બોધિસત્ત્વભૂમિ · ભાગ 120

યોગાચારભૂમૌ
બોધિસત્ત્વભૂમિઃ
આધારયોગસ્થાનમ્ (બોઓક્ 1)
ગોત્ર-પટલમ્ (છપ્તેર્ 1.1)
ઓમ્ નમો બુદ્ધાય ॥ દશેમે ધર્માઃ સફલસ્ય બોધિસત્ત્વમાર્ગસ્ય મહાયાનસ્ય સંગ્રહાય સંવર્તન્તે । કતમે દશ । આધારો લિઙ્ગં પક્ષો ઽધ્યાશયો વિહાર ઉપપત્તિઃ પરિગ્રહો ભૂમિશ્ચર્યા પ્રતિષ્ઠા ચ ।
ઉદ્દાનમ્ ।
આધારો લિઙ્ગ-પક્ષાધ્યાશય-વિહારા ઉપપત્તિઃ ।
પરિગ્રહો ભૂમિશ્ચર્યા પ્રતિષ્ઠા પશ્ચિમા ભવેત્ ॥
તત્રાધારઃ કતમઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વગોત્રં પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ સર્વે ચ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આધાર ઇત્યુચ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વો ગોત્રં નિશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યો ભવતિ । પ્રતિબલો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । તસ્માત્ સભાગતયા ગોત્રમાધાર ઇત્યુચ્યતે । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદં નિશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠાય દાને ઽપિ પ્રયુજ્યતે શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યેં ધ્યાને પ્રજ્ઞાયામપિ પ્રયુજ્યતે ઇતિ । યદ્વા પારમિતાસુ પુણ્યસંભારે જ્ઞાનસંભારે સર્વેષુ ચ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ પ્રયુજ્યતે । તસ્માત્પ્રથમચિત્તોત્પાદસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ચર્યાપ્રયોગસ્યાધાર ઇત્યુચ્યતે । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્તમેવ બોધિસત્ત્વચર્યાપ્રયોગં નિશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠાયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પરિપૂરયતિ । તસ્માત્સ બોધિસત્ત્વચર્યાપ્રયોગસ્તસ્ય મહાબોધિપરિપૂરેરાધાર ઇત્યુચ્યતે । અગોત્રસ્થ પુદ્ગલો ગોત્રે ઽસતિ ચિત્તોત્પાદે ઽપિ યત્નસમાશ્રયે સત્યભવ્યશ્ચાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ પરિપૂરયે । તદનેન પર્યાયેણ વેદિતવ્યમનુત્પાદિતચિત્તસ્યાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય અકૃતે ઽપિ બોધિસત્ત્વચર્યાપ્રયોગે ગોત્રમાધાર ઇતિ । સ ચેત્ પુનર્ગોત્રસ્થશ્ચિત્તં નોત્પાદયતિ બોધિચર્યાસુ ન પ્રયુજ્યતે ન ક્ષિપ્રં બોધિમારાગયતિ તાસ્વપિ ( દુત્ત્ 2 ) વિપર્યયાત્ ક્ષિપ્રમારાગયતીતિ વેદિતવ્યમ્ । તત્પુનરેતદ્ગોત્રમાધાર ઇત્યુચ્યતે । ઉપસ્તમ્ભો હેતુર્નિશ્રય ઉપનિષત્પૂર્વઙ્ગમો નિલય ઇત્યપ્યુચ્યતે । યથાગોત્રમેવં પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ સર્વા ચ બોધિસત્ત્વચર્યા ।
તત્ર ગોત્રં કતમત્ । સમાસતો ગોત્રં દ્વિવિધમ્ । પ્રકૃતિસ્થં સમુદાનીતઞ્ચ । તત્ર પ્રકૃતિસ્થં ગોત્રં યદ્બોધિસત્ત્વાનાં ષડાયતનવિશેષઃ । સ તાદૃશઃ પરંપરાગતો ઽનાદિકાલિકો ધર્મતાપ્રતિલબ્ધઃ । તત્ર સમુદાનીતં ગોત્રં યત્પૂર્વકુશલમૂલાભ્યાસાત્પ્રતિલબ્ધમ્ । તદસ્મિન્નર્થે દ્વિવિધમપ્યભિપ્રેતમ્ । તત્પુનર્ગોત્રં બીજમિત્યપ્યુચ્યતે । ધાતુઃ પ્રકૃતિરિત્યપિ । તત્પુનરસમુદાગતફલં સૂક્ષ્મં વિના ફલેન । સમુદાગતફલમૌદારિકં સહ ફલેન ।
તેન ખલુ ગોત્રેણ સમન્વાગતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનતિક્રમ્ય પ્રાગેવાન્યાન્ સત્ત્વાન્નિરુત્તરો વિશેષો વેદિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । દ્વે ઇમે સમાસતો વિશુદ્ધી । ક્લેશાવરણવિશુદ્ધિર્જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધિશ્ચ । તત્ર સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં તદ્ગોત્રં ક્લેશાવરણવિશુદ્ધ્યા વિશુધ્યતિ ન તુ જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધ્યા । બોધિસત્ત્વગોત્રં પુનરપિ ક્લેશાવરણવિશુદ્ધ્યા અપિ જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધ્યા વિશુધ્યતિ । તસ્માત્સર્વપ્રતિવિશિષ્ટં નિરુત્તરમિત્યુચ્યતે ।
અપિ ચ ચતુર્ભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો વિશેષો વેદિતવ્યઃ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ । ઇન્દ્રિયકૃતઃ પ્રતિપત્તિકૃતઃ કૌશલ્યકૃતઃ ફલકૃતશ્ચ । તત્રાયમિન્દ્રિયકૃતો વિશેષઃ । પ્રકૃત્યૈવ બોધિસત્ત્વસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયો ભવતિ । પ્રત્યેકબુદ્ધો મધ્યેન્દ્રિયઃ શ્રાવકો મૃદ્વિન્દ્રિયઃ । તત્રાયં પ્રતિપત્તિકૃતો વિશેષઃ । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધશ્ચાત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ભવતિ । બોધિસત્ત્વઃ અપ્યાત્મ હિતાય અપિ પરહિતાય બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ અર્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુષ્યાણામ્ । તત્રાયં કૌશલ્યકૃતો વિશેષઃ । શ્રાવકઃ પ્રત્યેકબુદ્ધશ્ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદ-સ્થાનાસ્થાનસત્યકૌશલ્યં કરોતિ બોધિસત્ત્વસ્તત્ર ચાન્યેષુ ચ સર્વવિદ્યાસ્થાનેષુ । તત્રાયં ફલકૃતો વિશેષઃ । શ્રાવકઃ શ્રાવકબોધિફલમધિગચ્છતિ । પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રત્યેકબોધિમધિગચ્છતિ । બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરં સમ્યક્સંબોધિફલમધિગચ્છતિ ।
ષડિમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય પારમિતાનાં ગોત્રલિઙ્ગાનિ સંપદ્યન્તે । યૈરેવં પરે સંજાનતે બોધિસત્ત્વો ઽયમિતિ । દાનપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગમ્ । તત્રેદં બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગમ્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃત્યૈવ દાનરુચિર્ભવતિ । સત્સુ ચ સંવિદ્યમાનેષુ દેયધર્મેષુ સતતસમિતં પરેષાં સંવિભાગશીલો ભવતિ પ્રમુદિતચિત્તશ્ચ દદાતિ ન વિમનસ્કઃ । અલ્પાદપિ ચ સંવિભાગસ્ય કર્ત્તા ભવતિ । વિશદઞ્ચ દાનમનુપ્રયચ્છતિ । ન હીનમ્ । અદાનેન ચ જિહ્રેતિ । પરેષાઞ્ચ દાનસ્ય વર્ણં ભાષતે । દાને ચૈનાનુપચ્છન્દયતિ । દાતારઞ્ચ દૃષ્ટ્વા આત્તમના ભવતિ સુમનસ્કઃ । ગુરુભ્યો વૃદ્ધતરકેભ્યો દક્ષિણીયેભ્યઃ સત્કારાર્હેભ્ય ઉત્થાયાસનમનુપ્રયચ્છતિ । પૃષ્ટો ઽપૃષ્ટો વા તેષુ તેષુ સત્ત્વકૃત્યેષ્વનપાયમિહલોકે પરલોકે ન્યાયોપદેશમનુપ્રયચ્છતિ । રાજચૌરામિત્રાણ્યુદકાદિભયભીતાનાઞ્ચ સત્ત્વાનામભયમનુપ્રયચ્છતિ । યથાશક્ત્યા ચૈનાન્ પરિત્રાયતે તસ્માદ્વિચિત્રાત્ પ્રતતાદુગ્રાદ્ભયાત્ । નિક્ષિપ્તઞ્ચાસ્ય હસ્તે પરધનં નાભિદ્રુહ્યતિ । ઋણં ગૃહીત્વા પરેભ્યો ન વિસંવાદયતિ નાભિદ્રુહ્યતિ । સ્વદાયાદં ન વઞ્ચયતે ન વિપ્રલમ્ભયતિ । મણિમુક્તાવૈદૂર્યશંખશિલાપ્રવાલજાતરૂપરજતાશ્મગર્ભમુસારગલ્વલોહિતિકાદક્ષિણાવર્તપ્રભૃતિષૂપકરણજાતેષુ મૂઢં વિપર્યસ્યચિત્તં સમ્યક્સંબોધયતિ । યથાસ્યાન્યતો ઽપિ ન વિપ્રલમ્ભઃ સ્યાત્ । કુતઃ પુનઃ સ્વયમેનં વિપ્રલમ્ભયિષ્યતિ । પ્રકૃત્યા ચોદારભોગાધિમુક્તો ભવતિ । ઉદારેષ્વસ્ય સર્વભોગપરિભોગેષુ ચિત્તં ક્રામતિ । ઉદારેષુ ચ કર્માન્તેષ્વધિમુક્તો ભવતિ ન પરીત્તાયદ્વારેષુ । સન્તિ ચેમાનિ લોકે વ્યસનાનિ । તદ્યથા સ્ત્રીવ્યસનમ્ । મદ્યવ્યસનમ્ । દ્યૂતવ્યસનમ્ । નટ-નર્તક-હાસક-લાસકાદિસંદર્શનવ્યસનમિત્યેવંરૂપેભ્યોવ્યસનેભ્યો લઘુ લધ્વેવ વૈરાગ્યં પ્રતિલભતે । હ્રીવ્યપત્રાપ્યં પ્રાવિષ્કરોતિ વિપુલે ઽપિ ચ ભોગપ્રતિલમ્ભે નાધિમાત્રલોલુપો ભવતિ પ્રાગેવાલ્પે । ઇતિમાન્યેવં ભાગીયાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।

તત્રેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃત્યા મૃદુના કાયવાઙ્મનસ્કર્મણા સમન્વાગતો ભવત્યકુશલેન નાત્યર્થરૌદ્રેણ નાત્યર્થસત્ત્વોપઘાતકેન । કૃત્વાપિ ચ પાપકં કર્મ લઘુ લધ્વેવ વિપ્રતિસારં પ્રતિલભતે । તઞ્ચ જેહ્રીયમાણઃ સમાચરતિ ન નન્દીજાતઃ । પાણિલોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રાદિભિશ્ચ સત્ત્વાનામવિહેઠનજાતીયો ભવતિ । પ્રકૃતિવત્સલશ્ચ ભવતિ સત્ત્વપ્રિયઃ । સત્કારાર્હેષુ ચ કાલેન કાલમભિવાદનવન્દનપ્રત્યુત્થાનાઞ્જલિસામીચીકર્મણા પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । દક્ષિણશ્ચ ભવતિ । નાગરિકઃ પરચિત્તાનુવર્તી । સ્મિતપૂર્વઙ્ગમશ્ચ ભવત્યુત્તાનમુખવર્ણવિગતભ્રૂકુટિઃ પૂર્વાભિભાષી । ઉપકારિષુ ચ સત્ત્વેષુ કૃતજ્ઞો ભવતિ કૃતવેદી । અર્થિકેષુ ચ સત્ત્વેષુ ઋજુતાં પ્રતિપદ્યતે । ન માયાશાઠ્યેનૈતાન્ વિલોભયતિ । ધર્મેણાસાહસેન ચ ભોગાન્ સમુદાનયતિ નાધર્મેણ । પ્રકૃત્યૈવ ચ પુણ્યકામો ભવતિ । પરપુણ્ય ક્રિયાસ્વપિ વ્યાપારં ગચ્છતિ પ્રાગેવાત્મનઃ । પરબાધયા ચાત્ત્યર્થ બાધ્યતે યદુત પરેષાં વધબન્ધનચ્છેદનતાડનકુત્સનતર્જનાદિકયા દૃષ્ટ્વા વા શ્રુત્વા વા । ધર્મસમાદાનગુરુકશ્ચ ભવતિ સંપરાયગુરુકઃ । અણુમાત્રે ઽપ્યવદ્યે ભયદર્શી પ્રાગેવ પ્રભૂતે । પરકૃત્યેષુ ચ પરકરણીયેષુ સહાયીભાવં ગચ્છતિ યદુત કૃષિવણિજ્યાગોરક્ષ્યરાજપૌરુષ્યલિપિગણનન્યસનસંખ્યામુદ્રાયાં ભર્તૃપ્રસાદને કુલપ્રસાદને રાજકુલપ્રસાદને મિત્રામિત્રપ્રસાદને ભોગાનામર્જને રક્ષણે સન્નિધૌ પ્રયોગે વિસર્ગે આવાહવિવાહાભક્ષણસંભક્ષણેષ્વેવંભાગીયેષુ સત્ત્વકૃત્યેષુ સહાયીભાવં ગચ્છતિ । ન કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદેષુ ચ પરવિહેઠનકરણીયેષુ યે આત્મનઃ પરેષાઞ્ચાનર્થાયાહિતાય દુઃખાય સંવર્તન્તે । અકૃત્યાચ્ચૈતાં નિવારયતિ યદુત દશભ્યઃ પાપકેભ્યો ઽકુશલેભ્યઃ । કર્મપથેભ્યઃ । પરવશ્યશ્ચ ભવતિ પરવિધેયઃ । સમાનક્ષાન્તિશીલતયા અપહાય સ્વકાર્યં પરૈરાત્મકાર્યે યથાકામં નિયોજ્યતે । આર્દ્રચિત્તશ્ચ ભવતિ પેશલચિત્તો ન ચ ચિરમાઘાતચિત્તતાં પ્રતિઘચિત્તતામુદ્વહતિ નાન્યત્ર તત્ક્ષણ એવાસ્ય તચ્ચિત્તં ભદ્રતાયાં પરિવર્તતે । સત્યગુરુકશ્ચ ભવતિ નાભૂતવચનેન પરાન્ વિસંવાદયતિ । ન ચ પરેષાં મિત્રભેદં રોચયતિ ન કરોતિ । ( દુત્ત્ 5 ) ન ચાસમ્બદ્ધમપાર્થ નિરર્થ સહસા પ્રલપતિ । પ્રિયંવદશ્ચ ભવત્યપરકટુકઃ અપિ સ્વકસ્ય દાસાદિપરિજનસ્ય પ્રાગેવ પરેષામ્ ગુણપ્રિયશ્ચ ભવતિ પરેષાં ભૂતસ્ય વર્ણસ્યાહર્તા । ઇતીમાન્યેવંભાગીયાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
તત્રેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃત્યા પરેષામન્તિકાદપકારં લબ્ધ્વા નાઘાતચિત્તતાં પ્રાવિષ્કરોતિ નાપ્યપકારાય પ્રપદ્યતે । સંજ્ઞપ્યમાનશ્ચાશુ સંજ્ઞપ્તિં પ્રતિગૃહ્ણાતિ । ન ચ ખિલં ધારયતિ ન ચિરકાલિકં વૈરાશયં વહતિ । ઇતીમાન્યેવંભાગીયાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
તત્રેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃત્યા ઉત્થાનવાન્ ભવતિ । કાલ્યોત્થાયી સાયં નિપાતી ન નિદ્રાસુખં શયનસુખં પાર્શ્વસુખમત્યર્થં સ્વીકરોતિ । પ્રત્યુપસ્થિતે ચ કૃત્યે અભિભૂયાકર્તુકામતામાલસ્યં પ્રતિસંખ્યાય પ્રયુજ્યતે તસ્ય કૃત્યસ્યાભિનિષ્પત્તયે । સર્વકૃત્યસમારમ્ભેષુ ચ દૃઢનિશ્ચયો ભવતિ નાકૃત્વા નાપરિપ્રાપ્ય સર્વેણ સર્વં વીર્યસ્રંસયતિ અન્તરા વા વિષાદમાપદ્યતે । ઉદારેષુ ચ પરમેષ્વર્થેષુ ન ચેતસા સંકોચમાપદ્યતે । નાપ્યાત્માનં પરિભવતિ । શક્તો ઽહં પ્રતિબલમેષામધિગમાયેત્યુત્સાહજાતઃ । વીરશ્ચ ભવતિ મહાસભાપ્રવેશે વા પરૈઃ સહાભિપ્રયોગ પ્રત્યભિયોગે વા તદન્યત્ર વા દુષ્કરકર્મણિ મહાવ્યવસાયેષ્વપિ ચાર્થોપસંહિતેષુ નાત્યર્થં ખેદમાપદ્યતે પ્રાગેવ પરીત્તેષુ । ઇતીમાન્યેવંભાગીયાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
તત્રેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃત્યા ધર્માર્થોપનિધ્યાને અવિક્ષેપબહુલો ભવતિ । અરણ્યવનપ્રસ્થાનાનિ । ચ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાનિ મનુષ્યરહઃસેવિતાનિ વિગતપાપકાનિ પ્રતિસંલયનસારૂપ્યકાણિ દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા સુખં તન્નૈષ્ક્રમ્યં પ્રાવિવેક્યમિતિ ( દુત્ત્ 6 ) નૈષ્ક્રમ્યપ્રાવિવેક્યે તીવ્રમૌત્સુક્યમુત્પાદયતિ । પ્રકૃત્યા ચ મન્દક્લેશો ભવતિ મન્દનિવરણો મન્દદૌષ્ઠુલ્યઃ । પ્રવિવેકગતસ્ય ચાસ્ય સ્વાર્થં પરિતુલયતઃ પાપકાઃ અસદ્વિતર્કા નાત્યર્થં ચિત્તં ક્ષોભયન્તિ ન પર્યાદાય તિષ્ઠન્તિ । [સઃ] અમિત્રપક્ષે ઽપિ ત્વરિતં ત્વરિતં મૈત્રચિત્તતામુપસ્થાપયતિ પ્રાગેવ મિત્રોદાસીનપક્ષે । વિચિત્રૈશ્ચ દુઃખૈર્દુઃખિતાનાં સત્ત્વાનાં દુઃખં શ્રુત્વા વા દૃષ્ટ્વા વા મહત્કારુણ્યચિત્તમુત્પાદયતિ । દુઃખાપનયાય ચ તેષાં સત્ત્વાનાં યથાશક્ત્યા યથાબલં વ્યાપારં ગચ્છતિ । પ્રકૃત્યા ચ સત્ત્વેષુ હિતકામો ભવતિ સુખકામઃ । ધૃતિમાંશ્ચ ભવત્યાપત્સુ જ્ઞાતિવ્યસને વા ભોગવ્યસને વા વધે વા બન્ધને વા પ્રવાસે વા ઇત્યેવંભાગીયાસ્વાપત્સુ । મેધાવી ચ ધર્માણાં ગ્રહણધારણોહનસમર્થઃ સ્મૃતિબલેન ચ સમન્વાગતો ભવતિ । સ ચિરકૃતચિરભાષિતમપ્યનુસ્મર્ત્તા ભવતિ પરેષાઞ્ચાનુસ્મારયિતા । ઇતીમાન્યેવંભાગીયાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
તત્રેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સર્વવિદ્યાસ્થાનજ્ઞેયપ્રવેશાય સહજયા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતો ભવતિ । અધન્ધશ્ચ ભવત્યમન્દઃ અમોમુહજાતીયઃ । તાસુ તાસુ ચ પ્રમાદસ્થાનવિરતિષુ પ્રતિસંખ્યાનબલિકો ભવતિ । ઇતીમાન્યેવંભાગીયાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ગોત્રલિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
તાનીમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય ઔદારિકાણ્યાનુમાનિકાનિ ગોત્રલિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ । ભૂતાર્થનિશ્ચયે તુ બુદ્ધા એવ ભગવન્તઃ પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ ।

યસ્માચ્ચ તદ્ગોત્રં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રકૃત્યૈવ ગુણયુક્તં ભદ્રં કલ્યાણં શુક્લધર્મસમન્વાગતં તસ્માત્તાવદ્ દુરભિસંભવસ્ય શ્રેષ્ઠસ્યાચિન્ત્યસ્યાચલસ્યાનુત્તરસ્ય તથાગતસ્ય પદસ્યાવાપ્તયે હેતુભાવેન યુજ્યતે ઽન્યથા ન યુજ્યતે । તાવચ્ચ બોધિસત્ત્વ એભિઃ શુક્લધર્મૈઃ પ્રકૃત્યૈવ યુક્તો ભવતિ યાવન્ન શુક્લધર્મવૈરોધિકૈશ્ચતુર્ભિરુપક્લેશૈઃ સકલવિકલૈરુપક્લિષ્ટો ભવતિ । યદા ચોપક્લિષ્ટો ભવતિ સ તદા એષુ ચ શુક્લેષુ ધર્મેષુ ન સંદૃશ્યતે । અપાયેષુ ચૈકદા ઉપપદ્યતે । અપાયોપપત્તાવપિ બોધિસત્ત્વસ્ય તદન્યેભ્યઃ અપાયોપપન્નેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યો ( દુત્ત્ 7 ) ગોત્રકૃતો મહાન્ વિશેષો વેદિતવ્યઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વો દીર્ઘેણ કાલેન કદાચિત્ કર્હિચિદપાયેષૂપપદ્યતે । ઉપપન્નશ્ચાશુ પરિમુચ્યતે અપાયેભ્યઃ । ન ચ તથા તીવ્રામાપાયિકીં દુઃખાં વેદનાં વેદયતે તદ્યથા ઽન્યે ઽપાયોપપન્નાઃ સત્ત્વાઃ । તયા ચ તન્વ્યા દુઃખયા વેદનયા સ્પૃષ્ટો ઽધિમાત્રં સંવેગમુત્પાદયતિ । તેષુ ચ સત્ત્વેષુ તત્રોપપન્નેષુ દુઃખિતેષુ કારુણ્યચિત્તં પ્રતિલભતે યદુત તેનૈવ ગોત્રેણ ચ સત્ત્વેષુ તત્રોપપન્નેષુ દુઃખિતેષુ કારૂણ્યચિત્તં પ્રતિલભતે યદુત તેનૈવ ગોત્રેણ બુદ્ધમહાકરુણાહેતુના ચોદ્યમાનઃ । ઇત્યેવંભાગીયઃ અપાયોપપત્તૌ બોધિસત્ત્વસ્ય તદન્યેભ્યઃ અપાયોપપન્નેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યો વિશેષો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમે તે બોધિસત્ત્વસ્ય ચત્વારઃ શુક્લધર્મવૈરોધિકા ઉપક્લેશાઃ । પૂર્વં પ્રમત્તસ્ય ક્લેશાભ્યાસાત્તીવ્રક્લેશતા આયતક્લેશતા ચાયં પ્રથમ ઉપક્લેશઃ । મૂઢસ્યાકુશલસ્ય પાપમિત્રસંશ્રયો ઽયં દ્વિતીય ઉપક્લેશઃ । ગુરુભર્તૃરાજચૌરપ્રત્યર્થિકદ્યભિભૂતસ્યાસ્વાતન્ત્ર્યં ચિત્તવિભ્રમશ્ચાયં તૃતીય ઉપક્લેશઃ । ઉપકરણવિકલસ્ય જીવિકાપેક્ષા અયં ચતુર્થ ઉપક્લેશઃ ।
ચતુર્ભિઃ કારણૈરેવં ગોત્રસંપન્નો ઽપિ બોધિસત્ત્વો ન શક્નોત્યનુત્તર સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ આદિત એવ કલ્યાણમિત્રં ન લભતે અવિપરીતબોધિમાર્ગદૈશિકં બુદ્ધં વા બોધિસત્ત્વં વા । ઇદં પ્રથમં કારણમ્ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વો લબ્ધ્વાપિ કલ્યાણમિત્રં વિપરીતગ્રાહી વિપરીતં શિક્ષતે બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ । ઇદં દ્વિતીયં કારણમ્ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વો લબ્ધ્વાપિ કલ્યાણમિત્રમવિપરીતં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ તસ્મિન્ પ્રયોગ શિથિલપ્રયોગો ભવતિ કુસીદો નોદગ્રપ્રતતવીર્યસમન્વાગતઃ । ઇદં તૃતીયં કારણમ્ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વો લબ્ધ્વા કલ્યાણમિત્રમવિપરીતં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ તસ્મિંશ્ચ પ્રયોગે આરબ્ધવીર્યઃ અપરિપક્વેન્દ્રિયો ભવત્યપરિપૂર્ણબોધિસંભારઃ દીર્ઘકાલાપરિજયાદ્વોધિપક્ષ્ય ધર્માણામ્ । ઇદઞ્ચતુર્થ કારણમ્ । ગોત્રે સત્યેતત્કારણવૈકલ્યાદ્વોધેરપ્રાપ્તિઃ । સાન્નિધ્યાત્તુ પ્રાપ્તિર્ભવતિ । અસતિ તુ ગોત્રે સર્વેણ સર્વ સર્વથા બોધરપ્રાપ્તિરેવ વેદિતવ્યા ।
બોધિસત્ત્વભૂમૌ આધારે યોગસ્થાને પ્રથમં ગોત્રપટલં સમાપ્તમ્ ॥
ચિત્તોત્પાદપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.2)
ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ સર્વબોધિસત્ત્વસમ્યક્પ્રણિધાનાનામાદ્યં સમ્યક્પ્રણિધાનં તદન્યસમ્યક્પ્રણિધાનસંગ્રાહકમ્ । તસ્માત્ સ આદિતઃ સમ્યક્પ્રણિધાનસ્વભાવઃ । સ ખલુ બોધિસત્ત્વો બોધાય ચિત્તં પ્રણિદધદેવં ચિત્તમભિસંસ્કરોતિ વાચઞ્ચ ભાષતે । અહો બતાહમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેયં સર્વસત્ત્વાનાઞ્ચાર્થકરઃ સ્યામત્યન્તનિષ્ઠે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપયેયં તથાગતજ્ઞાને ચ । સ એવમાત્મનશ્ચ બોધિં સત્ત્વાર્થઞ્ચ પ્રાર્થયમાનશ્ચિત્તમુત્પાદયતિ । તસ્માત્સ ચિત્તોત્પાદઃ પ્રાર્થનાકારઃ । તાં ખલુ બોધિં સત્ત્વાર્થઞ્ચાલમ્વ્ય સ ચિત્તોત્પાદઃ પ્રાર્થયતે નાનાલમ્બ્ય । તસ્માત્સ ચિત્તોત્પાદો બોધ્યાલમ્બનઃ સત્ત્વાર્થાલમ્બનશ્ચ । સ ચ ચિત્તોત્પાદઃ સર્વબોધિપક્ષ્યકુશલમૂલસંગ્રહાય પૂર્વઙ્ગમત્વાત્કુશલઃ પરમકૌશલ્યગુણયુક્તઃ ભદ્રઃ પરમભદ્રઃ કલ્યાણઃ પરમકલ્યાણઃ સર્વસત્ત્વાધિષ્ઠાનકાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતવૈરોધિકઃ । યાનિ ચ કાનિચિત્તદન્યાનિ લૌકિકલોકોત્તરેષ્વર્થેષુ કુશલાનિ સમ્યક્પ્રણિધાનાનિ તેષાં સર્વેષામગ્ર્ય મેતત્સમ્યક્પ્રણિધાનં નિરુત્તરં યદુત બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ । એવમયં પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ સ્વભાવતો ઽપિ વેદિતવ્યઃ । આકારતો ઽપ્યાલમ્બનતો ઽપિ ગુણતો ઽપ્યુત્કર્ષતો ઽતિ પઞ્ચલક્ષણો વેદિતવ્યઃ ।
તસ્ય ચ બોધિચિત્તસ્ય સહોત્પાદાદેવાવતીર્ણે ભવતિ બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરે બોધિમહાયાને । બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ ઇતિ ચ સંખ્યાં ગચ્છતિ યદુત સંકેતવ્યવહારનયેન । તસ્માત્સ ચિત્તોત્પાદઃ અવતારસંગૃહીતઃ । ઉત્પાદ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્તચ્ચિત્તં ક્રમેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમધિગચ્છતિ નાનુત્પાદ્ય । તસ્માદનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ સ ચિત્તોત્પાદો મૂલમ્ । દુઃખિતેષુ ચ સત્ત્વેષુ સ કારુણિકો બોધિસત્ત્વઃ પરિત્રાણાભિપ્રાયસ્તચ્ચિત્તમુત્પાદયતિ । તસ્માત્સ ચિત્તોત્પાદઃ કરુણાનિષ્યન્દઃ । ( દુત્ત્ 9 ) તઞ્ચ ચિત્તોત્પાદં નિશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠાય બોધિસત્ત્વો બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ સત્ત્વાર્થ ક્રિયાયાઞ્ચ બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાં પ્રયુજ્યતે । તસ્માત્સ ચિત્તોત્પાદો બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાઃ સન્નિશ્રયઃ । એવમસૌ પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ સંગ્રહતો ઽપિ મૂલતો ઽપિ નિષ્યન્દતો ઽપિ સન્નિશ્રયતો ઽપિ વેદિતવ્યઃ ।
સ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદઃ સમાસેન દ્વિવિધઃ । નૈર્યાણિકશ્ચાનૈર્યાણિકશ્ચ । તત્ર નૈર્યાણિકો ય ઉત્પન્નો ઽત્યન્તમનુવર્તતે ન પુનર્વ્યાવર્તતે । અનૈર્યાણિકઃ પુનર્ય ઉત્પન્નો નાત્યન્તમનુવર્તતે પુનરેવ વ્યાવર્તતે । તસ્ય ચ ચિત્તોત્પાદસ્ય વ્યાવૃત્તિરપિ દ્વિવિધા । આત્યન્તિકી ચાનાત્યન્તિકી ચ । તત્રાત્યન્તિકી યત્સકૃદ્વ્યાવૃત્તં ચિત્તં ન પુનરુત્પદ્યતે બોધાય । અનાત્યન્તિકી પુનઃ યદ્વ્યાવૃત્તં ચિત્તં પુનઃ પુનરુત્પદ્યતે બોધાય ।

તસ્ય ખલુ ચિત્તસ્યોત્પાદઃ ચતુર્ભિઃ પ્રત્યયૈશ્ચતુર્ભિર્હેતુભિશ્ચતુર્ભિર્બલૈર્વેદિતવ્યઃ । ચત્વારઃ પ્રત્યયાઃ કતમે । ઇહ કુલપુત્રો વા કુલદ્રુહિતા વા તથાગતસ્ય વા બોધિસત્ત્વસ્ય વા અચિન્ત્યમત્યદ્ભુતં પ્રાતિહાર્યં પ્રભાવં પશ્યતિ સંપ્રત્યયિતસ્ય વા ઽન્તિકાચ્છૃણોતિ । તસ્ય દૃષ્ટ્વા વા શ્રુત્વા વા એવં ભવતિ । મહાનુભાવા બતેયં બોધિર્યસ્યાં સ્થિતસ્ય વા પ્રતિપન્નસ્ય વા ઽયમેવરૂપઃ પ્રભા[વઃ] ઇદમેવંરૂપં પ્રાતિહાર્યં દૃશ્યતે ચ શ્રૂયતે ચ સ તદેવ પ્રભાવદર્શનં શ્રવણં વાધિપતિં કૃત્વા મહાબોધ્યધિમુક્તો મહાબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયતિ । અયં પ્રથમઃ પ્રત્યયશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તયે । સ ન હૈવ પ્રભાવં પશ્યતિ વા શૃણોતિ વા અપરિત્વનુત્તરાં બોધિમારભ્ય સદ્ધર્મં શૃણોતિ બોધિસત્ત્વપિટકં દેશ્યમાનં શ્રુત્વા ચ પુનરભિપ્રસીદતિ । અભિપ્રસન્નશ્ચ સદ્ધર્મશ્રવણમધિપતિં કૃત્વા તથાગતજ્ઞાનાધિમુક્તઃ તથાગતજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભાય ચિત્તમુત્પાદયતિ । અયં દ્વિતીયઃ પ્રત્યયશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તયે । સ ન હૈવ ધર્મ શૃણોત્યપિ તુ બોધિસત્ત્વઃ સદ્ધર્માન્તર્ધાનિમામુખામુપગતાં પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવતિ અપ્રમેયાણાં બત સત્ત્વાનાં દુઃખાપગમાય બોધિસત્ત્વસદ્ધર્મસ્થિતિઃ સંવર્તતે । યન્ન્વહં બોધિસત્ત્વ-સદ્ધર્મચિરસ્થિતયે ચિત્તમુત્પાદયેયં યદુત એષામેવ સત્ત્વાનાં દુઃખાપકર્ષણાય । [સ] સદ્ધર્મધારણમેવાધિપતિં કૃત્વા તથાગતજ્ઞાનાધિમુક્તસ્તથાગતજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભાય ચિત્તમુત્પાદયતિ । અયં ( દુત્ત્ 10 ) તૃતીયઃ પ્રત્યયશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તયે । સ ન હૈવ સદ્ધર્માન્તર્ધાનિં પ્રત્યુપસ્થિતાં પશ્યતિ અપિત્વન્તયુગે ઽન્તકાલે પ્રત્યવરાન્તયુગિકાન્ સત્ત્વાશ્રયાન્ પશ્યતિ યદુત દશભિરુપક્લેશૈરુપક્લિષ્ટાન્ । તદ્યથા મોહબહુલાનાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યબહુલાનીર્ષ્યામાત્સર્યબહુલાન્ દુઃખબહુલાન્ દૌષ્ઠુલ્યબહુલાન્ ક્લેશબહુલાન્ દુશ્ચરિતબહુલાન્ પ્રમાદબહુલાન્ કૌસીદ્યબહુલાન્ આશ્રદ્ધ્યબહુલાંશ્ચ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવતિ । મહાન્ બતાયં કષાયકાલઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ । અસ્મિન્નેવમુપક્લિષ્ટે કાલે ન સુલભો નિહીનઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબોધાવપિ તાવચ્ચિત્તોત્પાદઃ પ્રાગેવાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । યન્ન્વહમપિ તાવચ્ચિત્તમુત્પાદયેયમ્ અપ્યેવ [નામ] મમાનુશિક્ષમાણા અન્યે ઽપ્યુત્પાદયેયુરિતિ । સો ઽન્તકાલે ચિત્તોત્પાદદુર્લભતામધિપતિં કૃત્વા મહાબોધાવધિમુક્તો મહાબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયતિ । અયં ચતુર્થઃ પ્રત્યયશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તયે ।
ચત્વારો હેતવઃ કતમે । ગોત્રસંપદ્વોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમો હેતુશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તયે । બુદ્ધબોધિસત્ત્વકલ્યાણમિત્રપરિગ્રહો દ્વિતીયો હેતુશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તયે । સત્ત્વેષુ કારુણ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય તૃતીયો હેતુશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તયે । સંસારદુઃખાદ્ દુષ્કરચર્યાદુઃખાદપિ દીર્ઘકાલિકાદ્વિચિત્રાત્તીવ્રાન્નિરન્તરાદભીરુતા ચતુર્થો હેતુશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તયે ।
તત્ર ગોત્રસંપદ્વોધિસત્ત્વસ્ય ધર્મતાપ્રતિલબ્ધૈવ વેદિતવ્યા ।
ચતુર્ભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય મિત્રસંપદ્વેદિતવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય મિત્રમાદિત એવાજડં ભવત્યધન્ધજાતીયં પણ્ડિતં વિલક્ષણં ન ચ કુદૃષ્ટિપતિતમ્ । ઇયં પ્રથમા મિત્રસંપત્ । ન ચૈનં પ્રમાદે વિનિયોજયતિ । ન પ્રમાદસ્થાનમસ્યોપસંહરતિ । ઇયં દ્વિતીયા મિત્રસંપત્ । ન ચૈનં દુશ્ચિરિતે વિનિયોજયતિ ન દુશ્ચરિતસ્થાનમસ્યોપસંહરતિ । ઇયં તૃતીયા મિત્રસંપત્ । ન ચૈનમુત્કૃષ્ટતરેભ્યઃ શ્રદ્ધાચ્છન્દસમાદાનવીર્યોપાયગુણેભ્યો વિચ્છન્દયિત્વા નિહીનતરેષુ શ્રદ્ધાચ્છન્દસમાદાનવીર્યોપાયગુણેષુ સમાદાપયતિ । તદ્યથા મહાયાનાદ્વિચ્છન્દયિત્વા શ્રાવકયાને વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાને વા ભાવનામયાદ્ વિચ્છન્દયિત્વા ચિન્તામયે ચિન્તામયાદ્વિચ્છન્દયિત્વા શ્રુતમયે શ્રુતમયાદ્વિચ્છન્દયિત્વા વૈયાવૃત્ત્યકર્મણિ શીલમયાદ્ વિચ્છન્દયિત્વા દાનમયે ઇત્યેવંભાગીયેભ્ય ઉત્કૃષ્ટતરેભ્યો ગુણેભ્યો ન વિચ્છન્દયિત્વા એવંભાગીયેષુ નિહીનતરેષુ ગુણેષુ સમાદાપયતિ । ઇયં ચતુર્થી મિત્રસંપત્ ।
ચતુર્ભિરાકારૈ ર્બોધિસત્ત્વઃ કરુણાબહુલો ભવતિ સત્ત્વેષુ । સન્તિ તે લોકધાતવો યેષુ દુઃખં નોપલભ્યતે દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષુ । સ ચ બોધિસત્ત્વઃ સદુઃખે લોક ધાતૌ પ્રત્યાજાતો ભવતિ યત્ર દુઃખમુપલભ્યતે નાદુઃખે । પરઞ્ચાન્યતમેન દુઃખેન સ્પૃષ્ટમુપદ્રુતમભિભૂતં પશ્યતિ । આત્મના ચા ઽન્યતમેન દુઃખેન સ્પૃષ્ટો ભવત્યુપદ્રુતો ઽભિભૂતઃ । પુનશ્ચ પરમાત્માનં વા તદુભયં વા દીર્ઘકાલિકેન વિચિત્રેણ તીવ્રેણ નિરન્તરેણ દુઃખેન સ્પૃષ્ટમુપદ્રુતમભિભૂતં પશ્યતિ । ઇતિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વગોત્રસન્નિશ્રયેણ પ્રકૃતિભદ્રતયા એભિશ્ચતુર્ભિરાલમ્બનૈરધિષ્ઠાનૈઃ કરુણામૃદુમધ્યાધિમાત્રા પ્રવર્વતે અન્યત્રાભ્યાસતઃ ॥
ચતુર્ભિઃ કારણૈર્બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષુ કરુણાં સંપુરસ્કૃત્ય સંસારદુઃખાદ્દીર્ઘકાલિકાદ્વિચિત્રાત્તીવ્રાન્નિરન્તરાદપિ ન બિભેતિ નોત્ત્રસ્યતિ પ્રાગેવ નિહીનાત્ । પ્રકૃત્યા સાત્ત્વિકો ભવતિ ધૃતિમાન્ બલવાન્ । ઇદં પ્રથમં કારણમ્ । પણ્ડિતો ભવતિ સમ્યગુપનિધ્યાનશીલઃ પ્રતિસંખ્યાનબલિકઃ । ઇદં દ્વિતીયં કારણમ્ । અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવધિમાત્રયા ઽધિમુક્ત્યા સમન્વાગતો ભવતિ । ઇદં તૃતીયં કારણમ્ । સત્ત્વેષુ ચાધિમાત્રયા કરુણયા સમન્વાગતો ભવતિ ઇદં ચતુર્થ કારણમ્ ।
ચત્વારિ બલાનિ કતમાનિ । અધ્યાત્મબલં પરબલં હેતુબલં પ્રયોગબલઞ્ચ । તત્ર સ્વશક્તિપતિતા યા રુચિરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ઇદમુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્યાધ્યાત્મબલં ચિત્તસ્યોત્પત્તયે । પરશક્તિસમુત્પાદિતા તુ રુચિરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ બોધિસત્ત્વસ્ય પરબલમ્ ઇત્યુચ્યતે ચિત્તસ્યોત્પત્તયે । પૂર્વકો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાયાનપ્રતિસંયુક્તકુશલધર્માભ્યાસ એતર્હિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વસન્દર્શન માત્રકેણ તદ્વર્ણશ્રવણમાત્રકેણ વા આશુ ચિત્તસ્યોત્ત્પત્તયે પ્રાગેવ સદ્ધર્મશ્રવણેન વા પ્રભાવદર્શનેન વા હેતુબલમ્ ઇત્યુચ્યતે ચિત્તસ્યોત્ત્પત્તયે । દૃષ્ટધાર્મિકો બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષસંસેવા-સદ્ધર્મશ્રવણચિન્તાદિકો દિર્ઘકાલિકઃ કુશલધર્માભ્યાસઃ પ્રયોગબલમ્ ઇત્યુચ્યતે ચિત્તસ્યોત્પત્તયે ।
તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય સમસ્તવ્યસ્તાંશ્ચતુરઃ પ્રત્યયાંશ્ચતુરો હેતૂનાગમ્ય સચેદધ્યાત્મબલેન હેતુબલેન ચ સમસ્તાભ્યાં દ્વાભ્યાં બલાભ્યાં તચ્ચિત્તમુત્પદ્યતે । ( દુત્ત્ 12 ) એવન્તદ્ દૃઢંઞ્ચ સારઞ્ચ નિશ્ચલં ચોત્પદ્યતે । પરબલપ્રયોગબલાભ્યાં તુ તચ્ચિત્તમદૃઢોદયં વેદિતવ્યમ્ ।
ચત્વારિ બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તવ્યાવૃત્તિકારણાનિ । કતમાનિ ચત્વારિ । ન ગોત્રસંપન્નો ભવતિ । પાપમિત્રપરિગૃહીતો ભવતિ । સત્ત્વેષુ મન્દકરુણો ભવતિ । સંસારદુઃખાચ્ચ દીર્ઘકાલિકાદ્વિચિત્રાત્તીવ્રાન્નિરન્તરાદ્ ભીરુર્ભવતિ અત્યર્થ બિભેત્યુત્તસ્યતિ સંત્રાસમાપદ્યતે । ચતુર્ણાં ચિત્તોત્પત્તિહેતૂનાં વિપર્યયેણ ચત્વાર્યેતાનિ ચિત્તવ્યાવૃત્તિકારણાનિ વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યાનિ ।

