુઃ
યાવદ્ આજ્ઞાપ્રતિહતા તીર્થાદાવ્ અન્યથા મૃતિઃ ॥

ઇત્ય્ એતદ્ વચનં શ્રુત્વા વૃદ્ધયોર્ ગુરુવત્સલઃ
પુત્રઃ પ્રોવાચ તદ્ દુઃખં ગિરા મધુરયા હરન્ ॥

મયિ જીવતિ કિં નામ યુવયોર્ દુઃખમ્ ઈદૃશમ્
ન હરત્ય્ આત્મજઃ પિત્રોર્ યશ્ ચરિત્રૈર્ મનોરુજમ્ ॥

તેન કિં તનુજેનેહ કુલોદ્વેગવિધાયિના ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પિતરૌ નત્વા તાવ્ આશ્વાસ્ય મહામનાઃ
તરુસ્કન્ધે સમારોપ્ય વૃદ્ધૌ ચ પિતરૌ તદા ॥

હસ્તે ગૃહીત્વા કલશં જગામ ઋષિપુત્રકઃ
સ ઋષિર્ ન તુ રાજાનં જાનાતિ નૃપતિર્ દ્વિજમ્ ॥

ઉભૌ સરભસૌ તત્ર દ્વિજો વારિ સમાવિશત્
સત્વરં કલશે ન્યુબ્જે વારિ ગૃહ્ણન્તમ્ આશુગૈઃ ॥

દ્વિજં રાજા દ્વિપં મત્વા વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ
વનદ્વિપો ઽપિ ભૂપાનામ્ અવધ્યસ્ તદ્ વિદન્ન્ અપિ ॥

વિવ્યાધ તં નૃપઃ કુર્યાન્ ન કિં કિં વિધિવઞ્ચિતઃ
સ વિદ્ધો મર્મદેશે તુ દુઃખિતો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

કેનેદં દુઃખદં કર્મ કૃતં સદ્બ્રાહ્મણસ્ય મે
મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઇત્ય્ ઉક્તો નાપરાધો ઽસ્તિ કશ્ચન ॥

તદ્ એતદ્ વચનં શ્રુત્વા મુનેર્ આર્તસ્ય ભૂપતિઃ
નિશ્ચેષ્ટશ્ ચ નિરુત્સાહો શનૈસ્ તં દેશમ્ અભ્યગાત્ ॥

તં તુ દૃષ્ટ્વા દ્વિજવરં જ્વલન્તમ્ ઇવ તેજસા
અસાવ્ અપ્ય્ અભવત્ તત્ર સશલ્ય ઇવ મૂર્ચ્છિતઃ ॥

આત્માનમ્ આત્મના કૃત્વા સ્થિરં રાજાબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

કો ભવાન્ દ્વિજશાર્દૂલ કિમર્થમ્ ઇહ ચાગતઃ
વદ પાપકૃતે મહ્યં વદ મે નિષ્કૃતિં પરામ્ ॥

બ્રહ્મહા વર્ણિભિઃ કિંતુ શ્વપચૈર્ અપિ જાતુચિત્
ન સ્પ્રષ્ટવ્યો મહાબુદ્ધે દ્રષ્ટવ્યો ન કદાચન ॥

તદ્ રાજવચનં શ્રુત્વા મુનિપુત્રો ઽબ્રવીદ્ વચઃ ॥

ઉત્ક્રમિષ્યન્તિ મે પ્રાણા અતો વક્ષ્યામિ કિંચન
સ્વચ્છન્દવૃત્તિતાજ્ઞાને વિદ્ધિ પાકં ચ કર્મણામ્ ॥

આત્માર્થં તુ ન શોચામિ વૃદ્ધૌ તુ પિતરૌ મમ
તયોઃ શુશ્રૂષકઃ કઃ સ્યાદ્ અન્ધયોર્ એકપુત્રયોઃ ॥

વિના મયા મહારણ્યે કથં તૌ જીવયિષ્યતઃ
મમાભાગ્યમ્ અહો કીદૃક્ પિતૃશુશ્રૂષણે ક્ષતિઃ ॥

જાતા મે ઽદ્ય વિના પ્રાણૈર્ હા વિધે કિં કૃતં ત્વયા
તથાપિ ગચ્છ તત્ર ત્વં ગૃહીતકલશસ્ ત્વરન્ ॥

તાભ્યાં દેહ્ય્ ઉદપાનં ત્વં યથા તૌ ન મરિષ્યતઃ ॥

ઇત્ય્ એવં બ્રુવતસ્ તસ્ય ગતાઃ પ્રાણા મહાવને
વિસૃજ્ય સશરં ચાપમ્ આદાય કલશં નૃપઃ ॥

તત્રાગાત્ સ તુ વેગેન યત્ર વૃદ્ધૌ મહાવને
વૃદ્ધૌ ચાપિ તદા રાત્રૌ તાવ્ અન્યોન્યં સમૂચતુઃ ॥

ઉદ્વિગ્નઃ કુપિતો વા સ્યાદ્ અથવા ભક્ષિતઃ કથમ્
ન પ્રાપ્તશ્ ચાવયોર્ યષ્ટિઃ કિં કુર્મઃ કા ગતિર્ ભવેત્ ॥

ન કોપિ તાદૃશઃ પુત્રો વિદ્યતે સચરાચરે
યઃ પિત્રોર્ અન્યથા વાક્યં ન કરોત્ય્ અપિ નિન્દિતઃ ॥

વજ્રાદ્ અપિ કઠોરં વા જીવિતં તમ્ અપશ્યતોઃ
શીઘ્રં ન યાન્તિ યત્ પ્રાણાસ્ તદેકાયત્તજીવયોઃ ॥

એવં બહુવિધા વાચો વૃદ્ધયોર્ વદતોર્ વને
તદા દશરથો રાજા શનૈસ્ તં દેશમ્ અભ્યગાત્ ॥

પાદસંચારશબ્દેન મેનાતે સુતમ્ આગતમ્ ॥

કુતો વત્સ ચિરાત્ પ્રાપ્તસ્ ત્વં દૃષ્ટિસ્ ત્વં પરાયણમ્
ન બ્રૂષે કિંતુ રુષ્ટો ઽસિ વૃદ્ધયોર્ અન્ધયોઃ સુતઃ ॥

સશલ્ય ઇવ દુઃખાર્તઃ શોચન્ દુષ્કૃતમ્ આત્મનઃ
સ ભીત ઇવ રાજેન્દ્રસ્ તાવ્ ઉવાચાથ નારદ ॥

ઉદપાનં ચ કુરુતાં તચ્ છ્રુત્વા નૃપભાષિતમ્
નાયં વક્તા સુતો ઽસ્માકં કો ભવાંસ્ તત્ પુરા વદ ॥

પશ્ચાત્ પિબાવઃ પાનીયં તતો રાજાબ્રવીચ્ ચ તૌ ॥

તત્ર તિષ્ઠતિ વાં પુત્રો યત્ર વારિસમાશ્રયઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વોચતુર્ આર્તૌ તૌ સત્યં બ્રૂહિ ન ચાન્યથા
આચચક્ષે તતો રાજા સર્વમ્ એવ યથાતથમ્ ॥

તતસ્ તુ પતિતૌ વૃદ્ધૌ તત્રાવાં નય મા સ્પૃશ
બ્રહ્મઘ્નસ્પર્શનં પાપં ન કદાચિદ્ વિનશ્યતિ ॥

નિન્યે વૈ શ્રવણં વૃદ્ધં સભાર્યં નૃપસત્તમઃ
યત્રાસૌ પતિતઃ પુત્રસ્ તં સ્પૃષ્ટ્વા તૌ વિલેપતુઃ ॥

યથા પુત્રવિયોગેન મૃત્યુર્ નૌ વિહિતસ્ તથા
ત્વં ચાપિ પાપ પુત્રસ્ય વિયોગાન્ મૃત્યુમ્ આપ્સ્યસિ ॥

એવં તુ જલ્પતોર્ બ્રહ્મન્ ગતાઃ પ્રાણાસ્ તતો નૃપઃ
અગ્નિના યોજયામ્ આસ વૃદ્ધૌ ચ ઋષિપુત્રકમ્ ॥

તતો જગામ નગરં દુઃખિતો નૃપતિર્ મુને
વસિષ્ઠાય ચ તત્ સર્વં ન્યવેદયદ્ અશેષતઃ ॥

નૃપાણાં સૂર્યવંશ્યાનાં વસિષ્ઠો હિ પરા ગતિઃ
વસિષ્ઠો ઽપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠૈઃ સંમન્ત્ર્યાહ ચ નિષ્કૃતિમ્ ॥

ગાલવં વામદેવં ચ જાબાલિમ્ અથ કશ્યપમ્
એતાન્ અન્યાન્ સમાહૂય હયમેધાય યત્નતઃ ॥

યજસ્વ હયમેધૈશ્ ચ બહુભિર્ બહુદક્ષિણૈઃ ॥

અકરોદ્ ધયમેધાંશ્ ચ રાજા દશરથો દ્વિજૈઃ
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી ॥

પૂતં શરીરમ્ અભવદ્ રાજ્ઞો દશરથસ્ય હિ
વ્યવહાર્યશ્ ચ ભવિતા ભવિષ્યન્તિ તથા સુતાઃ
જ્યેષ્ઠપુત્રપ્રસાદેન રાજાપાપો ભવિષ્યતિ ॥

તતો બહુતિથે કાલે ઋષ્યશૃઙ્ગાન્ મુનીશ્વરાત્
દેવાનાં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં સુતા આસન્ સુરોપમાઃ ॥

કૌશલ્યાયાં તથા રામઃ સુમિત્રાયાં ચ લક્ષ્મણઃ
શત્રુઘ્નશ્ ચાપિ કૈકેય્યાં ભરતો મતિમત્તરઃ ॥

તે સર્વે મતિમન્તશ્ ચ પ્રિયા રાજ્ઞો વશે સ્થિતાઃ
તં રાજાનમ્ ઋષિઃ પ્રાપ્ય વિશ્વામિત્રઃ પ્રજાપતિઃ ॥