દ્વાવિમૌ દૃઢપ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય લોકાસાધારણાવાશ્ચર્યાદ્ભૂતૌ ધર્મૌ । કતમૌ દ્વૌ । સર્વસત્ત્વાંશ્ચ કડત્રભાવેન પરિગૃહ્ણાતિ । ન ચ પુનઃ કડત્રપરિગ્રહદોષેણ લિપ્યતે । તત્રાયં કડત્રપરિગ્રહદોષઃ । કડત્રસ્યાનુગ્રહોપઘાતાભ્યાં ક્લિષ્ટાનુરોધવિરોધૌ । તૌ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય ન વિદ્યેતે । દ્વાવિમૌ દૃઢપ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષુ કલ્યાણાધ્યાશયૌ પ્રવર્તેતે । હિતાધ્યાશયશ્ચ સુખાધ્યાશયશ્ચ । તત્ર હિતાધ્યાશયો યા અકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપનકામતા સુખાધ્યાશયો યા વિઘાતિનામનાથાનામપ્રતિશરણાનાં સત્ત્વાનાં ક્લિષ્ટવર્જિતાનુગ્રાહકવસ્તૂષસંહરણકામતા ।
દ્વાવિમૌ દૃઢપ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રયોગૌ । અધ્યાશયપ્રયોગઃ પ્રતિપત્તિપ્રયોગશ્ચ । તત્રાધ્યાશયપ્રયોગો યા તસ્યૈવ હિતસુખાધ્યાશયસ્ય પ્રતિદિવસમનુબૃંહણા । પ્રતિપત્તિપ્રયોગઃ પ્રતિદિવસમાત્મનશ્ચ બુદ્ધધર્મપરિપાકપ્રયોગઃ સત્ત્વાનાઞ્ચ યથાશક્તિ યથાવલમધ્યાશયપ્રયોગમેવ નિશ્રિત્ય હિતસુખોપસંહારપ્રયોગઃ ।
દ્વે ઇમે દૃઢપ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહતી કુશલધર્માયદ્વારે । સ્વાર્થપ્રયોગશ્ચાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ સમુદાગમાય । પરાર્થપ્રયોગશ્ચ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વદુઃખનિર્મોક્ષાય । યથા દ્વે આયદ્વારે એવં દ્વૌ મહાન્તૌ કુશલધર્મસન્નિચયૌ દ્વાવપ્રમેયૌ કુશલધર્મસ્કન્ધૌ । પેયાલમ્ ।
દ્વે ઇમે પ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમં ચિત્તોત્પાદમુપાદાય ( દુત્ત્ 13 ) બોધાય કુશલપરિગ્રહવૈશેષ્યે તદન્યં કુશલપરિગ્રહમુપનિધાય । હેતુવૈશેષ્યં ફલવૈશેષ્યઞ્ચ । સ ખલુ બોધિસત્ત્વસ્ય કુશલપરિગ્રહો ઽનુત્તનુરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્હેતુઃ સા ચ તસ્ય ફલમ્ । ન તદન્યઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધકુશલપરિગ્રહઃ પ્રાગેવ તદન્યેષાં સત્ત્વાનામ્ । તસ્માદ્વોધિસત્ત્વાનાં કુશલપરિગ્રહસ્તદન્યસ્માત્સર્વકુશલપરિગ્રહાદ્ધેતુભાવતઃ ફલતશ્ચ પ્રતિવિશિષ્ટઃ ।

દ્વાવિમૌ દૃઢપ્રથમચિત્તોત્પાદિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તોત્પાદાનુશંસૌ । સહચિત્તોત્પાદાચ્ચ સર્વસત્ત્વાનાં દક્ષિણીયભૂતો ભવતિ ગુરુભૂતઃ પુણ્યક્ષેત્રં પિતૃકલ્પઃ પ્રજાનામવ્યાબાધ્યસ્ય ચ પુણ્યસ્ય પરિગ્રહં કરોતિ । તત્રેદમવ્યાબાધ્યં પુણ્યમ્ । યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વશ્ચક્રવર્તિ-દ્વિગુણોનારક્ષેણારક્ષિતો ભવતિ । યસ્મિન્નારક્ષે સદા પ્રત્યુપસ્થિતે ન શક્નુવન્તિ સુપ્તમત્તપ્રમત્તસ્યાપિ વ્યાડા વા યક્ષા વા અમનુષ્યા વા નૈવાસિકા વા વિહેઠાં કર્તુમ્ । પરિવૃત્તજન્મા પુનરયં બોધિસત્ત્વસ્તેન પુણ્યપરિગ્રહેણાલ્પાબાધો ભવત્યરોગજાતીયઃ । ન ચ દીર્ઘેણ ખરેણ વા આબાધેન સ્પૃશ્યતે । સત્ત્વાર્થેષુ ચ સત્ત્વકરણીયેષ્વસ્ય વ્યાયચ્છમાનસ્ય કાયેન વાચા ધર્મઞ્ચ દેશયતઃ નાત્યર્થં કાયઃ ક્રામ્યતિ ન સ્મૃતિઃ પ્રમુષ્યતે ન ચિત્તમુપહન્યતે । પ્રકૃત્યૈવ તાવદ્ગોત્રસ્થો બોધિસત્ત્વો મન્દદૌષ્ઠુલ્યો ભવતિ । ઉત્પાદિત ચિત્તસ્તુ ભૂયસ્યા માત્રયા મન્દતર દૌષ્ઠુલ્યો ભવતિ યદુત કાયદૌષ્ઠુલ્યેન ચિત્તદૌષ્ઠુલ્યેન ચ । અસિદ્ધાન્યપિ ચ તદન્ય હસ્તગતાનિ સત્ત્વાનામીત્યુપદ્રવોપસર્ગસંશમકાનિ મન્ત્રપદાનિ વિદ્યાપદાનિ તદ્ધસ્તગતાનિ સિધ્યન્તિ । કઃ પુનર્વાદઃ સિદ્ધાનિ । અધિકેન ચ ક્ષાન્તિસૌરત્યેન સમન્વાગતો ભવતિ । પરત-ઉપતાપસહઃ અપરોપતાપી ચ । પરેણાપિ ચ પરમુપતાપ્યમાનમુપલભ્યાત્યર્થ બાધ્યતે । ક્રોધેર્ષ્યાશાઠ્યમ્રક્ષાદયશ્ચાસ્યોપક્લેશાહતવેગા મન્દાયમાનાઃ કદાચિત્સમુદાચરન્ત્યાશુ ચ વિગચ્છન્તિ । યત્ર ચ ગ્રામક્ષેત્રે પ્રતિવસતિ તસ્મિન્ ભયભૈરવદુર્ભિક્ષદોષા અમનુષ્યકૃતાશ્ચોપદ્રવા અનુત્પન્નાશ્ચ નોત્પદ્યન્તે ઉત્પન્નાશ્ચ વ્યુપશામ્યન્તિ । સ ચેત્પુનઃ સ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વઃ એકદા ( દુત્ત્ 14 ) નરકેષ્વપાયભૂમાવુપપદ્યતે સ ભૂયસ્યા માત્રયા આશુતરં ચ મુચ્યતે નરકેભ્યઃ । તનુતરાઞ્ચ દુઃખાં વેદનાં વેદયતે ભૃશતરઞ્ચ સંવેગમુત્પાદયતિ તેષાઞ્ચ સત્ત્વાનામન્તિકે કરુણાચિત્તતામવ્યાબાધ્ય પુણ્યપરિગ્રહહેતોઃ । ઇત્યેવંભાગીયાન્ બહૂનનુશંસાનવ્યાબાધ્ય પુણ્યપરિગ્રહાત્પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વઃ પ્રત્યનુભવતિ । બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને દ્વિતીયં ચિત્તોત્પાદપટલં [સમાપ્તમ્*] ॥
સ્વપરાર્થપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.3)
એવમુત્પાદિતચિત્તાનાં બોધિસત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વચર્યા કતમા । સમાસતો બોધિસત્ત્વા યત્ર શિક્ષન્તે યથા ચ શિક્ષન્તે યચ્ચ શિક્ષન્તે તત્ સર્વમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય બોધિસત્ત્વચર્યેત્યુચ્યતે ।
કુત્ર પુનર્બોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષન્તે । સપ્તસુ સ્થાનેષુ શિક્ષન્તે । સપ્ત સ્થાનાનિ કતમાનિ । સ્વાર્થઃ પરાર્થઃ તત્ત્વાર્થઃ પ્રભાવઃ સત્ત્વપરિપાકઃ આત્મનો બુદ્ધધર્મપરિપાકઃ અનુત્તરા ચ સમ્યક્સંબોધિઃ સપ્તમં સ્થાનમ્ ।
ઉદ્દાનમ્ ।
સ્વ-પરાર્થશ્ચ તત્ત્વાર્થઃ પ્રભાવઃ પરિપાચને ।
સત્ત્વ સ્વબુદ્ધધર્માણાં પરા બોધિશ્ચ સપ્તમી ॥
સ્વપરાર્થઃ કતમઃ સમાસતો દશવિધઃ સ્વપરાર્થો વેદિતવ્યઃ । કેવલં પરસમ્બદ્ધઃ હિતાન્વયઃ સુખાન્વયઃ હેતુસંગૃહીતઃ ફલસંગૃહીતઃ એહિકઃ આમુત્રિકઃ આત્યન્તિકઃ અનાત્યન્તિકશ્ચ ।
તત્ર કેવલઃ સ્વાર્થઃ પરાર્થશ્ચ બોધિસત્ત્વેન પરિજ્ઞાય પ્રહાતવ્યઃ બોધિસત્ત્વવિધેઃ સમતિક્રાન્તત્વાદનનુરૂપત્વાચ્ચ । પરિશિષ્ટે ચ શિક્ષિતવ્યઃ । તત્રાયં કેવલઃ સ્વાર્થો બોધિસત્ત્વસ્ય યો ઽનેન પરિજ્ઞાય પ્રહાતવ્યો ભવતિ । આત્મનઃ સુખકામસ્ય ભોગાનાં પર્યેષણા ઉપભોગશ્ચ । ધર્મમત્સરિણો વા પુનઃ સતો ધર્માણાં બુદ્ધબોધિસત્ત્વભાષિતાનાં પર્યેંષણા ધારણા ચ । સ્વર્ગકામસ્ય સ્વર્ગાર્થ શીલં વીર્યારમ્ભં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાં સમાદાય વર્તના । લોકામિષફલાભિલાષિણો વા પુનઃ લોકામિષનિમિત્તં તથાગતચૈત્યપૂજા । લાભકામસ્ય વા લાભનિમિત્તં લાભનિર્વર્તકં મમાર્થં પરેષામુત્પ્લાવકં વિચિત્રાભૂતગુણાખ્યાનમ્ । આત્મનઃ પરિચર્યાસ્વીકરણકામસ્ય પરિચર્યાસ્વીકરણાર્થમધર્મેણ ગણસંગ્રહો ન ધર્મેણ । પરતો દાસભૂતાન્ સત્ત્વાન્ દાસભાવાદ્ધિ પ્રમોક્ષયતિ યાવદેવાત્મનો દાસભાવાય । ( દુત્ત્ 16 ) બન્ધનબદ્ધાન્ સત્ત્વાન્ બન્ધનાદ્વિમોક્ષ્ય સ્વયમેવ બધ્નાતિ યાવદેવાત્મનઃ કૃત્યનિષ્પત્તયે । દણ્ડાદિભયભીતાંશ્ચ સત્ત્વાન્ પરતો દણ્ડાદિભયાદ્વિપ્રમોક્ષયતિ યાવદેવ સ્વયમેવ ભયગ્રહણાર્થમ્ । દૃષ્ટધર્મસુખવિહારશ્ચ બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વાર્થનિધ્યાનવિરહિતઃ કેવલઃ સ્વાર્થો વેદિતવ્યઃ । ઇત્યેવંભાગીયો બોધિસત્ત્વસ્ય કેવલઃ સ્વાર્થો વેદિવ્તયો યો બોધિસત્ત્વેન પરિજ્ઞાય પ્રહાતવ્યઃ ।
દાનં પુનઃ બોધિસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિશ્ચ કારુણ્યપૂર્વકં વા બોધિપરિણતં વા સ્વર્ગનિમિત્તં વા નિત્યકાલં પરસમ્બદ્ધ એવ સ્વાર્થો વેદિતવ્યઃ ।
ઇત્યેતાન્ યથાનિર્દિષ્ટાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા તદન્ય એતદ્વિપર્યયાત્સ્વાર્થો બોધિસત્ત્વાનાં સર્વ એવ પરાર્થસમ્બદ્ધો વેદિતવ્યઃ ।
તત્રાયં બોધિસત્ત્વસ્ય કેવલઃ પરાર્થો બોધિસત્ત્વેન પરિજ્ઞાય પ્રહાતવ્યઃ । વિપન્ન દૃષ્ટેર્દાનમ્ અનાગમદૃષ્ટેરફલદર્શિનઃ ભ્રષ્ટશીલસ્ય પ્રતિપત્તિવિરહિતસ્ય પરેષાં ધર્મદેશના । અધોભૂમિસમતિક્રાન્તસ્યાધોભૂમિકશુક્લધર્મોપસંહારો ધ્યાનવ્યાવર્તનકુશલસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્ય । તથાહિ સ ધ્યાનૈર્વિહૃત્ય ધ્યાનં વ્યાવર્ત્ત્ય પ્રણિધાય યત્ર કામં તત્ર કામધાતાવુપપદ્યતે । વશિતાપ્રાપ્તસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્ય દશસુ નિક્ષુ વિચિત્રૈર્નિર્માણૈઃ વિચિત્રાણાં સત્ત્વાનામર્થક્રિયા । ચ સ્વકૃતાર્થસ્ય મુનેસ્તથાગતસ્ય બલવૈશારદ્યાદિસર્વાવેણિકબુદ્ધધર્મસંનિશ્રયેણાપ્રમાણેષુ સત્ત્વેષ્વપ્રમાણાર્થક્રિયા । સો ઽપિ પરાર્થઃ કેવલો વેદિતવ્યઃ । તત્ર પૂર્વકો દ્વિવિધઃ પરાર્થઃ કેવલો યથા નિર્દિષ્ટો બોધિસત્ત્વેન પરિજ્ઞાય પ્રહાતવ્યઃ । તદન્યત્ર ચ કેવલે પરાર્થે ભૂયસ્યા માત્રયા શિક્ષિતવ્યમ્ । ઇત્યેતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા એતદ્વિપર્યયાચ્ચ બોધિસત્ત્વાનાં સર્વઃ પરાર્થઃ સ્વાર્થઃ સમ્બદ્ધઃ । તત્રાપિ બોધિસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્ ।

હિતાન્વયઃ સ્વપરાર્થો બોધિસત્ત્વસ્ય કતમઃ । સમાસતઃ પઞ્ચાકારો વેદિતવ્યઃ । અનવદ્યલક્ષણઃ અનુગ્રાહકલક્ષણઃ ઐહિકઃ આમુત્રિકઃ ઔપશમિકશ્ચ । તત્ર યત્કિંચિદ્ બોધિસત્ત્વઃ આત્મના વા પરીત્તં પ્રભૂતં વા કુશલપરિગ્રહં કુશલોપચયં કરોતિ પરં વા પરીત્તે પ્રભૂતે વા કુશલપરિગ્રહે કુશલોપચયે સમાદાપયતિ વિનયતિ ( દુત્ત્ 17 ) નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ । અયમનવદ્યલક્ષણો બોધિસત્ત્વસ્ય હિતાન્વયઃ સ્વપરાર્થો વેદિતવ્યઃ । યત્કિંચિદ્વોધિસત્ત્વઃ આત્મનો વા પરસ્ય વા ક્લિષ્ટ વર્જિતં સુખમુપસંહરતિ ઉપકરણસુખં વા ધ્યાનસુખં વા અયં બોધિસત્ત્વસ્યાનુગ્રાહકલક્ષણો હિતાન્વયઃ સ્વપરાર્થો વેદિતવ્યઃ । અસ્તિ બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વપરાર્થ ઇહ-હિતો નામુત્ર । અસ્ત્યમુત્ર નેહ । અસ્ત્યમુત્ર ચૈહ ચ । અસ્તિ નૈવામુત્ર નેહ-હિતઃ । સ પુનરેષ ચતુર્વિધઃ સ્વપરાર્થઃ ચતુર્ષુ ધર્મસમાદનેષ્વનુપૂર્વ યથાયોગં દૃષ્ટવ્યઃ । ચત્વારિ ધર્મસમાદાનાનિ કતમાનિ । અસ્તિ ધર્મસમાદાનં પ્રત્યુત્પન્ન-સુખામાયત્યાં દુઃખવિપાકમ્ । અસ્તિ પ્રત્યુત્પન્નદુઃખમાયત્યાં સુખવિપાકમ્ । અસ્તિ પ્રત્યુત્પન્નસુખમાયત્યાં સુખવિપાકમ્ । અસ્તિ પ્રત્યુત્પન્નદુઃખમાયત્યાં દુઃખવિપાકમ્ । વિભઙ્ગા એષાં યથાસૂત્રમેવ વેદિતવ્યાઃ । તત્ર નિર્વાણં નિર્વાણંસંપ્રાપકશ્ચ નિર્વાણપક્ષ્યા લૌકિકલોકોત્તરા ધર્મા ઇત્યેષ સમાસતો બોધિસત્ત્વસ્ય હિતાન્વય ઔપશમિકઃ સ્વપરાર્થઃ સર્વપ્રતિવિશિષ્ટો નિરુત્તરો વેદિતવ્યઃ ।
સુખાન્વયો બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વપરાર્થઃ કતમઃ । સમાસતઃ પઞ્ચવિધેન સુખેન સંગૃહીતો વેદિતવ્યઃ । તત્રેદં પઞ્ચવિધં સુખમ્ । હેતુસુખં વેદિતસુખં દુઃખપ્રાતિપક્ષિકં સુખં વેદિતોપચ્છેદસુખમવ્યબાધ્યઞ્ચ પઞ્ચમ્ સુખમ્ । તત્ર સુખપક્ષ્યદ્વય મિન્દ્રિયં વિષયશ્ચ । તદ્ધેતુકશ્ચ યઃ સ્પર્શઃ સુખવેદનીયઃ યચ્ચ કિઞ્ચિદિષ્ટફલં કર્મ દૃષ્ટે ધર્મે અભિસંપરાયે વા તત્સર્વમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય હેતુસુખમિત્યુચ્યતે । નાસ્ત્યત ઉત્તરિ નાસ્ત્યતો ભૂયઃ । દુઃખપ્રશમનાપેક્ષઃ એભિરેવ હેતુસુખસંગૃહીતૈસ્ત્રિભિઃ કારણૈઃ સંભૂતઃ કાયચિત્તાનુગ્રહકરો ઽનુભવો વેદિતસુખમિત્યુચ્યતે । તત્પુનઃ સમાસતો દ્વિવિધં સાસ્રવમનાસ્રવઞ્ચ । તત્ર યદનાસ્રવં તચ્છૈક્ષમશૈક્ષઞ્ચ । સાસ્રવં પુનઃ ત્રૈધાતુકં કામરૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તમ્ । તત્પુનઃ સર્વ ત્રૈધાતુકં યથાયોગં ષડ્વિધમાયતનભેદેન ચક્ષુઃસંસ્પર્શજં યાવન્મનઃસંસ્પર્શજમ્ । તત્પુનઃ ષડ્વિધં દ્વિવિધમ્ । કાયિકં ચૈતસિકઞ્ચ । તત્ર પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયસંપ્રયુક્તં કાયિકં મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તં ચૈતસિકમ્ । શીતોષ્ણક્ષુત્પિપાસાદિકાનામનેકવિધાનાં દુઃખાનાં બહુનાનાપ્રકારાણામુત્પન્નોત્પન્નાનાં ( દુત્ત્ 18 ) શીતોષ્ણક્ષુત્પિપાસાદિદુઃખપ્રતિકારેણ પ્રશમાત્ તસ્મિન્નેવ દુઃખોપશમમાત્રકે યા સુખબુદ્ધિરુત્પદ્યતે ઇદમુચ્યતે દુઃખપ્રાતિપક્ષિકં સુખમ્ । સંજ્ઞાવેદિતનિરોધસમાપત્તિર્વેદિતોપચ્છેદસુખમિત્યુચ્યતે । અવ્યાબાધ્યસુખં પુનઃ સમાસતશ્ચતુરાકારં વેદિતવ્યમ્ । નૈષ્ક્રમ્યસુખંપ્રવિવેકસુખમુપશમસુખં સંબોધિસુખઞ્ચ । સમ્યગેવ શ્રદ્ધયા અગારાદનાગારિકાં પ્રવ્રજિતસ્ય આગારિકવિચિત્રવ્યાસઙ્ગદુઃખનિર્મોક્ષાન્નૈષ્ક્રમ્યસુખમિત્યુચ્યતે । કામપાપકાકુશલધર્મપ્રહાણવિવેકાત્પ્રથમે ધ્યાને વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રવિવેકસુખમિત્યુચ્યતે । દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષુ વિતર્કવિચારોપશમાદુ પશમસુખમિત્યુચ્યતે । સર્વક્લેશાત્યન્તવિસંયોગાજ્જ્ઞેયવસ્તુયથાભૂતાભિસંબોધાચ્ચ યત્સુખમિદમુચ્યતે સંબોધિસુખમ્ ।
તત્ર હેતુસુખં સુખહેતુત્વાત્ સુખં ન સ્વભાવતઃ । વેદિતસુખં ન હેતુભાવાદપિ તુ સ્વભાવત એવ । દુઃખ-પ્રાતિપક્ષિકં સુખં ન ચ હેતુભાવાન્નાપિ સ્વભાવતઃ અપિ તુ દુઃખોપશમ-માત્રદ્ દુઃખાપકર્ષણાત્ સુખમ્ । વેદિતોપચ્છેદસુખં ન હેતુભાવાન્ન સ્વાભાવ્યાન્ન દુઃખાપકર્ષણાદપિ તુ યત્કિંચિદ્વેદિતમ્ । ઇદમત્ર દુઃખસ્યેતિ કૃત્વા પારમાર્થિકસ્ય દુઃખસ્ય તાવત્કાલિક્વવિહાર-વ્યુપશમાત્ સુખમ્ । અવ્યાબાધ્ય-સુખ-સંગૃહીતં પશ્ચિમં સંબોધિસુખમાયત્યાં ચ તસ્યૈવ પારમાર્થિકસ્ય દુઃખસ્યાત્યન્ત-વ્યુપશમાદ્ દૃષ્ટે ચ ધર્મે સર્વ-ક્લેશ-પક્ષ્યસ્ય દૌષ્ઠુલ્યગ્યાશ્રયગતસ્યાત્યન્તોપરમાત્ સુખમ્ । તદવશિષ્ટમવ્યાબાધ્ય-સુખં તસ્યૈવ પશ્ચિમસ્યાનુકૂલત્વાત્ તત્પક્ષ્યત્વાત્ તદાવાહકત્વાત્ અવ્યાબાધ્યસુખં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર બોધિસત્ત્વો યદેવ હિતપક્ષ્યં સુખં તદેવ સત્ત્વાનામુપસંહરેત્ નતુ અહિતપક્ષ્યમ્ । અહિતપક્ષ્યં પુનઃ સુખં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા પરિજ્ઞાય તસ્માત્ સત્ત્વાન્ વિચ્છન્દયેચ્છક્તિતશ્ચ તસ્યાપકર્ષાપહારાય વ્યાયચ્છેત । દુઃખાનુગતમપિ યદ્ધિતં સ્યાત્ તદ્વોધિસત્ત્વેન સહૈવ દુઃખેન સહૈવ દૌર્મનસ્યેનાકામકાનાં સત્ત્વાનામુપસંહર્તવ્યમુપાયકૌશલ્ય-સંનિશ્રયેણ । સુખાનુગતઞ્ચાપિ યદહિતં સ્યાત્તદપિ સહૈવ સુખેન સહ સૌમનસ્યેન કામકાનાં સત્ત્વાનામપહર્તવ્યમપકર્ષિતવ્ય મુપાયકૌશલ્ય-સંનિશ્રયેણ । તત્કસ્ય હેતૌઃ । સુખાયૈવ સ ( દુત્ત્ 19 ) આયત્યાં સત્ત્વાનાં નિયતો વેદિતવ્યઃ । યો ઽસૌ દુઃખેન સહ હિતોપસંહારઃ સુખેન ચ સહાહિતાપકર્ષઃ । અતએવ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષુ યો હિતકામઃ અર્થતઃ સુખકામો ઽપિ સ જ્ઞેયઃ । યો હિતપ્રદઃ સુખપ્રદો ઽપિ સ જ્ઞેયઃ । તથા હિ હિતં હેતુસ્થાનીયં સુખં ફલસ્થાનીયમ્ । તસ્માત્સુખાનુગત એવ સ સત્ત્વેષુ વેદિતવ્યઃ । યઃ કશ્ચિદ્ધિતાનુગતઃ તત્ર યચ્ચેષ્ટફલં કર્મ દૃષ્ટે ધર્મે અભિસંપરાયે ચ હેતુસુખસંગૃહીતં યચ્ચ દુઃખપ્રાતિપક્ષિકં યચ્ચ વેદિતો પચ્છેદસુખં યચ્ચાવ્યાબાધ્યસુખમ્ એતદેકાન્તેન નિર્વિમર્ષો બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષૂપસંહરેત્ । એતદ્ધ્યનુગ્રાહકં ચાનવદ્યઞ્ચ । વેદિત સુખમિન્દ્રિયવિષયસ્પર્શસંગૃહીતઞ્ચ હેતુસુખં યત્સંક્લેશાય વા ક્લિષ્ટં વા સાવદ્યમહિતમપથ્યં તન્નોપસંહરેત્ । યત્પુનરસંક્લેશાયાસંક્લિષ્ટં વા ઽનવદ્યં હિતં પથ્યં ચ તદ્વોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષૂપસંહરેદ્ યથાશક્તિ યથાબલમ્ । અપિ ચાત્મના તથૈવ સમાચરેચ્છિક્ષેત પ્રત્યનુભવેદિત્યયં બોધિસત્ત્વાનાં હિતસુખાન્વયઃ સ્વપરાર્થો વેદિતવ્યઃ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય હેતુફલસંગૃહીતઃ સ્વપરાર્થઃ । સમાસતસ્ત્રિવિધો હેતુસ્ત્રિવિધમેવ ચ ફલં વેદિતવ્યમ્ । વિપાકહેતુઃ વિપાકફલં પુણ્યહેતુઃ પુણ્યફલં જ્ઞાનહેતુઃ જ્ઞાનફલમ્ ।

વિપાકઃ કતમઃ । સમાસતો ઽષ્ટવિધો વિપાકઃ । આયુઃસંપત્ વર્ણસંપત્ કુલસંપત્ ઐશ્વર્યસંપત્ આદેયવાક્યતા મહેશાખ્યતા મનુષ્યત્વં બલમેવ ચાષ્ટમમ્ । દીર્ઘાયુષ્કં ચિરસ્થિતિકતા બોધિસત્ત્વસ્યાયુઃસંપત્ । અભિરૂપતા દર્શનીયતા પ્રાસાદિકત્વં વર્ણસંપત્ । ઉચ્ચેષુ કુલેષુ પ્રત્યાજાતિઃ કુલસંપત્ । મહાભોગતા મહાપક્ષતા મહાપરિવારિતા ચ ઐશ્વર્યસંપત્ । યત્પુનઃ શ્રદ્ધેયો ભવતિ પ્રત્યયિતઃ સત્ત્વાનામુત્પન્નોત્પન્નેષ્વધિકરણેષુ પ્રામાણિકત્વેન રથેયઃ કાંસકૂટતૂલાકૂટાદિભિનિર્માયાશાઠ્યેન । નિક્ષિપ્યસ્ય ચ દ્રવિણસ્યાનભિદ્રોહો ભવત્યવિસંવાદકઃ । તન્નિદાનઞ્ચ સત્ત્વાનાં ગૃહીતવાક્યો ભવતિ । ઇયમુચ્યતે આદેયવચનતા । મહદ્યશઃ ખ્યાતિશ્ચાસ્ય લોકે પ્રથિતા ભવતિ યદુત શૌર્યં વા વીર્ય વા ધૈર્યં વા વૈચક્ષણ્યં વા નૈપુણ્યં વા સૌશીલ્યં વા વિચિત્રશિલ્પકર્મસ્થાનાતિરેકતરતમ-કૌશલ્યં વા આરભ્ય । ( દુત્ત્ 20 ) તન્નિદાનઞ્ચ ગુરુર્ભવતિ મહાજનકાયસ્ય સત્કરણીયો ગુરુકરણીયો માનનીયઃ પૂજનીયઃ । ઇયમુચ્યતે મહેશાખ્યતા । પુરુષભાવઃ પુરુષેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતો મનુષ્યત્વમ્ । અલ્પાબાધતા અરોગજાતીયતા મહોત્સાહતા ચ પ્રકૃત્યા બલસંપત્ ।
વિપાકહેતુઃ કતમઃ અહિંસા સત્ત્વેષ્વહિંસાશયશ્ચાયુઃસંપદો હેતુઃ । આલોકશુચિવસ્ત્રદાનં વર્ણસંપદો હેતુઃ । નિહતમાનતા સત્ત્વેષુ કુશલસંપદો હેતુઃ । દાનમર્થિષુ ચોપકરણવિકલેષુ ચૈશ્વર્યસંપદો હેતુઃ । સત્યવચનો ઽપિશુના ઽપરુષા ઽસંભિન્નપ્રલાપાભ્યાસઃ આદેયવચનતાયા હેતુઃ । આયત્યામાત્મનિ વિચિત્રગુણાધાનપ્રણિધાનવતો રત્નત્રયપૂજા ગુરુપૂજા મહેશાખ્યતાયા હેતુઃ । મનુષ્યભાવે ચાભિરતિઃ સ્ત્રીભાવે વિદ્વેષશ્ચ । તત્રાદીનવદર્શિનઃ । પરેષાઞ્ચ મનુષ્યત્વોપસંહારૌ દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામ્ । વિચ્છન્દનતયા ચ સ્ત્રીણાં સ્ત્રીભાવાભિરતાનાં [ચ] સ્ત્રીભાવાત્ । વિનિર્મોક્ષણતયા ચ ધર્મેણ પુરુષેન્દ્રિયવિપ્રલોપાયોપાત્તાનામુપનીતાનાં મનુષ્યાણાં મનુષ્યત્વસ્ય હેતુઃ । કાયેન સત્ત્વાનાં વૈયાવૃત્ય ક્રિયા સહાયક્રિયા ઉત્પન્નોત્પન્નેષુ કૃત્યેષુ યથાશક્તિ યથાબલં ધર્મેણાસાહસેન ભક્ત-તર્પણ-યવાગુપાનાનાં ચ વૃષ્યાણામુત્સાહકરાણામન્નપાનાનાં સત્ત્વેષૂપસંહારો બલસમ્પદો હેતુઃ । ઇત્યષ્ટવિધસ્ય વિપાકસ્યાયમષ્ટવિધો હેતુર્વેદિતવ્યઃ ।
સ પુનરયં હેતુઃ સમાસતસ્ત્રિભિઃ કારણૈઃ પુષ્ટો ભવતિ પરિપૂર્ણસ્ય પુષ્ટસ્યોદારસ્ય વિપાકસ્યાભિનિર્વૃત્તયે । ત્રીણિ કારણાનિ કતમાનિ । ચિત્તશુદ્ધિઃ પ્રયોગ શુદ્ધિઃ ક્ષેત્રશુદ્ધિશ્ચ । તત્ર યા ચ શુદ્ધાશયતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તેષાં કુશલમૂલાનાં પરિણમનાદ્ યા ચ તીવ્રાશયતા ઘનરસેનોદારેણ પ્રસાદેનાધ્યાચરણાદ્ યા ચ સહધાર્મિકસ્ય દર્શનેનાભિપ્રમોદના યા ચ પ્રતિદિવસં પ્રતિક્ષણં તદનુધર્મમેવ બહુલમનુવિતર્કણાનુવિચારણા । ઇયમુચ્યતે ચિત્તશુદ્ધિઃ । તત્ર યો દીર્ઘકાલાભ્યાસો નિરન્તરકારિતા [ચ] નિપુણકારિતા ચ પરેષાઞ્ચાસમાત્તે તસ્મિન્ કુશલે સમાદાપનાય વર્ણવાદિતા સમાત્તે વા પુનઃ સંહર્ષણાય વર્ણવાદિતા તેષામેવ ચ તસ્મિન્ કુશલમૂલે સન્નિવેશના પ્રતિષ્ઠાપના । ( દુત્ત્ 21 ) ઇયમુચ્યતે પ્રયોગશુદ્ધિઃ । તત્ર સમાસતઃ પ્રયોગસ્ય સમ્યક્સમ્પાદનાત્તસ્યૈવ ચ સમ્યક્પ્રયોગસ્ય ફલે ઽવસ્થાપના ત્ક્ષેત્રશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા ।
તત્ર વિપાકફલં કતમત્ । આયુઃસંપન્નો બોધિસત્ત્વો દીર્ઘકાલં કુશલપક્ષે પ્રયુજ્યતે પ્રભૂતઞ્ચ કુશલમૂલોપચયં કરોતિ સ્વાર્થ પરાર્થઞ્ચારભ્ય । ઇદમાયુઃસંપદઃ ફલમ્ । વર્ણસંપન્નો બોધિસત્ત્વઃ પ્રિયો ભવતિ મહાજનકાયસ્ય । પ્રિયત્વાચ્ચાભિગમનીયો ભવતિ । તયા ચ મનોજ્ઞરૂપતયા સમ્મુખીભાવોપગમનાચ્ચાસ્ય મહાજનકાયો વચનં શ્રોતવ્યં કર્તવ્યં મન્યતે । ઇદં વર્ણસંપદઃ ફલં બોધિસત્ત્વસ્ય વેદિતવ્યમ્ । કુલસંપન્નો બોધિસત્ત્વઃ સમ્મતો ભવતિ મહાજનકાયસ્ય પૂજ્યશ્ચ પ્રશસ્યશ્ચ । સમ્મતત્વાચ્ચ પૂજ્યત્વાત્પ્રશસ્યત્વાદ્ યત્ર યત્ર વસ્તુનિ સત્ત્વાન્ સમાદાપયતિ તે તેજોગ્રસ્તાસ્તત્ર તત્રાશુ પ્રતિપદ્યન્તે ન વિવદન્તે ન વિચેષ્ટન્તે ઽક્રિયાયૈ । ઇદં કુલસંપદઃ ફલં બોધિસત્ત્વસ્ય વેદિતવ્યમ્ । ઐશ્વર્યસંપન્નો બોધિસત્ત્વો દાનેન સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ પરિપાચયતિ । ઇદમૈશ્વર્યસંપદો બોધિસત્ત્વસ્ય ફલં વેદિતવ્યમ્ । આદેયવચનો બોધિસત્ત્વઃ પ્રિયવાદિતયા અર્થચર્યયા સમાનાર્થતયા ચ સત્ત્વાન્ ગૃહ્ણાતિ પરિપાચયતિ । ઇદમાદેયવચનતાયા બોધિસત્ત્વસ્ય ફલં વેદિતવ્યમ્ । મહેશાખ્યો બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં વિચિત્રૈઃ કૃત્યકરણીયૈઃ સહાયીભાવં ગચ્છન્નુપકારી ભવતિ । યેનોપકારે ણાવબદ્ધચિત્તાઃ સત્ત્વા અસ્ય ગૌરવાત્ કૃતજ્ઞતયા ચ લઘુલધ્વેવાજ્ઞામનુવર્તન્તે સત્કૃત્યાદરેણ । ઇદં મહેશાખ્યતાયા બોધિસત્ત્વસ્ય ફલં વેદિતવ્યમ્ । મનુષ્યભૂતો બોધિસત્ત્વઃ પુરૂષેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતો ભાજનભૂતો ભવતિ સર્વગુણાનાં સર્વવ્યવસાયાનાં સર્વજ્ઞેયપ્રવિચયાનામ્ । વિશારદશ્ચ ભવત્યનાવૃતગતિઃ સર્વસત્ત્વસર્વકાલોપસંક્રમણસંભાષણસંવાસસંભોગરહો વિહારાણમ્ ઇદં પુરુષત્વ ફલં બોધિસત્ત્વસ્ય વેદિતવ્યમ્ । બલસંપન્નો બોધિસત્ત્વઃ અખિન્નો ભવતિ કુશલધર્માર્જનપ્રયોગેણ સત્ત્વાનુગ્રહપ્રયોગેણ ચ । આરબ્ધવીર્યશ્ચ ભવતિ દૃઢવીર્યઃ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞશ્ચ ભવતિ । ઇદં બલસંપદો બોધિસત્ત્વસ્ય ફલં વેદિતવ્યમ્ । ઇતીદં બોધિસત્ત્વાનામષ્ટવિધસ્ય વિપાકસ્યાષ્ટવિધં ફલં યદ્ભવતિ સત્ત્વાનાં ( દુત્ત્ 22 ) ચોપકારાય બુદ્ધધર્માણાશ્ચોદયાયાનુકૂલમનુગુણમ્ । અસ્મિન્ ખલુ બોધિસત્ત્વો વિપાકફલે વ્યવસ્થિતઃ સ્વયઞ્ચ શક્તો ભવતિ પ્રતિબલઃ સત્ત્વાનાં વિચિત્રપ્રભૂતાર્થકરણે । તે ઽપિ ચાસ્ય વિનેયા નિયોજ્યા ભવન્તિ યથાકામકરણીયાય યદુત સ્વાર્થક્રિયામારભ્ય । સ્વયઞ્ચેદયં બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિબલઃ સ્યાદ્વિનેયાશ્ચાસ્ય ન નિયોજ્યા ભવેયુઃ । એવમસ્ય ન પ્રચુરા સ્યાન્ન પ્રદક્ષિણા પરાર્થક્રિયા યેનાયં ન શક્નુયાત્ પરાર્થં કર્તુમ્ । સ્વયઞ્ચેદયં બોધિસત્ત્વઃ અશક્તઃ સ્યાદપ્રતિબલો વિનેયાશ્ચાસ્ય નિયોજ્યાઃ સ્યુઃ સ્વાર્થક્રિયામારભ્યૈવમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય પરાર્થક્રિયા ન પ્રચુરા ન પ્રદક્ષિણા સ્યાદ્ યેનાયં ન શક્નુયાત્ પરાર્થ કર્તુમ્ । તસ્માદુભયસાન્નિધ્યે ઉભયસંપદિં સત્યાં બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વાર્થક્રિયા પ્રચુરા ભવતિ પ્રદક્ષિણા યેન શક્નોતિ પરાર્થં કર્તુમ્ । તથાભૂતશ્ચાસૌ બોધિસત્ત્વઃ આત્મનશ્ચ બુદ્ધધર્માન્ સત્ત્વાંશ્ચ ત્રિષુ યાનેષુ ક્ષિપ્રમેવ પરિપાચયતિ । આત્મના ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમધિસંબુધ્યતે । પરિપક્વાંશ્ચ સત્ત્વાન્ વિમોચયતિ । તદનેન પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વાનાં યસ્માદષ્ટવિધં વિપાકફલં હિતસુખાય સત્ત્વાનાં સંવર્તતે । તસ્માદ્ યઃ સર્વસત્ત્વાનાં બન્ધ્યો નિરર્થઃ સંસારઃ સ તેષામવન્ધ્યશ્ચ મહાર્થશ્ચ ભવતિ ।