રામં ચ લક્ષ્મણં ચાપિ અયાચત મહામતે
યજ્ઞસંરક્ષણાર્થાય જ્ઞાતતન્મહિમા મુનિઃ ॥

ચિરપ્રાપ્તસુતો વૃદ્ધો રાજા નૈવેત્ય્ અભાષત ॥

મહતા દૈવયોગેન કથંચિદ્ વાર્ધકે મુને
જાતાવ્ આનન્દસંદોહ દાયકૌ મમ બાલકૌ ॥

સશરીરમ્ ઇદં રાજ્યં દાસ્યે નૈવ સુતાવ્ ઇમૌ ॥

વસિષ્ઠેન તદા પ્રોક્તો રાજા દશરથસ્ ત્વ્ ઇતિ ॥

રઘવઃ પ્રાર્થનાભઙ્ગં ન રાજન્ ક્વાપિ શિક્ષિતાઃ ॥

રામં ચ લક્ષ્મણં ચૈવ કથંચિદ્ અવદન્ નૃપઃ ॥

વિશ્વામિત્રસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ કુરુતાં યજ્ઞરક્ષણમ્ ॥

વદન્ન્ ઇતિ સુતૌ સોષ્ણં નિશ્વસન્ ગ્લપિતાધરઃ
પુત્રૌ સમર્પયામ્ આસ વિશ્વામિત્રસ્ય શાસ્ત્રકૃત્ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા દશરથં નમસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ
જગ્મતૂ રક્ષણાર્થાય વિશ્વામિત્રેણ તૌ મુદા ॥

તતઃ પ્રહૃષ્ટઃ સ મુનિર્ મુદા પ્રાદાત્ તદોભયોઃ
માહેશ્વરીં મહાવિદ્યાં ધનુર્વિદ્યાપુરઃસરામ્ ॥

શાસ્ત્રીમ્ આસ્ત્રીં લૌકિકીં ચ રથવિદ્યાં ગજોદ્ભવામ્
અશ્વવિદ્યાં ગદાવિદ્યાં મન્ત્રાહ્વાનવિસર્જને ॥

સર્વવિદ્યામ્ અથાવાપ્ય ઉભૌ તૌ રામલક્ષ્મણૌ
વનૌકસાં હિતાર્થાય જઘ્નતુસ્ તાટકાં વને ॥

અહલ્યાં શાપનિર્મુક્તાં પાદસ્પર્શાચ્ ચ ચક્રતુઃ
યજ્ઞવિધ્વંસનાયાતાઞ્ જઘ્નતુસ્ તત્ર રાક્ષસાન્ ॥

કૃતવિદ્યૌ ધનુષ્પાણી ચક્રતુર્ યજ્ઞરક્ષણમ્
તતો મહામખે વૃત્તે વિશ્વામિત્રો મુનીશ્વરઃ ॥

પુત્રાભ્યાં સહિતો રાજ્ઞો જનકં દ્રષ્ટુમ્ અભ્યગાત્
ચિત્રામ્ અદર્શયત્ તત્ર રાજમધ્યે નૃપાત્મજઃ ॥

રામઃ સૌમિત્રિસહિતો ધનુર્વિદ્યાં ગુરોર્ મતામ્
તત્પ્રીતો જનકઃ પ્રાદાત્ સીતાં લક્ષ્મીમ્ અયોનિજામ્ ॥

તથૈવ લક્ષ્મણસ્યાપિ ભરતસ્યાનુજસ્ય ચ
શત્રુઘ્નભરતાદીનાં વસિષ્ઠાદિમતે સ્થિતઃ ॥

રાજા દશરથઃ શ્રીમાન્ વિવાહમ્ અકરોન્ મુને
તતો બહુતિથે કાલે રાજ્યં તસ્ય પ્રયચ્છતિ ॥

નૃપતૌ સર્વલોકાનામ્ અનુમત્યા ગુરોર્ અપિ
મન્થરાત્મકદુર્દૈવ પ્રેરિતા મત્સરાકુલા ॥

કૈકેયી વિઘ્નમ્ આતસ્થે વનપ્રવ્રાજનં તથા
ભરતસ્ય ચ તદ્ રાજ્યં રાજા નૈવ ચ દત્તવાન્ ॥

પિતરં સત્યવાક્યં તં કુર્વન્ રામો મહાવનમ્
વિવેશ સીતયા સાર્ધં તથા સૌમિત્રિણા સહ ॥

સતાં ચ માનસં શુદ્ધં સ વિવેશ સ્વકૈર્ ગુણૈઃ
તસ્મિન્ વિનિર્ગતે રામે વનવાસાય દીક્ષિતે ॥

સમં લક્ષ્મણસીતાભ્યાં રાજ્યતૃષ્ણાવિવર્જિતે
તં રામં ચાપિ સૌમિત્રિં સીતાં ચ ગુણશાલિનીમ્ ॥

દુઃખેન મહતાવિષ્ટો બ્રહ્મશાપં ચ સંસ્મરન્
તદા દશરથો રાજા પ્રાણાંસ્ તત્યાજ દુઃખિતઃ ॥

કૃતકર્મવિપાકેન રાજા નીતો યમાનુગૈઃ
તસ્મૈ રાજ્ઞે મહાપ્રાજ્ઞ યાવત્ સ્થાવરજઙ્ગમે ॥

યમસદ્મન્ય્ અનેકાનિ તામિસ્રાદીનિ નારદ
નરકાણ્ય્ અથ ઘોરાણિ ભીષણાનિ બહૂનિ ચ ॥

તત્ર ક્ષિપ્તસ્ તદા રાજા નરકેષુ પૃથક્ પૃથક્
પચ્યતે છિદ્યતે રાજા પિષ્યતે ચૂર્ણ્યતે તથા ॥

શોષ્યતે દશ્યતે ભૂયો દહ્યતે ચ નિમજ્જ્યતે
એવમાદિષુ ઘોરેષુ નરકેષુ સ પચ્યતે ॥

રામો ઽપિ ગચ્છન્ન્ અધ્વાનં ચિત્રકૂટમ્ અથાગમત્
તત્રૈવ ત્રીણિ વર્ષાણિ વ્યતીતાનિ મહામતે ॥

પુનઃ સ દક્ષિણામ્ આશામ્ આક્રામદ્ દણ્ડકં વનમ્
વિખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ દેશાનાં તદ્ ધિ પુણ્યદમ્ ॥

પ્રાવિશત્ તન્ મહારણ્યં ભીષણં દૈત્યસેવિતમ્
તદ્ભયાદ્ ઋષિભિસ્ ત્યક્તં હત્વા દૈત્યાંસ્ તુ રાક્ષસાન્ ॥

વિચરન્ દણ્ડકારણ્યે ઋષિસેવ્યમ્ અથાકરોત્
તત્રેદં વૃત્તમ્ આખ્યાસ્યે શૃણુ નારદ યત્નતઃ ॥

તાવચ્ છનૈસ્ ત્વ્ અગાદ્ રામો યાવદ્ યોજનપઞ્ચકમ્
ગૌતમીં સમનુપ્રાપ્તો રાજાપિ નરકે સ્થિતઃ ॥

યમઃ સ્વકિંકરાન્ આહ રામો દશરથાત્મજઃ
ગૌતમીમ્ અભિતો યાતિ પિતરં તસ્ય ધીમતઃ ॥

આકર્ષન્ત્વ્ અથ રાજાનં નરકાન્ નાત્ર સંશયઃ
ઉત્તીર્ય ગૌતમીં યાતિ યાવદ્ યોજનપઞ્ચકમ્ ॥

રામસ્ તાવત્ તસ્ય પિતા નરકે નૈવ પચ્યતામ્
યદ્ એતન્ મદ્વચઃ પુણ્યં ન કુર્યુર્ યદિ દૂતકાઃ ॥

તતશ્ ચ નરકે ઘોરે યૂયં સર્વે નિમજ્જથ
યા કાપ્ય્ ઉક્તા પરા શક્તિઃ શિવસ્ય સમવાયિની ॥

તામ્ એવ ગૌતમીં સન્તો વદન્ત્ય્ અમ્ભઃસ્વરૂપિણીમ્
હરિબ્રહ્મમહેશાનાં માન્યા વન્દ્યા ચ સૈવ યત્ ॥

નિસ્તીર્યતે ન કેનાપિ તદ્ અતિક્રમજં ત્વ્ અઘમ્
પાપિનો ઽપ્ય્ આત્મજઃ કશ્ચિદ્ યશ્ ચ ગઙ્ગામ્ અનુસ્મરેત્ ॥

સો ઽનેકદુર્ગનિરયાન્ નિર્ગતો મુક્તતાં વ્રજેત્
કિં પુનસ્ તાદૃશઃ પુત્રો ગૌતમીનિકટે સ્થિતઃ ॥

યસ્યાસૌ નરકે પક્તું ન કૈરપિ હિ શક્યતે
દક્ષિણાશાપતેર્ વાક્યં નિશમ્ય યમકિંકરાઃ ॥

નરકે પચ્યમાનં તમ્ અયોધ્યાધિપતિં નૃપમ્
ઉત્તાર્ય ઘોરનરકાદ્ વચનં ચેદમ્ અબ્રુવન્ ॥

ધન્યો ઽસિ નૃપશાર્દૂલ યસ્ય પુત્રઃ સ તાદૃશઃ
ઇહ ચામુત્ર વિશ્રાન્તિઃ સુપુત્રઃ કેન લભ્યતે ॥

સ વિશ્રાન્તઃ શનૈ રાજા કિંકરાન્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

નરકેષ્વ્ અથ ઘોરેષુ પચ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ
કથં ત્વ્ આકર્ષિતઃ શીઘ્રં તન્ મે વક્તુમ્ ઇહાર્હથ ॥

તત્ર કશ્ચિચ્ છાન્તમના રાજાનમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

વેદશાસ્ત્રપુરાણાદાવ્ એતદ્ ગોપ્યં પ્રયત્નતઃ
પ્રકાશ્યતે તદ્ અપિ તે સામર્થ્યં પુત્રતીર્થયોઃ ॥