તત્ર કતમત્ પુણ્યમ્ । કતમજ્જ્ઞાનમ્ । પુણ્યમુચ્યતે સમાસતસ્તિસ્રઃ પારમિતાઃ । દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા ચ । જ્ઞાનં પુનરેકા પારમિતા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા ચ પુણ્યપક્ષ્યા જ્ઞાનપક્ષ્યા ચ વેદિતવ્યા । યદ્વીર્ય નિશ્રિત્ય દાનં દદાતિ શીલં વા સમાદત્તે રક્ષતિ મૈત્ર્યાદીનિ ચાપ્રમાણાનિ ભાવયતિ । ઇદમેવંભાગીયં પુણ્યપક્ષ્યં વીર્યમ્ । યત્પુનર્વીર્યં નિશ્રિત્ય શ્રુતચિન્તાભાવનામય્યાં પ્રજ્ઞાયાં યોગં કરોતિ સ્કન્ધકૌશલ્યં વા કરોતિ ધાતુકૌશલ્યમાયતનકૌશલ્યં પ્રતીત્યસમુત્પાદકુશલ્યં સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યં દુઃખં વા દુઃખતઃ સમુદયં વા સમુદયતો નિરોધં વા નિરોધતો માર્ગં વા માર્ગતઃ પ્રત્યવેક્ષતે । કુશલાકુશલાન્ધર્માન્ સાવદ્યાનનવદ્યાન્ હીનપ્રણીતાન્ કૃષ્ણશુક્લસપ્રવિભાગપ્રતીત્યસમુત્પન્નાન્ ધર્માન્ યથાભૂતં પ્રવિચિનોતિ પ્રત્યવેક્ષતે । ઇદમુચ્યતે જ્ઞાનપક્ષ્યં વીર્યમ્ । યદ્ધ્યાનં નિશ્રિત્યં દાનં વા દદાતિ શીલં વા સમાદત્તે રક્ષતિ મૈત્ર્યાદીનિ ચાપ્રમાણાનિ ભાવયતિ । ઇદમેવંભાગીયં પુણ્યપક્ષ્યં ધ્યાનમ્ । ( દુત્ત્ 23 ) યત્પુનર્ધ્યાનં નિશ્રિત્ય શ્રુતચિન્તાભાવનાય્યાં પ્રજ્ઞાયાં યોગં કરોતિ સ્કન્ધકૌશલ્યં વા પૂર્વવત્ સર્વં વક્તવ્યં તદ્યથા વીર્યે । ઇદમુચ્યતે જ્ઞાનપક્ષ્યં ધ્યાનમ્ । તચ્ચૈતત્ પુણ્યજ્ઞાનં સમાસતઃ ષડ્વિધં ભવતિ । અપ્રમાણં ત્વેતદેકૈકપ્રભેદતો વેદિતવ્યમ્ ।
પુણ્યજ્ઞાનહેતુઃ કતમઃ । સમાસતસ્ત્રયઃ પુણ્યજ્ઞાનહેતવો વેદિતવ્યાઃ । પુણ્યજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભસ્થાનોપચયાય યચ્છન્દઃ અનુકૂલો ઽવિધુરઃ પ્રત્યયઃ પૂર્વકશ્ચ પુણ્યજ્ઞાનાભ્યાસઃ । તત્રાયમવિધુરઃ પ્રત્યયઃ યા વિપરીતસ્ય ચ પ્રત્યયસ્યાપ્રત્યુપસ્થાનમસન્નિહિતતા । અવિપરીતસ્ય ચ પ્રત્યયસ્ય પ્રત્યુપસ્થાનં સન્નિહિતતા । તત્ર યા પાપમિત્રમાગમ્ય વિપરીતા પુણ્યજ્ઞાનદેશના વિપરીતેન વા મનસ્કારેણ વિપરીતગ્રાહિતા । ઇદમુચ્યતે વિપરીતપ્રત્યસાન્નિધ્યમ્ । એતદ્વિપર્યયેણ શુક્લપક્ષેણ અવિપરીતપ્રત્યયસાન્નિધ્યં વેદિતવ્યમ્ । યે ચ પુણ્યજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભસ્થિત્યુપચયાય પ્રયુક્તસ્યાન્તરાયાઃ । તેષાઞ્ચ વિવર્જનમનુત્પાદઃ પ્રત્યયો ઽવિધુર ઇત્યુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય પુણ્યજ્ઞાનયોઃ । એષાં ત્રયાણાં હેતૂનામન્યતમવૈકલ્યાન્નાપિ પુણ્યસ્ય નાપિ જ્ઞાનસ્ય પ્રસૂતિર્વેદિતવ્યા ।
પુણ્યજ્ઞાનફલં કતમત્ । પુણ્યમાશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વો ઽક્ષતઃ સંસારે સંસરતિ નાત્યર્થં દુઃખૈર્બાધ્યમાનઃ । યથેપ્સિતઞ્ચ સત્ત્વાર્થં સત્ત્વાનુગ્રહં શક્નોતિ કર્તુમ્ । જ્ઞાનમાશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વઃ સમ્યક્ પુણ્યપરિગ્રહં કરોતિ ન મિથ્યા વિચિત્રાપ્રમેયકૌશલ્યક્રિયયા ચ યાવદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । ઇતીદં સમાસેન પુણ્યજ્ઞાનફલં યથાયોગં ચતુર્વિધં વેદિતવ્યમ્ । અપ્રમાણન્ત્વે તત્પ્રકારપ્રભેદતઃ ।
તત્ર યશ્ચ વિપાકો યશ્ચ વિપાકહેતુર્યચ્ચ વિપાકફલં સર્વમેતત્પુણ્યાશ્રિતં પુણ્યપ્રભવમ્ । પુણ્યં પુનર્જ્ઞાનાશ્રિતં જ્ઞાનપ્રભવમ્ તસ્માદુભયમેતત્પ્રધાનમનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે । પુણ્યં પ્રધાનં જ્ઞાનં પુનર્નિરૂત્તરમ્ પુણ્યજ્ઞાનં તદન્યતરવૈકલ્યાદયં બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં નાધિગચ્છેત્ । ઇત્યયં બોધિસત્ત્વસ્ય હેતુફલસંગૃહીતઃ સ્વપરાર્થો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય દૃષ્ટધાર્મિકઃ સ્વપરાર્થઃ । કતમઃ સાંપરાયિકઃ । યુક્તેન શિલ્પસ્થાનકર્મસ્થાનેન પુરુષકારેણ યા ભોગાનામર્જના । તેષામેવ ચોપાર્જિતાનાં ભોગાનાં માત્રયોપભોગઃ । પૂર્વકસ્ય ચેષ્ટફલસ્ય કર્મણો વિપક્વવિપાકસ્ય ( દુત્ત્ 24 ) યો દૃષ્ટે ધર્મે ફલોપભોગઃ । ધ્યાનવ્યાવર્તનકુશલસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્ય દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાર્થં દૃષ્ટ એવ ચ ધર્મે તત્સન્નિશ્રયો ન પરાર્થપ્રસાધનાર્થં ધ્યાનસન્નિશ્રયઃ । યચ્ચ દૃષ્ટધર્મનિર્વાણં તથાગતભૂતસ્ય યે ચ લૌકિકલોકોત્તરા દૃષ્ટધર્મનિર્વાણસંપ્રાપકાઃ સંસ્કૃતા ધર્માઃ । અયમુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય દૃષ્ટધાર્મિકા એવ સ્વાર્થઃ । યથા બોધિસત્ત્વસ્યૈવં પરેષામપિ પરાર્થો વેદિતવ્યઃ । યે સત્ત્વા બોધિસત્ત્વવિનીતાઃ । તત્ર યા ચ કામધાતૌ ભોગસંપત્પરત્ર યા ચાત્મભાવસંપત્ પરત્ર । યા ચ પરત્ર ધ્યાનારૂપ્યોપપત્તિઃ તસ્યાશ્ચ પરત્ર ભોગાત્મભાવસંપદો ધ્યાનારૂપ્યોપપત્તેશ્ચ યા દૃષ્ટે ધર્મે સહૈવ દુઃખેન સહૈવ દૌર્મનસ્યેન પ્રતિસંખ્યાય પ્રતિસંખ્યાય હેત્વાસેવના । અયં સાંપરાયિક એવ બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વપરાર્થો વેદિતવ્યઃ । યા પુનર્દૃષ્ટે ધર્મે સહૈવ સુખેન સહૈવ સૌમનસ્યેન ભોગાત્મભાવસંપદો હેત્વાસેવના । યા ચેહાહાનભાગીયા ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિઃ । દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકઃ સ્વપરાર્થો વેદિતવ્યઃ ।
આત્યન્તિકઃ સ્વપરાર્થઃ કતમઃ । કતમશ્ચાનાત્યન્તિકઃ । કામધાતૌ ભોગાત્મભાવસંપત્તિઃ સહેતુફલા લૌકિકી ચ પૃથગ્જનાનાં શુદ્ધિઃ સહેતુફલા અનાત્યન્તિકઃ સ્વપરાર્થઃ । સર્વાત્યન્તક્લેશપ્રહાણમાર્યાષ્ટાઙ્ગશ્ચ માર્ગઃ તદાશ્રયેણ ચ યે લૌકિકાઃ કુશલા ધર્માઃ પ્રતિલબ્ધાઃ । અયમુચ્યતે આત્યન્તિકઃ સ્વપરાર્થઃ ।
તત્ર ત્રિભિઃ કારણૈરાત્યન્તિકતા અનાત્યન્તિકતા ચ વેદિતવ્યા । સ્વભાવતઃ પરિહાણિતઃ ફલોપભોગ પરિક્ષયતશ્ચ । તત્ર સ્વભાવતો નિર્વાણમાત્યન્તિકમ્ । સંસ્કૃતં સર્વમેવાનાત્યન્તિકમ્ । આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ અપરિહાણીયત્વાદફલોપ ભોગાપરિક્ષયાદાત્યન્તિકઃ । તદન્યે કુશલસાસ્ત્રવા ધર્માઃ પરિહાણિતઃ ફલોપભોગપરિક્ષયતશ્ચાનાત્યન્તિકાઃ ।
ઇત્યયં બોધિસત્ત્વાનાં દશવિધઃ સ્વપરાર્થઃ સમાસવિસ્તરતઃ યત્ર બોધિસત્ત્વૈર્યથાશક્તિ યથાબલં શિક્ષિતવ્યમ્ નાત ઊત્તરિ નાતો ભૂયઃ । અતીતે ઽપ્યધ્વન્યનાગતે ઽપિ યે સ્વપરાર્થે શિક્ષિતવન્તઃ શિક્ષિષ્યન્તે સર્વે તે ઽસ્મિન્નેવ દશવિધે સ્વપરાર્થે । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને સ્વપરાર્થપટલં તૃતીયં સમાપ્તમ્ ।
તત્ત્વાર્થ-પટલમ્ (છપ્તેર્ 1.4)
તત્ત્વાર્થઃ કતમઃ । સમાસતો દ્વિવિધઃ । યથાવદ્ભાવિકતાઞ્ચ ધર્માણામારભ્ય યા ધર્માણાં ભૂતતા યાવદ્ભાવિકતાઞ્ચારભ્ય યા ધર્માણાં સર્વતા । ઇતિ ભૂતતા સર્વતા ચ ધર્માણાં સમસ્તસ્તત્ત્વાર્થો વેદિતવ્યઃ । સ પુનરેવ તત્ત્વાર્થઃ પ્રકારભેદતશ્ચતુર્વિધઃ । લોકપ્રસિદ્ધો યુક્તિપ્રસિદ્ધઃ ક્લેશાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનગોચરો જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનગોચરશ્ચ ।

તત્ર લૌકિકાનાં સર્વેષાં યસ્મિન્ વસ્તુનિ સંકેતસંવૃતિસંસ્તવનાગમપ્રવિષ્ટયા બુદ્ધ્યા દર્શનતુલ્યતા ભવતિ તદ્યથા પૃથિવ્યાં પૃથિવ્યૈવેયં નાગ્નિરિતિ । યથા પૃથિવ્યામેવમગ્નાવપ્સુ વાયૌ રૂપેષુ શબ્દેષુ ગન્ધેષુ રસેષુ સ્પ્રષ્ટવ્યેષુ ભોજને પાને યાને વસ્ત્રે અલઙ્કારોપવિચારે ભાણ્ડોપસ્કરે ગન્ધમાલ્યવિલેપને નૃત્યગીતવાદિત્રે આલોકે સ્ત્રીપુરુષપરિચર્યાયાં ક્ષેત્રાપણગૃહવસ્તુનિ સુખદુઃખે દુઃખમિદં ન સુખં સુખમિદં ન દુઃખમિતિ । સમાસત ઇદમિદં નેદમ્ । એવમિદં નાન્યથેતિ નિશ્ચિતાધિમુક્તિગોચરો યદ્વસ્તુ સર્વેષામેવ લૌકિકાનાં પરંપરાગતયા સંજ્ઞયા સ્વવિકલ્પ-પ્રસિદ્વં ન ચિન્તયિત્વા તુલયિત્વોપપરીક્ષ્યોદ્ગૃહીતમ્ । ઇદમુચ્યતે લોકપ્રસિદ્ધતત્ત્વમ્ ।
યુક્તિપ્રસિદ્ધતત્ત્વં કતમત્ । સતાં યુક્તાર્થપણ્ડિતાનાં વિચક્ષણાનાં તાર્કિકાણાં મીમાંસકાનાં તર્કપર્યાપન્નાયાં ભૂમૌ સ્થિતાનાં સ્વયં પ્રાતિભાનિક્યાં પાર્થગ્જનિક્યાં મીમાંસાનુચરિતાયાં પ્રત્યક્ષમનુમાનમાપ્તાગમં પ્રમાણં નિશ્રિત્ય સુવિદિત-સુવિનિશ્ચિતજ્ઞાનગોચર-જ્ઞેયં વસ્તૂપપત્તિસાધનયુક્ત્યા પ્રસાધિતં વ્યવસ્થાપિતમ્ । ઇદમુચ્યતે યુક્તિપ્રસિદ્ધં તત્ત્વમ્ ।
ક્લેશાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનગોચરસ્તત્ત્વં કતમત્ । સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામનાસ્રવેણાનાસ્રવાવાહકેન ચાનાસ્રવપૃષ્ટલબ્ધેન ચ લૌકિકેન જ્ઞાનેન યો ગોચરવિષયઃ । ઇદમુચ્યતે ક્લેશાવરણવિશુદ્વિજ્ઞાનગોચરસ્તત્ત્વમ્ । તેનાલમ્બનેન ક્લેશાવરણાજ્ ( દુત્ત્ 26 ) જ્ઞાનં વિશુધ્યતિ । અનાવરણત્વે ચાયત્યાં સન્તિષ્ઠતે । તસ્માત્ક્લેશાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનગોચરસ્તત્ત્વમિત્યુચ્યતે ।
તત્પુનસ્તત્વં કતમત્ । ચત્વાર્યાર્યૈસત્યાનિ દુઃખં સમુદયો નિરોધો માર્ગશ્ચ । ઇત્યેતાનિ ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ પ્રવિચિન્વતો ઽભિસમાગચ્છતો ઽભિસમાગતેષુ ચ તજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । સ પુનઃ સત્યાભિસમયઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સ્કન્ધમાત્રમુપલભમાનાનાં સ્કન્ધેભ્યશ્ચાન્યમર્થાન્તરમાત્માનમનુપલભમાનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પન્નસંસ્કારોદયવ્યયપ્રતિસંયુક્તયા પ્રજ્ઞયા સ્કન્ધવિનિર્મુક્તપુદ્ગલાભાવદર્શનાભ્યાસાદુત્પદ્યતે ।
જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનગોચરસ્તત્ત્વં કતમત્ । જ્ઞેયે જ્ઞાનસ્ય પ્રતિઘાત આવરણમિત્યુચ્યતે । તેન જ્ઞેયાવરણેન વિમુક્તસ્ય જ્ઞાનસ્ય યો ગોચરવિષયસ્તજ્જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનગોચરસ્તત્ત્વં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્પુનઃ કતમત્ । બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધાનાઞ્ચ ભગવતાં ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રવેશાય પ્રવિષ્ટેન સુવિશુદ્ધેન ચ સર્વધર્માણાં નિરભિલાપ્યસ્વભાવતામારભ્ય પ્રજ્ઞપ્તિવાદ સ્વભાવનિર્વિકલ્પજ્ઞેયસમેન જ્ઞાનેન યો ગોચરવિષયઃ સાસૌ પરમા તથતા નિરુત્તરા જ્ઞેયપર્યન્તગતા યસ્યાઃ સર્વ સમ્યગ્ધર્મપ્રવિચયા નિવર્તન્તે નાભિવર્તન્તે ।
તત્પુનસ્તત્ત્વલક્ષણં વ્યવસ્થાનતઃ અદ્વયપ્રભાવિતં વેદિતવ્યમ્ । દ્વયમુચ્યતે ભાવશ્ચાભાવશ્ચ ।
તત્ર ભાવો યઃ પ્રજ્ઞપ્તિવાદસ્વભાવો વ્યવસ્થાપિતઃ । તથૈવ ચ દીર્ઘકાલમભિનિવિષ્ટો લોકેન । સર્વવિકલ્પપ્રપઞ્ચમૂલં લોકસ્ય । તદ્યથા રૂપમિતિ વા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમિતિ વા । ચક્ષુરિતિ વા સ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મન ઇતિ વા । પૃથિવીતિ વા આપસ્તેજો વાયુરિતિ વા । રૂપમિતિ વા શબ્દો ગન્ધો રસઃ સ્પ્રષ્ટવ્યમિતિ વા । કુશલમિતિ વા અકુશલમિતિ વા અવ્યાકૃતમિતિ વા । ઉત્પાદ ઇતિ વા વ્યય ઇતિ વા પ્રતીત્યસમુત્પન્ન ઇતિ વા । અતીતમિતિ વા અનાતગમિતિ વા પ્રત્યુત્પન્નમિતિ વા । સંસ્કૃતમિતિ વા [અસંસ્કૃતમિતિ વા ।] અયં લોકઃ પરો લોકઃ । ઉભૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ । યદપિ દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતં પ્રાપ્તં પર્યેષિતં મનસા ઽનુવિતર્કિતમનુવિચારિતમિતિ વા । અન્તતો યાવન્નિર્વાણમિતિ વા । ઇત્યેવંભાગીયઃ પ્રજ્ઞપ્તિવાદનિરૂઢઃ સ્વભાવો ધર્માણાં લોકસ્ય ભાવ ઇત્યુચ્યતે ।

તત્રાભાવો યા અસ્યૈવ રૂપમિતિ પ્રજ્ઞપ્તિવાદસ્ય યાવદન્તતો નિર્વાણમિતિ પ્રજ્ઞપ્તિવાદસ્ય નિર્વસ્તુકતા નિર્નિમિત્તતા પ્રજ્ઞપ્તિવાદાશ્રયસ્ય સર્વેણ સર્વં નાસ્તિકતા અસંવિદ્યમાનતા યામાશ્રિત્ય પ્રજ્ઞપ્તિવાદઃ પ્રવર્તતે । અયમુચ્યતે ઽભાવઃ ।
યત્પુનઃ પૂર્વકેણ ચ ભાવેનાનેન ચાભાવેન ઉભાભ્યાં ભાવાભાવાભ્યાં વિનિર્મુક્તં ધર્મલક્ષણસંગૃહીતં વસ્તુ । તદદ્વયંમ્ યદદ્વયમ્ તન્મધ્યમા-પ્રતિપદન્તદ્વયવર્જિતમ્ । નિરુત્તરેત્યુચ્યતે । તસ્મિંશ્ચ તત્ત્વે બુદ્ધાનાં ભગવતાં સુવિશુદ્ધં જ્ઞાનં વેદિતવ્યમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં પુનઃ શિક્ષામાર્ગપ્રભાવિતં તત્ર જ્ઞાનં વેદિતવ્યમ્ ।
સા ચ પ્રજ્ઞા મહાનુપાયો બોધિસત્ત્વસ્યાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ પ્રાપ્તયે । તક્તસ્ય હેતો । તથા હિ બોધિસત્ત્વસ્તેન શૂન્યતાધિમોક્ષેણ તાસુ તાસુ જાતિષુ પ્રયુજ્યમાનઃ સત્ત્વેષુ બુદ્ધધર્મપરિપાકાય સંસારે સંસરન્ તઞ્ચ સંસારં યથાભૂતં પરિજાનાતિ । ન ચ પુનસ્તસ્માત્સંસારાદનિત્યાદિભિરાકારૈર્માનસમુદ્વેજયતિ । સ
ચેત્સંસારં યથાભૂતં ન પરિજાનીયાન્નશક્નુયાદ્રાગદ્વેષમોહાદિકાત્ સર્વસંક્લેશાચ્ચિત્તમધ્યુપેક્ષિતુમ્ । અનધ્યુપેક્ષમાણશ્ચસંક્લિષ્ટચિત્તઃ સંસારે સંસરેત્ સંક્લિષ્ટચિત્તઃ સંસરન્નૈવ બુદ્ધધર્માન્ પરિપાચયેન્નાપિ સત્ત્વાન્ । સ ચેત્ પુનરનિત્યાદિભિરાકારૈઃ સંસારાન્માનસમુદ્વેજયેદેવં સતિ બોધિસત્ત્વો લઘુ લધ્વેવ પરિનિર્વાયાત્ । લઘુ લધ્વેવ ચ પરિનિર્વાયન્ બોધિસત્ત્વ એવમપિ નૈવ બુદ્ધધર્માન્નૈવ સત્ત્વાન્ પરિપાચયેત્ । કુતઃ પુનરનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમભિસંભોત્સ્યતે । તેનૈવ ચ શૂન્યતાધિમોક્ષેણ બોધિસત્ત્વઃ પ્રયુજ્યમાનઃ ન નિર્વાણાદુત્ત્રસ્યતિ નાપિ નિર્વાણં પ્રાર્થયતે । સ ચેદ્વોધિસત્ત્વો નિર્વાણાદુત્ત્રસ્યેત્ પરત્ર નિર્વાણસંભારો ઽસ્ય ન પરિપૂર્યેત યથાપિ ચ તદુત્ત્રસ્તમાનસત્વાન્નિર્વાણે ઽનનુશંસદર્શિનસ્તદ્ગતગુણદર્શનપ્રસાદાધિમુક્તિવિવર્જિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય । સ ચેત્પુનર્બોધિસત્ત્વો નિર્વાણો પ્રાર્થનાબહુલવિહારી ભવેદાશ્વેવ પરિનિર્વાયાત્ । આશુ પરિનિર્વાયમ્ નૈવ બુદ્ધધર્માન્ન સત્ત્વાન્ પરિપાચયેત્ । તત્ર યા ચ સંસારં યથાભૂતમપરિજાનતઃ સંક્લિષ્ટચિત્તસ્ય સંસારસંસૃતિઃ । યા ચ સંસારાદુદ્વિગ્નમાનસસ્યાશુનિર્વૃતિઃ । યા ચ નિર્વાણાદુત્ત્રસ્તમાનસસ્ય તત્સંભારાપરિપૂરિઃ । યા ચ નિર્વાણપ્રાર્થનાબહુલવિહારિણ ( દુત્ત્ 28 ) આશુ પરિનિર્વૃતિઃ અયમનુપાયો બોધિસત્ત્વસ્ય વેદિતવ્યો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । યા પુનઃ સંસારં યથાભૂતં પરિજાનતો ઽસંક્લિષ્ટચિત્તસ્ય સંસારસંસૃતિઃ । યા ચ સંસારાદનિત્યાદિભિરાકારૈરનુદ્વિગ્નમાનસસ્યાનાશુનિર્વૃતિઃ । યા ચ નિર્વાણાદનુત્ત્રસ્તમાનસસ્ય તત્સંભારપરિપૂરિર્યા ચ નિર્વાણે ગુણાનુશંસદર્શિનો ન ચાત્યર્થમુત્કણ્ઠાપ્રાપ્તસ્યાશુ નિર્વૃતિઃ । અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાનુપાયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સમ્બોધેરનુ પ્રાપ્તયે । સ ચાયમુપાયસ્તસ્મિન્ પરમશૂન્યતાધિમોક્ષે સન્નિશ્રિતઃ ।

તસ્માત્સા પરમન્શૂયતાધિમોક્ષભાવના બોધિસત્ત્વસ્ય શિક્ષામાર્ગસંગૃહીતો મહાનુપાય ઇત્યુચ્યતે યદુત તથાગતજ્ઞાનાધિગમાય । સ ખલુ બોધિસત્ત્વસ્તેન દૂરાનુપ્રવિષ્ટે ન ધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનેન નિરભિલાપ્યસ્વભાવતાં સર્વધર્માણાં યથાભૂતં વિદિત્વા ન કિઞ્ચિદ્વિકલ્પયતિ નાન્યત્ર વસ્તુમાત્રં ગૃહ્ણાતિ તથતામાત્રમ્ । ન ચાસ્યૈવં ભવતિ વસ્તુમાત્રં વા એતત્તથતામાત્રં ચૈતિ । અર્થે તુ સ બોધિસત્ત્વશ્ચરતિ । અર્થે પરમે ચરન્ સર્વધર્માંસ્તયા તથતયા સમસમાન્ યથાભૂતં પ્રજ્ઞયા પશ્યતિ । સર્વત્ર ચ સમદર્શી સમચિત્તઃ સન્ પરમામુપેક્ષાં પ્રતિલભતે । યામાશ્રિત્ય સર્વવિદ્યાસ્થાનકૌશલેષુ પ્રયુજ્યમાનો બોધિસત્ત્વઃ સર્વપરિશ્રમૈઃ સર્વદુઃખોપનિપાતૈઃ ન નિવર્તતે । ક્ષિપ્રઞ્ચાક્લાન્તકાયઃ અક્લાન્તચિત્તઃ તત્કૌશલં સમુદાયનયતિ । મહાસ્મૃતિબલાધાનપ્રાપ્તશ્ચ ભવતિ । ન ચ તેન કૌશલેનોન્નતિં ગચ્છતિ । ન ચ પરેષામાચાર્યમુષ્ટિં કરોતિ । સર્વકૌશલેષુ ચાસંલીનચિત્તો ભવતિ । ઉત્સાહવાનવ્યાહતગતિશ્ચ ભવતિ । દૃઢસન્નાહપ્રયોગઃ યથા યથા સંસારે સંસરન્ દુઃખવિશેષં લભતે તથા તથોત્સાહં બર્ધયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । યથા યથા સમુચ્છ્રયવિશેષમધિગચ્છતિ તથા તથાનિર્માનતરો ભવતિ સત્ત્વાનામન્તિકે । યથા યથા જ્ઞાનવિશેષમધિગચ્છતિ તથા તથા ભૂયસ્યા માત્રયા પરોપારમ્ભવિવાદપ્રકીર્ણલપિતાક્લેશોપક્લેશેભ્યશ્ચ વૃત્તસ્ખ લિતસમુદાચારેભ્યઃ પરિજ્ઞાય પરિજ્ઞાય ચિત્તમધ્યુપેક્ષતે । યથા યથા ગુણૈર્વિ[વ]ર્ધતે તથા તથા પ્રતિચ્છન્નકલ્યાણો ભવતિ । ન પરતો જ્ઞાતું સમન્વેષતે ન લાભ સત્કારમ્ । ઇમા ( દુત્ત્ 29 ) એવંભાગીયા બહવો ઽનુશંસા ભવન્તિ બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિપક્ષ્યા બોધ્યનુકૂલાસ્તજ્જ્ઞાનસન્નિશ્રિતસ્ય । તસ્માદ્ યે કેચિદ્બોધિમનુપ્રાપ્તવન્તો યે ચ કેચિત્પ્રાપ્સ્યન્તિ યે ચ પ્રાપ્નુવન્તિ સર્વે ત એતદેવ જ્ઞાનં નિશ્રિત્ય નાન્યન્ન્યૂનં પ્રતિવિશિષ્ટં વા । એવં નિષ્પ્રપઞ્ચનયારૂઢો બોધિસત્ત્વ એવં ચં બહ્વનુશંસ આત્મનશ્ચ બુદ્ધધર્મપરિપાકાય પરેષાઞ્ચ યાનત્રયધર્મપરિપાકાય સમ્યક્ પ્રતિપન્નો ભવતિ । એવઞ્ચ પુનઃ સમ્યક્ પ્રતિપન્નો ભવતિ । ભોગેષ્વાત્મભાવે ચ નિસ્તૃષ્ણો ભવતિ । નિસ્તૃષ્ણતાયાઞ્ચ શિક્ષતે સત્ત્વેષુ ભોગાત્મભાવપરિત્યાગાય સત્ત્વાનામેવાર્થાય । સંવૃતશ્ચ ભવતિ સુસંવૃતઃ । કાયેન વાચા સમ્બરેણ ચ શિક્ષતે પ્રકૃત્યા પાપારુચિતાયૈ પ્રકૃતિભદ્રકલ્યાણતાયૈ ચ । ક્ષમો ભવતિ પરતઃ સર્વોપતાપકિપ્રતિપત્તીનામ્ । ક્ષમિત્વં ચ શિક્ષતે મન્દક્રોધતાયૈ ચ અ-પરોપતાપનતાયૈ ચ । સર્વવિદ્યાસ્થાનેષુ ચાભિયુક્તો ભવતિ કુશલશ્ચ સત્ત્વાનાં વિચિકિત્સાપ્રહાણાયાનુગ્રહોપસંહારાય ચ આત્મનશ્ચ સર્વજ્ઞત્વહેતુપરિગ્રહાય । અધ્યાત્મસ્થિતચિત્તશ્ચ ભવતિ સુસમાહિતચિત્તઃ । ચિત્તસ્થિતયે ચ શિક્ષતે ચતુર્બ્રાહ્મવિહારપરિશોધનતાયૈ પઞ્ચાભિજ્ઞાવિક્રીડનતાયૈ ચ સત્ત્વકૃત્યાનુષ્ઠાનતાયૈ સર્વકૌશલ્યાભિયોગજક્લેશ-વિનોદનતાયૈ ચ । વિચક્ષણશ્ચ ભવતિ પરમતત્ત્વજ્ઞઃ । પરમતત્ત્વજ્ઞતાયૈ ચ શિક્ષતે મહાયાને ચાયત્યામાત્મનઃ પરિનિર્વાણાય । સ ખલુ બોધિસત્ત્વ એવં સમ્યક્પ્રયુક્તો ગુણવત્સુ સત્ત્વેષુ પૂજાલાભસત્કારેણ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । દોષવત્સુ સત્ત્વેષુ પરમેણ કારુણ્યચિત્તેનાનુકમ્પાચિત્તેન પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । યથાશક્ત્યા ચ યથાબલં દોષપ્રહાણાયૈષાં પ્રયુજ્યતે । અપકારિષુ સત્ત્વેષુ મૈત્રચિત્તતયા પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । યથાશક્ત્યા ચ યથાબલમ્ અશઠો ભૂત્વા અમાયાવી તેષાં હિતસુખમુપસંહરતિ । તેષામપકારિણાં સ્વેનાશયપ્રયોગદોષેણ વૈરચિત્તતાયાઃ પ્રહાણાર્થમુપકારિષુ સત્ત્વેષુ કૃતજ્ઞતયા તુલ્યાધિકેન પ્રત્યુપકારેણ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । આશાઞ્ચ ધાર્મિકી પરિપૂરયત્યસ્ય યથાશક્ત્યા યથાબલમ્ । અપ્રતિબલો ઽપિ ચ યાચિતઃ સન્ તેષુ તેષુ કૃત્યકરણીયેષ્વાદરં વ્યાયામમુપદર્શયતિ ન સકૃદેવ નિરાકરોતિ । કથમયં સંજ્ઞાપ્યેતા ઽશક્તો ઽહં નાકર્ત્તુકામ ઇતિ । ઇત્યયમેવંભાગીયો બોધિસત્ત્વસ્ય નિષ્પ્રપઞ્ચનયારૂઢસ્ય પરમતત્ત્વજ્ઞાન-સન્નિશ્રિતસ્ય સમ્યક્પ્રયોગો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કયા યુક્ત્યા નિરભિલાપ્યસ્વભાવતા સર્વધર્માણાં પ્રત્યવગન્તવ્યા । યેયં સ્વલક્ષણપ્રજ્ઞપ્તિર્ધર્માણાં યદુત રૂપમિતિ વા વેદનેતિ વા પૂર્વવદન્તતો યાવન્નિર્વાણમિતિ વા પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમેવ તદ્વેદિતવ્યમ્ । ન સ્વભાવો નાપિ ચ તદ્વિનિર્મુક્તસ્તદન્યો વાગ્ગોચરો વાગવિષયઃ । એવં સતિ ન સ્વભાવો ધર્માણાં તથા વિદ્યતે યથાભિલપ્યતે । ન ચ પુનઃ સર્વેંણ સર્વં ન વિદ્યતે । સ પુનરેવમવિદ્યમાનો ન ચ સર્વેણ સર્વમવિદ્યમાનઃ । કથં વિદ્યતે । અસદ્ભૂ તસમારોપાસંગ્રાહવિવર્જિતશ્ચ ભૂતાપવાદાસંગ્રાહવિવર્જિતશ્ચ વિદ્યતે । સ પુનઃ પારમાર્થિકઃ સ્વભાવઃ સર્વધર્માણાં નિર્વિકલ્પસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય ગોચરો વેદિતવ્યઃ । સ ચેત્પુનર્યથૈવાભિલાપો યેષુ ધર્મેષુ યસ્મિન્વસ્તુનિ પ્રવર્તતે તદાત્મકાસ્તે ધર્મા વા તદ્વસ્તુ સ્યાત્ । એવં સતિ બહુવિધા બહવઃ સ્વભાવા એકસ્ય ધર્મસ્યૈકસ્ય વસ્તુનો ભવેયુઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તથા હ્યેકસ્મિન્ધર્મે એકસ્મિન્વસ્તુનિ બહુવિધા બહવો બહુભિરભિલાપૈઃ પ્રજ્ઞપ્તય ઉપચારાઃ ક્રિયન્તે । ન ચ બહુવિધાનાઞ્ચ બહૂનાં પ્રજ્ઞપ્તિવાદાનાં નિયમઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે । યદન્યતમેન પ્રજ્ઞપ્તિવાદેનૈકેન તસ્ય ધર્મસ્ય તસ્ય વસ્તુનઃ તાદાત્મ્યં તન્મયતા તત્સ્વભાવતા સ્યાન્નાન્યૈરવશિષ્ટૈઃ પ્રજ્ઞપ્તિવાદૈઃ । તસ્માત્સકલવિકલૈઃ સર્વપ્રજ્ઞપ્તિવાદૈઃ સર્વધર્માણાં સર્વવસ્તૂનાં નાસ્તિ તાદાત્મ્યં નાસ્તિ તન્મયતા નાસ્તિ તત્સ્વભાવતા । અપિ ચ સ ચેદ્રૂપાદયો ધર્મા યથાપૂર્વનિર્દિષ્ટાઃ પ્રજ્ઞપ્તિવાદસ્વભાવા ભવેયુઃ । એવં સતિ પૂર્વ તાવદ્વસ્તુ પશ્ચાત્તત્ર છન્દતઃ પ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારઃ । પ્રાક્પ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારાદકૃતે પ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારે સ ધર્મસ્તદ્વસ્તુ નિઃસ્વભાવ એવ સ્યાત્ । સતિ નિઃસ્વભાવત્વે નિર્વસ્તુકઃ પ્રજ્ઞપ્તિવાદો ન યુજ્યતે । પ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારે ચાસતિ પ્રજ્ઞપ્તિવાદસ્વભાવતા ધર્મસ્ય વસ્તુનો ન યુજ્યેત । સ ચેત્પુનઃ પૂર્વમેવ પ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારાદકૃતે પ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારે સ ધર્મસ્તદ્વસ્તુ તદાત્મકં સ્યાત્ । એવં સતિ વિના તેન રૂપમિતિ પ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારેણ રૂપસંજ્ઞકે ધર્મે રૂપસંજ્ઞકે વસ્તુનિ રૂપબુદ્ધિઃ પ્રવર્તેત । ન ચ પ્રવર્તતે । તદનેન કારણોનાનયા યુક્ત્યા નિરભિલાપ્યઃ સ્વભાવઃ સર્વધર્માણાં પ્રત્યવગન્તવ્યઃ । યથારૂપમેવં વેદનાદયો યથાનિર્દિષ્ટા ધર્મા અન્તતો યાવન્નિર્વાણપર્યન્તા વેદિતવ્યાઃ ।