રામસ્ તવ સુતઃ શ્રીમાન્ ગૌતમીતીરમ્ આગતઃ
તસ્માત્ ત્વં નરકાદ્ ઘોરાદ્ આકૃષ્ટો ઽસિ નરોત્તમ ॥

યદિ ત્વાં તત્ર ગૌતમ્યાં સ્મરેદ્ રામઃ સલક્ષ્મણઃ
સ્નાનં કૃત્વાથ પિણ્ડાદિ તે દદ્યાત્ સ નૃપોત્તમ
તતસ્ ત્વં સર્વપાપેભ્યો મુક્તો યાસિ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

તત્ર ગત્વા ભવદ્વાક્યમ્ આખ્યાસ્યે સ્વસુતૌ પ્રતિ
ભવન્ત એવ શરણમ્ અનુજ્ઞાં દાતુમ્ અર્હથ ॥

તદ્ રાજવચનં શ્રુત્વા કૃપયા યમકિંકરાઃ
આજ્ઞાં ચ પ્રદદુસ્ તસ્મૈ રાજા પ્રાગાત્ સુતૌ પ્રતિ ॥

ભીષણં યાતનાદેહમ્ આપન્નો નિઃશ્વસન્ મુહુઃ
નિરીક્ષ્ય સ્વં લજ્જમાનઃ કૃતં કર્મ ચ સંસ્મરન્ ॥

સ્વેચ્છયા વિહરન્ ગઙ્ગામ્ આસસાદ ચ રાઘવઃ
ગૌતમ્યાસ્ તટમ્ આશ્રિત્ય રામો લક્ષ્મણ એવ ચ ॥

સીતયા સહ વૈદેહ્યા સસ્નૌ ચૈવ યથાવિધિ
નૈવ તત્રાભવદ્ ભોજ્યં ભક્ષ્યં વા ગૌતમીતટે ॥

તદ્દિને તત્ર વસતાં ગૌતમીતીરવાસિનામ્
તદ્ દૃષ્ટ્વા દુઃખિતો ભ્રાતા લક્ષ્મણો રામમ્ અબ્રવીત્ ॥

પુત્રૌ દશરથસ્યાવાં તવાપિ બલમ્ ઈદૃશમ્
નાસ્તિ ભોજ્યમ્ અથાસ્માકં ગઙ્ગાતીરનિવાસિનામ્ ॥

ભ્રાતર્ યદ્ વિહિતં કર્મ નૈવ તચ્ ચાન્યથા ભવેત્
પૃથિવ્યામ્ અન્નપૂર્ણાયાં વયમ્ અન્નાભિલાષિણઃ ॥

સૌમિત્રે નૂનમ્ અસ્માભિર્ ન બ્રાહ્મણમુખે હુતમ્
અવજ્ઞયા મહીદેવાંસ્ તર્પયન્ત્ય્ અર્ચયન્તિ ન ॥

તે યે લક્ષ્મણ જાયન્તે સર્વદૈવ બુભુક્ષિતાઃ
સ્નાત્વા દેવાન્ અથાભ્યર્ચ્ય હોતવ્યશ્ ચ હુતાશનઃ
તતઃ સ્વસમયે દેવો વિધાસ્યત્ય્ અશનં તુ નૌ ॥

ભ્રાત્રોઃ સંજલ્પતોર્ એવં પશ્યતોઃ કર્મણો ગતિમ્
શનૈર્ દશરથો રાજા તં દેશમ્ ઉપજગ્મિવાન્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણઃ શીઘ્રં તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્
ધનુર્ આકૃષ્ય કોપેન રક્ષસ્ ત્વં દાનવો ઽથવા ॥

આસન્નં ચ પુનર્ દૃષ્ટ્વા યાહિ યાહ્ય્ અત્ર પુણ્યભાક્
રામો દાશરથી રાજા ધર્મભાક્ પશ્ય વર્તતે ॥

ગુરુભક્તઃ સત્યસંધો દેવબ્રાહ્મણસેવકઃ
ત્રૈલોક્યરક્ષાદક્ષો ઽસૌ વર્તતે યત્ર રાઘવઃ ॥

ન તત્ર ત્વાદૃશામ્ અસ્તિ પ્રવેશઃ પાપકર્મણામ્
યદિ પ્રવિશસે પાપ તતો વધમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

તત્ પુત્રવચનં શ્રુત્વા શનૈર્ આહૂય વાચયા
ઉવાચાધોમુખો ભૂત્વા સ્નુષાં પુત્રૌ કૃતાઞ્જલિઃ
મુહુર્ અન્તર્ વિનિધ્યાયન્ ગતિં દુષ્કૃતકર્મણઃ ॥

અહં દશરથો રાજા પુત્રૌ મે શૃણુતં વચઃ
તિસૃભિર્ બ્રહ્મહત્યાભિર્ વૃતો ઽહં દુઃખમ્ આગતઃ
છિન્નં પશ્યત મે દેહં નરકેષુ ચ પાતિતમ્ ॥