દ્વાવિમાવસ્માદ્ધર્મવિનયાત્પ્રનષ્ટૌ વેદિતવ્યૌ । યશ્ચ રૂપાદીનાં ધર્માણાં રૂપાદિકસ્ય વસ્તુનઃ પ્રજ્ઞપ્તિવાદસ્વભાવં સ્વલક્ષણમસદ્ભૂતસમારોપતો ઽભિનિવિશતે । યશ્ચાપિ પ્રજ્ઞપ્તિવાદનિમિત્તાધિષ્ઠાનં પ્રજ્ઞપ્તિવાદનિમિત્તસન્નિશ્રયં ( દુત્ત્ 31 ) નિરભિલાપ્યાત્મકતયા પરમાર્થસદ્ભૂતં વસ્ત્વપદમાનો નાશયતિ સર્વેણ સર્વં નાસ્તીતિ । અસદ્ભૂતસમારોપે તાવદ્યે દોષાસ્તે પૂર્વમેવ નિરૂપિતા ઉત્તાના વિશદિતાઃ પ્રકાશિતાઃ । યૈર્દોષૈ રૂપાદિકે વસ્તુનયસદ્ભૂતસમારોપાત્પ્રનષ્ટો ભવત્યસ્માદ્ધર્મવિનયાદિતિ વેદિતવ્યઃ । યથા પુના રૂપાદિકેષુ ધર્મેષુવસ્તુમાત્રમપ્યપવદમાનઃ સર્વવૈનાશિકઃ પ્રનષ્ટો ભવત્યસ્માદ્ધર્મવિનયાત્ તથા વક્ષ્યામિ રૂપાદીનાં ધર્માનાં વસ્તુમાત્રમપવદતો નૈવ તત્ત્વં નાપિ પ્રજ્ઞપ્તિસ્તદુભયમેતન્ન યુજ્યતે । તદ્યથા સત્સુ રૂપાદિષુ સ્કન્ધેષુ પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિર્યુજ્યતે । નાસત્સુ । નિર્વસ્તુકાપુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિઃ । એવં સતિ રૂપાદીનાં ધર્માણાં વસ્તુમાત્રે [સ] રૂપાદિધર્મપ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારો યુજ્યતે । નાસતિ । નિર્વસ્તુકઃ પ્રજ્ઞપ્તિવાદોપચારઃ । તત્ર પ્રજ્ઞપ્તેર્વસ્તુ નાસ્તીતિ નિરધિષ્ઠાના પ્રજ્ઞપ્તિરપિ નાસ્તિ । અતો ય એકત્યા દુર્વિજ્ઞેયાન્ સૂત્રાન્તાન્મહાયાનપ્રતિસંયુક્તાન્ ગમ્ભીરાન્ શૂન્યતાપ્રતિસંયુક્તાનાભિપ્રાયિકાર્થનિરૂપિતાન્ શ્રુત્વા યથાભૂતં ભાષિતસ્યાર્થમવિજ્ઞાયાયોનિશો વિકલ્પ્યાયોગવિહિતેન તર્કમાત્રકેણૈવં દૃષ્ટયો ભવન્ત્યેવંવાદિનઃ । પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમેવ સર્વમેતચ્ચ તત્ત્વમ્ । યશ્ચૈવં પશ્યતિ સ સમ્યક્ પશ્યતીતિ । તેષાં પ્રજ્ઞપ્ત્યધિષ્ઠાનસ્ય વસ્તુમાત્રસ્યાભાવાત્સૈવ પ્રજ્ઞપ્તિઃ સર્વેણ સર્વં ન ભવતિ । કુતઃ પુનઃ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં તત્ત્વં ભવિષ્યતીતિ । તદનેન પર્યાયેણ તૈસ્તત્ત્વમપિ પ્રજ્ઞપ્તિરપિ તદુભયમપ્યપવાદિતં ભવતિ । પ્રજ્ઞપ્તિતત્ત્વાપવાદાચ્ચ પ્રધાનો નાસ્તિકો વેદિતવ્યઃ । સ એવં નાષ્ટિકઃ સન્નકથ્યો ભવત્યસંવાસ્યો ભવતિ વિજ્ઞાનાં સબ્રહ્મચારિણામ્ । સ આત્માનમપિ વિપાદયતિ । લોકો ઽપિ યો ઽસ્ય દૃષ્ટ્યનુમત આપાદ્યતે । ઇદઞ્ચ સન્ધાયોક્તં ભગવતા- વરમિહૈકત્યસ્ય પુદ્ગલદૃષ્ટિર્ન ત્વેવૈકત્યસ્ય દુર્ગૃહીતા શૂન્યતેતિ । તક્તસ્ય હેતોઃ । પુદ્ગલદૃષ્ટિકો જન્તુર્જ્ઞેયે કેવલં મુહ્યેન્નતુ સર્વ જ્ઞેયમપવદેત । ન તતો નિદાનમપાયેષૂપપદ્યેત । નાપિ ધર્માર્થિકં દુઃખવિમોક્ષાર્થિકઞ્ચ પરં વિસંવાદયેન્ન વિપ્રલમ્ભયેત્ । ધર્મે ( દુત્ત્ 32 ) સત્યે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । [ન ચ શૈથિલિકો ભવેચ્છિક્ષાપદેષુ । દુર્ગૃહીતયા પુનઃ શૂન્યતયા જ્ઞેયે વસ્તુનિ મુહ્યેત્ । અપ્યપવદેત્ જ્ઞેયં સર્વમ્ । તન્નિદાનં ચાપાયેષૂપપદ્યતે । ધાર્મિકં ચ દુઃખવિમોક્ષાર્થિકં પરં વિપાદયેત્ । શૈથિલિકશ્ચ સ્યાચ્છિક્ષાપદેષુ । એવંભૂતં વસ્તુ અપવદમાનઃ પ્રણષ્ટો ભવત્યસ્માદ્ ધર્મવિનયાત્ ।
કથં પુનર્દુર્ગૃહીતા ભવતિ શૂન્યતા । યઃ કશ્ચિ] ચ્છ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા તચ્ચ નેચ્છતિ યેન શૂન્યમ્ । તદપિ નેચ્છતિ યત્ શૂન્યમ્ । ઇયમેવંરૂપા દુર્ગૃહીતા શૂન્યતેત્યુચ્યતે । તક્તસ્ય હેતોઃ । યેન હિ શૂન્યં તદસદ્ભાવાત્ । યચ્ચ શૂન્યં તત્સદ્ભાવાચ્છૂન્યતા યુજ્યેત । સર્વાભાવાચ્ચ કુત્ર કિં કેન શૂન્યં ભવિષ્યતિ । ન ચ તેન તસ્યૈવ શૂન્યતા યુજ્યતે । તસ્માદેવં દુર્ગૃહીતા શૂન્યતા ભવતિ ।
કથઞ્ચ પુનઃ સુગૃહીતા શૂન્યતા ભવતિ । યતશ્ચ યદ્ યત્ર ન ભવતિ તત્ તેન શૂન્યમિતિ સમનુપશ્યતિ । યત્પુનરત્રાવશિષ્ટં ભવતિ તત્સદિહાસ્તીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇયમુચ્યતે શૂન્યતાવક્રાન્તિર્યથાભૂતા અવિપરીતા । તદ્યથા રૂપાદિસંજ્ઞકે યથા નિર્દિષ્ટે વસ્તુનિ રૂપમિત્યેવમાદિપ્રજ્ઞપ્તિવાદાત્મકો ધર્મો નાસ્તિ । અતસ્તદ્રૂપાદિસંજ્ઞકં વસ્તુ તેન રૂપમિત્યેવમાદિપ્રજ્ઞપ્તિવાદાત્મના શૂન્યમ્ । કિં પુનસ્તત્ર રૂપાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનયવશિષ્ટમ્ । યદુત તદેવ રૂપમિત્યેવમાદિપ્રજ્ઞપ્તિવાદાશ્રયઃ । તચ્ચોભયં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ યદુત વસ્તમાત્રઞ્ચ વિદ્યમાનં વસ્તમાત્રે ચ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં ચ ચાસદ્ભૂતં સમારોપયતિ । ન ભૂતમપવદતે નાધિકં કરોતિ ન ન્યૂનીકરોતિ નોત્ક્ષિપતિ ન પ્રતિક્ષિપતિ । યથાભૂતઞ્ચ તથતાં નિરભિલાપ્યસ્વભાવતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇયમુચ્યતે સુગૃહીતા શૂન્યતા સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા સુપ્રતિવિદ્ધેતિ । ઇયં તાવદુપપત્તિસાધનયુક્તિરાનુલોમિકી યયા નિરભિલાપ્યસ્વભાવતા સર્વધર્માણાં પ્રત્યવગન્તવ્યા ।
આપ્તાગમતો ઽપિ નિરભિલાપ્યસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા વેદિતવ્યાઃ । યથોક્તં ભગવતા એવમેવાર્થં ગાથાભિગીતેન પરિદીપયતા ભવસંક્રાન્તિસૂત્રે ।
યેન યેન હિ નામ્ના વૈ યો યો ધર્મો ઽભિલપ્યતે ।
ન સ સંવિદ્યતે તત્ર ધર્માણાં સા હિ ધર્મતા ॥ ઇતિ ।
કથઞ્ચ પુનરિયં ગાથા એતમેવાર્થં પરિદીપયતિ । રૂપાદિસંજ્ઞકસ્ય ધર્મસ્ય યદ્રૂપમિત્યેવમાદિ નામ । યેન રૂપમિત્યેવમાદિના નામ્ના તે રૂપાદિસંજ્ઞકા ધર્મા અભિલપ્યન્તે ઽનુવ્યવહ્રિયન્તે રૂપમિતિ વા વેદનેતિ વા વિસ્તરેણ યાવન્નિર્વાણમિતિ વા । તત્ર ન ચ રૂપાદિસંજ્ઞકા ધર્માઃ સ્વયં રૂપાદ્યાત્મકાઃ । ન ચ તેષુ તદન્યો રૂપાદ્યાત્મકો ધર્મો વિદ્યતે । યા પુનસ્તેષાં રૂપાદિસંજ્ઞકાનાં ધર્માણાં નિરભિલાપ્યેનાર્થેન વિદ્યમાનતા સૈષા પરમાર્થતઃ સ્વભાવધર્મતા વેદિતવ્યા । ઉક્તઞ્ચ ભગવતા અર્થવર્ગીયેષુ ।
યાઃ કાઞ્ચન સંવૃતયો હિ લોકે સર્વા હિ તા મુનિર્નો ઉપૈતિ ।
અનુપગો હ્યસૌ કેન ઉપાદદીત દૃષ્ટશ્રુતે કાન્તિમસંપ્રકુર્વન્ ।

કથમિયં ગાથા એતમેવાર્થં પરિદીપયતિ । રૂપાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ યા રૂપમિત્યેવમાદ્યાઃ પ્રજ્ઞપ્તયઃ । તાઃ સંવૃતય ઇત્યુચ્યન્તે । તાભિઃ પ્રજ્ઞપ્તિભિસ્તસ્ય વસ્તુનસ્તાદાત્મ્યમિત્યેવં નોપૈતિ તાઃ સંવૃતીઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । સમારોપાપવાદિકા દૃષ્ટિરસ્ય નાસ્તિ । અતો ઽસૌ તસ્યા વિપર્યાસપ્રત્યુપસ્થાનાયા દૃષ્ટેરભાવાદનુપગ ઇત્યુચ્યતે । સ એવમનપગઃ સન્ કેનોપાદદીત । તયા દૃષ્ટ્યા વિના તદ્વસ્તુસમારોપતો વાપવાદતો વા અનુપાદદાનઃ સમ્યગ્દર્શી ભવતિ જ્ઞેયે તદસ્ય દૃષ્ટમ્ । યસ્તસ્યૈવ જ્ઞેયસ્યાભિલાપાનુશ્રવસ્તદસ્ય શ્રુતમ્ । તસ્મિન્ દૃષ્ટશ્રુતે તૃષ્ણાં નોત્પાદયતિ ન વિવર્ધયતિ । નાન્યત્ર તેનાવલમ્બનેન પ્રજહાત્યુપેક્ષકશ્ચ વિહરતિ । એવં કાન્તિં કરોતિ । પનશ્ચોક્તં ભગવતા સંથકાત્યાયનમારભ્ય-ઇહ સંથ ભિક્ષુર્ન પૃથિવીં નિશ્રિત્ય ધ્યાયતિ । નાપઃ । ન તેજઃ । ન વાયુમ્ । ( દુત્ત્ 34 ) નાકાશવિજ્ઞાનાકિઞ્ચન્યનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં નેમં લોકં ન પરં લોકં નોભૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ન દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતં પ્રાપ્તં પર્યેષિતં મનસાનુવિતર્કિતમનુવિચારિતમ્ । તત્સર્વં ન નિશ્રિત્ય ધ્યાયતિ । કથં ધ્યાયી । પૃથિવીં ન નિશ્રિત્ય ધ્યાયતિ વિસ્તરેણ યાવત્ સર્વં ન નિશ્રિત્ય ધ્યાયતિ । ઇહ સંથ ભિક્ષોર્યા પૃથિવ્યાં પૃથિવીસંજ્ઞા સા વિભૂતા ભવતિ । અપ્સુ અપ્સંજ્ઞા વિસ્તરેણ યાવત્ સર્વત્ર યા સંજ્ઞા સા વિભૂતા ભવતિ । એવંધ્યાયી ભિક્ષુર્ન પૃથિવીં નિશ્રિત્ય ધ્યાયતિ વિસ્તરેણ યાવન્ન સર્વં સર્વમિતિ નિશ્રિત્ય ધ્યાયતિ । એવં ધ્યાયિનં ભિક્ષું સેન્દ્રા દેવાઃ સેશાનાઃ સપ્રજાપતય આરાન્નમષ્યન્તિ ।
નમસ્તે પુરુષાજન્ય નમસ્તે પુરુષોત્તમ ।
યસ્ય તે નાભિજાનીમઃ કિં ત્વં નિશ્રિત્ય ધ્યાયસિ ॥ ઇતિ ।
કથઞ્ચ પુનરેતત્સૂત્રપદમેતમેવાર્થં પરિદીપયતિ પૃથિવ્યાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ યા પૃથિવીત્યેવમાદિકા નામસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિઃ સા પૃથિવ્યાદિસંજ્ઞેત્યુચ્યતે । સા પુનઃ સંજ્ઞા પૃથિવ્યાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ સમારોપિકા ચાપવાદિકા ચ । તન્મયસ્વભાવવસ્તુગ્રાહિકા સમારોપિકા । વસ્તુમાત્રપરમાર્થનાશગ્રાહિકા ચાપવાદિકા સંજ્ઞેત્યુચ્યતે । સા ચ સંજ્ઞાસ્ય વિભૂતા ભવતિ । વિભવ ઉચ્યતે પ્રહાણં ત્યાગઃ । તસ્માદાગમતો ઽપિ તથાગતાત્ પરમાપ્તાગમાદ્વેદિતવ્યં નિરભિલાપ્યસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । એવં નિરભિલાપ્યસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષુ કસ્માદભિલાપઃ પ્રયુજ્યતે તથા હિ વિનાભિલાપેન સા નિરભિલાપ્યધર્મતા પરેષાં વક્ત મપિ ન શક્યતે શ્રોતુમપિ । વચને શ્રવણે ચાસતિ સા નિરભિલાપ્યસ્વભાવતા જ્ઞાતુમપિ ન શક્યતે । તસ્માદભિલાપઃ પ્રયુજ્યતે શ્રવણજ્ઞાનાય ।
તસ્યા એવ તથતાયા એવમપરિજ્ઞાતત્વાદ્વાલાનાં તન્નિદાનો ઽષ્ટવિધો વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે ત્રિવસ્તુજનકઃ । સર્વસત્ત્વભાજનલોકાનાં નિર્વર્તકઃ । તદ્યથા સ્વભાવ વિકલ્પો વિશેષવિકલ્પઃ પિણ્ડગ્રાહવિકલ્પઃ અહમિતિ વિકલ્પઃ મમેતિ વિકલ્પઃ પ્રિયવિકલ્પઃ અપ્રિયવિકલ્પઃ તદુભયવિપરીતશ્ચ વિકલ્પઃ । સ પુનરયમષ્ટવિધો વિકલ્પઃ કતમેષાં ત્રયાણાં વસ્તૂનાં જનકો ભવતિ । યશ્ચ ( દુત્ત્ 35 ) સ્વભાવવિકલ્પો યશ્ચ વિશેષવિકલ્પો યશ્ચ પિણ્ડગ્રાહવિકલ્પ ઇતીમે ત્રયો વિકલ્પા વિકલ્પપ્રપઞ્ચાધિષ્ઠાનં વિકલ્પપ્રપઞ્ચાલમ્બનં વસ્તુ જનયન્તિ રૂપાદિસંજ્ઞકમ્ । યદ્વસ્ત્વધિષ્ઠાય સ નામસંજ્ઞાભિલાપપરિગૃહીતો નામસંજ્ઞાભિલાપપરિભાવિતો વિકલ્પઃ પ્રપઞ્ચયન્ તસ્મિન્નેવ વસ્તુનિ વિચરત્યનેકવિધો બહુનાનાપ્રકારઃ । તત્ર યઞ્ચાહમિતિ વિકલ્પો યશ્ચ મમેતિ વિકલ્પઃ ઇતીમૌ દ્વૌ વિકલ્પૌ સત્કાયદૃષ્ટિશ્ચ તદન્યસર્વદૃષ્ટિ[-મૂલં માન-]મૂલમસ્મિમાનઞ્ચ તદન્યસર્વમાનમૂલં જનયતઃ । તત્ર પ્રિયવિકલ્પો ઽપ્રિયવિકલ્પસ્તદુભયવિપરીતશ્ચ વિકલ્પો યથાયોગં રાગદ્વેષમોહાન્ જનયન્તિ । એવમયમષ્ટવિધો વિકલ્પઃ અસ્ય ત્રિવિધસ્ય વસ્તુનઃ પ્રાદુર્ભાવાય સંવર્તતે યદુત વિકલ્પાધિષ્ઠાનસ્ય પ્રપઞ્ચવસ્તુનઃ દૃષ્ટ્યસ્મિમાનસ્ય રાગદ્વેષમોહાનાઞ્ચ । તત્ર વિકલ્પપ્રપઞ્ચવસ્ત્વાશ્રયા સત્કાયદૃષ્ટિરસ્મિમાનશ્ચ । સત્કાયદૃષ્ટ્યસ્મિમાનાશ્રિતા રાગદ્વેષમોહાઃ । એભિશ્ચ ત્રિભિર્વસ્તુભિઃ સર્વલોકાનાં પ્રવૃત્તિપક્ષો નિરવશેષઃ પરિદીપિતો ભવતિ ।
તત્ર સ્વભાવવિકલ્પઃ કતમઃ । રૂપાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ રૂપમિત્યેવમાદિર્યો વિકલ્પઃ । અયમુચ્યતે સ્વભાવવિકલ્પઃ ।
વિશેષવિકલ્પઃ કતમઃ । તસ્મિન્નેવ રૂપાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ અયં રૂપી અયમરૂપી અયં સનિદર્શનો ઽયમનિદર્શન એવં સપ્રતિઘો ઽપ્રતિઘઃ । સાસ્રવો ઽનાસ્રવઃ સંસ્કૃતો ઽસંસ્કૃતઃ કુશલો ઽકુશલો વ્યાકૃતો ઽવ્યાકૃતઃ અતીતો ઽનાગતઃ પ્રત્યુત્પન્ન ઇત્યેવંભાગીયેનાપ્રમાણેન પ્રભેદનયેન યા સ્વભાવવિકલ્પાધિષ્ઠાના તદ્વિશિષ્ટાર્થવિકલ્પના । અયમુચ્યતે વિશેષવિકલ્પઃ ।
પિણ્ડગ્રાહવિકલ્પઃ કતમઃ । યસ્તસ્મિન્નેવ રૂપાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ આત્મસત્ત્વ જીવજન્તુસંજ્ઞાસંકેતોપસંહિતઃ પિણ્ડિતેષુ બહુષુ ધર્મેષુ પિણ્ડગ્રાહહેતુકઃ પ્રવર્તતે ગૃહસેનાવનાદિષુ ભોજનપાનયાનવસ્ત્રાદિષુ ચ તત્સંજ્ઞાસંકેતોપસંહિતઃ । અયમુચ્યતે પિણ્ડગ્રાહવિકલ્પઃ ।
અહમિતિ મમેતિ ચ વિકલ્પઃ કતમઃ । યદ્વસ્તુ સાસ્રવં સોપાદાનીયં દીર્ઘકાલમાત્મતો વા આત્મીયતો વા સંસ્તુતમભિનિવિષ્ટં પરિચિતં તસ્માદસંગ્રાહ-સંસ્તવાત્ સ્વં દૃષ્ટિસ્થાનીયં વસ્તુ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે વિતથો વિઅકલ્પઃ । અયમુચ્યતે અહમિતિ મમેતિ ચ વિકલ્પઃ ।
પ્રિયવિકલ્પઃ કતમઃ । યઃ શુભ-મનાપ-વસ્ત્વાલમ્બનો વિકલ્પઃ ।
અપ્રિયવિકલ્પઃ કતમઃ । યો ઽશુભામનાપ-વસ્ત્વાલમ્બનો વિકલ્પઃ ।
પ્રિયાપ્રિયોભયવિપરીતો વિકલ્પઃ કતમઃ । યઃ શુભાશુભ-મનાપામનાપતદુભયવિવર્જિતવસ્ત્વાલમ્બનો વિકલ્પઃ । તચ્ચૈતદ્ દ્વયં ભવતિ સમાસતઃ વિકલ્પશ્ચ વિકલ્પાધિષ્ઠાનં વિકલ્પાલમ્બનઞ્ચ વસ્તુ । તચ્ચૈતદુભયમનાદિકાલિકં ચાન્યોન્યહેતુકઞ્ચ વેદિતવ્યમ્ । પૂર્વકો વિકલ્પઃ પ્રત્યુત્પન્નસ્ય વિકલ્પાલમ્બનસ્ય વસ્તુનઃ પ્રાદુર્ભાવાય પ્રત્યુત્પન્નં પુનર્વિકલ્પાલમ્બનં વસ્તુ પ્રાદુર્ભૂતં પ્રત્યુત્પન્નસ્ય તદાલમ્બનસ્ય [વિકલ્પસ્ય] પ્રાદુર્ભાવાય હેતુઃ । તત્રૈતર્હિ વિકલ્પસ્યાપરિજ્ઞાનમાયત્યાં તદાલમ્બનસ્ય વસ્તુનઃ પ્રાદુર્ભાવાય । તત્સંભાવાચ્ચ પુનર્નિયતં તદધિષ્ઠાનસ્યાપિ તદાશ્રિતસ્ય વિકલ્પસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ ।
કથઞ્ચ પુનરસ્ય વિકલ્પસ્ય પરિજ્ઞાનં ભવતિ । ચતસૃભિઃ પર્યેષણાભિઃ ચતુર્વિધેન ચ યથાભૂતપરિજ્ઞાનેન ।
ચતસ્રઃ પર્યેષણાઃ કતમાઃ । નામપર્યેષણા । વસ્તુપર્યેષણા । સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા ચ । વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા ચ ।

તત્ર નામપર્યેષણા યદ્વોધિસત્ત્વો નામ્નિ નામમાત્રં પશ્યતિ । એવં વસ્તુનિ વસ્તુમાત્રદર્શનં [વસ્તુ]પર્યેષણા । સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તૌ સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રદર્શનં સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા । વિશેષપ્રજ્ઞપ્તૌ વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રદર્શનં વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા । સ નામવસ્તુનો ભિન્નઞ્ચ લક્ષણં પશ્યત્યનુશ્લિષ્ટઞ્ચ । નામવસ્ત્વનુશ્લેષસન્નિશ્રિતાં ચ સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિ વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિઞ્ચ [પ્રતિ]વિધ્યતિ ।
ચત્વારિ યથાભૂતપરિજ્ઞાનાનિ કતમાનિ । નામૈષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં વસ્ત્વેષણાગતં સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્ત્યેષણાગતં વિશેષપ્રજ્ઞપ્ત્યેષણાગતઞ્ચ યથાભૂતપરિજ્ઞાનમ્ ।
નામૈષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં કતમત્ । સ ખલુ બોધિસત્ત્વો નામ્નિ નામમાત્રતાં પર્યેષ્ય તન્નામૈવં યથાભૂતં પરિજાનાતિ ઇતીદં નામ ઇત્યર્થં વસ્તુનિ વ્યવસ્થાપ્યતે યાવદેવ સંજ્ઞાર્થ દૃષ્ટ્યર્થમુપચારાર્થમ્ । યદિ રૂપાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ રૂપમિતિ નામ ન વ્યવસ્થાપ્યેત ન કઞ્ચિત્તદ્વસ્તુ રૂપમિત્મેવં સંજાનીયાત્ । ( દુત્ત્ 37 ) અસંજાનન્ સમારોપતો નાભિનિવેશેત । અનભિનિવેશં નાભિલપેત્ । ઇતિ યદેવં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇદમુચ્યતે નામૈષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનમ્ ।
વસ્ત્વેષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં કતમત્ । યતશ્ચ બોધિસત્ત્વો [વસ્તુનિ] વસ્તુમાત્રતાં પર્યેષ્ય સર્વાભિલાપવિશ્લિષ્ટં નિરભિલાપ્યં તદ્રૂપાદિસંજ્ઞકં વસ્તુ પશ્યતિ । ઇદં દ્વિતીયં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં વસ્ત્વેષણાગતમ્ ।
સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્ત્યેષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં કતમત્ યતશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ રૂપાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તૌ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રતાં પર્યેષ્ય તથા સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્ત્યા અતત્સ્વભાવસ્ય વસ્તુનઃ તત્સ્વભાવાભાસતાં યથાભૂતં પ્રતિવિધ્યતિ પ્રજાનાતિ । તસ્ય નિર્માણપ્રતિબિમ્બપ્રતિશ્રુત્કા-પ્રતિભાસોદકચન્દ્રસ્વપ્નમાયોપમં તત્સ્વભાવં પશ્યતઃ તદાભાસમતન્મયમ્ ઇદ્ં તૃતીયં યથાભૂતં પરિજ્ઞાનં સુગમ્ભીરાર્થગોચરમ્ ।
વિશેષપ્રજ્ઞપ્ત્યેષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં કતમત્ । યતશ્ચ બોધિસત્ત્વો વિશેષપ્રજ્ઞપ્તૌ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રતાં પર્યેષ્ય તસ્મિન્ રૂપાદિસંજ્ઞકે વસ્તુનિ વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિમદ્વયાર્થેન પશ્યતિ । ન તદ્વસ્તુ ભાવો નાભાવઃ । અભિલાપ્યેનાત્મના ઽપરિનિષ્પન્નત્વાન્ન ભાવઃ । ન પુનરભાવો નિરભિલાપ્યેનાત્મના વ્યવસ્થિતત્વાત્ । એવં ન રૂપી પરમાર્થસત્યતયા । નારૂપી સંવૃતિસત્યેન તત્ર રૂપોપચારતયા । યથા ભાવશ્ચાભાવશ્ચ રૂપી ચારૂપી ચ । તથા સનિદર્શનાનિદર્શનાદયો વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યાયાઃ સર્વે ઽનેન નયેનૈવં વેદિતવ્યાઃ । ઇતિ યદેતાં વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિમેવમદ્વયાર્થેન યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇદમુચ્યતે વિશેષપ્રજ્ઞપ્ત્યેષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનમ્ ।
તત્ર યો ઽસાવષ્ટવિધો મિથ્યાવિકલ્પો બાલાનાં ત્રિવસ્તુજનકો લોકનિર્વર્તકઃ સો ઽસ્ય ચતુર્વિધસ્ય યથાભૂતપરિજ્ઞાનસ્ય વૈકલ્યાદસમવધાનાત્પ્રવર્તતે । તસ્માચ્ચ પુનર્મિથ્યાવિકલ્પાત્સંક્લેશઃ । સંક્લેશાત્સંસારસંસૃતિઃ સંસારસંસૃતેઃ સંસારાનુગતં જાતિજરાવ્યાધિમરણાદિકં દુઃખં પ્રવર્તતે । યદા ચ બોધિસત્ત્વેન ચતુર્વિધં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં નિશ્રિત્ય સો ઽષ્ટવિધો વિકલ્પઃ પરિજ્ઞાતો ભવતિ દૃષ્ટે ધર્મે તસ્ય સમ્યક્ પરિજ્ઞાનાદાયત્યાં તદધિષ્ઠાનસ્ય તદાલમ્બનસ્ય પ્રપઞ્ચપતિતસ્ય ( દુત્ત્ 38 ) વસ્તુનઃ પ્રાદુર્ભાવો ન ભવતિ । તસ્યાનુદયાદપ્રાદુર્ભાવાત્તદાલમ્બનસ્યાપિ વિકલ્પસ્યાયત્યાં પ્રાદુર્ભાવો ન ભવતિ । એવં તસ્ય સવસ્તુકસ્ય વિકલ્પસ્ય નિરોધો યઃ સ સર્વપ્રપઞ્ચનિરોધો વેદિતવ્યઃ । એવઞ્ચ પ્રપઞ્ચનિરોધો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાયાનપરિનિર્વાણમિતિ વેદિતવ્યમ્ । દૃષ્ટે ચ ધર્મે તસ્ય શ્રેષ્ઠતત્ત્વાર્થ ગોચરજ્ઞાનસ્ય વિશુદ્ધત્વાત્ સર્વત્ર વશિતાપ્રાપ્તિ લભતે સ બોધિસત્ત્વઃ । યદુત નિર્માણે ઽપિ વિચિત્રે નૈર્માણિક્યા ઋદ્ધ્યા । પરિણામે ચ વિચિત્રે પારિણામિક્યા ઋદ્ધ્યા । સર્વજ્ઞેયસ્ય ચ જ્ઞાને યાવદભિપ્રેતં ચાવસ્થાને । કામકારતશ્ચ વિનોપક્રમં ચ્યુતૌ ।
સ એવં વશિતાપ્રાપ્તઃ સર્વસત્ત્વશ્રેષ્ઠો ભવતિ નિરુત્તરઃ । એવઞ્ચ સર્વત્ર વશિનસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ઉત્તમાઃ પઞ્ચાનુશંસા વેદિતવ્યાઃ । પરમાં ચિત્તશાન્તિમનુપ્રાપ્તો ભવતિ વિહારપ્રશાન્તતયા ન ક્લેશપ્રશાન્તતયા । સર્વવિદ્યાસ્થાનેષુ ચાસ્યાવ્યાહતં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે । અખિન્નશ્ચ ભવતિ સત્ત્વાનામર્થે સંસારસંસૃત્યા । તથાગતાનાઞ્ચ સર્વસન્ધાયવચનાન્યનુપ્રવિશતિ । ન ચ મહાયાનાધિમુક્તેઃ સંહાર્યો ભવત્યપરપ્રત્યયતયા ।
અસ્ય ખલુ પઞ્ચવિધસ્યાનુશંસસ્ય પઞ્ચવિધમેવ કર્મ વેદિતવ્યમ્ । પરમો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારો બોધિસત્ત્વસ્ય બોધાય પ્રયોગનિર્યાતસ્ય કાયિકચૈતસિકસ્ય વ્યાયામક્લમસ્ય નાશાય ચિત્તશાન્તેરનુશંસસ્યૈતત્કર્મ વેદિતવ્યમ્ । સર્વબુદ્ધધર્માણાં પરિપાકો બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વવિદ્યાસ્થાનેષ્વવ્યાહતજ્ઞાનતાયા અનુશંસસ્યૈ તત્કર્મ વેદિતવ્યમ્ । સત્ત્વપરિપાકો બોધિસત્ત્વસ્ય સંસારાખેદિતાયા અનુશંસસ્યૈતત્કર્મ વેદિતવ્યમ્ । વિનેયાનામુત્ પન્નોત્પન્નાનાં સંશયાનાં પ્રતિવિનોદનં ધર્મનેત્ર્યાશ્ચ દીર્ઘકાલં પરિકર્ષણં સન્ધારણં સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકાણાં શાસનાન્તર્ધાયકાનાં પરિજ્ઞાનપ્રકાશનાપકર્ષણતયા સર્વસન્ધાયવચનપ્રવેશાનુશંસસ્યૈતત્કર્મ વેદિતવ્યમ્ । સર્વપરપ્રવાદિનિગ્રહો દૃઢવીર્યતા ચ પ્રાણિધાનાચ્ચાચ્યુતિઃ અસંહાર્યતા ઽપરપ્રત્યયત્વાનુશંસસ્યૈતત્કર્મ વેદિતવ્યમ્ ।
એવં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય યાવત્ કિઞ્ચિદ્બોધિસત્ત્વકરણીયં તત્સર્વમેભિઃ પઞ્ચભિરનુશંસકર્મભિઃ પરિગૃહીતં ભવતિ । તત્પુનઃ કરણીયં કતમત્ । અસંક્લિષ્ટઞ્ચ આત્મસુખં બુદ્ધધર્મપરિપાકઃ સત્ત્વપરિપાકઃ સદ્ધર્મસ્ય ધારણમ્ અચલપ્રણિધાનસ્યોત્તપ્તવીર્યસ્ય પરવાદવિનિગ્રહશ્ચ ।
તત્ર ચતુર્ણા તત્ત્વાર્થાનાં પ્રથમૌ દ્વૌ હીનૌ । તૃતીયો મધ્યમઃ । ચતુર્થ ઉત્તમો વેદિતવ્યઃ ।

બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને ચતુર્થં તત્ત્વાર્થપટલમ્ ॥
પ્રભાવપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.5)
તત્ર પ્રભાવો બોધિસત્ત્વાનાં કતમઃ । સમાસતઃ સમાધિવશિતાપ્રાપ્તસ્ય સમાધિવશિતાસન્નિશ્રયેણોચ્છામાત્રાત્ સર્વાર્થસમૃદ્ધિઃ કર્મણ્યચિત્તસ્ય સુપરિભાવિતચિત્તસ્યાર્યઃ પ્રભાવ ઇત્યુચ્યતે । ધર્માણાઞ્ચ યા મહાફલતા મહાનુશંસતા સા તેષાં પ્રભાવ ઇત્યુચ્યતે । પૂર્વં મહાપુણ્યસંભારોપચયાદ્ બુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં ચ સહજા આશ્ચર્યાદ્ભુતધર્મતા । અયમપિ તેષાં સહજો ઽપરઃ પ્રભાવો વેદિતવ્યઃ ।
સ ખલ્વેષ પ્રકારભેદેન બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં પઞ્ચવિધો ભવતિ । અભિજ્ઞાપ્રભાવો ધર્મપ્રભાવઃ સહજશ્ચ પ્રભાવઃ સાધારણશ્ચ શ્રાવક પ્રત્યેકબુદ્વૈરસાધારણશ્ચ તૈઃ ।
તત્ર ષડ્ભિજ્ઞાઃ - ઋદ્ધિવિષયો દિવ્યં શ્રોત્રંચેતસઃ પર્યાયઃ પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિશ્ચ્યુત્યુપપાદદર્શનમાસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા ચ અભિજ્ઞાપ્રભાવ ઇત્યુચ્યતે । તત્ર ષટ્પારમિતાઃ-દાનં શીલં ક્ષાન્તિર્વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચ ધર્મા ઇત્યુચ્યન્તે । તેષાં ધર્માણાં યો ઽનુભાવઃ સ ધર્મપ્રભાવ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર ઋદ્ધિઃ કતમા । સમાસતો દ્વિવિધા । પારિણામિકી નૈર્માણિકી ચ । સા પુનર્દ્વિધાપ્યનેકવિધા પ્રકારભેદતઃ ।
તત્ર પારિણામિક્યા ઋદ્ધેઃ પ્રકારપ્રભેદઃ કતમઃ । તદ્યથા કમ્પનં જ્વલનં સ્ફરણં વિદર્શનમન્યથીભાવકરણં ગમનાગમનં સંક્ષેપઃ પ્રથનં સર્વરૂપકાયપ્રવેશનં સભાગતોપસંક્રાન્તિરાવિર્ભાવસ્તિરોભાવઃ વશિત્વકરણં પરર્દ્ધયભિભવનં પ્રતિભાનદાનં ( દુત્ત્ 41 ) સ્મૃતિદાનં સુખદાનં રશ્મિપ્રમોક્ષશ્ચ ઇત્યેવંભાગીયા ઋદ્ધિ પારિણામિકીત્યુચ્યતે ।
તત્ર કમ્પનમ્ । ઇહ તથાગતઃ સમાધિવશિતાપ્રાપ્તો વા કર્મણ્યચિત્તો વા બોધિસત્ત્વો વિહારમપિ કમ્પયતિ । ગૃહમપિ ગ્રામનગરક્ષેત્રમપિ નરકલોકમપિ તિર્યગ્લોકમપિ પ્રેતલોકમપિ મનુષ્યલોકમપિ દેવલોકમપિ ચાતુર્દ્વીપકમપિ સાહસ્રિકમપિ લોકધાતું દ્વિસાહસ્રિકમપિ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રમપિ લોકધાતું ત્રિસાહસ્રશતમપિ સહસ્રમપિ શતસહસ્રમપિ યાવદપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાન્ લોકધાતૂન્ કમ્પયતિ ।
તત્ર જ્વલનમ્ । ઊર્ધ્વ કાયાત્ પ્રજ્વલતિ । અધઃકાયાચ્છીતલા વારિધારાઃ સ્યન્દન્તે । અધઃકાયાત્ પ્રજ્વલતિ । ઉપરિમાત્ કાયાચ્છીતલા વારિધારાઃ સ્યન્દન્તે । તેજોધાતુમપિ સમાપદ્યતે । સર્વકાયેન પ્રજ્વલતિ । સર્વકાયેન પ્રજ્વલિતસ્ય વિવિધા અર્ચિષઃ કાયાન્નિર્ગચ્છન્તિ નીલપીતલોહિતાવદાતમાઞ્જિષ્ઠાઃ સ્ફટિકવર્ણાઃ ।
તત્ર સ્ફરણમ્ । યથાપિ તદ્ગૃહમપ્યાભયા સ્ફરતિ વિહારમપિ પૂર્વવદ્યાવદપ્રમેયાનસંખ્યામ્ લોકધાતૂનાભયા સ્ફરતિ પૂર્વવત્તદ્યથા કમ્પને ।
તત્ર વિદર્શનમ્ । યથા સુખોપનિષણ્ણાદ્યાગતાયાઃ શ્રમણબ્રાહ્મણશ્રાવકબોધિસત્ત્વદેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાયાઃ પરિષદઃ તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા અપાયાનપિ વિદર્શયત્યધઃ । દેવમનુષ્યાનપિ વિદર્શયત્યૂર્ધ્વમ્ । તદન્યાનિ ચ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ વિદર્શયતિ । તેષુ ચ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાન્ યાવદ્ગઙ્ગાનદીબાલુકાસમાન્યપિ બુદ્ધક્ષેત્રાણ્યતિક્રમ્ય યેન નામ્ના સંશબ્દિતં ભવતિ બુદ્ધક્ષેત્રં તત્ર ચ બુદ્ધક્ષેત્રે યન્નામકો ભવતિ તથાગતઃ તચ્ચ બુદ્ધક્ષેત્રં દર્શયતિ તઞ્ચ તથાગતમ્ । તચ્ચ નામ વ્યપદિશતિ તસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રસ્ય તથાગતસ્ય ચ । તતો ઽપ્યર્વાગ્વિદર્શંયતિ વ્યપદિશતિ તતો ઽપિ પરેણ યત્કામં યાવત્કામમ્ ।
તત્રાન્યથીભાવકરણમ્ । સ ચેત્ પૃથિવીમપો ઽધિમુચ્યતે તત્તથૈવ ભવતિ નાન્યથા । તેજો વાયુમધિમુચ્યતે તદપિ તથૈવ ભવતિ નાન્યથા । સ ચેદપઃ પૃથિવીમધિમુચ્યતે । સ ચેત્તેજઃ પૃથિવીમધિમુચ્યતે । અપો વાયુમધિમુચ્યતે । સ ચેદ્વાયુ પૃથિવીમધિમુચ્યતે । અપસ્તેજો ઽધિમુચ્યતે । સર્વં તત્તથૈવ ભવતિ નાન્યથા । યથા મહાભૂતેષ્વન્યોન્યપરિણામે નાન્યથીભાવક્રિયા એવં રૂપગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યેષુ વેદિતવ્યમ્ । સ ચેત્તૃણપર્ણગોમયમૃત્તિકાદીનિ દ્રવ્યાણિ ભોજનપાનયાનવસ્ત્રાલઙ્કારભાણ્ડોપસ્કરગન્ધમાલ્યવિલોપનમધિમુચ્યતે । પાષાણશર્કરકપાલાદીનિ ચ મણિમુક્તાવૈદૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાડમધિમુચ્યતે । હિમવન્તં વા પર્વતરાજમાદિં કૃત્વા સર્વપર્વતાન્ સુવર્ણંમધિમુચ્યતે । તદપિ સર્વં તથૈવ ભવતિ નાન્યથા । તથા સુવર્ણાનાં સત્ત્વાનાં દુર્વર્ણતામધિમુચ્યતે । દુર્વર્ણાનાં સુવર્ણતામ્ । તદુભયવિવર્જિતાનાં સુવર્ણતાં વા દુર્વર્ણતાં વા તદુભયં વા । યથા સુવર્ણદુર્વર્ણતામેવં વ્યઙ્ગાવ્યઙ્ગતાં કૃશ સ્થૂલતામિત્યેવમાદિ યત્કિઞ્ચિદન્યથા સત્સ્વલક્ષણતઃ શક્યરૂપઞ્ચા [ન્યથા] ઽધિમુચ્યતે । તત્સર્વં તથા ભવતિ યથા ઽધિમુચ્યતે ।
તત્ર ગમનાગમનમ્ । તિરઃ કુડ્યં તિરઃ શૈલં તિરઃ પ્રાકારમસજ્યમાનેન કાયેન ગચ્છતિ વિસ્તરેણ યાવદ્બ્રહ્મલોકમુપસંક્રામતિ પ્રત્યાગચ્છતિ ચ યાવદકનિષ્ઠાદૂર્ધ્વં તિર્યગ્વા પુનર્યાવદપ્રમેયાનસંખ્યેયાંસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાન્ લોકધાતૂન્ ગચ્છતિ આગચ્છતિ ચ કાયેન વા ઔદારિકેણ ચાતુર્મહાભૌતિકેન । દૂરં ચાસન્નમધિમુચ્ય મનઃસદૃશેન વા જવેન ગચ્છતિ ચાગચ્છતિ ચ ।
તત્ર સંક્ષેપપ્રથનમ્ । હિમવન્તમપિ પર્વતરાજં પરમાણુમાત્રમભિસંક્ષિપતિ । પરમાણુમપિ હિમ વન્તં પર્વતરાજં પ્રતાનયતિ ।
તત્ર સર્વરૂપકાયપ્રવેશનમ્ । મહત્યા વિચિત્રાયાઃ પરિષદઃ પુરસ્તાત્ સ ગ્રામનિગમતૃણવન[-ભૂમિ-]પર્વતં રૂપકાયમાત્મકાયે પ્રવેશયતિ । સા ચ સર્વા પરિષત્તસ્મિન્નેવ કાયે પ્રવિષ્ટમાત્માનં સંજાનીતે ।
તત્ર સભાગતોપસંક્રાન્તિઃ । ક્ષત્રિયપરિષદ મુપસંક્રામતિ । ઉપસંક્રાન્તસ્ય યાદૃશી તેષાં વર્ણપુષ્કલતા ભવતિ તાદૃશી તસ્ય । યાદૃશ આરોહપરિણાહસ્તાદૃશસ્તસ્ય ભવતિ । યાદૃશી સ્વરગુપ્તિસ્તેષાં તાદૃશી તસ્ય ભવતિ । યઞ્ચ તે ઽર્થં મન્ત્રયન્તે તમસાવર્થં મન્ત્રયતે । યમપિ તે ઽર્થં ન મન્ત્રયન્તે તમપિ સો ઽર્થં ન મન્ત્રયતે । ઉત્તરં ચૈતાનાનુધાર્મ્યા કથયા સંદર્શયિત્વા સમાદાપયિત્વા સમુત્તેજયિત્વા સંપ્રહર્ષયિત્વા ઽન્તર્દ્ધીયતે । અન્તર્હિતઞ્ચૈનં ન પ્રજાનન્તિ કો ઽન્વેષો ઽન્તર્હિતો દેવો વા મનુષ્યો વેતિ । યથા ક્ષત્રિયપરિષદમેવં બ્રાહ્મણગૃહપતિશ્રમણપરિષદં ચાતુર્મહારાજકાયિકાન્ દેવાન્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્ યામાંસ્તુષિતાન્નિર્માણરતીન્પરનિર્મિતવશવર્તિનો દેવાનેવં બ્રહ્મકાયિકાન્ બ્રહ્મપુરોહિતાન્મહાબ્રહ્મણઃ પરીત્તાભાનપ્રમાણાભાનાભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાનપ્રમાણશુભાન્ શુભકૃસ્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાનસંજ્ઞિસત્ત્વાન્ અબૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાનકનિષ્ઠાન્ ।
તત્રાવિર્ભાવતિરોભાવઃ । મહત્યા પરિષદઃ પુરસ્તાચ્છતકૃત્વઃ સહસ્રકૃત્વઃ અતો વા પરેણાન્તર્ધીયતે । પુનશ્ચ તથૈવાત્મભાવ મુપદર્શયત્યાવિષ્કરોતિ ।

તત્ર વશિત્વકરણમ્ । યાવાન્ કશ્ચિત્ સત્ત્વધાતુઃ તં સર્વ ગમનાગમનસ્થાનાદ્યાસુ ક્રિયાસુ સંવર્તયતિ । સ ચેદસ્યૈ વં ભવતિ ગચ્છતુ ગચ્છતિ । તિષ્ઠતુ તિષ્ઠતિ । આગચ્છત્વાગચ્છતિ । ભાષતાં ભાષતે ।
તત્ર પરર્દ્ધ્યભિભવઃ । તથાગતસ્તદન્યેષાં સર્વર્દ્ધિમતામૃધ્યભિસંસ્કારમભિભૂય યથાકામં સર્વં સંપાદયતિ । નિષ્ઠાગતો બોધિસત્ત્વ એકજાતિપ્રતિબદ્ધશ્ચ ચરમભવિકો વા તથાગતં સ્થાપયિત્વા તુલ્યજાતીયઞ્ચ બોધિસત્ત્વં તદન્યેષાં ( દુત્ત્ 44 ) સર્વેષામૃદ્ધ્યભિસંસ્કારમભિભવતિ । તદન્યે બોધિસત્ત્વા ઉત્કૃષ્ટતરભૂમિપ્રવિષ્ટાંસ્તુલ્યજાતીયાંશ્ચ બોધિસત્ત્વાન્ સ્થાપયિત્વા તદન્યેષાં સર્વર્દ્ધિમતામૃદ્ધ્યભિસંસ્કારમભિભવન્તિ ।
તત્ર પ્રતિભાનદાનમ્ । પ્રતિભા[ન]દાને પર્યાદત્તે પ્રતિભાનમુપસંહરતિ ।
તત્ર સ્મૃતિદાનમ્ । ધર્મેષુ સ્મૃતૌ પ્રમુષિતાયાં સ્મૃતિમુપસંહરતિ ।
તત્ર સુખદાનમ્ । યે ઽસ્ય ભાષમાણસ્ય ધર્મં શૃણ્વન્તિ તેષાં તાદૃશં કાયિકં ચૈતસિકમનુગ્રહમુપસંહરતિ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધિ સુખમ્ । યેન તે વિગતનિવરણા ધર્મં શ્રૃણ્વન્તિ । તચ્ચ તાવત્કાલિકયોગેન ન ત્વત્યન્તમ્ ધાતુવૈષમિકાંશ્ચૌપક્રમિકાનમનુષ્યાભિસૃષ્ટાંશ્ચોપસર્ગાન્ વ્યુપશમયતિ ।
તત્ર રશ્મિપ્રમોક્ષઃ બોધિસત્ત્વો વા તથાગતો વા ઋદ્ધ્યાતદ્રૂપાન્ રશ્મીન્ કાયત્પ્રમુઞ્ચતિ ય એકત્યા દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ ગત્વા નારકાણાં સત્ત્વાનાં નારકાણિ દુઃખાનિ પ્રતિપ્રસ્રમ્ભયતિ । એકત્યા દેવલોકસ્થાનુદારાન્ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાન્ સ્વભવનસ્થાન્ ગત્વા ઇહાગમનાય સંચોદયતિ । તથા તદન્યલોકધાતુસ્થિતાન્ બોધિસત્ત્વાનિહાગમનાય સંચોદયતિ દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ । સમાસતસ્થાગતઃ અપ્રમેયૈરસંખ્યેયૈર્નાનાપ્રકારૈ રશ્મિભિરપ્રમાણાનાં સત્ત્વાનાં વિચિત્રમપ્રમેયમસંખ્યેયમર્થં કરોતિ । તે પુનરેતે સર્વે પારિણામિક્યા ઋદ્ધ્યાઃ પ્રકારા એકૈકશઃ પ્રભિદ્યમાના અપ્રમેયા અસંખ્યેયા વેદિતવ્યાઃ । અન્યથા પ્રકૃત્યા વિદ્યમાનસ્ય વસ્તુનસ્તદન્યથાવિકારાપાદનતા પરિણામ ઇત્યુચ્યતે । તસ્માદેષા પારિણામિકી ઋદ્ધિરિત્યુચ્યતે ।
તત્ર નૈર્માણિકી ઋદ્ધિઃ કતમા । સમાસતો નિર્વસ્તુકં નિર્માણમ્ । નિર્માણચિત્તેન યથાકામમભિસંસ્કૃતં સ્મૃદ્ધ્યતીયં નૈર્માણિકી ઋદ્ધિરિત્યુચ્યતે । સા ચાનેકવિધા । કાયનિર્માણં વાડ્નિર્માણં વિષયનિર્માણઞ્ચ । તત્પુનઃ કાયનિર્માણમાત્મનો વા સદૃશં વિસદૃશં વા પરસ્ય વા સદૃશં વિસદૃશં વા નિર્મિમીતે । તત્પુનઃ કાયનિર્માણમાત્મનસ્તુ પરેષાઞ્ચ સદૃશાસદૃશમ્ । ઇન્દ્રિયસભાગમિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં નિર્મિમીતે ન ત્વિન્દ્રિયમ્ । વિષયસદૃશમપિ નિર્માણં ( દુત્ત્ 45 ) નિર્મિમીતે । તદ્યથા ભોજનપાનાદિ મણિમુક્તાવૈદૂર્યાદિ ચ યત્કિઞ્ચિદ્રૂપગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યસંગૃહીતં બાહ્યમુપકરણં તત્સદૃશં તદ્વિનિર્મુક્તં સર્વં યથાકામં નિર્મિમીતે । તત્પુનરાત્મસભાગમનેકવિધં બહુ નાનાપ્રકારં દેવનાગ[યક્ષા]સુરગરુડકિન્નરમહોરગવર્ણ મનુષ્યવર્ણ તિર્યક્પ્રેતનારકવર્ણં શ્રાવકવર્ણં પ્રત્યેકબુદ્ધવર્ણં બોધિસત્ત્વવર્ણં તથાગતવર્ણમ્ । સ યદિ તાદૃશ એવ બોધિસત્ત્વો ભવતિ તાદૃશમેવ નિર્મિમીતે । આત્મસભાગમસ્ય તન્નિર્માણં ભવતિ । અન્યથા તુ વિસભાગં ભવતિ નિર્માણમાત્મનઃ । સ ચેત્પરં દેવભૂતં તત્સાદૃશ્યેન નિર્મિમીતે પરસદૃશમસ્ય તન્નિર્માણં ભવતિ । સચેદ્વૈસાદૃશ્યેન નિર્મિમીતે પરવિસભાગં ભવતિ । યથા દેવભૂતમેવં યાવત્તથાગતભૂતં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર પ્રભૂતકાયનિર્માણં કતમત્ । ઇહ તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ સકૃદપ્રમેયાસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ તૈર્વિચિત્રવર્ણનિર્મિતૈઃ । કિઞ્ચિચ્ચ નિર્માણમધિતિષ્ઠતિ યદુપરતે ઽપિ બોધિસત્ત્વે તથાગેતે વા ઽનુવર્તત એવ । કિઞ્ચિન્નિર્માણં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં કેવલં સત્ત્વાનાં વિદર્શનાય માયોપમં ભવતિ । કિઞ્ચિત્પુનર્ભૂતં ભોજનપાનયાનવસ્ત્રાદિમણિમુક્તાવૈદૂર્યશંખશીલાપ્રવાડાદિ ચ નિર્મિતં ભવતિ । તથૈવ નાન્યથા । યેન વિત્તોપકરણોનૈવ વિત્તોપકરણકાર્યં ક્રિયતે । ઇદન્તાવત્ કાયનિર્માણં વિષયનિર્માણં ચ ।
વાઙ્નિર્માણં પુનરસ્તિ સુસ્વરતાયુક્તમ્ । અસ્તિ વિશદસ્વરાન્વિતં સ્વસમ્બદ્ધં પરસમ્બદ્ધમસમ્બદ્ધં ધર્મદેશનાસંગૃહીતં પ્રમત્તસંચોદના-સંગૃહીતઞ્ચ ।
તત્ર સુસ્વરતા । બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં નિર્મિતો વાગ્વ્યાહારો ગમ્ભીરો ભવતિ મેઘરવઃ કલવિઙ્કમનોજ્ઞસ્વરસદૃશો હૃદયંગમઃ ગ્રેમણીયઃ । પૌરી ચ સા વાઙ્નિર્મિતા ભવતિ વલ્ગુવિસ્પષ્ટા વિજ્ઞેયા શ્રવણીયા અપ્રતિકૂલા અનિશ્રિતા અપર્યન્તા ।
તત્ર વિશદસ્વરતા । આકાંક્ષમાણઃ તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા વિચિત્રાં દેવનાગયક્ષાસુર ગરુડકિન્નરમહોરગશ્રાવકબોધિસત્ત્વપરિષદં ( દુત્ત્ 46 ) સન્નિષણ્ણાં સન્નિપતિતાં યાવદ્યોજનશતપરિષન્મણ્ડલપર્યન્તાં સર્વાં સ્વરેણ સુપરિપૂર્ણેન વિજ્ઞાપયતિ યે ઽપિ દૂરે ય ઽપ્યન્તિકે નિષણ્ણાઃ । આકાંક્ષમાણઃ સાહસ્રિકચૂડિકલોકધાતુન્ સ્વરેણ વિજ્ઞાપયતિ । દ્વિસાહસ્રં વા ત્રિસાહસ્રં વા યાવદ્દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયાસંખ્યેયાન્ લોકધાતૂન્ સ્વરેણ વિજ્ઞાપયતિ । તસ્માચ્ચ ઘોષાદનેકપ્રકારા સત્ત્વાનાં ધર્મદેશના નિશ્ચરતિ । યા સત્ત્વાનામર્થાય સંવર્તતે ।
તત્ર સ્વસમ્બદ્ધં વાઙ્નિર્માણં યત્સ્વયમેવ નિર્મિતયા વાચા ધર્મં વા દેશયતિ પ્રમત્તં વા સંચોદયતિ ।
પરસંબદ્ધં પુનર્યત્ પરનિર્મિતયા વાચા ધર્મં વા દેશયતિ પ્રમત્તં વા સંચોદયતિ ।
તત્રાસમ્બદ્ધં વાઙ્નિર્માણં યદાકાશાત્ વાઙ્નિશ્ચરતિ નિર્મિતાદ્વા ન સત્ત્વસન્તાનાત્ ।
તત્ર ધર્મદેશનાનિર્માણં યત્ તત્ર તત્ર સમ્મૂઢાનાં યુક્તિસંદર્શનાર્થમ્ ।
તત્ર ચોદનાનિર્માણં યદસમ્મૂઢાનાં પ્રતિલબ્ધપ્રસાદાનાં પ્રમત્તાનાં પ્રમાદે હ્રીસંજનનાય અપ્રમાદે ચ સમાદાપનાય ।
તદેતદનેકવિધં નિર્માણમ્ । સમાસતઃ કાયનિર્માણં વાઙ્નિર્માણં વિષય નિર્માણઞ્ચ વેદિતવ્યમ્ । ઇતીયં નૈર્માણિકી ઋદ્ધિઃ । એષાપિ ચૈકૈકપ્રકારભેદેનાપ્રમેયા ચાસંખ્યેયા ચ વેદિતવ્યા ।
સા પુનરેષા દ્વિવિધાપિ ઋદ્ધિર્બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સમાસતો દ્વે કાર્યે નિષ્પાદયતિ । આવર્જયિત્વા વા ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ સત્ત્વાન્ બુદ્ધશાસને ઽવતારયતિ અનુગ્રહં વા અનેકવિધં બહુ નાનાપ્રકારં દુઃખિતાનાં સત્ત્વાનામુપસંહરતિ ।

તત્ર પૂર્વેનિવાસજ્ઞાનં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં કતમત્ । ઇહ તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા આત્મનૈવાત્મનસ્તાવત્પૂર્વનિવાસં સમનુસ્મરતિ અમુકા નામ તે સત્ત્વા યત્રાહમભૂવમેવન્નામેતિ વિસ્તરેણ યથાસૂત્રં સત્ત્વકાયદિકં સર્વમનુસ્મરતિ । યથા ચાત્મનાત્મનઃ સમનુસ્મરતિ તથા પરેષામપિ અનુસ્મારયતિ । સ્વયમેવ ચ પરેષામનુસ્મરતિ । યે ઽપિ તે સત્ત્વકાયાઃ પૂર્વાન્તે યન્નિવાસાસ્તાનપ્યાત્મના ( દુત્ત્ 47 ) સ્મરતિ પરેષાં સ્મારયતિ અમુકા નામ તે સત્ત્વા યત્રાહમભૂવમેવંનામેતિ વિસ્તરેણ । તેષામપિ સત્ત્વાનાં તથૈવ સર્વં પૂર્વેનિવાસમનુસ્મરતિ યથૈવાત્મનો દૃષ્ટધર્મે । સૂક્ષ્મમપિ સમનુસ્મરતિ યત્કિઞ્ચિદલ્પં વા પ્રભૂતં વા પૂર્વચેષ્ટિતં પૂર્વમેવ ચેતયિત્વા અપ્રમુષિતમ્ । નિરન્તરમપિ સમનુસ્મરતિ । ક્ષણં નૈરન્તર્યયોગેનાવિચ્છિન્નં યયૈવાનુપૂર્વ્યા કૃતમિતમપ્યનુસ્મરતિ । યસ્ય કલ્પગણનાયોગેન શક્યા સંખ્યાં કર્તુમ્ અપ્રમેયાસંખ્યેયમપ્યનુસ્મરતિ । યસ્ય કલ્પગણનાયોગેનાશક્યા સંખ્યાં કર્તુમ્ અવ્યાહતમસ્ય સમાસતઃ પૂર્વેનિવાસજ્ઞાનં પ્રવર્તતે યત્રેષ્ટં યથેષ્ટં યાવદિષ્ટમ્ । એવંરૂપો બોધિસત્ત્વસ્ય તથાગતસ્ય ચ પૂર્વેનિવાસસંગૃહીતઃ પ્રભાવઃ । સ તેન પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનેન જાતકાન્ પૂર્વાન્ બોધિસત્ત્વચર્યાં સત્ત્વાનાં બુદ્ધે ભગવતિ પ્રસાદજનનાર્થં ગૌરવોત્પાદનાર્થં ચ વિચિત્રાનનેકપ્રકારાન્ પ્રકાશયતિ ઇતિવૃત્તકાંશ્ચ પૂર્વયોગપ્રતિસંયુક્તાન્ સત્ત્વાનાં કર્મફલવિપાકમારભ્ય । શાશ્વતદૃષ્ટિકાનાં ચ સત્ત્વાનાં શાશ્વતદૃષ્ટિં નાશયતિ તદ્યથા પૂર્વાન્તકલ્પકાનાં શાશ્વતવાદિનામેકત્ય-શાશ્વતિકાનાં વા ।
દિવ્યં શ્રોત્રજ્ઞાનં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં કતમત્ । ઇહ તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા દિવ્યેન શ્રોત્રેણ દિવ્યાન્ માનુષ્યકાન્ શબ્દાનાર્યાનપ્યનાર્યાનપિ ઘનાનપ્યણુકાનપિ વ્યક્તાનપ્યવ્ક્તાનપિ નિર્મિતાનપ્યનિર્મિતાનપિ દૂરાન્તિકસ્થાન્ શૃણોતિ ।
તત્ર દિવ્યાઃ શબ્દાઃ ઊર્ધ્વં યાવદકનિષ્ઠભવનોપપન્નાનાં સત્ત્વાનામ્ । સ ચેત્પરેણાભોગં ન કરોતિ અથ કરોતિ તતો ઽપિ પરેણાન્યેષૂર્ધ્વં લોકધાતુષુ શૃણોતિ ।
તત્ર માનુષ્યકાઃ શબ્દાઃ । તિર્યક્ સર્વચાતુર્દ્વીપકોપપન્નાનાં સત્ત્વાનામ્ ।
તત્રાર્યાઃ શબ્દાઃ । યે બુદ્ધાનાં બુદ્ધશ્રાવકાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાઞ્ચ । તેષાં વા ઽન્તિકાચ્છ્રુત્વાનુશ્રાવયતાં તદન્યેષાં સત્ત્વાનામ્ । તદ્યથા સંદર્શયતાં સમાદાપયતાં વા સમુત્તેજયતાં સંપ્રહર્ષયતાં કુશલસમાદાનમારભ્યાકુશલત્યાગઞ્ચ । ( દુત્ત્ 48 ) તથા ઽસંક્લિષ્ટચિત્તાનામુદ્દેશઃ સ્વાધ્યાયો વિનિશ્ચયઃ સમ્યક્ ચોદના સ્મારણાવવાદાનુશાસની ઇતિ યદ્વા પુનરન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સુભાષિતં સુલપિતમર્થોપસંહિતમ્ । અમી ઉચ્યન્તે આર્યાઃ શબ્દાઃ ।

તત્રાનાર્યાઃ શબ્દાઃ । યે સત્ત્વાનાં મૃષાવાદપૈશુન્યપારૂષ્યસંભિન્નપ્રલાપશબ્દા અધો વા ઽપાયોપપન્નાનામૂર્ધ્વં વા દેવોપપન્નાનાં તિર્યગ્વા મનુષ્યેષૂપપન્નાનામ્ ।
તત્ર ધનાઃ શબ્દાઃ । યે મહાસત્ત્વસંઘશબ્દા વા વિવિધૈર્વા કારણૈઃ કાર્યમાણાનામાર્ત્તસ્વરં કન્દમાનાનાં વિક્રોશતાં વા મેઘસ્તનિતશબ્દા વા શંખભેરીપટહશબ્દા વા ।
અણુકાઃ શબ્દાઃ । અન્તતો યાવત્ કર્ણજાપશબ્દાઃ ।
વ્યક્તાઃ શબ્દાઃ । યેષામર્થો વિજ્ઞાયતે ।
અવ્યક્તાઃ શબ્દાઃ । યેષામર્થો ન વિજ્ઞાયતે । તદ્યથા દ્રામિડાનાંમન્ત્રાણાં વાયુવનસ્પતિશુકસારિકાકોકિલજીવંજીવકાદીનામ્ ।
તત્ર નિર્મિતાઃ શબ્દાઃ । યે ઋદ્ધિમદ્ભિશ્ચેતોવશિપ્રાપ્તૈર્વા ઋદ્ધ્યભિસંસ્કૃતાઃ ।
દૂરાઃ શબ્દાઃ । યત્ર ગ્રામે ક્ષેત્રે વિહારે વા તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા વિહરતિ તત્ર યે શબ્દા નિશ્ચરન્તિ તાન્ સ્થાપયિત્વા તદન્યત્ર યાવદપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ ।
ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં કતમત્ । ઇહ તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ ચ્યુતિકાલે ઽપિ ચ્યુતાનપિ સુવર્ણદુર્વર્ણાન્ હીનપ્રણીતાનપરાન્તે ચ જાતાન્ । વૃદ્ધેશ્ચાન્વયાદિન્દ્રિયાણાં પરિપાકાદ્વિચિત્રે કાયચેષ્ટિતે કુશલાકુશલાવ્યાકૃતેષુ પ્રવર્તમાનાન્ । તથાવભાસમપિ પશ્યતિ જાનીતે સૂક્ષ્મમપિ પશ્યતિ । યદ્રૂપં નિર્મિતં યચ્ચ દિવ્યમચ્છં રૂપમધો યાવદવીચિમૂર્ધ્વં યાવદકનિષ્ઠભવનમ્ । સ ચેદધ ઊર્ધ્વં વાન્યેષુ લોકધાતુષુ રૂપદર્શનમારભ્યાભોગં કરોતિ તિર્યગ્યાવદપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ સર્વં રૂપગતં પશ્યતિ । અન્તતસ્તેષુ તેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ ( દુત્ત્ 49 ) તાંસ્તાંસ્તથાગતાન્ વિચિત્રેષુ મહત્સુ પર્ષન્મણ્ડલેષુ નિષણ્ણાન્ ધર્મ દેશયતઃ પશ્યતિ । તત્ર દિવ્યેન ચક્ષુષા તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા દશસુ દિક્ષુ કાયચેષ્ટિતં શુભાશુભં દૃષ્ટ્વા યથાયોગં યથાર્હ તેષુ સત્ત્વેષુ પ્રતિપદ્યતે । દિવ્યેન ચ શ્રોત્રેણ વાક્ચેષ્ટિતં શુભાશુભં શ્રુત્વા તેષુ સત્ત્વેષુ યથાયોગં યથાર્હં પ્રતિપદ્યતે । એવં દિવ્યેન ચક્ષુષા દિવ્યેન શ્રોત્રેણ બોધિસત્ત્વસ્તથાગતો વા સમાસેન કર્મ કરોતિ ।
તત્ર ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં કતમત્ । ઇહ બોધિસત્ત્વો વા તથાગતો વા પરેષાં દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાનાં ક્લેશપર્યવસ્થિતમપિ ચિત્તં જાનાતિ । વિગતક્લેશપર્યવસ્થાનમપિ ક્લેશસાનુબન્ધં સાનુશયમપિ ક્લેશનિરનુબન્ધં નિરનુશયમપિ મિથ્યાપ્રણિહિતમપિ ચિત્તં જાનાતિ । તદ્યથા તીર્થિકચિત્તં સામિષાભિપ્રાયસ્ય ક્લિષ્ટમપિ ચિત્તં સમ્યક્ પ્રણિહિતમપિ ચિત્તં જાનાતિ । એતદ્વિપર્યયેણ હીનમપિ ચિત્તં જાનાતિ । તદ્યથા કામધાતૂપપન્નાનાં સર્વસત્ત્વાનામન્તતો મૃગપક્ષિણામપિ । મધ્યમચિત્તં જાનાતિ તદ્યથા સર્વેષાં રૂપધાતૂપપન્નાનાં સત્ત્વાનામ્ । પ્રણીતમપિ ચિત્તં જાનાતિ તદ્યથા સર્વેષામારૂપ્યોપપન્નાં સત્ત્વાનામ્ । સુખપ્રસંયુક્તમપિ દુઃખપ્રસંયુક્તમપ્યદુઃખાસુખવેદનાસંપ્રયુક્તમપિ ચિત્તં જાનાતિ । એકેન પરચિત્તજ્ઞાનેનૈકસ્ય સત્ત્વસ્ય યસ્ય યદ્યથા યાદૃશં યાવચ્ચિતં પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ તત્સકૃદ્યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એકેનૈવ પરચિત્તજ્ઞાનેન પ્રભૂતાનામપિ સત્ત્વાનાં યેષાં યદ્યથા યાદૃશં યાવચ્ચિત્તં પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ તદપિ સકૃદ્યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સા પુનરિયમભિજ્ઞા બુદ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વાનામિન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનાય સત્ત્વાનાં નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનાય નાનાધાતુચરિતજ્ઞાનાય યથાયોગઞ્ચ પ્રતિપત્સુ ચિત્રાસુ નિર્વાણપુરઃસરીષુ સમ્યક્સન્નિયોગાય । ઇદમસ્યાઃ કર્મ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્રાસ્રવક્ષયજ્ઞાનં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં કતમત્ । ઇહ તથાગતો વા બોધિસત્ત્વો વા ક્લેશાનાં ક્ષયપ્રાપ્તિં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રાપ્તો મયા પરૈર્વા આસ્રવક્ષયો ન વેતિ । આસ્રવક્ષયપ્રાપ્ત્યુપાયમપ્યાત્મનઃ પરેષાઞ્ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ( દુત્ત્ 50 ) યથા ઉપાયમેવમનુપાયમપિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । આસ્રવક્ષયપ્રાપ્તાવભિમાનં પરેષાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । નિરભિમાનમપિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । બોધિસત્ત્વઃ પુનઃ સર્વં ચૈતત્ પ્રજાનાત્યાસ્રવક્ષયઞ્ચ સ્વયં ન સાક્ષાત્કરોતિ । અતઃ સાસ્રવઞ્ચ સ્વયં ન સાક્ષાત્કરોતિ । અતઃ સાસ્રવાઞ્ચ વસ્તુ બોધિસત્ત્વઃ સહસ્રવૈર્ન વિજહાતિ । તત્ર ચ વિચરતિ સાસ્રવે વસ્તુનિ । ન ચ સંક્લિશ્યત ઇતિ સો ઽસ્ય સર્વપ્રભાવાણાં મહત્તમઃ પ્રભાવો વેદિતવ્યઃ । તેન ખલ્વાસ્રવક્ષયજ્ઞાનેન બુદ્ધબોધિસત્ત્વાઃ સ્વયં ન ક્લિશ્યન્તે । પરેષાઞ્ચ વ્યપદિશન્ત્ય ભિમાનઞ્ચ નાશયન્તિ । ઇદમસ્ય કર્મ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર ધર્મપ્રભાવઃ કતમઃ । દાનપ્રભાવઃ શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપ્રભાવશ્ચ । સ પુનરેષ દાનાદીનાં ધર્માણાં પ્રભાવઃ સમાસતશ્ચતુર્ભિરાકારૈર્વેદિતવ્યઃ । વિપક્ષપ્રહાણતઃ સંભારપરિપાકતઃ સ્વપરાનુગ્રહતઃ આયત્યાં ફલદાનતશ્ચ ।
દાનં દદદ્ બોધિસત્ત્વો દાનવિપક્ષં માત્સર્યં પ્રજહાતિ । આત્મનો બોધિસંભારભૂતઞ્ચ ભવતિ તદસ્ય દાનમ્ । દાનેન ચ સંગ્રહવસ્તુના સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ । પૂર્વં દાનાત્ સુમના દદચ્ચિત્તં પ્રસાદયતિ । દત્ત્વા ચાવિપ્રતિસારી । ત્રિષુ કાલેષુ પ્રમુદિતચિત્તતયા આત્માનમનુગૃહણાતિ । પરેષાં ચ જિઘત્સાપિપાસાશોતોષ્ણવ્યાધીચ્છાવિઘાતભયદુઃખાપનયનાત્ પરમનુગૃહ્ણાતિ । પરત્ર ચ યત્ર યત્ર પ્રત્યાજાયતે આઢ્યો ભવતિ મહાભોગો મહાપક્ષો મહાપરિવાર ઇત્યેષ ચતુરાકારો દાનસ્ય પ્રભાવો નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
કાયવાક્સંવરશીલં સમાદદાનો બોધિસત્ત્વઃ શીલવિપક્ષં દૌઃશીલ્યં પ્રજહાતિ । બોધેશ્ચ સંભારભૂતં ભવતિ તદસ્ય શીલસમાદાનમ્ । સમાનાર્થતયા ચ સંગ્રહવસ્તુના સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ । દૌઃશીલ્યપ્રત્યયં ભયમવદ્યં વૈરં પ્રજહદાત્માનમનુગૃહણાતિ સુખં સ્વપન્ સુખં પ્રતિબુધ્યમાનઃ । તથા શીલવતો ઽવિપ્રતિસારઃ પ્રામોદ્યં યાવચ્ચિત્તસમાધિઃ । ઇત્યેવમાત્માનમનુગૃહ્ણાતિ । સર્વસત્ત્વાનાઞ્ચ સર્વપ્રકારૈરવિહેઠનતયા અભયમનુપ્રયચ્છતિ । એવં પરમપ્યનુગૃહ્ણાતિ । ( દુત્ત્ 51 ) તન્નિદાનઞ્ચ કાયસ્ય ભેદાત્સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે । ઇત્યયં ચતુરાકારઃ પ્રભાવઃ શીલસ્ય । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
ક્ષમો બોધિસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિવિપક્ષમક્ષાન્તિ પ્રજહાતિ । બોધેશ્ચ સંભારભૂતા સાસ્ય ક્ષાન્તિ ર્ભવતિ । સમાનાર્થતયૈવ ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ । આત્માનઞ્ચ પરઞ્ચ મહતો ભયાત્પરિત્રાયમાણસ્તયા ક્ષ્યાન્ત્યા આત્માનઞ્ચ પરંશ્ચાનુગૃહ્ણાતિ । તતો નિદાનઞ્ચ બોધિસત્ત્વ આયત્યામવૈરબહુલો ભવત્યભેદબહુલશ્ચાદુઃખદૌર્મનસ્યબહુલઃ । દૃષ્ટે ચ ધર્મે ઽવિપ્રતિસારી કાલં કરોતિ । કાયસ્ય ચ ભેદાત્સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે । ઇત્યયઞ્ચતુરાકારઃ ક્ષાન્તેઃ પ્રભાવો નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।