તતઃ કૃતાઞ્જલી રામઃ સીતયા લક્ષ્મણેન ચ
ભૂમૌ પ્રણેમુસ્ તે સર્વે વચનં ચૈતદ્ અબ્રુવન્ ॥

કસ્યેદં કર્મણસ્ તાત ફલં નૃપતિસત્તમ ॥

સ ચ પ્રાહ યથાવૃત્તં બ્રહ્મહત્યાત્રયં તથા ॥

નિષ્કૃતિર્ બ્રહ્મહન્તૄણાં પુત્રૌ ક્વાપિ ન વિદ્યતે ॥

તતો દુઃખેન મહતા વૃતાઃ સર્વે ભુવં ગતાઃ
રાજાનં વનવાસં ચ માતરં પિતરં તથા ॥

દુઃખાગમં કર્મગતિં નરકે પાતનં તથા
એવમાદ્ય્ અથ સંસ્મૃત્ય મુમોહ નૃપતેઃ સુતઃ
વિસંજ્ઞં નૃપતિં દૃષ્ટ્વા સીતા વાક્યમ્ અથાબ્રવીત્ ॥

ન શોચન્તિ મહાત્માનસ્ ત્વાદૃશા વ્યસનાગમે
ચિન્તયન્તિ પ્રતીકારં દૈવ્યમ્ અપ્ય્ અથ માનુષમ્ ॥

શોચદ્ભિર્ યુગસાહસ્રં વિપત્તિર્ નૈવ તીર્યતે
વ્યામોહમ્ આપ્નુવન્તીહ ન કદાચિદ્ વિચક્ષણાઃ ॥

કિમ્ અનેનાત્ર દુઃખેન નિષ્ફલેન જનેશ્વર
દેહિ હત્યાં પ્રથમતો યા જાતા હ્ય્ અતિભીષણા ॥

પિતૃભક્તઃ પુણ્યશીલો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ
અનાગા યો હતો વિપ્રસ્ તત્પાપસ્યાત્ર નિષ્કૃતિમ્ ॥

આચરામિ યથાશાસ્ત્રં મા શોકં કુરુતં યુવામ્
દ્વિતીયાં લક્ષ્મણો હત્યાં ગૃહ્ણાતુ ત્વ્ અપરાં ભવાન્ ॥

એતદ્ ધર્મયુતં વાક્યં સીતયા ભાષિતં દૃઢમ્
તથેતિ ચાહતુર્ ઉભૌ તતો દશરથો ઽબ્રવીત્ ॥

ત્વં હિ બ્રહ્મવિદઃ કન્યા જનકસ્ય ત્વ્ અયોનિજા
ભાર્યા રામસ્ય કિં ચિત્રં યદ્ યુક્તમ્ અનુભાષસે ॥

ન કોપિ ભવતાં કિંતુ શ્રમઃ સ્વલ્પો ઽપિ વિદ્યતે
ગૌતમ્યાં સ્નાનદાનેન પિણ્ડનિર્વપણેન ચ ॥

તિસૃભિર્ બ્રહ્મહત્યાભિર્ મુક્તો યામિ ત્રિવિષ્ટપમ્
ત્વયા જનકસંભૂતે સ્વકુલોચિતમ્ ઈરિતમ્ ॥

પ્રાપયન્તિ પરં પારં ભવાબ્ધેઃ કુલયોષિતઃ
ગોદાવર્યાઃ પ્રસાદેન કિં નામાસ્ત્ય્ અત્ર દુર્લભમ્ ॥

તથેતિ ક્રિયમાણે તુ પિણ્ડદાનાય શત્રુહા
નૈવાપશ્યદ્ ભક્ષ્યભોજ્યં તતો લક્ષ્મણમ્ અબ્રવીત્ ॥

લક્ષ્મણઃ પ્રાહ વિનયાદ્ ઇઙ્ગુદ્યાશ્ ચ ફલાનિ ચ
સન્તિ તેષાં ચ પિણ્યાકમ્ આનીતં તત્ક્ષણાદ્ ઇવ ॥

પિણ્યાકેનાથ ગઙ્ગાયાં પિણ્ડં દાતું તથા પિતુઃ
મનઃ કુર્વંસ્ તતો રામો મન્દો ઽભૂદ્ દુઃખિતસ્ તદા ॥

દૈવી વાગ્ અભવત્ તત્ર દુઃખં ત્યજ નૃપાત્મજ
રાજ્યભ્રષ્ટો વનં પ્રાપ્તઃ કિં વૈ નિષ્કિંચનો ભવાન્ ॥

અશઠો ધર્મનિરતો ન શોચિતુમ્ ઇહાર્હસિ
વિત્તશાઠ્યેન યો ધર્મં કરોતિ સ તુ પાતકી ॥

શ્રૂયતે સર્વશાસ્ત્રેષુ યદ્ રામ શૃણુ યત્નતઃ
યદન્નઃ પુરુષો રાજંસ્ તદન્નાસ્ તસ્ય દેવતાઃ ॥