આરબ્ધવીર્યો બોધિસત્ત્વો વિહરન્ વીર્યવિપક્ષં કૌસીદ્યં પ્રજહાતિ । બોધેશ્ચ સંભારભૂતં ભવતિ સન્નિશ્રયશ્ચ તદ્વીર્યમ્ । સમાનાર્થતયૈવ ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ । આરબ્ધવીર્યશ્ચ સુખં સ્પર્શં વિહરન્નવ્યવકીર્ણઃ પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મઃ પૂર્વેણાપરં વિશેષાધિગમં પશ્યન્ પ્રીતિપ્રામોદ્યેનાત્માનમનુગૃહ્ણાતિ । કુશલપક્ષાભિયુક્તશ્ચ પરં ન કાયેન વાચા વા વિહેઠયતિ । પરેષાં ચારબ્ધવીર્યતાયાં છન્દં જનયતિ । એવં પરમપ્યનુગૃહ્ણાતિ । હેતુબલિકશ્ચ ભવતિ આયત્યાં પુરુષકારાભિરતશ્ચ । ઇત્યયં ચતુરાકારો વીર્યપ્રભાવઃ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
ધ્યાનં સમાપદ્યમાનો બોધિસત્ત્વો ધ્યાનવિપક્ષં ક્લેશં કામ વિતર્કપ્રીતિસુખરૂપસંજ્ઞાદીંશ્ચોપક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । બોધેશ્ચ સંભારભૂતં સન્નિશ્રયભૂતં ભવતિ તદસ્ય ધ્યાનમ્ । સમાનાર્થતયૈવ ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ । દૃષ્ટધર્મસુખવિહારતયાત્માનમનુગૃહ્ણાતિ । શાન્તપ્રશાન્તવીતરાગચિત્તતયા સત્ત્વેષ્વવ્યાબાધ્યો ભવન્નવિકોપ્યઃ પરમપ્યનુગૃહ્ણાતિ । જ્ઞાનવિશુદ્ધિરભિજ્ઞાનિર્હારવિશુદ્ધિર્દેવોપપત્તિશ્ચાયત્યાં ધ્યાનફલમ્ । ઇત્યેષ ચતુરાકારો ધ્યાનપ્રભાવો નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
પ્રજ્ઞાવાન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાવિપક્ષમવિદ્યાં પ્રજહાતિ । બોધેશ્ચ સંભારભૂતા ભવત્યસ્ય સા પ્રજ્ઞા । દાનેનાપિ પ્રિયવાદિતયાપ્યર્થચર્યયાપિ સમાનાર્થતયાપિ ( દુત્ત્ 52 ) ચ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ । જ્ઞેયવસ્તુ-યથાર્થ-પ્રત્યવગમોપસંહિતેનોદારેણ પ્રીતિપ્રામોદ્યેનાત્માનમનુગૃહ્ણાતિ । સર્વત્ર ન્યાયોપદેશેન દૃષ્ટે ધર્મે સંપરાયે ચ હિતસુખાભ્યાં સત્ત્વાનપ્યનુગૃહ્ણાતિ । સર્વકુશલમૂલપરિગ્રહઞ્ચ તયા સમ્યક્કરોતિ । આયત્યાઞ્ચ દ્વિવિધમપ્યાવરણવિસંયોગં સાક્ષાત્કરોતિ ક્લેશાવરણવિસંયોગં જ્ઞેયાવરણવિસંયોગઞ્ચ । ઇત્યયં ચતુરાકારઃ પ્રજ્ઞાયાઃ પ્રભાવઃ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ । અયમુચ્યતે ધર્મપ્રભાવઃ ।
સહજઃ પ્રભાવો બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં કતમઃ । પ્રકૃતિજાતિસ્મરતા । સત્ત્વાનામર્થે અપ્રતિસંખ્યાય દીર્ઘકાલિકવિચિત્ર-તીવ્રનિરન્તરદુઃખસહિષ્ણુતા । સત્ત્વાનામેવાર્થે સત્ત્વાર્થસંપાદકેન દુઃખેન મોદના । તુષિતેષુ ચોપપન્નસ્ય યાવદાયુસ્તુષિતેષ્વવસ્થાનમ્ । ત્રિભિશ્ચ સ્થાનૈસ્તુષિતોપપન્નાનાં તદન્યેષાં દેવ પુત્રાણામભિભવઃ દિવ્યેનાયુષા દિવ્યેન વર્ણેન દિવ્યેન યશસા । ઉપપદ્યમાનસ્ય ચ માતુઃ કુક્ષાવુદારેણાવભાસેન લોકધાતુસ્ફરણં સંપ્રજાનતશ્ચ માતુઃ કુક્ષિપ્રવેશઃ સ્થાનં નિર્ગમો જન્મ ચ । જાતમાત્રસ્ય ચ પૃથિવ્યાં સપ્તપદગમનમપરિગૃહીતસ્યાકેનચિત્ । વાચશ્ચ ભાષણા જાતસ્ય ચોદારદેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગૈર્દિવ્યૈમાલ્યૈર્વાદ્યૈર્ધૂપૈશ્ચેલવિક્ષેપૈશ્છત્રધ્વ-જપતાકાદિભિર્વરપ્રવરાભિઃ પૂજાકર્મ । નિરુત્તરૈશ્ચ દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સુલક્ષિતગાત્રતા । ચરમે ચ ભવે પશ્ચિમે જન્મનિ સર્વપ્રત્યર્થિકૈર્મારાનીકૈરપિ સર્વોપક્રમૈશ્ચાબાધ્યતા । બોધિમણ્ડે ચ નિષણ્ણસ્ય મૈત્ર્યા સર્વમારબલપરાજયઃ । સર્વપર્વસુ ચૈકૈકસ્મિન્નારાયણ બલસન્નિવિષ્ટતા । દહ્રસ્યૈવ કુમારકસ્ય સ્વયમેવ કૌશલકૃતાવિનઃ । સર્વલૌકિકશિલ્પસ્થાનાનાં ત્વરિતત્વરિતમનુપ્રવેશઃ । સ્વયઞ્ચાનાચાર્ય કમેકાકિન એવ ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે મહાબોધેરભિસંબોધઃ । બ્રહ્મણા ચ સહાંપતિના સ્વયમુપસંક્રમ્ય લોકે સદ્ધર્મદેશનાયૈ અધ્યેષણા । મહામેઘરવાપ્રતિસંવેદના । અવ્યુત્થાનતયા ચ સમાપત્તેઃ શાન્તતા । બોધિસત્ત્વે ચ મૃગપક્ષિણામપ્યન્તતઃ ક્ષુદ્રમૃગાણામપિ પરમા વિશ્વાસ્યતા । સર્વકાલમુપસંક્રમણં તસ્ય ચાન્તિકે યથાકામવિહારિતા । ( દુત્ત્ 53 ) તિરશ્ચામન્તિકાત્તથાગતસ્ય પૂજા તદ્યથા મર્કટો મધ્વનેડકં તથાગતાયાનુપ્રદત્તવાન્ । પ્રતિગૃહીતે ચ તસ્મિન્ ભગવતા સ મર્કટો હૃષ્ટમાનસઃ પ્રત્યવસૃષ્ટઃ સ નૃત્યમાનઃ । ભગવન્તમેવોદ્દિશ્ય તથાગતઃ સ્નાસ્યતિ તં સ્નાપયિષ્યામીતિ મેઘપ્રતીક્ષણા । વૃક્ષમૂલે ચ બોધિસત્ત્વસ્ય તથાગતસ્ય વા સન્તિષ્ઠતસ્તસ્ય સર્વવૃક્ષાણાં પ્રાચીનનિમ્નાસુ છાયાસુ તસ્ય વૃક્ષસ્ય છાયયા કાયાવિજહનતા । ષડ્ભિર્વર્ષૈરભિસંબુદ્ધબોધેસ્તથાગતસ્યાવતારગવેષિણો ઽપિ મારસ્યાલબ્ધાવતારતા । સારૂપ્ય સહગતાયાશ્ચ સ્મૃતેઃ સતતસમિતં પ્રત્યુપસ્થાનતા । સ્મૃતસ્ય ચ પ્રતિસંવિદિતાનાં વેદનાનાં સંજ્ઞાનાં વિતર્કાણામુત્પાદઃ સ્થાનં નિરોધશ્ચ ।
તથા દર્શનાનુગ્રહકરઃ સહજઃ પ્રભાવો બુદ્ધાનામાર્યચારવિહારસંગૃહીતશ્ચ ।
તત્ર દર્શનાનુગ્રહકરઃ । તદ્યથા ઉન્મત્તાઃ ક્ષિપ્તચિત્તાઃ તથાગતં દૃષ્ટ્વા સ્વચિત્તં પ્રતિલભન્તે । વિલોમગર્ભાઃ સ્ત્રિયઃ અનુલોમગર્ભા ભવન્તિ । અન્ધાશ્ચક્ષૂંષિ પ્રતિલભન્તે બધિરાઃ શ્રોત્રાણિ । રક્તાનાં રાગપર્યવસ્થાનાં વિગચ્છતિ દ્વિષ્ટાનાં દ્વેષપર્યવસ્થાનં મૂઢાનાં મોહપર્યવસ્થાનમ્ । ઇત્યયમેવંભાગીયો દર્શનાનુગ્રહકરઃ સહજઃ પ્રભાવો વેદિતવ્યઃ ।
તત્રાર્યચારવિહારસંગૃહીતઃ સહજઃ પ્રભાવઃ । તદ્યથા દક્ષિણેન પાર્શ્વેન સિંહશય્યાં કલ્પયતિ । સ ચાસ્ય તૃણપર્ણસંસ્તર એકપાર્શ્વાધિશયિતો ભવતિ । અવિકોપિતસ્તથાગતાર્હત્સમ્યક્સંબુદ્ધઃ શયાનઃ । ન ચાસ્ય વાયુઃ કાયાચ્ચીવરમપકર્ષતિ । સિંહગતિમપિ ગચ્છતિ । ઋષભગતિમપિ ગચ્છતિ । દક્ષિણં પાદં તત્પ્રથમત ઉદ્ધરતિ । તતો વામેન પાદેનાનુગચ્છતિ । ગચ્છતશ્ચાસ્ય ઉચ્ચા ભૂમિપ્રદેશા નીચા ભવન્તિ । નીચા શ્ચોચ્ચાઃ । સમાઃ પાણિતલજાતાઃ । અપગતપાષાણશર્કરકપાલાઃ । વિવેકનિમ્નેન ચ ચિત્તેન ગ્રામં પ્રવિશતિ । પ્રવિશતશ્ચાસ્ય નીચાનિ દ્વારાણિ ઉચ્ચાનિ ભવન્તિ । આહારમાહરતો નૈકૌદનપુલાકમપ્યતિભિન્નં પ્રવિશતિ । ન ચાવશિષ્ટં ભવતિ યાવદ્ દ્વિતીયમાલોપં ( દુત્ત્ 54 ) પ્રક્ષિપતિ । ઇત્યયમેવંભાગીય આર્યચારવિહારસંગૃહીતઃ પ્રભાવો વેદિતવ્યઃ । પરિનિર્વાણસમયે ચ મહાપૃથિવીચાલ ઉલ્કાપાતા દિશો દાહા અન્તરિક્ષે દેવદુન્દુભીનામભિનદનમ્ । સો ઽપિ સહજ એવ તથાગતાનાં પ્રભાવો નાભિજ્ઞાસંસ્કૃતઃ । અયં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સહજઃ પ્રભાવ ઇત્યુચ્યતે ।

તત્ર કતમો બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈરસાધારણઃ પ્રભાવઃ । કતમશ્ચ સાધારણઃ । અસાધારણતા સમાસતસ્ત્રિભિરાકારૈર્વેદિતવ્યા । સૂક્ષ્મતઃ પ્રકારતો ધાતુતશ્ચ । ઇહ તથાગતો બોધિસત્ત્વો વા ઽપ્રમેયાસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામપ્રમેયાસંખ્યેન પ્રભાવોપાયેન યથા ઽર્થક્રિયા ભવતિ તદ્યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં સૂક્ષ્મતઃ । સર્વપ્રકારેણ ચાભિજ્ઞાપ્રભાવેણ ધર્મપ્રભાવેણ સહજેન પ્રભાવેણ સમન્વાગતો ભવતિ । એવં પ્રકારતઃ । સર્વલોકધાતવઃ સર્વસત્ત્વધાતવશ્ચાસ્ય પ્રભાવવિષયઞ્ચ ભવતિ । એવં ધાતુતઃ । શ્રાવકસ્ય તુ સહ સત્ત્વધાતુના દ્વિસાહસ્રો લોકધાતુરભિજ્ઞાવિષયઃ । પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય સર્વ એવ ત્રિસાહસ્રો ઽભિજ્ઞાવિષયઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । તથા હિ તે એકસ્યૈવાત્મનો દમાય પ્રતિપન્નાઃ । નો તુ સર્વસત્ત્વાનામ્ । તસ્માત્તેષામેક એવ ધાતુઃ પરમપ્રભાવવિષયો ભવતિ । એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં તદન્યઃ પ્રભાવઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ સાધારણો વેદિતવ્યઃ । તદેવં સતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા એવ તાવદ્બુદ્ધબોધિસત્ત્વૈઃ સહ ન તુલ્યાભિજ્ઞા ભવન્તિ । કુતઃ પુનઃ સર્વે દેવમનુષ્યાસ્તીર્થ્યાઃ પૃથગ્જનાશ્ચ ।
યશ્ચાપિ પ્રાતિહાર્યપ્રભાવો બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામૃદ્ધ્યાદેશનાનુશાસ્તિ-સંગૃહીતઃ સો ઽપ્યભિજ્ઞાપ્રભાવ એવ યથાયોગં પ્રવિષ્ટો વેદિતવ્યઃ ઋદ્ધિવિષયચેતસઃ પર્યાયાસ્રવક્ષયજ્ઞાનાભિજ્ઞાપ્રભાવેષુ । બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને પઞ્ચમં પ્રભાવપટલમ્ ॥ 5 ॥
પરિપાકપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.6)
તત્ર પરિપાકઃ કતમઃ । પરિપાકઃ સમાસતઃ ષડ્ભિરાકારૈર્વેદિતવ્યઃ । સ્વભાવતો ઽપિ પરિપાચ્ય પુદ્ગલતો ઽપિ પરિપાકપ્રકારભેદતો ઽપિ પરિપાકોપાયતો ઽપિ પરિપાચકપુદ્ગલતો ઽપિ પરિપક્વપુદ્ગલ-લક્ષણતો ઽપિ ચ ।
તત્રાયં પરિપાકસ્વભાવઃ । કુશલધર્મવીજે સતિ કુશલાનાં ધર્માણામાસેવનાન્વયાદ્ યા ક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણવિશુદ્ધ્યનુકૂલા કાયચિત્તકર્મણ્યતા કલ્યતા સમ્યક્ પ્રયોગનિષ્ઠા યત્ર સ્થિતાઃ શાસ્તારં વા આગમ્યાનાગમ્ય વા શાસ્તારં ભવ્યો ભવતિ પ્રતિબલો ઽનન્તરં ક્લેશાવરણપ્રહાણં વા સાક્ષાત્કર્તું જ્ઞેયાવરણપ્રહાણં વા । તદ્યથા વ્રણો યદા પરિપાટનાય નિષ્ઠાગતો ભવત્યનન્તરં પાટનાર્હઃ । સઃ પરિપક્વ ઇત્યુચ્યતે । ઘટઘટીશરાવાદિ ચ મૃન્મયં ભાણ્ડં યદા પરિભોગાય નિષ્ઠાગતં ભવતિ અનન્તરં પરિભોગાર્હ તદા પરિક્વમિત્યુચ્યતે । ફલાનિ વા આમ્રપનસાદીનિ યદા પરિભોગાય નિષ્ઠાગતાનિ ભવન્ત્યનન્તરં પરિભોગાર્હાણિ તદા પરિપક્વાનીત્યુચ્યન્તે । એવમેવ કુશલાનાં ધર્માણામાસેવનાન્વયાદ્ અસૌ સમ્યક્ પ્રયોગનિષ્ઠા અનન્તરં વિશુદ્ધ્યે સંવર્તતે । સ પરિપાકસ્વભાવઃ ।
તત્ર પરિપાચ્યાઃ પુદ્ગલાઃ સમાસતશ્ચત્વારઃ । શ્રાવકગોત્રઃ શ્રાવકયાને । પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાને । બુદ્ધગોત્રો મહાયાને પરિપાચયિતવ્યઃ । અગોત્રસ્થો ઽપિ પુદ્ગલઃ સુગતિગમનાય પરિપાચયિતવ્યો ભવતિ । બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધાનાઞ્ચ ભગવતામ્ ઇત્યેતે ચત્વારઃ પુદ્ગલાઃ એષુ ચતુર્ષુ વસ્તુષુ પરિપાચયિતવ્યાઃ । એવં પરિપાચ્યપુદ્ગલતઃ પરિપાકો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર પરિપાકપ્રભેદઃ કતમઃ । સમાસતઃ ષડ્વિધઃ પરિપાકઃ । ઇન્દ્રિયપરિપાકઃ કુશલમૂલપરિપાકઃ જ્ઞાનપરિપાકશ્ચ મૃદુમધ્યાધિમાત્રશ્ચ પરિપાકઃ ।
તત્રેન્દ્રિયપરિપાકઃ । યા આર્યુર્વર્ણકુલૈશ્વર્યસમ્પદાદેયવચનતા મહેશાખ્યતામનુષ્યત્વં ( દુત્ત્ 56 ) મહોત્સાહતા યામાશ્રયપરિપાકફલસંપદમાગમ્ય ભવ્યો ભવત્યાતપ્તાનુપ્રયોગાયાપરિખિન્નમાનસશ્ચ ભવતિ સર્વવિદ્યાસ્થાનસમુદાગમાભિયોગેષુ ।
કુશલમૂલપરિપાકઃ કતમઃ । યા પ્રકૃત્યા મન્દરજસ્કતાયામાગમ્ય પ્રકૃત્યૈવાસ્ય પાપકેષ્વકુશલેષુ ધર્મેષુ । ચિત્તં ન ક્રામતિ મન્દનિવરણશ્ચ ભવતિ મન્દવિતર્ક ઋજુપ્રદક્ષિણગ્રાહી ।
જ્ઞાનપરિપાકઃ કતમઃ । સ્મૃતિમાન્ ભવતિ મેઘાવી પ્રતિબલશ્ચ ભવતિ સુભાષિતદુર્ભાષિતાનાં ધર્માણામર્થસ્ય આજ્ઞાનાયોદ્ગ્રહણાય ધારણાય પ્રતિવેધાય । સહજયા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતો ભવતિ યાં પ્રજ્ઞામાગમ્ય ભવ્યો ભવતિ પ્રતિબલઃ સર્વતો ઽત્યન્તં સર્વક્લેશાચ્ચિત્તં વિમોચયિતુમ્ । તત્રેન્દ્રિયપરિપાકેન વિપાકાવરણાદ્વિમુક્તો ભવતિ । કુશલમૂલપરિપાકેન કર્માવરણાદ્વિમુક્તો ભવતિ । જ્ઞાનપરિપાકેન ક્લેશાવણાદ્વિમુક્તો ભવતિ ।
મૃદુપરિપાકઃ કતમઃ । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં મૃદુઃ પરિપાકો ભવતિ । અદીર્ઘકાલાભ્યાસતશ્ચેન્દ્રિયકુશલમૂલજ્ઞાનપરિપાકહેતોઃ અપરિપુષ્ટનિહીનહેત્વભ્યાસતશ્ચ । મધ્યઃ પરિપાકો ઽનયોરેવ દ્વયોઃ કારણયોરન્યતરવૈકલ્યાદન્યતરસાન્નિધ્યાચ્ચ વેદિતવ્યઃ । અધિમાત્રઃ પુનઃ પરિપાક ઉભયોરનયોઃ કારણયોરવૈકલ્યાદ્વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર પરિપાકોપાયઃ કતમઃ । સ સપ્તવિંશતિવિધો વેદિતવ્યઃ । ધાતુપુષ્ટયા વર્તંમાનપ્રત્યયોપસંહારતઃ અવતારતો રતિગ્રહણતઃ આદિપ્રસ્થાનતઃ અનાદિપ્રસ્થાનતઃ શુદ્ધિદૂરતઃ શુદ્ધ્યાસન્નતઃ પ્રયોગતઃ આશયતઃ આમિષોપસંહારતઃ ધર્મોપસંહારતઃ ઋદ્ધ્યાવર્જનતયા ધર્મદેશનયા ગુહ્યધર્માખ્યાનતઃ વિવૃતધર્માખ્યાનતઃ મૃદુપ્રયોગતો મધ્યપ્રયોગતઃ અધિમાત્રપ્રયોગતઃ શ્રવણતઃ ચિન્તનતો ભાવનતઃ સંગ્રહણતો નિગ્રહણતઃ સ્વયંકૃતતઃ પરાધ્યેષણતઃ તદુભયતશ્ચ ।
તત્ર ધાતુપુષ્ટિઃ કતમા । યા પ્રકૃત્યા કુશલધર્મબીજસંપદં નિશ્રિત્ય પૂર્વકુશલધર્માભ્યાસાદુત્તરોત્તરાણાં કુશલધર્મબીજાનાં પરિપુષ્ટતરા પરિપુષ્ટતમા ઉત્પત્તિઃ સ્થિતિઃ । ઇયમુચ્યતે ધાતુપુષ્ટિઃ ।
તત્ર વર્તમાનપ્રત્યયોપસંહારઃ કતમઃ । દૃષ્ટે ધર્મે અવિપરીતા ધર્મદેશના । તત્ર ચાવિપરીતગ્રાહિતા । યથાવદ્ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિશ્ચ । તત્ર ધાતુપુષ્ટેઃ પૂર્વકેણ હેતુના વર્તમાનઃ પરિપાકો નિવર્તતે । વર્તમાનપ્રત્યયોપસંહારતો વર્તમાન એવં હેતુર્વર્તમાનઃ પરિપાકો વેદિતવ્યઃ ।
તત્રાવતારઃ કતમઃ । શ્રદ્ધાપ્રતિલમ્ભમધિપતિં કૃત્વા આગારિકસ્ય દુશ્ચરિતવિવેકશિક્ષાપદસમાદાનમ્ । અનાગારિકાં વા પ્રવ્રજતઃ કામવિવેકશિક્ષાપદસમાદાનમ્ ।
રતિગ્રાહઃ કતમઃ । યા સર્વદુઃખ-નૈર્યાણિકીઞ્ચ પ્રતિપદં કામસુખાત્મક્લમથાન્ત-વિવર્જિતાઞ્ચ સુખાં પ્રતિપદમાગમ્ય સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે શાસનાભિરતિઃ
તત્રાદિપ્રસ્થાનં કતમત્ । ય એવ તત્પ્રથમતઃ સંવેજનીયેષુ ધર્મેષુ સંવેગમાગમ્ય ન્યાયાર્થપ્રતિપાદને ચાનુશંસાં વિદિત્વા ઽવતારઃ । ઇદમેવાદિપ્રસ્થાનમિત્યુચ્યતે ।
અનાદિપ્રસ્થાનં કતમત્ । યા અવતીર્ણસ્ય પુદ્ગલસ્ય પરિપાચ્યમાનતાયાં વર્તમાનસ્ય બોધિસત્ત્વેભ્યો બુદ્ધેભ્યશ્ચાનધ્યુપેક્ષામાગમ્ય વિવૃતાનાઞ્ચ સ્થાનાનાં ભૂયો ભૂયઃ ઉત્તાનક્રિયામાગમ્ય ઉત્તરોત્તરપરિપાકગમનતા ।

તત્ર વિશુદ્ધિદૂરતા કતમા । યત્ કૌસીદ્યં વા આગમ્ય પ્રત્યયવૈધુર્યં વા મહતા દીર્ઘેણ કાલેન પ્રભૂતૈર્જન્માન્તરાપરિવર્તૈઃ કલ્પપરિવર્તૈર્વા ભવ્યો ભવતિ વિશુદ્ધયે । એતદ્વિપર્યયેણ વિશુદ્ધ્યાસન્નતા વેદિતવ્યા ।

તત્ર પ્રયોગઃ કતમઃ । યા સ્વાર્થપ્રાપ્તૌ તીવ્રચ્છન્દતામાગમ્ય વિનિપાતભયં વા ઽમુત્ર દૃષ્ટે વા ધર્મે પરતો ઽયશોભયમાગમ્ય શિક્ષાપદેષ્વનુપાલના સાતત્યકારિતા સત્કૃત્યકારિતા ચ ।
તત્રાશયઃ કતમઃ । ધર્મેષુ ચ યા સમ્યક્ સન્તીરણા-ક્ષાન્તિમાગમ્યાસ્માદ્ધર્મવિનયાદસંહાર્યતાયૈ પરેષાઞ્ચાધિગમે ઽભિસંપ્રત્યય ગુણસંભાવનામાગમ્ય યા ત્રિષુ રત્નેષુ સ્વાર્થપ્રાપ્તૌ ચાવિચલા શ્રદ્ધધાનતા ।
આભિષોપસંહારઃ કતમઃ । યઃ સર્વેણ ચ સર્વં ભોજનપાનાદિવિકલાનાં ભોજનપાનાદ્યુપસંહારઃ । અનુકૂલપાનભોજનાદિવિકાલાનાઞ્ચાનુકૂલપાનભોજનાદ્યુપસંહારઃ ।
તત્ર ધર્મોપસંહારઃ કતમઃ । યદુદ્દેશતો વા ધર્માણામનુપ્રદાનં સમ્યગર્થવિવરણતો વા ।
ઋદ્ધ્યાવર્જનતા કતમા । યા ઋદ્ધિમત ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યવિદર્શના સત્ત્વાનુકમ્પયા સત્ત્વાનામાશયવિશુદ્ધિં વાધિપતિં કૃત્વા પ્રયોગવિશુદ્ધિં વા એતે સત્ત્વાઃ પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વા આશયશુદ્ધિં વા શાસને પ્રતિલપ્સ્યન્તે પ્રયોક્ષ્યન્તે સમ્યગિતિ । તે ચ તેન પ્રાતિહાર્યેણાવર્જિતમાનસા આશયશુદ્ધિં વા પ્રતિલભન્તે પ્રયુજ્યન્તે વા સમ્યક્ ।
તત્ર દેશના કતમા । સ્વયં સ્વાર્થપ્રાપ્તાવશક્તસ્ય સદ્ધર્મદેશના સમ્યક્ પ્રતિપત્તિસહાયભૂતા । શક્તસ્યાપિ ચ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતાયૈ અનુકૂલા સદ્ધર્મદેશના ।
તત્ર ગુહ્યધર્માખ્યાનં કતમત્ । યા બાલપ્રજ્ઞાનાં સત્ત્વાનામત્યુદારગમ્ભીરાર્થધર્મપ્રતિચ્છાદનતા ઉત્તાનસુપ્રવેશસુખોપાયાવતારધર્મદેશનતા ।
વિવૃતધર્માખ્યાનં કતમત્ । યા પૃથુપ્રજ્ઞાનાં સત્ત્વાનાં સુખપ્રવિષ્ટબુદ્ધશાસનાનયાનામત્યુદારગમ્ભીરસ્થાનવિવરણતા ।
તત્ર મૃદુઃ પ્રયોગઃ કતમઃ । યઃ સાતત્યપ્રયોગવિવર્જિતઃ સત્કૃત્યપ્રયોગવિવર્જિતશ્ચ ।
મધ્યઃ પ્રયોગઃ કતમઃ । યઃ સાતત્યપ્રયોગવિવર્જિતો વા સત્કૃત્યપ્રયોગવિવર્જિતો વા । ઇત્યનયોર્દ્વયોઃ પ્રયોગયોરન્યતરવિવર્જિતઃ ।
અધિમાત્રઃ પ્રયોગઃ કતમઃ । યસ્તદુભયપ્રયોગસંયુક્તઃ સાતત્યપ્રયોગસંયુક્તઃ સત્કૃત્યપ્રયોગસંયુક્તશ્ચ ।
તત્ર શ્રુતં કતમત્ । યો બૌદ્ધપ્રવચનાધિમુક્તસ્ય સૂત્રાદીનાં ધર્માણાં શ્રવણોદ્ગ્રહણ-ધારણસ્વાધ્યાયાભિયોગઃ ।
ચિન્તા કતમા । પ્રવિવેકે ધર્મનિધ્યાનાભિરતસ્ય અર્થાભ્યૂહનાસંલક્ષણાનિશ્ચયઃ ।
ભાવના કતમા । શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તેષુ સમ્યગુપલક્ષણાપૂર્વિકા શમથવિપશ્યનોપેક્ષા ઽભ્યાસરતિઃ ।
સંગ્રહઃ કતમઃ । સમ્યગ્ નિરામિષચિત્તસ્ય નિશ્રયદાનમાચાર્યોપાધ્યાયન્યાયેન । પૃથગ્વિધા ચ પરિચર્યા તદ્યથા ગ્લાનોપસ્થાનપરિચર્યા ધર્મ્યચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિચર્યા શોકકૌકૃત્યપ્રતિવિનોદનપરિચર્યા ક્લેશપ્રતિવિનોદનપરિચર્યા । ઇત્યેવંભાગીયાઃ પૃથગ્વિધા પરિચર્યાં વેદિતવ્યાઃ ।
નિગ્રહઃ કતમઃ । આત્મગતાં સંક્લેશારક્ષાં સંવિધાય સ્ખલિતચોદના મૃદૌ વ્યતિક્રમે । મધ્યે વ્યતિક્રમે ઽવસાદના । અધિમાત્રે વ્યતિક્રમે પ્રવાસના । તત્ર યા ચ ચોદના યા ચાવસાદના સા તેષામેવ હિતસુખાર્થં તદન્યેષાઞ્ચ । યા પુનઃ પ્રવાસના પુનઃ પ્રતિસંહરણાય સાપિ તેષાં ચાન્યેષાં ચ હિતસુખાય । યા પુનરપ્રતિસંહાર્યા પ્રવાસના સા પરેષામેવ હિતસુખાય । તથાહિ પરેષાં પ્રવાસનાં વ્યતિક્રમનિદાનમ્ । પરેષૂપલભ્યાવ્યતિક્રમાય ચેતયતે ।
કથં સ્વયં પરિપાચયતિ । આનુલોમિકઞ્ચ ધર્મં દેશયતિ અકુશલાત્ સ્થાનાદ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપનાય । યથાવાદી ચ ભવતિ તથાકારી । ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નસ્તત્સ્વભાવાનુવર્તી । યેનૈનં પરે નૈવમાહ । ત્વમેવ તાવત્ સ્વયં નાકુશલાત્સ્થાનાદ્યુત્થિતઃ કુશલે ચ સ્થાને પ્રતિષ્ઠિતઃ કસ્માત્ત્વં તત્ર પરં સમાદાપયિતવ્યં ચોદયિતવ્યં સ્મારયિતવ્યં મન્યસે । ત્વમેવ તાવત્ પરૈશ્ચોદયિતવ્યઃ સ્મારયિતવ્યઃ સમાદાપયિતવ્યઃ ।
કથં પરમધ્યેષતે । યસ્યાન્તિકે સત્ત્વાનામધિમાત્રશ્ચ પ્રેમગૌરવં નિવિષ્ટં ભવતિ । યશ્ચોપાયજ્ઞો ભવતિ ધર્મદેશનાયાં સુશિક્ષિતઃ । સ્તમધ્યેષતે વ્યાપારયતિ પરિપાકાય ।
ઉભાભ્યામાભ્યાં સમસ્તાભ્યાં સ્વપરાધ્યેષણાકૃતઃ પરિપાકો વેદિતવ્યઃ ।
ઇત્યનેન સપ્તવિંશતિવિધેન પરિપાકોપાયેન સા ષડ્વિધા પરિપાકપ્રભેદ સંપદ્વેદિતવ્યા । ઇન્દ્રિયપરિપાકસ્ય કુશલમૂલપરિપાકસ્ય જ્ઞાનપરિપાકસ્ય મૃદુમધ્યાધિમાત્રસ્ય ચ પરિપાકસ્ય ।
તત્ર પરિપાચકાઃ પુદ્ગલાઃ કતમે । સમાસતઃ ષટ્ બોધિસત્ત્વાઃ ષટસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ વ્યવસ્થિતાઃ સત્ત્વાન્ પરિપાચયન્તિ । અધિમુક્તિચર્યાભૂમિસ્થિતો ( દુત્ત્ 60 ) બોધિસત્ત્વો ઽધિમુક્તિચારી । શુદ્ધાધ્યાશયભૂમિસ્થિતો બોધિસત્ત્વઃ શુદ્ધાધ્યાશયઃ । ચર્યાપ્રતિપત્તિભૂમિસ્થિતો બોધિસત્ત્વશ્ચર્યાપ્રતિપન્નઃ । નિયત ભૂમિસ્થિતો બોધિસત્ત્વો નિયત-પતિતઃ । નિયતચર્યા-પ્રતિપત્તિભૂમિસ્થિતો બોધિસત્ત્વો નિયતચર્યાપ્રતિપન્નઃ । નિષ્ઠાગમનભૂમિસ્થિતો બોધિસત્ત્વો નિષ્ઠાગતઃ । તત્રાગોત્રસ્થાનાં પુદ્ગલાનાં સુગતિગમનાય પરિપાકઃ પુનઃ પુનઃ પ્રત્યાવર્ત્યો ભવતિ પુનઃ પુનઃ કરણીયઃ । ગોત્રસ્થાનાં પુનઃ પરિપાકો ન પ્રત્યાવર્ત્યો ભવતિ ન પુનઃ પુનઃ કરણીયઃ ।
તત્ર પરિપક્વપુદ્ગલલક્ષણં કતમત્ । શ્રાવકઃ પૂર્વકુશલાભ્યાસાદ્ યદામૃદુપાકવ્યવસ્થિતો ભવતિ સ મૃદુચ્છન્દો ભવતિ મૃદુપ્રયોગશ્ચાપાયાનપિ ગચ્છતિ ન ચ દૃષ્ટે ધર્મે શ્રામણ્યફલમધિગચ્છતિ ન ચ દૃષ્ટે ધર્મે પરિનિર્વાતિ । યદા તુ મધ્યપાકવ્યવસ્થિતો ભવતિ સ મધ્યચ્છન્દશ્ચ ભવતિ મધ્યપ્રયોગો ન ચાપાયાન્ ગચ્છતિ । દૃષ્ટે ચ ધર્મે શ્રામણ્યફલં પ્રાપ્નોતિ । નો તુ દૃષ્ટે ધર્મે પરિનિર્વાતિ । અધિમાત્રે પરિપાકે સ્થિતઃ અધિમાત્રચ્છન્દો ભવતિ અધિમાત્રપ્રયોગશ્ચ ન ચાપાયાન્ ગચ્છતિ । દૃષ્ટે ચ ધર્મે શ્રામણ્યફલં પ્રાપ્નોતિ । દૃષ્ટ એવ ચ ધર્મે પરિનિર્વાતિ ।
પ્રત્યેકબુદ્ધસ્તથૈવ વેદિતવ્યઃ યથા શ્રાવકઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । તુલ્યજાતીયો ઽસ્ય માર્ગઃ શ્રાવકૈઃ । અયન્તુ શ્રાવકેભ્યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય વિશેષઃ । પશ્ચિમે ભવે પશ્ચિમે આત્મભાવપ્રતિલમ્ભે ઽનાચાયકં પૂર્વાભ્યાસવશાત્ સપ્તત્રિંશદ્વોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયિત્વા સર્વક્લેશપ્રહાણાદર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કરોતિ । તસ્માત્પ્રત્યેકબુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે ।