પિણ્ડે નિપતિતે ભૂમૌ નાપશ્યત્ પિતરં તદા
શવં ચ પતિતં યત્ર શવતીર્થમ્ અનુત્તમમ્ ॥

મહાપાતકસંઘાત વિઘાતકૃદ્ અનુસ્મૃતિઃ
તત્રાગચ્છંલ્ લોકપાલા રુદ્રાદિત્યાસ્ તથાશ્વિનૌ ॥

સ્વં સ્વં વિમાનમ્ આરૂઢાસ્ તેષાં મધ્યે ઽતિદીપ્તિમાન્
વિમાનવરમ્ આરૂઢઃ સ્તૂયમાનશ્ ચ કિંનરૈઃ ॥

આદિત્યસદૃશાકારસ્ તેષાં મધ્યે બભૌ પિતા
તમ્ અદૃષ્ટ્વા સ્વપિતરં દેવાન્ દૃષ્ટ્વા વિમાનિનઃ ॥

કૃતાઞ્જલિપુટો રામઃ પિતા મે ક્વેત્ય્ અભાષત
ઇતિ દિવ્યાભવદ્ વાણી રામં સંબોધ્ય સીતયા ॥

તિસૃભિર્ બ્રહ્મહત્યાભિર્ મુક્તો દશરથો નૃપઃ
વૃતં પશ્ય સુરૈસ્ તાત દેવા અપ્ય્ ઊચિરે ચ તમ્ ॥

ધન્યો ઽસિ કૃતકૃત્યો ઽસિ રામ સ્વર્ગં ગતઃ પિતા
નાનાનિરયસંઘાતાત્ પૂર્વજાન્ ઉદ્ધરેત્ તુ યઃ ॥

સ ધન્યો ઽલંકૃતં તેન કૃતિના ભુવનત્રયમ્
એનં પશ્ય મહાબાહો મુક્તપાપં રવિપ્રભમ્ ॥

સર્વસંપત્તિયુક્તો ઽપિ પાપી દગ્ધદ્રુમોપમઃ
નિષ્કિંચનો ઽપિ સુકૃતી દૃશ્યતે ચન્દ્રમૌલિવત્ ॥

દૃષ્ટ્વાબ્રવીત્ સુતં રાજા આશીર્ભિર્ અભિનન્દ્ય ચ ॥

કૃતકૃત્યો ઽસિ ભદ્રં તે તારિતો ઽહં ત્વયાનઘ
ધન્યઃ સ પુત્રો લોકે ઽસ્મિન્ પિતૄણાં યસ્ તુ તારકઃ ॥

તતઃ સુરગણાઃ પ્રોચુર્ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે
રામં ચ પુરુષશ્રેષ્ઠં ગચ્છ તાત યથાસુખમ્
તતસ્ તદ્વચનં શ્રુત્વા રામસ્ તાન્ અબ્રવીત્ સુરાન્ ॥

ગુરૌ પિતરિ મે દેવાઃ કિં કૃત્યમ્ અવશિષ્યતે ॥

નદી ન ગઙ્ગયા તુલ્યા ન ત્વયા સદૃશઃ સુતઃ
ન શિવેન સમો દેવો ન તારેણ સમો મનુઃ ॥

ત્વયા રામ ગુરૂણાં ચ કાર્યં સર્વમ્ અનુષ્ઠિતમ્
તારિતાઃ પિતરો રામ ત્વયા પુત્રેણ માનદ
ગચ્છન્તુ સર્વે સ્વસ્થાનં ત્વં ચ ગચ્છ યથાસુખમ્ ॥

તદ્ દેવવચનાદ્ ધૃષ્ટઃ સીતયા લક્ષ્મણાગ્રજઃ
તદ્ દૃષ્ટ્વા ગઙ્ગામાહાત્મ્યં વિસ્મિતો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

અહો ગઙ્ગાપ્રભાવો ઽયં ત્રૈલોક્યે નોપમીયતે
વયં ધન્યા યતો ગઙ્ગા દૃષ્ટાસ્માભિસ્ ત્રિપાવની ॥

હર્ષેણ મહતા યુક્તો દેવં સ્થાપ્ય મહેશ્વરમ્
તં ષોડશભિર્ ઈશાનમ્ ઉપચારૈઃ પ્રયત્નતઃ ॥

સંપૂજ્યાવરણૈર્ યુક્તં ષટ્ત્રિંશત્કલમ્ ઈશ્વરમ્
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા રામસ્ તુષ્ટાવ શંકરમ્ ॥

નમામિ શંભું પુરુષં પુરાણં નમામિ સર્વજ્ઞમ્ અપારભાવમ્
નમામિ રુદ્રં પ્રભુમ્ અક્ષયં તં નમામિ શર્વં શિરસા નમામિ

નમામિ દેવં પરમ્ અવ્યયં તમ્ ઉમાપતિં લોકગુરું નમામિ
નમામિ દારિદ્ર્યવિદારણં તં નમામિ રોગાપહરં નમામિ

નમામિ કલ્યાણમ્ અચિન્ત્યરૂપં નમામિ વિશ્વોદ્ભવબીજરૂપમ્
નમામિ વિશ્વસ્થિતિકારણં તં નમામિ સંહારકરં નમામિ