બોધિસત્ત્વઃ પુનરધિમુક્તિચર્યાભૂમિસ્થિતો મુદુપરિપાકો વેદિતવ્યઃ । અધ્યાશયશુદ્ધો ચર્યાપ્રતિપત્તિભૂમૌ ચ મધ્યપરિપાકઃ । નિયાતો નિષ્ઠિતશ્ચાધિમાત્રપરિપાકઃ । તત્ર મૃદુપાકવ્યવસ્થિતો બોધિસત્ત્વો મૃદુચ્છન્દો ભવતિ મૃદુપ્રયોગઃ અપાયાંશ્ચ ગચ્છતિ । પ્રથમકલ્પાસંખ્યેયપર્યન્તતશ્ચ સ વેદિતવ્યઃ । ઉત્તપ્તૈરચલૈઃ સુવિશુદ્ધૈશ્ચ બોધિપક્ષ્યૈઃ કુશલૈધર્મૈઃ સર્વૈરેવ વિસંયુક્તો ભવતિ । મધ્યપાકો બોધિસત્ત્વો મધ્યચ્છન્દો ભવતિ મધ્યપ્રયોગઃ । ન ચાપાયાન્ ગચ્છતિ દ્વિતીયકલ્પાસંખ્યેયપર્યન્તતશ્ચ ભવતિ । ઉત્તપ્તૈરચલૈશ્ચ બોધિપક્ષ્યૈઃ કુશલૈર્ધર્મૈઃ ( દુત્ત્ 61 ) સંયુક્તો ભવતિ । સુવિશુદ્ધૈર્વિસંયુક્તઃ । અધિમાત્રપાકસ્થિતો બોધિસત્ત્વઃ અધિમાત્રચ્છન્દો ભવત્યધિમાત્રપ્રયોગશ્ચ । ન ચાપાયાન્ ગચ્છતિ । તૃતીયકલ્પાસંખ્યેયપર્યન્તતશ્ચ ભવતિ । ઉત્તપ્તૈરચલૈઃ સુવિશુદ્ધૈર્બોધિપક્ષ્યૈઃ કુશલૈર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । તત્ર પ્રકૃત્યા ઘનત્વાદુજ્જ્વલત્વાદધિમાત્રમહાફલત્વાન્મહાનુશંસત્વાચ્ચોત્તપ્તા ઇત્યુચ્યન્તે । અપ્રત્યાવર્ત્યત્વાદપરિહાણીયત્વાદ્વિશેષગામિત્વાદચલા ઇત્યુચ્યન્તે । બોધિસત્ત્વભૂમૌ નિરુત્તરત્વાત્સુવિશુદ્ધા ઇત્યુચ્યન્તે ।
તત્ર યશ્ચામિષકૃતઃ પરિપાકો યશ્ચ ઋદ્ધ્યાવર્જનજો યશ્ચ ગુહ્યધર્માખ્યાનજો યશ્ચ મૃદુપ્રાયોગિકો યશ્ચ શ્રુતમાત્રકૃતઃ પરિપાક ઇત્યેષ પઞ્ચવિધઃ પરિપાકઃ દીર્ઘકાલાભ્યાસાદપ્યેષાં ધર્માણાં મૃદુક એવ ભવતિ પ્રાગેવેત્તકકાલાભ્યાસાત્ । તદન્યૈસ્તુ સર્વૈઃ પરિપાકસ્ય કારણૈઃ પરિપાકસ્ય ત્રિપ્રકારનયો વેદિતવ્યઃ । મૃદુકેનાભ્યાસેન મૃદુકો મધ્યેન મધ્યઃ અધિમાત્રેણાધિમાત્રઃ પરિપાકો વેદિતવ્યઃ । તસ્ય ચ મૃદુમધ્યાધિમાત્રસ્ય પરિપાકસ્યૈકૈકસ્ય ત્રિપ્રકારનયો વેદિતવ્યઃ । મૃદુકસ્ય [મૃદુ-]મૃદુકો મૃદુમધ્યો મૃદ્વધિમાત્રઃ । મધ્યસ્ય ચ મધ્યમૃદુકો મધ્યમધ્યો મધ્યાધિમાત્રઃ । અધિમાત્રસ્યાધિમાત્રમૃદુરધિમાત્રમધ્યો ઽધિમાત્રાધિમાત્રઃ । ઇત્યેવં ભાગીયોત્તરોત્તરપ્રભેદનયેનાપ્રમાણઃ પરિપાકપ્રભેદઃ સત્ત્વાનાં બુદ્ધબોધિસત્ત્વકૃતો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર બોધિસત્ત્વઃ એભિઃ પરિપાકકારણૈર્યથાનિર્દિષ્ટૈરાત્મનશ્ચ બુદ્ધધર્મપરિપાકાયેન્દ્રિયપરિપાકં કુશલમૂલપરિપાકં જ્ઞાનપરિપાકઞ્ચ મૃદુમધ્યાધિમાત્રઞ્ચ સમુદાનયતિ પરસત્ત્વાનાઞ્ચ પરપુદ્ગલાનાં યાનત્રયનિર્યાણાય ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને ષષ્ઠં પરિપાકપટલમ્ ॥
બોધિપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.7)
તત્ર બોધિઃ કતમા । સમાસતો દ્વિવિધઞ્ચ પ્રહાણં દ્વિવિધઞ્ચ જ્ઞાનં બોધિરિત્યુચ્યતે ।
તત્ર દ્વિવિધં પ્રહાણં-ક્લેશાવરણપ્રહાણં જ્ઞેયાવરણપ્રહાણઞ્ચ । દ્વિવિધં પુનર્જ્ઞાનં યત્ ક્લેશાવરણપ્રહાણાચ્ચ નિર્મલં સર્વક્લેશનિરનુબન્ધજ્ઞાનમ્ । જ્ઞેયાવરણપ્રહાણાચ્ચ યત્સર્વસ્મિન્ જ્ઞેયે ઽપ્રતિહતમનાવરણં જ્ઞાનમ્ ।
અપરઃ પર્યાયઃ । શુદ્ધજ્ઞાનં સર્વજ્ઞાનમસઙ્ગજ્ઞાનઞ્ચ । સર્વક્લેશવાસનાસમુદ્ધાતશ્ચાક્લિષ્ટાયાશ્ચાવિદ્યાયાઃ નિઃશેષપ્રહાણમનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિત્યુચ્યતે । તત્ર સવાસનાનાં સર્વક્લેશાનાં સર્વતશ્ચાત્યન્તઞ્ચ પ્રહાણાદ્યદ્ જ્ઞાનં તચ્છુદ્ધમિત્યુચ્યતે । સર્વધાતુષુ સર્વવસ્તુષુ સર્વપ્રકારેષુ સર્વકાલેષુ યદ્જ્ઞાનમવ્યાહતં પ્રવર્તતે તત્સર્વજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । તત્ર દ્વૌ વા ધાતૂ । લોકધાતુઃ સત્ત્વધાતુશ્ચ । તત્ર દ્વિવિધં વસ્તુ । સંસ્કૃતમસંસ્કૃતઞ્ચ । તસ્યૈવ ચ સંકૃતાસંસ્કૃતસ્ય વસ્તુનો ઽપ્રમાણઃ પ્રકારભેદઃ સ્વલક્ષણોત્તરજાતિપ્રભેદેન સામાન્યલક્ષણપ્રભેદેન હેતુફલપ્રભેદેન ધાતુગતિકુશલાકુશલાવ્યાકૃતાદિપ્રભેદેન । તત્ર કાલસ્ત્રિવિધઃ । અતીતો ઽનાગતઃ પ્રત્યુત્પન્નશ્ચ । ઇત્યેતત્સર્વધાતુકં સર્વવસ્તુકં સર્વપ્રકારં સર્વકાલં જ્ઞાનં સર્વજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । તત્રાસઙ્ગજ્ઞાનં યદાભોગમાત્રાદેવ સર્વત્રાધિષ્ઠિતં ત્વરિતમસક્તં જ્ઞાનં પ્રવર્તતે । ન પુનઃ પુનરાભોગં કુર્વતો નાન્યત્રૈકાભોગપ્રતિબદ્ધમેવ તજ્જ્ઞાનં ભવતિ ।
અપરઃ પર્યાયઃ । ચત્વારિંશદુત્તરમાવેણિકં બુદ્ધધર્મશતં યા ચ તથાગતસ્યારણા પ્રણિધિજ્ઞાનં પ્રતિસંવિદશ્ચ । ઇયમનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરુચ્યતે ।
તત્રેદં ચત્વારિંશદુત્તરમાવેણિકં બુદ્ધધર્મશતમ્ । દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્યશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ ચતસ્રઃ સર્વાકારાઃ પરિશુદ્ધયઃ દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ત્રીંણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ત્રીણ્યરક્ષ્યાણિ મહાકરુણા ઽસમ્મોષધર્મતા ( દુત્ત્ 63 ) વાસનાસમુદ્ઘાતઃ સર્વાકારવરજ્ઞાનઞ્ચ । એષાઞ્ચ બુદ્ધધર્માણાં વિભાગઃ પ્રતિષ્ઠાપટલે ભવિષ્યતિ ।
તત્રેયં પરમા બોધિઃ સપ્તભિઃ પરમતાભિર્યુક્તા યેનેયં સર્વબોધીનાં પરમેત્યુચ્યતે ।
સપ્ત પરમતાઃ કતમાઃ આશ્રયપરમતા પ્રતિપત્તિપરમતા સમ્પત્તિપરમતા જ્ઞાનપરમતા પ્રભાવપરમતા પ્રહાણપરમતા વિહારપરમતા ચ । યત્તથાગતો દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સુલક્ષિતગાત્રઃ । ઇયમસ્યાશ્રયપરમતેત્યુચ્યતે । યત્તથાગત આત્મહિતાય પરહિતાય બહુજનહિતાય [બહુજનસુખાય] લોકાનુકમ્પાયૈ અર્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુષ્યાણાં પ્રતિપન્નઃ । ઇયમસ્ય પ્રતિપત્તિપરમતેત્યુચ્યતે । યત્તથાગતો નિરુત્તરાભિરપ્રતિસમાભિશ્ચતસૃભિઃ સંપત્તિભિઃ સમન્વાગતઃ શીલસંપત્ત્યા દૃષ્ટિસંપત્ત્યા આચારસંપત્ત્યા આજીવસંપત્ત્યા [પ્રતિપન્નઃ] । ઇઅયમસ્ય સમ્પત્તિપરમતેત્યુચ્યતે । યત્તથાગતો નિરુત્તરાભિરપ્રતિસમાભિશ્ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ સમન્વાગતઃ ધર્મપ્રતિસંવિદા ઽર્થપ્રતિસંવિદા નિરુક્તિપ્રતિસંવિદપ્રતિભાનપ્રતિસંવિદા ચ । ઇયમસ્ય જ્ઞાનપરમતેત્યુચ્યતે । યત્તથાગતો નિરુત્તરાભિરપ્રતિસમાભિઃ ષડ્ભિરભિજ્ઞાભિઃ સમન્વાગતઃ યથા પૂર્વનિર્દિષ્ટાભિઃ । ઇયં તથાગતસ્ય પ્રભાવપરમતેત્યુચ્યતે । યત્તથાગતઃ સવાસનસર્વક્લેશપ્રહાણેન નિરુત્તરેણાપ્રતિસમેન જ્ઞેયાવરણ પ્રહાણેન ચ સમન્વાગતઃ । ઇયમસ્ય પ્રહાણપરમતેત્યુચ્યતે । યત્તથાગતસ્ત્રિભિર્નિરુત્તરૈરપ્રતિસમૈર્વિહારૈસ્તબ્દહુલ વિહારી આર્યેણ વિહારેણ દિવ્યેન બ્રાહ્મેણ । ઇયમસ્ય વિહારપરમતેત્યુચ્યતે । તત્ર શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિહારા નિરોધસમાપત્તિવિહારશ્ચાર્યો વિહાર ઇત્યુચ્યતે । ચત્વારિ ધ્યાનાન્યારૂપ્યસમાપત્તયશ્ચ દિવ્યો વિહાર ઇત્યુચ્યતે । ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ બ્રાહ્મો વિહાર ઇત્યુચ્યતે । તસ્માત્પુનસ્ત્રિવિધાદ્વિહારાશ્ચત્વારઃ પરમવિહારા યૈસ્તથાગતાસ્તદ્વહુલવિહારિણો ભવન્તિ । આર્યાદ્વિહારાચ્છૂન્યતા વિહારો નિરોધસમાપત્તિવિહારશ્ચ । દિવ્યાદ્વિહારાદાનિંજ્યચતુર્થધ્યાનવિહારઃ । બ્રાહ્માદ્વિહારાત્કરુણાવિહારો યેન તથાગતસ્ત્રિસ્કૃતો રાત્રૌ ત્રિસ્કૃત્વો દિવસે ષટ્કૃત્વો રાત્રિંદિવેન બુદ્ધચક્ષષા લોકં વ્યવલોકયતિ કો હીયતે ( દુત્ત્ 64 ) કો વર્ધતે કસ્યાનુત્પન્નાનિ કુશલમૂલાન્યવરોપયામિ ક્વં યાવદ્વિસ્તરેણાગ્રફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયામીતિ ।

તત્રાશ્રયપરમતયા તથાગતા મહાપુરુષા ઇત્યુચ્યન્તે । પ્રતિપત્તિપરમતયા મહાકારુણિકા ઇત્યુચ્યન્તે । સંપત્તિપરમતયા મહાશીલમહાધર્માણ ઇત્યુચ્યન્તે । જ્ઞાનપરમતયા મહાપ્રજ્ઞા ઇત્યુચ્યન્તે । પ્રભાવપરમતયા મહાભિજ્ઞા ઇત્યુચ્યન્તે । પ્રહાણપરમતયા મહાવિમુક્તય ઇત્યુચ્યન્તે । વિહારપરમતયા મહાવિહારતદ્ બહુલવિહારિણ ઇત્યુચ્યન્તે ।
તેષાઞ્ચ પુનસ્તથાગતાનાં દશભિરાકારૈર્ગુણાભિધાનઞ્ચ ભવતિ ગુણાનુસ્મરણતા ચ । કતમૈર્દશભિઃ । ઇત્યપિ સ ભગવાંસ્તથાગતો ઽર્હન્સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાનિતિ । તત્રાવિતથવચનાત્તથાગતઃ । સર્વપ્રાપ્તયાર્થપ્રાપ્તત્વાત્ અનુત્તરપુણ્યક્ષેત્રત્વાત્ પૂજાર્હત્વાચ્ચાર્હન્ । યથાવત્પરમાર્થેન ધર્માનુબોધાત્સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । તિસૃભિર્વિદ્યાભિર્યથાસૂત્રોક્તેન ચ ચરણેન વિપશ્યનાશમથપક્ષોભયસુસમ્પન્નત્વાદ્વિદ્યાચરણસમ્પન્નઃ । પરમોત્કર્ષગમનાદપુનઃ પ્રત્યાગમનાચ્ચ સુગતઃ । સત્ત્વધાતુલોકધાત્વોઃ સર્વાકારેણ ક્લેશવ્યવદાનજ્ઞાનાલ્લોકવિત્ । પરમચિત્તદમોપાયજ્ઞતયા એકસ્યૈવ લોકે પુરુષભૂતસ્ય ચ પ્રાદુર્ભાવાત્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ । ચક્ષુર્ભૂતત્વાજ્જ્ઞાનાર્થધર્મતત્ત્વ ભૂતત્વાદ્ વ્યક્તસ્યાર્થસ્ય નિર્ણેતૃત્વાત્ સર્વાર્થપ્રતિસરણત્વાદવ્યુત્પન્નસ્યાર્થસ્ય વ્યુત્પાદકત્વા દુત્પન્નસ્ય સંશયસ્યોચ્છેદકત્વાત્ ગમ્ભીરાણાં સ્થાનાનાં વિવરણાત્ પર્યવદાપકત્વાત્તન્મૂલત્વાત્ સર્વધર્માણાં તન્નેતૃકત્વાત્તત્પ્રતિસરણત્વાત્ સર્વદુઃખસ્ય નિઃસરણં શાસ્તિ વ્યપદિશતિ સમ્યગ્દેવમનુષ્યાણામ્ । તસ્માચ્છાસ્તા દેવમનુષ્યાણામિત્યુચ્યતે । અર્થોપસંહિતસ્ય ધર્મરાશેરનર્થોપસંહિતસ્ય ધર્મરાશેર્ન્નૈવાર્થોપસંહિતસ્ય નાનાર્થોપસંહિતસ્ય ધર્મરાશેઃ સકલસર્વાકારાભિસંબોધાદ્ બુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । સર્વમારબલમહાસંગ્રામાવભઙ્ગાદ્ભગવાન્ ।
તત્ર પ્રભૂતૈરપિ કલ્પૈરેકસ્યાપિ બુદ્ધસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ન ભવતિ । એકસ્મિન્નેવ ચ કલ્પે પ્રભૂતાનાં બુદ્ધાનામુત્પાદો ભવતિ । તેષુ તેષુ ચ દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષ્વપ્રમેયાણામેવ બુદ્ધાનામુત્પાદો વેદિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । સન્તિ દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયાસંખ્યેયા બોધિસત્ત્વા યે તુલ્યકાલકૃતપ્રણિધાનાસ્તુલ્યસંભારસમુદાગતાશ્ચ । યસ્મિન્નેવ દિવસે પક્ષે માસે સંવત્સરે એકેન બોધિસત્ત્વેન બોધૌ ચિત્તં પ્રણિહિતં તસ્મિન્નેવ દિવસે પક્ષે માસે સંવત્સરે સર્વૈઃ । યથા ચૈક ઉત્સહિતો ઘટિતો વ્યાયચ્છિતશ્ચ તથા સર્વે । તથાહિ દૃશ્યન્તે ઽસ્મિન્નેવ લોકધાતાવનેકાનિ બોધિસત્ત્વશતાનિ યાનિ તુલ્યકાલપ્રણિધાનાનિ તુલ્યત્યાગાનિ તુલ્યક્ષાન્તિકાનિ તુલ્યવીર્યાણિ તુલ્યધ્યાનાનિ તુલ્યપ્રજ્ઞાનાનિ । પ્રાગેવ દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષુ । બુદ્ધક્ષેત્રાણ્યપિ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાણ્યપ્રમેયાસંખ્યેયાનિ દશસુ દિક્ષુ સંવિદ્યન્તે । ન ચ તુલ્યસંભારસમુદાગતયોર્દ્વયોસ્તાવદ્બોધિસત્ત્વયોરેકસ્મિન્ લોકધાતૌ બુદ્ધક્ષેત્રે યુગપદુત્પત્ત્યવકાશો ઽસ્તિ પ્રાગેવાપ્રમેયાસંખ્યેયાનામ્ । ન ચ પુનસ્તુલ્યસંભારાણાં ક્રમેણાનુપરિપાટિકયા ઉત્પાદોયુજ્યતે । નાપિ સર્વેણ સર્વમનુત્પાદ એવ યુજ્યતે । તસ્માદ્દશસુ દિક્ષ્વપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ યથા પરિશોધિતેષુ તથાગતશૂન્યેષુ તે તુલ્યસંભારા બોધિસત્ત્વા અન્યોન્યેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષૂત્પદ્યન્ત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । તદનેન પર્યાયેણ બહુષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધબાહુલ્યમેવ યુજ્યતે । ન ચૈકસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે દ્વયોસ્તથાગતયોર્યુગપદુત્પાદો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । દીર્ઘરાત્રં ખલુ બોધિસત્ત્વેનૈવં પ્રણિધાનમનુબૃંહિતં ભવતિ । યથાહમેકો ઽપરિણાયકે લોકે પરિણાયકઃ સ્યાં સત્ત્વાનાં વિનેતા સર્વદુઃખેભ્યો વિમોચયિતા પરિનિર્વાપયિતેતિ । યસ્યૈવં દીર્ઘરાત્રં પ્રણિધાનમનુબૃંહયતઃ સમ્યક્ પ્રતિપત્તિપરિગૃહીતમૃધ્યત્યેવ તત્ । પુનશ્ચ શક્ત એકસ્તથાગતસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે એકસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વબુદ્ધકાર્ય કર્તુમ્ । અતો દ્વિતીયસ્ય તથાગતસ્ય વ્યર્થ એવોત્પાદઃ સ્યાત્ । ભૂયશ્ચૈકસ્ય તથાગતસ્ય લોકે ઉત્પાદાત્સત્ત્વાનામ્ એવાર્થકરણપ્રસિદ્ધિઃ પ્રચુરતરા ભવતિ પ્રદક્ષિણતરા । તત્કસ્ય હેતોઃ । તેષામેવં ભવત્યયમેવ કૃત્સ્ને જગત્યેકસ્તથાગતો ન દ્વિતીયઃ । અસ્મિઞ્જનપદચારિકાં વા વિપ્રકાન્તે પરિનિર્વૃતે વા નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ દ્વિતીયઃ । ( દુત્ત્ 66 ) યસ્યાસ્માભિરન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરિતવ્યં સ્યાત્ ધર્મો વા શ્રોતવ્ય ઇતિ વિદિત્વા ઽતિત્વરન્તે ઘનતરેણ છન્દવ્યાયામેન બ્રહ્મચર્યવાસાય સદ્ધર્મશ્રવણાય ચ । બુદ્ધબહુત્વંતુ તે ઉપલભ્ય નાતિત્વરેરન્ । એવમેષામેકસ્ય બુદ્ધસ્યોત્પાદાત્સ્વાર્થે કરણપ્રસિદ્ધિઃ પ્રચુરતરા ચ ભવતિ પ્રદક્ષિણતરા ચ ।
તત્ર સર્વબુદ્ધાનાં સર્વં સમસમં ભવતિ નિર્વિશિષ્ટં સ્થાપયિત્વા ચત્વારિ સ્થાનાનિ-આયુર્નામ કુલં કાયઞ્ચ । ઇત્યેષાઞ્ચતુર્ણાં ધર્માણાં હ્રાસવૃદ્ધ્યા વિલક્ષણતા બુદ્ધાનામ્ । ન ત્વન્યેન કેનચિત્ । ન ચ સ્ત્રી અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમસંબુધ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ । તથા હિ બોધિસત્ત્વઃ પ્રથમસ્યૈવ કલ્પાસંખ્યેયસ્યાત્યયાત્ । સ્ત્રીભાવં વિજહાતિ । બોધિમણ્ડનિષદનમુપાદાય ન પુનર્જાતુ સ્ત્રી ભવતિ । પ્રકૃત્યા ચ બહુક્લેશો દુષ્પ્રજ્ઞશ્ચ ભવતિ સર્વો માતૃગ્રામઃ । ન ચ પ્રકૃત્યા બહુક્લેશસન્તાનેન દુષ્પ્રજ્ઞસન્તાનેન ચ શક્યમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ ।
એવમિયમનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ સ્વભાવતો ઽપિ યથાનિર્દિષ્ટા યથાભૂતં વેદિતવ્યા । પરમતો ઽપિ ગુણનિર્દેશાનુસ્મરણતો ઽપિ સંભવતો ઽપિ વિશેષતો ઽપિ યથાનિર્દિષ્ટા યથાભૂતં વેદિતવ્યા । અપિ ત્વચિન્ત્યૈવ સર્વતર્કમાર્ગસમતિક્રાન્તત્વાદપ્રમેયાસંખ્યેયગુણસમુદિતત્વાદનુત્તરૈવ ચ સમ્યક્સંબોધિઃ સર્વશ્રાવક-પ્રત્યેકબુદ્ધતથાગતાનાભિ નિર્વૃત્તયે ભવતિ । તસ્માદેષૈવ બોધિરગ્ર્યા શ્રેષ્ઠા વરા પ્રણીતેતિ ।

ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને સપ્તમં બોધિપટલમ્ ।
બલગોત્રપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.8)
નિર્દિષ્ટં તાવદ્યત્ર બોધિસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્ । યથા પુનઃ શિક્ષિતવ્યં તદ્વક્ષ્યામિ ।
ઉદ્દાનમ્ ।
અધિમુક્તેર્બહુલતા ધર્મપર્યેષ્ટિદેશના ।
પ્રતિપત્તિસ્તથા સમ્યગવવાદાનુશાસનમ્ ।
ઉપાયસહિતં કાયવાઙ્મનઃકર્મ પશ્ચિમમ્ ।
ઇહાદિત એવ બોધિસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ શિક્ષિતુકામેનાધિમુક્તિબહુલેન ભવિતવ્યં ધર્મેપર્યેષકેણ ધર્મદેશકેન ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નેન સમ્યગવવાદાનુશાસકેન સમ્યગવવાદાનુશાસન્યાઞ્ચ સ્થિતેન ઉપાયપરિગૃહીતકાયવાઙ્મનઃકર્મણા ચ ભવિતવ્યમ્ ।
કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વો ઽધિમુક્તિબહુલો ભવતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વો ઽષ્ટવિધે ઽધિમુક્ત્યધિષ્ઠાને શ્રદ્ધાપ્રસાદપૂર્વંકેણ નિશ્ચયેન રુચ્યા સમન્વાગતો ભવતિ । ત્રિષુ રત્નેષુ બુદ્ધધર્મંસંઘગુણેષુ બુદ્ધબોધિસત્ત્વપ્રભાવે ચ યથાનિર્દિષ્ટે તત્ત્વાર્થે ચ યથાનિર્દિષ્ટે હેતૌ ચ ફલે ચ વિચિત્રે યથાયોગપતિતે અવિપરીતે પ્રાપ્તવ્યે ચાર્થે સમર્થો ઽહં પ્રાપ્તુમિતિ । યથા પ્રાપ્તવ્યે અર્થે એવં પ્રાપ્ત્યુપાયે અસ્ત્યયં પ્રાપ્ત્યુપાયઃ પ્રાપ્તવ્યસ્યાર્થસ્યેતિ । તત્ર પ્રાપ્તવ્યો ઽયથા બોધિરનુત્તરા । પ્રાપ્ત્યુપાયઃ પુનઃ સર્વે બોધિસત્ત્વશિક્ષામાર્ગાઃ । તથા સુભાષિતે સુલપિતે સુપ્રવ્યાહૃતે ઽધિમુક્તિસ્તદ્યથા સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણાદિષુ ધર્મેષુ ।
તત્રાસ્મિન્નષ્ટવિધે ઽધિમુક્ત્યાધિષ્ઠાને બોધિસત્ત્વસ્ય દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામધિમુક્તિબહુલતા વેદિતવ્યા । અધિમુક્ત્યભ્યાસબહુલીકારતશ્ચ તીવ્રક્ષાન્તિસન્નિવેશતશ્ચ ।
તત્ર ધર્મં બોધિસત્ત્વઃ પર્યેષમાણઃ કિં પર્યેષતે । કથં પર્યેષતે । કિમર્થં ( દુત્ત્ 68 ) પર્યેષતે । સમાસતો બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વપિટકઞ્ચ પર્યેષતે શ્રાવકપિટકઞ્ચ । વાહ્યકાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ લૌકિકાનિ ચ શિલ્પકર્મપસ્થાનાનિ પર્યેષતે ।
તત્ર દ્વાદશાઙ્ગાદ્વચોગતાદ્યદ્વૈપુલ્યં તદ્વોધિસત્ત્વપિટકમ્ । અવશિષ્ટં શ્રાવકપિટકં વેદિતવ્યમ્ । બાહ્યકાનિ પુનઃ શાસ્ત્રાણિ સમાસતસ્ત્રીણિ । હેતુશાસ્ત્રં શબ્દશાસ્ત્રં ચિકિત્સક શાસ્ત્રઞ્ચ । તત્ર લૌકિકાનિ શિલ્પકર્મસ્થાનાન્યનેકવિધાનિ બહુનાનાપ્રકારાણિ । સુવર્ણકારાયસ્કારમણિકારકર્મજ્ઞાનપ્રભૃતીનિ । તાન્યેતાનિ સર્વવિદ્યાસ્થાનપરિગૃહીતાનિ પઞ્ચવિદ્યાસ્થાનાનિ ભવન્તિ । અધ્યાત્મવિદ્યા હેતુવિદ્યા શબ્દવિદ્યા વ્યાધિચિકિત્સાવિદ્યા શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યા ચ । ઇતીમાનિ પઞ્ચ વિદ્યાસ્થાનાનિ યાનિ બોધિસત્ત્વઃ પર્યેષતે । એવમનેન સર્વવિદ્યાસ્થાનાનિ પર્યેષિતાનિ ભવન્તિ ।
તત્ર બુદ્ધવચનમધ્યાત્મશાસ્ત્રમિત્યુચ્યતે । તત્પુનઃ કત્યાકારં પ્રવર્તતે । એવં યાવલ્લૌકિકાનિ શિલ્પકર્મસ્થાનાનિ કત્યાકારાણિ પ્રવર્તન્તે । બુદ્ધવચનં સમાસતો દ્વ્યાકારં પ્રવર્તતે । સમ્યઘેતુફલપરિદીપનાકારં કૃતાવિપ્રહાણા કૃતાનભ્યાગમપરિદીપનાકારઞ્ચ । હેતુશાસ્ત્રમપિ દ્વ્યાકારમ્ । પરોપારંભકથાનુશંસપરિદીપનાકારં પરતશ્ચેતિવાદવિપ્રમોક્ષાનુશંસપરિદીપનાકારઞ્ચ । શબ્દશાસ્ત્રમપિ દ્વ્યા કારમ્ । ધાતુરૂપસાધનવ્યવસ્થાનપરિદીપનાકારં વાક્સંસ્કારાનુશંસપરિદીપનાકારઞ્ચ । ચિકિત્સાશાસ્ત્રઞ્ચતુરાકારં પ્રવર્તતે । આવાધકોશલપરિદીપનાકરમ્ । આવાધસમુત્થાનકૌશલપરિદીપનાકારમ્ । ઉત્પન્નસ્યાવાધસ્ય પ્રહાણકૌશલપરિદીપનાકારમ્ । પ્રહાણસ્ય ચાવાધસ્યાયત્યામનુત્પાદકૌશલપરિદીપનાકારમ્ । લૌકિકાનિ શિલ્પકર્મસ્થાનજ્ઞાનાનિ
સ્વકસ્વકશિલ્પકર્મસ્થાનાનુષ્ઠાનકાર્યપરિનિષ્પત્તિપરિદીપનાકારાણિ ।
કથઞ્ચ બુદ્ધવચનમવિપરીતં હેતુફલં પરિદીપયતિ । દશેમે હેતવઃ અવિપરીતં હેતુવ્યવસ્થાનં સર્વહેતુસંગ્રહે વેદિતવ્યાઃ સંક્લેશાય વા વ્યવદાનાય વા લૌકિનામપિ ચ તેષાં સસ્યાદીનામવ્યાકૃતાનાં પ્રવૃત્તયે । દશ હેતવઃ ( દુત્ત્ 69 ) કતમે । અનુવ્યવહારહેતુઃ । અપેક્ષાહેતુઃ । આક્ષેપહેતુઃ । પરિગ્રહહેતુઃ । અભિનિર્વૃત્તિહેતુઃ । આવાહકહેતુઃ પ્રતિનિયમહેતુઃ । સહકારિહેતુઃ વિરોધહેતુઃ । અવિરોધહેતુશ્ચ ।
તત્ર સર્વધર્માણાં યન્નામ નામપૂર્વિકા ચ સંજ્ઞા સંજ્ઞાપૂર્વકશ્ચાભિલાપઃ । અયમુચ્યતે તેષાં ધર્માણામનુવ્યવહારહેતુઃ । તત્ર યદપેક્ષં યદ્ધેતુકં યસ્મિન્ વસ્તુન્યર્થિત્વમુપાદાનઞ્ચ ભવત્યયમસ્યોચ્યતે ઽપેક્ષાહેતુઃ । તદ્યથા હસ્તાપેક્ષં હસ્તહેતુકમાદાનકર્મ । પાદાપેક્ષં પાદહેતુકમભિક્રમપ્રતિક્રમકર્મ । પર્વાપેક્ષં પર્વહેતુકં સમિઞ્જિતપ્રસારિતકર્મ । જિઘત્સાપિપાસાપેક્ષં જિઘત્સાપિપાસાહેતુકં ભોજનપાનાદાનં પર્યેષણતા ચ । ઇત્યેવંભાગીયો ઽપ્રમાણ-નયાનુગતઃ અપેક્ષાહેતુર્વેદિતવ્યઃ । તત્ર બીજમાવસાનિકસ્ય સ્વફલસ્યાક્ષેપહેતુઃ । બીજનિર્મુક્તઃ તદન્યઃ પ્રત્યયઃ પરિગ્રહહેતુઃ । તદેવ બીજં સ્વફલસ્ય નિર્વૃત્તિહેતુઃ । તત્પુનર્બીજનિર્વૃત્તં ફલમુત્તરસ્ય બીજાક્ષિપ્તસ્ય ફલસ્યાવાહકહેતુઃ નાનાવિજાતીય-વિભિન્નકારણત્વં પ્રતિનિયમહેતુઃ । યશ્ચાપેક્ષાહેતુઃ યશ્ચાક્ષેપહેતુઃ યશ્ચ પરિગ્રહહેતુર્યશ્ચ નિર્વૃત્તિહેતુર્યશ્ચાવાહકહેતુર્યશ્ચ પ્રતિનિયમહેતુરિત્યેતાન્ સર્વાન્ હેતૂન્ એકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય સહકારિહેતુરિત્યુચ્યતે । ઉત્પત્તાવાન્તરાયિકો હેતુવિરોધહેતુઃ । અન્તરાયવૈકલ્યમવિરોધહેતુઃ ।
તત્ર વિરોધઃ સમાસતઃ ષડ્વિધઃ । વાગ્વિરોધઃ । તદ્યથા શાસ્રાણિ પૂર્વાપરવિરુદ્ધાનિ ભવન્તિ તદેકત્યાનાં શ્રમણબ્રાહ્મણાનામ્ યુક્તિવિરોધઃ । સાધ્યસ્ય જ્ઞેયસ્યાર્થસ્ય સાધનાયોપપત્તિસાધનયુક્તિરયુજ્યમાના ભવતિ । ઉત્પતિવિરોધઃ । તદ્યથા ઉત્પત્તિ પ્રત્યયવૈકલ્પાદુત્પત્ત્યાન્તરાયિકધર્મસાન્નિધ્યાચ્ચોપત્તિર્ન ભવતિ । સહવસ્થાન વિરોધઃ । તદ્યથા આલોકતમસો રાગદ્વેષયોઃ સુખદુઃખયોઃ । વિપ્રત્યનીકવિરોધઃ । તદ્યથા અહિનકુલયોર્માર્જારમૂષિકયોરન્યોન્યપ્રત્યર્થિકયોશ્ચ પ્રત્યમિત્રયોઃ । વિપક્ષપ્રાતિપક્ષિકશ્ચ વિરોધઃ । તદ્યથા ઽશુભભાવના-કામરાગયોઃ મૈત્રીભાવના-વ્યાપાદયોઃ કરુણાભાવનાવિહિંસયોઃ બોધ્યઙ્ગાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગભાવનાયાઃ સર્વક્લેશાનાઞ્ચ ત્રૈધાતુકાવચરાણામ્ અસ્મિંસ્ત્વર્થે ઉત્પત્તિવિરોધ એવાભિપ્રેતઃ ।
પુનઃ સર્વેષામેષાં હેતૂનાં દ્વાભ્યાં હેતુભ્યાં સંગ્રહઃ । જનકેન ચ હેતુના ( દુત્ત્ 70 ) ઉપાયહેતુના ચ । યદાક્ષેપકં નિર્વર્તકઞ્ચ બીજં તજ્જનકો હેતુઃ । અવશિષ્ટા હેતવ ઉપાયહેતુર્વેદિતવ્યઃ ।
ચત્વારઃ પ્રત્યયાઃ હેતુપ્રત્યયઃ સમનન્તરપ્રત્યયઃ આલમ્બનપ્રત્યયઃ અધિપતિપ્રત્યયશ્ચ । તત્ર યો જનકો હેતુઃ સઃ હેતુપ્રત્યયઃ । યઃ પુનરુપાયહેતુઃ સો ઽધિપતિપ્રત્યયો વેદિતવ્યઃ । સમનન્તરપ્રત્યયશ્ચાલમ્બનપ્રત્યયશ્ચ ચિત્તચૈતસિકાનામેવ ધર્માણામ્ । તથા હિ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ પ્રાગુત્પન્નાવકાશદાનપરિગૃહીતા આલમ્બનપરિગૃહીતાશ્ચ પ્રાદુર્ભવન્તિ પ્રવર્તન્તે ચ । તસ્માત્સમનન્તરપ્રત્યય આલમ્બનપ્રત્યયશ્ચ પરિગ્રહહેતુના સંગૃહીતૌ વેદિતવ્યૌ ।