નમામિ ગૌરીપ્રિયમ્ અવ્યયં તં નમામિ નિત્યં ક્ષરમ્ અક્ષરં તમ્
નમામિ ચિદ્રૂપમ્ અમેયભાવં ત્રિલોચનં તં શિરસા નમામિ

નમામિ કારુણ્યકરં ભવસ્ય ભયંકરં વાપિ સદા નમામિ
નમામિ દાતારમ્ અભીપ્સિતાનાં નમામિ સોમેશમ્ ઉમેશમ્ આદૌ

નમામિ વેદત્રયલોચનં તં નમામિ મૂર્તિત્રયવર્જિતં તમ્
નમામિ પુણ્યં સદસદ્વ્યતીતં નમામિ તં પાપહરં નમામિ

નમામિ વિશ્વસ્ય હિતે રતં તં નમામિ રૂપાણિ બહૂનિ ધત્તે
યો વિશ્વગોપ્તા સદસત્પ્રણેતા નમામિ તં વિશ્વપતિં નમામિ

યજ્ઞેશ્વરં સંપ્રતિ હવ્યકવ્યં તથા ગતિં લોકસદાશિવો યઃ
આરાધિતો યશ્ ચ દદાતિ સર્વં નમામિ દાનપ્રિયમ્ ઇષ્ટદેવમ્

નમામિ સોમેશ્વરમ્ અસ્વતન્ત્રમ્ ઉમાપતિં તં વિજયં નમામિ
નમામિ વિઘ્નેશ્વરનન્દિનાથં પુત્રપ્રિયં તં શિરસા નમામિ

નમામિ દેવં ભવદુઃખશોક વિનાશનં ચન્દ્રધરં નમામિ
નમામિ ગઙ્ગાધરમ્ ઈશમ્ ઈડ્યમ્ ઉમાધવં દેવવરં નમામિ

નમામ્ય્ અજાદીશપુરંદરાદિ સુરાસુરૈર્ અર્ચિતપાદપદ્મમ્
નમામિ દેવીમુખવાદનાનામ્ ઈક્ષાર્થમ્ અક્ષિત્રિતયં ય ઐચ્છત્

પઞ્ચામૃતૈર્ ગન્ધસુધૂપદીપૈર્ વિચિત્રપુષ્પૈર્ વિવિધૈશ્ ચ મન્ત્રૈઃ
અન્નપ્રકારૈઃ સકલોપચારૈઃ સંપૂજિતં સોમમ્ અહં નમામિ

તતઃ સ ભગવાન્ આહ રામં શંભુઃ સલક્ષ્મણમ્
વરાન્ વૃણીષ્વ ભદ્રં તે રામઃ પ્રાહ વૃષધ્વજમ્ ॥

સ્તોત્રેણાનેન યે ભક્ત્યા તોષ્યન્તિ ત્વાં સુરોત્તમ
તેષાં સર્વાણિ કાર્યાણિ સિદ્ધિં યાન્તુ મહેશ્વર ॥

યેષાં ચ પિતરઃ શંભો પતિતા નરકાર્ણવે
તેષાં પિણ્ડાદિદાનેન પૂતા યાન્તુ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

જન્મપ્રભૃતિ પાપાનિ મનોવાક્કાયિકં ત્વ્ અઘમ્
અત્ર તુ સ્નાનમાત્રેણ તત્ સદ્યો નાશમ્ આપ્નુયાત્ ॥

અત્ર યે ભક્તિતઃ શંભો દદત્ય્ અર્થિભ્ય અણ્વ્ અપિ
સર્વં તદ્ અક્ષયં શંભો દાતૄણાં ફલકૃદ્ ભવેત્ ॥

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તં રામં શંકરો હૃષિતો ઽબ્રવીત્
ગતે તસ્મિન્ સુરશ્રેષ્ઠે રામો ઽપ્ય્ અનુચરૈઃ સહ ॥

ગૌતમી યત્ર ચોત્પન્ના શનૈસ્ તં દેશમ્ અભ્યગાત્
તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં રામતીર્થમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

દયાલોર્ અપતત્ તત્ર લક્ષ્મણસ્ય કરાચ્ છરઃ
તદ્ બાણતીર્થમ્ અભવત્ સર્વાપદ્વિનિવારણમ્ ॥

યત્ર સૌમિત્રિણા સ્નાનં શંકરસ્યાર્ચનં કૃતમ્
તત્ તીર્થં લક્ષ્મણં જાતં તથા સીતાસમુદ્ભવમ્ ॥

નાનાવિધાશેષપાપ સંઘનિર્મૂલનક્ષમમ્
યદ્ અઙ્ઘ્રિસંગાદ્ અભવદ્ ગઙ્ગા ત્રૈલોક્યપાવની ॥

સ યત્ર સ્નાનમ્ અકરોત્ તદ્ વૈશિષ્ટ્યં કિમ્ ઉચ્યતે
તદ્ રામતીર્થસદૃશં તીર્થં ક્વાપિ ન વિદ્યતે ॥