તત્ર કથમેભિર્દશભિર્હેતુભિઃ સર્વલૌકિકા ભાવાઃપ્રવર્તન્તે । કથઞ્ચ સંક્લેશો ભવતિ । કથઞ્ચ વ્યવદાનમ્ । યાનીમાનિ વિવિધાનિ સસ્યાનિ ધાન્યસંખ્યાતાનિ લોકે યૈરયં લોકો જીવિકાં કલ્પયતિ તેષાં તાવદ્યદિદં નામ સંજ્ઞા વ્યાગ્વ્યાહારો વિવિધસ્તદ્ યથા યવશાલિગોધૂમતિલમુદ્ગમાષકુલત્થાદિકઃ । અયમેષામનુવ્યવહારહેતુઃ યવા આનીયન્તાં દીયન્તાં પિષ્યન્તાં સ્થાપ્યન્તામિત્યેવમાદિકસ્ય વ્યવહારસ્ય યથા યવા એવમવશિષ્ઠેષ્વપિ વેદિતવ્યમ્ જિઘત્સાપિપાસાદૌર્બલ્યં કાયસ્થિત્યપેક્ષં કવડીકારાહારાસ્વાદાપેક્ષઞ્ચ । તેષ્વર્થિત્વં પર્યેષણા ઉપનાદાનમુપભોગશ્ચ ભવતિ । અયમેષામપેક્ષાહેતુઃ । યતો યતઃ સ્વબીજાદ્ યસ્ય [યસ્ય] સસ્યસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ તદ્બીજં તસ્યાક્ષેપહેતુઃ । પૃથિવીવૃષ્ટ્યાદિકઃ પ્રત્યયો ઽડ્કુરપ્રાદુર્ભાવાય પરિગ્રહહેતુઃ તદ્બીજં તસ્યાઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિહેતુઃ । સ ખલ્વઙ્કુરકાણ્ડ પત્રપરંપરાસન્તાનસ્તસ્યાઃ સસ્યનિષ્પત્તેઃ સસ્યપરિપાકગ્યાવાહકહેતુઃ । યવબીજાચ્ચ યવાઙ્કુરસ્ય યવસસ્યસ્ય ચ પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ નાન્યસ્ય । એવં પરિશિષ્ટેભ્યો વેદિતવ્યમ્ । અયમેષાં પ્રતિનિયમહેતુઃ । સર્વે ચૈતે અપેક્ષાહેતુમુપાદાય પ્રતિનિયમહેત્વન્તાહેત વઃ સસ્યસ્યાભિનિષ્પત્તયે સહકારિહેતુઃ । ન હિ તદ્ધાન્યમન્યતમહેતુવૈકલ્યાન્નિષ્પદ્યતે । તસ્માત્સર્વા સા સામગ્રી સહકારિહેતુરિત્યુચ્યતે । અશનિ-સસ્યરોગનિપાતાદયો ઽન્તરાયા વિરોધહેતુઃ । તદ્વૈકલ્યં નાનન્તરાયઃ અવિરોધહેતુઃ । એવમેતે દશ હેતવસ્તદન્યેષ્વપિ લૌકિકેષુ ભાવેષુ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ । તદ્યથા ધાન્યપરિગ્રહે ।
તત્ર સર્વસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય યદિદં નામસંજ્ઞા-વાગ્વ્યાહારઃ તદ્યથા અવિદ્યા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામરૂપંવિસ્તરેણ યાવજ્જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ । ઇત્યયન્તાવત્ સંક્લેશસ્યાનુવ્યવહારહેતુઃ । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવજ્જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિત્યેવમાદિકસ્ય અનુવ્યવહારસ્ય વિષયાસ્વાદાપેક્ષા ચૈષુ ભવાઙ્ગેષુ પ્રવૃતિઃ । અયમસ્ય સંક્લેશસ્યાપેક્ષાહેતુઃ । અવિદ્યાદીનાં ધર્માણાં દૃષ્ટે ધર્મે યાનિ બીજાનિ જાતસ્ય ભૂતસ્યેહ તાન્યન્યજાન્મિકસ્ય જાતિજરામરણસ્યાક્ષેપહેતુઃ । અસત્પુરુષસંસેવા ઽસદ્ધર્મશ્રવણમયોનિશોમનસ્કારઃ પૂર્વાભ્યાસાવેધશ્ચાવિદ્યાદીનામુત્પત્તયે પરિગ્રહહેતુઃ । સ્વકસ્વકં બીજમવિદ્યાદીનાં નિર્વૃંત્તિહેતુઃ । તે પુનરવિદ્યાદયો ભવપર્યવસાના ઉત્તરોત્તરાવાહનપારંપર્યેણ તસ્યાન્યજાન્મિકસ્ય જાતિજરામરણસ્યાવાહકહેતુઃ । અન્યે સહ સ્વવીર્યૈરવિદ્યાદયો ભવપર્યવસાના નરકોપપત્તયે સંવર્તન્તે । અન્યે તિર્યક્પ્રેતમનુષ્યદેવોપપત્તયે । ઇત્યેયં સંક્લેશસ્ય પ્રતિનિયમહેતુઃ । અપેક્ષાહેતુમાદિં કૃત્વા સર્વ એતે હેતવઃ પ્રતિનિયમહેતુપર્યવસાનાઃ સહકારિહેતુરિત્યુચ્યતે । તસ્ય પુનઃ સંક્લેશસ્ય વિરોધહેતુઃ ગોત્રસંપદ્ બુદ્ધાનામુત્પાદઃ સદ્ધર્મસ્ય દેશના સત્પુરુષસંસેવા સદ્ધર્મશ્રવણં યોનિશો મનસ્કારો ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિઃ સર્વે ચ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ । અવિરોધહેતુરેષામેવ યથોદ્દિષ્ટાનાં ધર્માણાં વૈકલ્યં વિરહિતત્વમ્ । એવમેભિર્દશભિર્હેતુભિઃ સર્વઃ સંક્લેશઃ સર્વસત્ત્વાનાં વેદિતવ્યઃ । તત્ર યઃ સર્વેષુ વ્યવદાનપક્ષ્યેષુ ધર્મેંષુ નિરોધે ચ નિર્વાણે નામસંજ્ઞાવાગ્વ્યાહારઃ । અયં વ્યવદાનસ્યાનુવ્યવહારહેતુઃ । ઇતીમાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્ પ્રહાણાનિ યાવદાર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગંઃ । અવિદ્યાનિરોધાચ્ચ સંસ્કારનિરોધો વિસ્તરેણ યાવજ્જાતિનિરોધાજ્જરામરણનિરોધ ઇત્યસ્યૈવંભાગીયસ્યાનુવ્યવહારસ્ય । તત્ર યા સંસ્કારાદીનવાપેક્ષા વ્યવદાનપર્યેષણા વ્યવદાનપરિગ્રહો વ્યવદાનપરિનિષ્પત્તિઃ અયમસ્યાપેક્ષાહેતુઃ । યા ગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્ય ગોત્રસંપત્ સોપધિશેષ [નિરૂપધિશેષ] નિર્વાણાધિગમાય પૂર્વઙ્ગમાય । [અયં] વ્યવદાનસ્યાક્ષેપહેતુઃ । સત્પુરુષસંસેવા સદ્ધર્મશ્રવણં યોનિશોમનસ્કારઃ પૂર્વકૃતશ્ચેન્દ્રિયપરિપાકઃ પરિગ્રહહેતુઃ । તાનિ ગોત્રસંગૃહીતાન્યનાસ્રવબોધિપક્ષ્યધર્મબીજાનિ તેષાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામભિનિર્વૃત્તિહેતુઃ તે પુનઃ સ્વબીજાન્નિર્વૃત્તા બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સોપધિશેષ-નિરુપધિશેષનિર્વાણધાત્વોઃ ક્રમેણાવાહકહેતુઃ । ( દુત્ત્ 72 ) તત્ર યચ્છ્રાવકગોત્રં શ્રાવકયાનેન પરિનિર્વાણાય સંવર્તતે પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન પરિનિર્વાણાય સંવર્તતે મહાયાનગોત્રં મહાયાનેન પરિનિર્વાણાય સંવર્તતે અયં વ્યવદાનસ્ય પ્રતિનિયમહેતુઃ । યશ્ચાપેક્ષાહેતુર્વ્યવદાનપક્ષ્યો યશ્ચ યાવત્ પ્રતિનિયમહેતુરયમસ્ય સહકારિહેતુરિત્યુચ્યતે । ગોત્રાસમ્પન્નતા બુદ્ધાનામનુત્પાદઃ અક્ષણેપપત્તિરસત્પુરુષસંસેવા ઽસદ્ધર્મશ્રવણમયોનિશોમનસ્કારો મિથ્યાપ્રતિપત્તિઃ વિરોધહેતુઃ । અસ્યૈવ વિરોધહેતોર્યદ્વૈકલ્યવિરહિતત્વમયમુચ્યતે ઽવિરોધહેતુઃ । તત્ર યઃ સંક્લેશપક્ષ્યો વિરોધહેતુઃ સ વ્યવદાનહેતુર્દ્રષ્ટવ્યઃ । યો વ્યવદાનપક્ષ્યો વિરોધહેતુઃ સ સંક્લેશહેતુર્દ્રષ્ટવ્યઃ । એવં એભિર્દશભિર્હેતુભિઃ સંક્લેશો દશભિરેવ વ્યવદાનં ભવત્યતીતે ઽપ્યધ્વન્યભૂદનાગતે ઽપ્યધ્વનિ ભવિષ્યતિ સંક્લેશાય વા વ્યવદાનાય વા ન એભ્ય ઉત્તરિ ન એભ્યો ભૂયાનન્યો હેતુર્વિદ્યતે ।
તત્ર ફલં કતમત્ । સમાસતઃ પઞ્ચ ફલાનિ । વિપાકફલં નિષ્યન્દફલં વિસંયોગફલં પુરુષકારફલમધિપતિફલઞ્ચ ।
અકુશલાનાં ધર્માણામપાયેષુ વિપાકો વિપચ્યતે । કુશલસાસ્રવાણાં સુગતૌ । તદ્વિપાકફલમ્ । યત્પુનરકુશલાભ્યાસાદકુશલારામતા સંતિષ્ઠતે અકુશલબહુલતા કુશલાભ્યાસાત્કુશલારામતા કુશલબહુલતા પૂર્વકર્મસાદૃશ્યેન વા પશ્ચાત્ફલાનુવર્તનતા તન્નિષ્યન્દફલમ્ । આર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય ક્લેશનિરોધો વિસંયોગફલમ્ । યઃ પુનલૌકિકેન માર્ગેણ ક્લેશનિરોધઃ સ નાત્યન્તમનુવર્તતે પૃથગ્જનાનામ્ । તસ્માત્તન્ન વિસંયોગફલમ્ । યત્પુનરેકત્યદૃષ્ટે ધર્મે ઽન્યતમાન્યતમેન શિલ્પકર્મસ્થાનસન્નિશ્રિતેન પુરુષકારેણ યદિ વા કૃષ્યા યદિ વા વણિજ્યયા યદિ વા રાજપૌરુષ્ટેણ લિપિ-ગણન-ન્યસન-સંખ્યા-મુદ્રયા સસ્યાદિકં લાભાદિકઞ્ચ ફલમભિનિર્વર્તયતિ ઇદમુચ્યતે પુરુષકારફલમ્ । ચક્ષુવિજ્ઞાનઞ્ચુક્ષુરિન્દ્રિયસ્યાધિપતિફલમ્ । એવં યાવન્મનોવિજ્ઞાનં મનૈન્દ્રિયસ્ય । તથા પ્રાણૈરવિયોગો જીવિતેન્દ્રિયસ્ય । ઇતિ સર્વેષામિન્દ્રિયસ્ય । ઇતિ સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં દ્વાવિંશતીનાં સ્વેન સ્વેનાધિપત્યેન યત્ફલં નિર્વર્તતે તદધિપતિફલં વેદિતવ્યમ્ । તચ્ચાધિપત્યં દ્વાવિંશતીનામિન્દ્રિયાણાં વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથા વસ્તુ સંગ્રહણ્યામ્ । ( દુત્ત્ 73 ) એવં હિ બોધિસત્ત્વો બુદ્ધવચનં સમ્યઘેતુફલપરિદીપનાકારં વિદિત્વા સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલગોત્રમાસેવનાન્વયાત્ ક્રમેણ વિશોધયતિ વિવર્ધયતિ ચ ।

ન ચાકૃતમન્યકૃતં વા કસ્યચિદ્વિપચ્યતે । ન ચ સ્વયં કૃતાનાં કર્મણાં કલ્પશતૈરપિ પ્રણાશો ભવતિ ફલદાનં પ્રતિ । એવમકૃતાનભ્યાગમકૃતાવિપ્રણાશં બુદ્ધવચનં પરિદીપિતં બોધિસત્ત્વો યથાભૂતં જ્ઞાત્વા કર્મ-સ્વકતા-જ્ઞાનબલગોત્રં ક્રમેણ વિશોધયતિ વિવર્ધયતિ ચ ।
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વઃ શ્રુતં પર્યેષતે । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્તીવ્રં ગૌરવમુપસ્થાપ્ય સુભાષિતે સુલપિતે ધર્મ પર્યેષતે । એવંરૂપશ્ચાસ્ય સમાસેન સુભાષિતગૌરવં પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ । યદસૌ બોધિસત્ત્વ એકસુભાષિતશ્રવણહેતોરપિ તપ્તાં જ્વલિતામપ્યયોમયીં ભૂમિં પરેણ પ્રામોદ્યેનાદરેણ પ્રવિશેદ્યદ્યન્યથા સુભાષિતશ્રવણં ન લભેત પ્રાગેવ પ્રભૂતસ્ય સુભાષિતસ્યાર્થે । યચ્ચ બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વે આત્મભાવે સમુચ્છ્રયે પ્રેમગૌરવં પ્રાગેવાન્યેષુ સર્વકાયપરિષ્કારેષુ ભોજનપાનાદિષુ । યચ્ચ સુભાષિતશ્રવણે પૂર્વકં પ્રેમગૌરવં પશ્ચિમં પ્રેમગૌરવમુપનિધાય શતતમીમપિ કલાં નોપૈતિ સહસ્રતમીમપિ સંખ્યામપિ કલામપિ ગણનામપ્યુપનિષદમપિ નોપૈતિ સ તથા સુભાષિતે ગૌરવજાતઃ સુભાષિતં શૃણ્વન્નખિન્નશ્ચ ભવત્ત્યતૃપ્તશ્ચ । શ્રાદ્ધશ્ચ ભવતિ પ્રસાદબહલશ્ચાર્દ્રસન્તાન ઋજુકદૃષ્ટિઃ । સગુણ કામતયા ધર્મકામતયા ધર્મભાણકમુપસંક્રામતિ નોપારમ્ભાભિપ્રાયેણ સગૌરવતયા ન માનસ્તમ્ભેન કિંકુશલગવેષણતયા ન આત્મોદ્ભાવનાર્થમ્ આત્માનઞ્ચ પરાંશ્ચ કુશલમૂલે સંનિયોજયિષ્યામીતિ ન લાભસત્કારહેતોઃ ।
સ એવમુપસંક્રમણસંપન્નઃ અસંક્લિષ્ટશ્ચ ધર્મ શૃણોત્યવિક્ષિપ્તશ્ચ ।
કથમસંક્લિષ્ટઃ શૃણોતિ । સ્તમ્ભસંક્લેશવિગતો ઽવમન્યનાસંક્લેશવિગતઃ લય-સંક્લેશવિગતશ્ચ ।
તત્ર ષડ્ભિરાકારૈઃ સ્તમ્ભસંક્લેશવિગતો ભવતિ । ચતુર્ભિરાકારૈરવમન્યાસંક્લેશવિગતો ભવતિ । એકેનાકારેણ લયસંક્લેશવિગતો ભવતિ । કાલેન શૃણોતિ સત્કૃત્ય શુશ્રૂષમાણો નાસૂયન્નનુવિધીયમાનો ઽનુપારમ્ભપ્રેક્ષી । એભિઃ ષડ્ભિરાકારૈઃ સ્તમ્ભસંક્લેશવિગતઃ ।
ધર્મે ગૌરવમુપસ્થાપ્ય ધર્મભાણકે પુદ્ગલે ગૌરવમુપસ્થાપ્ય ધર્મમપરિભવન્ ધર્મભાણકં પુદ્ગલમપરિભવન્ એભિશ્ચતુર્ભિરાકારૈરવમન્યનાસંક્લેશવિગતઃ શૃણોતિ ।
આત્માનમપરિભવન્ શૃણોતિ । અનેનૈકેનાકારેણ લયસંક્લેશવિગતઃ શૃણોતિ । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ અસંક્લિષ્ટો ધર્મ શૃણોતિ ।
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વઃ અવિક્ષિપ્તો ધર્મં શૃણોતિ । પઞ્ચભિરાકારૈઃ । આજ્ઞાચિત્ત એકાગ્રચિત્તઃ અવિહિતશ્રોત્રઃ સમાવર્જિતમાનસઃ સર્વચેતસા સમન્વાહૃત્ય ધર્મં શૃણોતિ । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ શ્રુતં પર્યેષતે ।
તત્ર કિમર્થં બોધિસત્ત્વઃ શ્રુતં પર્યેષતે । બુદ્ધવચનં તાવદ્ બોધિસત્ત્વઃ પર્યેષતે । સમ્યગ્ધર્માપ્રતિપત્તિ સંપાદનાર્થં પરેષાઞ્ચ વિસ્તરેણસંપ્રકાશનાર્થમ્ । હેતુવિદ્યાં બોધિસત્ત્વઃ પર્યેષતે તસ્યૈવ શાસ્ત્રસ્ય દુર્ભાષિતદુર્લપિતતાયા યથાભૂત પરિજ્ઞાનાર્થં પરવાદનિગ્રહાર્થં ચાપ્રસન્નાનામસ્મિંચ્છાસને પ્રસાદાય પ્રસન્નાનાઞ્ચ ભૂયોભાવાય । શબ્દવિદ્યાં બોધિસત્ત્વઃ પર્યેષતે । સંસ્કૃતલપિતાધિમુક્તાનાત્મનિ સંપ્રત્યયોત્પાદનાર્થં સનિરુક્તપદવ્યઞ્જનનિરૂપણતયા એકસ્ય ચાર્થસ્ય નાનાપ્રકારનિરુત્ત્યનુવ્યવહારાનુપ્રવેશાર્થમ્ । ચિકિત્સાશાસ્ત્રં બોધિસત્ત્વઃ પર્યેષતે સત્ત્વાનાં નાનાપ્રકારવ્યાધિવ્યુપશમનાર્થં મહાજનકાયસ્યાનુગ્રહાર્થમ્ । લૌકિકાનિ શિલ્પકર્મસ્થાનાનિ બોધિસત્ત્વઃ પર્યેષતે ઽલ્પકૃચ્છ્રેણ ભોગસંહરણાર્થં સત્ત્વાનામર્થાય સત્ત્વાનાઞ્ચ બહુમાનોત્પાદનાર્થં શિલ્પજ્ઞાનસંવિભાગેન ચાનુગ્રહસંગ્રહાર્થમ્ । સર્વાણિ ચ એતાનિ પઞ્ચવિદ્યાસ્થાનાનિ બોધિસત્ત્વઃ પર્યેષતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્મહાજ્ઞાનસમ્ભારપરિપૂણાર્થમ્ । ન હિ સર્વત્રૈવમશિક્ષમાણઃ ક્રમેણ સર્વજ્ઞજ્ઞાનમનાવરણં પ્રતિલભતે । યત્તાવદ્વોધિસત્ત્વઃ પર્યેષતે યથા ચ પર્યેષતે યદર્થઞ્ચ પર્યેષતે તન્નિર્દિષ્ટમ્ ।
તત્ર કિં બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં દેશયતિ । કથઞ્ચ દેશયતિ । કિમર્થઞ્ચ દેશયતિ । તત્ર યદેવ પર્યેષતે તદેવ દેશયતિ । યદર્થઞ્ચ પર્યેષતે તદર્થમેવ પરેષાં દેશયતિ । દ્વાભ્યાં પુનરાકારાભ્યાં દેશયતિ । અનુલોમાં ચ કથાં કથયતિ પરિશુદ્ધાં ચ । તત્ર ( દુત્ત્ 75 ) કથમનુલોમાં કથાં કથયતિ । અનુરૂપેણેર્યાપિથેન સ્થિતાય દેશયતિ નાપ્રતિરૂપેણ । ન ઉચ્ચતરકે આસને નિષણ્ણાયાગ્લાનાય નોદ્ગુન્ઠિકાકૃતાય ન પુરતો ગચ્છતે વિસ્તરેણ યથાસૂત્રં વેદિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ધર્મગુરવો હિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાઃ । ધર્મે હિ તત્ક્રિયમાણે પરેષામધિમાત્રં ધર્મગૌરવમુત્પદ્યતે । શ્રવણે ચાદરજાતા ભવન્તિ નાવજ્ઞાજાતાઃ । સર્વેષાં ચ દેશયતિ । નિરન્તરં સર્વં ચ દેશયતિ । ધર્મમાત્સર્યમકુર્વન્નાચાર્યમુષ્ટિં ધર્મેષુ કરોતિ । યથાક્રમં પદવ્યંજનમુદ્દિશતિ । યથાક્રમોદ્દિષ્ટં ચ પદવ્યંજનં યથાક્રમમેવાર્થતો વિભજતિ । અર્થોપસંહિતં ચ ધર્મમર્થં ચોદ્દિશતિ નાનર્થોપસંહિતમ્ । સંદર્શયિતવ્યાં સંદર્શયતિ સમાદાપયિતવ્યાં સમાદાપયતિ સમુત્તેજયિતવ્યાં સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયિતવ્યાં સંપ્રહર્ષયતિ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાપ્તાગમયુક્તાં ચ કથાં કરોતિ નાપ્રમાણયુક્તામ્ । સુગતિગમનાનુકૂલામપિ અવ્યાકુલામપિ સુપ્રવેશાંન ગહનાં ચતુરાર્યસત્યપ્રતિસંયુક્તામપિ સર્વાસાઞ્ચ પરિષદાં યા પરિષદ્ યા કથા યથાર્હતિ તાં તથાસ્યૈ કથં કરોતિ । એભિસ્તાવત્પઞ્ચદશભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વાનાં સત્ત્વેષ્વનુલોમા સર્વપરાર્થેષુ કથા વેદિતવ્યા ।
પુનશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ અપકારિષુ [સત્ત્વેષુ] મૈત્રચિત્તતામુપસ્થાપ્ય કથાં કરોતિ । દુશ્ચરિતચારિષુ સત્ત્વેષુ હિતચિત્તતામુપસ્થાપ્ય કથાં કથયતિ । સુખિતદુઃખિતેષુ સત્ત્વેષુ પ્રમત્તેષુ દીનેષુ હિતસુખાનુકમ્પાચિત્તતામુપસ્થાપ્ય કથાં કરોતિ । ન ચેર્ષ્યાપર્યવસ્થાનમધિપતિં કૃત્વા આત્માનમુત્કર્ષયતિ । ન પરાન્ પંસયતિ । નિરામિષેણ ચ ચિત્તેનાપ્રતિકાંક્ષમાણો લાભસત્કારશ્લોકં પરેષાં ધર્માન્ દેશયતિ ।
એભિઃ પઞ્ચભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વઃ પરિશુદ્ધાં કથાં કથયતિ । ત એતે સમાસતો વિંશતિરાકારા ભવન્તિ । કાલેન સત્કૃત્યાનુપૂર્વમનુસન્ધ્યનુસહિતં હર્ષયતા રોચ[યતા] તોષયતા ઉત્સાહયતા અનવસાદયતા યુક્તા સહિતા ઽવ્યવકીર્ણાનુધાર્મિકી યથા પરિષત્ મૈત્રચિત્તેન હિતચિત્તેનાનુકમ્પાચિત્તેનાનિશ્રિતેન લાભસત્કારશ્લોકે આત્માનમનુત્કર્ષયતા પરાંશ્ચાપંસયતા । એવં બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં ધર્મં દેશયતિ ।
[તત્ર] કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિઃ । સમાસતઃ પઞ્ચવિધા વેદિતવ્યા । તેષામેવ [યથા] પર્યેષિતાનાં યથોદ્ગૃહીતાનાં ધર્માણાં કાયેન વાચા મનસા ચાનુવર્તના સમ્યક્ ચિન્તના ભાવના ચ ।

યેષાં ધર્માણાં ભગવતા કાયેન વાચા મનસા ક્રિયા નિષિદ્ધા યેષાઞ્ચાભ્યનુજ્ઞાતા કાયેન વાચા મનસા ક્રિયા તસ્ય કાયવાઙ્મનસ્કર્મણસ્તથૈવ પરિવર્જનં પ્રતિનિષેવણા સમુદાનયતા ચ । કાયેન વાચા મનસા ચાનુવર્તના ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિરિત્યુચ્યતે ।
તત્ર સમ્યક્ ચિન્તના બોધિસત્ત્વસ્ય કતમા । ઇહ બોધિસત્ત્વ એકાકી રહોગતો યથાશ્રુતાં ધર્માંશ્ચિન્તયિતુકામસ્તુલયિતુકામ ઉપપરીક્ષિતુકામ આદિત એવાચિન્ત્યાનિ સ્થાનાનિ વિવર્જયિત્વા ધર્માંશ્ચિન્તયિતુમારભતે પ્રતતઞ્ચ ચિન્તયતિ । સાતસ્ય સત્કૃત્ય પ્રયોગેણ ન શ્લથમ્ । કિઞ્ચિચ્ચ બોધિસત્ત્વશ્ચિન્તાપ્રયુક્તો યુક્ત્યા વિચારયત્યનુપ્રવિશતિ । કિઞ્ચિદધિમુચ્યત એવ । અર્થપ્રતિસરણશ્ચ ભવતિ ચિન્તયન્ન વ્યઞ્જનપ્રતિસરણઃ । કાલાનદેશમહાપદેશાંશ્ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । આદિપ્રવેશેન ન ચિન્તાં પ્રવિશતિ । પ્રવિષ્ટશ્ચ પુનઃ પુનર્મનસિકારતઃ સારતામુપનયતિ । અચિંન્ત્યં વર્જયન્ બોધિસત્ત્વઃ સમ્મોહં ચિંત્તાવિક્ષેપં નાધિગચ્છતિ । પ્રતતં સાતત્ય-સત્કૃત્ય-પ્રયુક્તશ્ચિન્તયન્નવિજ્ઞાતપૂર્વઞ્ચાર્થ વિજાનાતિ લભતે વિજ્ઞાતઞ્ચ । પ્રતિલબ્ધમર્થં ન વિનાશયતિ ન સંપ્રમોષયતિ । યુક્ત્યા પુનઃ કિઞ્ચિત્ પ્રવિ[ચિન્વન્] પ્રવિશયન્ વિચારયન્ ન પરપ્રત્યયો ભવતિ । તેષુ યુક્તિપરીક્ષિતેષુ ધર્મેષુ કિઞ્ચિત્પુનરધિમુચ્યમાનો યે ઽપ્યસ્ય ધર્મેષુ ગમ્ભીરેષુ બુદ્ધિર્નાવગાહતે તથાગતગોચરા એતે ધર્મા નાસ્મદ્બુદ્ધિગોચરા ઇત્યેવમપ્રતિક્ષિપંસ્તાન્ ધર્માનાત્માનમક્ષતઞ્ચાનુપહતઞ્ચ પરિહરત્યનવદ્યમ્ । અર્થં પ્રતિસરન્ બોધિસત્ત્વો ન વ્યઞ્જનં બુદ્ધાનં ભગવતાં સર્વસન્ધ્યાય-વચનાન્યનુપ્રવિશતિ । કાલાપદેશમહાપદેશકુશલો બોધિસત્ત્વઃ તત્ત્વાર્થાન્ન વિચલયિતું ન વિકમ્પયિતું કેનચિત્ કથંચિચ્છક્યતે । આદિતશ્ચિન્તામનુપ્રવિશન્ બોધિસત્ત્વઃ અપ્રતિલબ્ધપૂર્વાં ક્ષાન્તિં પ્રતિલભતે । તામેવ પુનઃ પ્રતિલબ્ધાં ( દુત્ત્ 77 ) ક્ષાન્તિં સારતામુપનયન્ બોધિસત્ત્વઃ ભાવનામ નુપ્રવિશતિ । એભિરષ્ટાભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વશ્ચિન્તાસંગૃહીતાં ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિ પ્રતિપન્નો ભવતિ ।
ભાવના કતમા । સમાસતશ્ચતુર્વિધા વેદિતવ્યા । શમથો વિપશ્યના શમથવિપશ્યનાભ્યાસઃ શમથવિપશ્યનાભિરતિશ્ચ ।
તત્ર શમથઃ કતમઃ । યથાપિ તદ્વોધિસત્ત્વઃ અષ્ટાકારાયાશ્વિન્તાયાઃ સુસમાપ્તત્વાન્નિરભિલાપ્યે વસ્તુમાત્રે ઽર્થમાત્રે આલમ્બને ચિત્તમુપનિબધ્ય સર્વપ્રપઞ્ચાપગતેન સર્વચિત્તપરિપ્લવાપગતેન સંજ્ઞા-મનસિકારેણ સર્વાલમ્બનાન્યધિમુચ્યમાનઃ અધ્યાત્મસમાધિનિર્મિત્તેષુ ચિત્તં સંસ્થાપયતિ અવસ્થાપયતિ વિસ્તરેણ યાવદેકોતીકરોતિ સમાધત્તે । અયમુચ્યતે શમથઃ ।

વિપશ્યના કતમા તેનૈવ પુનઃ શમથપરિભાવિતેન મનસ્કારેણ યથા ચિન્તિતાનાં ધર્માણાં નિમિત્તમનસિક્રિયા વિચયઃ પ્રવિચયો ધર્મપ્રવિચયઃ વિસ્તરેણ યાવત્પાણ્ડિત્યં પ્રજ્ઞાચારઃ । ઇયમુચ્યતે વિપશ્યના ।
શમથવિપશ્યનાભ્યાસઃ કતમઃ । યઃ શમથવિપશ્યનાયાઞ્ચ સાતત્યપ્રયોગઃ સત્કૃત્યપ્રયોગશ્ચ ।
શમથવિપશ્યનાભિરતિઃ કતમા । તેષ્વેવ શમથવિપશ્યના-નિમિત્તેષુ યચ્ચિત્તસ્યાચલનં સ્વરસેનૈવાભિસંસ્કારવાહિતાસ્થાનં સંગ્રહો ઽવિસરણા । ઇયમુચ્યતે શમથવિપશ્યનાભિરતિઃ
તત્ર બોધિસત્ત્વો યથા યથા શમથવિપશ્યનાભ્યાસં કરોતિ તથા તથા શમથવિપશ્યનાભિરતિઃ સંતિષ્ઠતે । યથા યથા શમથવિપશ્યનાભિરતિઃ સંતિષ્ઠતે તથા તથા શમથો વિપશ્યના ચ પરિશુધ્યતઃ । યથા યથા શમથો વિશુધ્યતિ તથા તથા કાયપ્રસ્રબ્ધિશ્ચિત્તપ્રસ્રબ્ધિઃ પૃથુવૃદ્ધિવૈપુલ્યતાં ગચ્છતિ । યથા યથા વિપશ્યના વિશુધ્યતિ તથા તથા જ્ઞાનદર્શનં પૃથુવૃદ્ધિવૈપુલ્યતાં ગચ્છતિ । એતાવચ્ચ ભાવનાયાઃ કરણીયમ્ । યદુતાશ્રયગતઞ્ચ દૌષ્ઠુલ્યમનપનેતવ્યં સર્વત્ર ચ જ્ઞેયે જ્ઞાનદર્શનં વિશોધયિતવ્યં ચ । ચૈતત્સર્વં ભાવનાકર્માનયા ચતુરાકારયા ભાવનયા બોધિસત્ત્વસ્ય સંપદ્યતે ।
અવવાદઃ કતમઃ । સમાસતો ઽષ્ટવિધો વેદિતવ્યઃ । યથાપિ તદ્વોધિસત્ત્વઃ સમાધિસન્નિશ્રયેણ વા સંવાસાન્વયાદ્વા યેષામવવદિતુકામો ભવતિ યો વા પુનરન્યો બોધિસત્ત્વો ઽસ્મૈ અવવદતિ તથાગતો વા સ આદિત એવ ચિત્તં પર્યેષતે જાનાતિ । ચિત્તં પર્યેષ્ય ઇન્દ્રિય પર્યેષતે જાનાતિ । ઇન્દ્રિયં પર્યેષ્ય આશ્રયં પર્યેષતે જાનાતિ । આશયં પર્યેષ્યાનુશયં પર્યેષતે જાનાતિ । અનુશયં પર્યેષ્ય યથાયોગં યથાર્હમેવ વિચિત્રેષ્વવતારમુખેષ્વવતારયતિ । યદિ વા ઽશુભયા યદિ વા મૈત્ર્યા યદિ વા ઇદંપ્રત્યયતા-પ્રતીત્યસમુત્પાદેન યદિ વા ધાતુભેદેન યદિ વા આનાપાનસ્મૃત્યા યથાયોગં યથાર્હમવરતારમુખેષ્વવતાર્ય શાશ્વતાન્તાસદ્ગ્રાહ પ્રતિપક્ષેણ મધ્યમાં પ્રતિપદં દેશયતિ । ઉચ્છેદાન્તાસદ્ગ્રાહ પ્રતિપક્ષેણ મધ્યમાં પ્રતિપદં દેશયતિ । અકૃતે ચ કૃતાભિમાનં ત્યાજયતિ । અપ્રાપ્તે અસ્પર્શિતે અસાક્ષાત્કૃતે સાક્ષાત્કૃતાભિમાનં ત્યાજયતિ ।
સો ઽયમષ્ટવિધો ઽવવાદઃ પુનઃ સમાસતસ્ત્રિભિઃ સ્થાનૈઃ સંગૃહીતો વેદિતવ્યઃ । ત્રીણિ સ્થાનાનિ કતમાનિ । અસ્થિતસ્ય ચિત્તસ્યાદિતો ઽવસ્થિતયે સમ્યગાલમ્બનોપનિબન્ધઃ । સ્થિતચિત્તસ્ય ચ સ્વાર્થપ્રાપ્તયે સમ્યગુપાયમાર્ગદેશના । અનિષ્ઠિતસ્વકાર્યસ્ય ચાન્તરાધિષ્ઠાનપરિત્યાગઃ । તત્ર ચિત્તેન્દ્રિયાશયાનુશયજ્ઞાનેન યથાયોગમવતારમુખાવતારણતયા ચ ચિત્તસ્થિતયે સમ્યગાલમ્બનોપનિબન્ધો વેદિતવ્યઃ । તત્ર શાશ્વતોચ્છેદાન્તાસદ્ગ્રાહપ્રતિપક્ષેણ મધ્યમયા પ્રતિપદા સ્થિતચિત્તસ્ય સ્વાર્થપ્રાપ્તયે સમ્યગુપાયમાર્ગદેશના વેદિતવ્યા । તત્રાકૃતે યાવદસાક્ષાત્કૃતે સાક્ષાત્કૃતાભિમાનત્યાજનતયા અનિષ્ઠિતસ્વકાર્યસ્યાન્તરાધિષ્ઠાનપરિત્યાગો વેદિતવ્યઃ । એવમેભિસ્ત્રિભિઃ સ્થાનૈરષ્ટવિધો ઽવવાદઃ સંગૃહીતો વેદિતવ્યઃ ।
એવ મેવાવવાદં પરતો વા લભમાનો બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં વાનુપ્રયચ્છન્નષ્ટાનાં બલાનાં ગોત્રં ક્રમેણ વિશોધયતિ વિવર્ધયતિ ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલસ્યેન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલસ્ય નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલસ્ય નાનાધાતુજ્ઞાનબલસ્ય સર્વત્ર ગામિની પ્રતિપજ્ જ્ઞાનબલસ્ય પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલસ્ય ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનબલસ્ય ચ ।
તત્રાનુશાસનં કતમત્ । તત્પઞ્ચવિધં વેદિતવ્યમ્ । સાવદ્યસમુદાચારપ્રતિષેધઃ અનવદ્યસમુદાચારાભ્યનુજ્ઞા પ્રતિષિદ્ધાભ્યનુજ્ઞાતેષુ ધર્મેષુ સ્ખલિતસમાચાર-સંચોદના પુનઃ પુનરનાદરજાતસ્ય સ્ખલતઃ અવસાદનયા સ્મૃતિકરણાનુપ્રદાનમકલુષેણાવિપરિણતેન સ્નિગ્ધેનાશયેન । સમ્યક્ પ્રતિપન્નસ્ય ચ પ્રતિષિદ્ધાભ્યનુજ્ઞાતેષુ ધર્મેષુ ભૂતગુણપ્રિયાખ્યાનતયા સંપ્રહર્ષણા । ઇતીદં સમાસતઃ પઞ્ચાકારં બોધિસત્ત્વાનામનુશાસનં વેદિતવ્યમ્ । યદુત પ્રતિષેધો ઽભ્યનુજ્ઞા ચોદના ઽવસાદના સંપ્રહર્ષણા ચ ।
તત્રોપાયસંગૃહીતં બોધિસત્ત્વાનાં કાયવાઙ્મનસ્કર્મ કતમત્ । સમાસતો બોધિસત્ત્વાનાં ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂન્યુપાય ઇત્યુચ્યન્તે । યથોક્તં ભગવતા ચતુઃસંગ્રહવસ્તુસંગૃહીતેનોપાયેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યત ઇતિ । કેન પુનઃ કારણેન ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂન્યુપાય ઇત્યુચ્યન્તે । સમાસતશ્ચતુર્વિધ ઉપાયઃ સત્ત્વાનાં વિનયાય સંગ્રહાય । નાસ્ત્યત ઊત્તરિ નાસ્ત્યતો ભૂયઃ । તદ્યથા ઽનુગ્રાહકો ગ્રાહકઃ અવતારકો ઽનુવર્તકશ્ચ । તત્ર દાનં બોધિસત્ત્વસ્યાનુગ્રાહકં ઉપાયઃ । તથા હિ વિચિત્રેણામિષદાનેનાનુગૃહ્યમાણાઃ સત્ત્વાઃ શ્રોતવ્યં કર્તવ્યં વચનં મન્યતે । તદનન્તરં બોધિસત્ત્વઃ પ્રિયવાદિતયા તત્ર તત્ર સમ્મૂઢાનાં તત્સમ્મોહાશેષાપનયાય યુક્તિં ગ્રાહયતિ સન્દર્શયતિ । એવમસ્ય પ્રિયવાદિતા ગ્રાહક ઉપાયો ભવતિ । તથા ચ યુક્ત્યા ગ્રાહિતાન્ સન્દર્શિતાન્સત્ત્વાન્ અકુશલાત્સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને સમાદાપયતિ વિનયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ । સાસ્યાર્થચર્યા ભવત્યવતારક ઉપાયઃ । એવઞ્ચ બોધિસત્ત્વઃ તાન્સર્વાનવતાર્ય તત્સભાગવૃત્તસમાચારેણાનુવર્તતે યેનાસ્ય ન ભવન્તિ વિનેયા વક્તારઃ । ત્વં તાવદાત્મના ન શ્રદ્ધાસમ્પન્નઃ શીલસમ્પન્નસ્ત્યાગસમ્પન્નઃ પ્રજ્ઞાસમ્પન્નઃ કસ્માદ્ભવાન્ પરાનત્ર સમાદાપયતિ । તેન ચ ચોદયતિ સ્મારયતીતિ તસ્માત્સમાનર્થતા બોધિસત્ત્વસ્ય ચતુર્થો ઽનુવર્તક ઉપાયો વેદિતવ્યઃ ।
ઇત્યેભિશ્ચતુર્ભિરુપાયર્યત્પરિગૃહીતં સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈર્વા બોધિસત્ત્વસ્ય કાયકર્મ વાક્કર્મ મનસ્કર્મ । તદુપાયપરિગ્રહણામિત્યુચ્યતે સત્ત્વાનાં સમ્યક્સંગ્રહાય વિનયાય પરિપાચનાય ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને અષ્ટમં બલગોત્રપટલમ્ ।
દાનપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.9)
ઉદ્દાનં ।
સ્વભાવશ્ચૈવ સર્વઞ્ચ દુષ્કરં સર્વતોમુખમ્ ।
સ્યાત્ સાત્પૌરુષ્યયુક્તઞ્ચ સર્વાકારં તથૈવ ચ ॥
વિઘાતાર્થિકયુક્તઞ્ચ ઇહામુત્ર સુખં તથા ।
વિશુદ્ધઞ્ચ નવાકારં દાનમેતત્સમાસતઃ ॥
ઇહ બોધિસત્ત્વઃ ક્રમેણ ષટ્પારમિતાં પરિપૂર્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । દાનપારમિતાં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાઞ્ચ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા । નવાકારં દાનં બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતેત્યુચ્યતે । સ્વભાવદાનં સર્વદાનં દુષ્કરદાનં સર્વતોમુખં દાનં સત્પુરુષદાનં સર્વાકારદાનં વિઘાતાર્થિકદાનમિહામુત્રસુખં દાનં વિશુદ્ધદાનં ચ ।
કશ્ચ દાનસ્ય સ્વભાવઃ । યા ચેતના સર્વપરિષ્કાર-સ્વદેહનિરપેક્ષસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કેવલાધ્યાત્મિકવસ્તુપરિત્યાગાય કાયવાક્કર્માનવદ્યશ્ચ સર્વદેયવસ્તુપરિત્યાગઃ । સંવરસ્થાયિનઃ આગમદૃષ્ટેઃ ફલદર્શિનો યો યેનાર્થી તસ્ય ચ તદ્વસ્તુપ્રતિપાદના બોધિસત્ત્વસ્ય દાનસ્વભાવો વેદિતવ્યઃ ।

તત્ર સર્વદાનં કતમત્ । સર્વમુચ્યતે સમાસતો દ્વિવિધં દેયવસ્તુ । આધ્યાત્મિકં બાહ્યઞ્ચ । તત્ર આ મજ્જ્ઞઃ સ્વદેહપરિત્યાગો બોધિસત્ત્વસ્ય કેવલાધ્યાત્મિકવસ્તુપરિત્યાગ ઇત્યુચ્યતે । યત્પુનર્બોધિસત્ત્વો વાન્તાશિનાં સત્ત્વાનામર્થે ભુક્ત્વા ભુક્ત્વા ઽન્નપાનં વમતિ । તત્સંસૃષ્ટમાધ્યાત્મિકબાહ્યવસ્તુદાનં બોધિસત્ત્વસ્યેત્યુચ્યતે । એતદ્યથોક્તં સ્થાપયિત્વા પરિશિષ્ટદેયવસ્તુપરિત્યાગો બાહ્યદેયવસ્તુપરિત્યાગઃ એવોચ્યતે । તત્ર બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં દેહાર્થિનાં સમાસતો દ્વાભ્યામાકારાભ્યાં સ્વદેહમનુપ્રયચ્છતિ । યથાકામકરણીયં વા પરવશ્યં પરવિધેયમાત્માનં પરેષામનુપ્રયચ્છતિ । તદ્યથાપિ નામ કશ્ચિત્ પરેષાં ( દુત્ત્ 81 ) ભક્તાચ્છાદનહેતોર્દાસભાવમુપગચ્છેત્ । એવમેવ નિરામિષચિત્તો બોધિસત્ત્વઃ પરમબોધિકામઃ પરહિતસુખકામો દાનપારમિત્તાં પરિપૂરયિતુકામો યથાકરણીયં પરેષાં વશ્યં પરવિધેયમાત્માનં પરેષામનુપ્રયચ્છતિ । કરચરણનયનશિરો ઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાર્થિનાં માંસરુધિરસ્નાય્વર્થિનાં યાવન્મજ્જાયિનાં યાવન્મજ્જાનમનુપ્રયચ્છતિ । દ્વાભ્યામેવ કારણાભ્યાં બોધિસત્ત્વો બાહ્યં વસ્તુ સત્ત્વેભ્યઃ પરિત્યજતિ । યથાસુખપરિભોગાય વા યાચિતકમનુપ્રયચ્છતિ । તદ્વશિત્વાય વા સર્વેણ સર્વ નિર્મુક્તેન ચિત્તેનાનુપ્રયચ્છતિ । ન ચ પુનર્બોધિસત્ત્વઃ સર્વમાધ્યાત્મિકબાહ્યં વસ્ત્વવિશેષેણૈવ સર્વથા ચ સત્ત્વાનાં દદાતિ । કિઞ્ચ બોધિસત્ત્વો દ્વિવિધાદસ્માદાધ્યાત્મિકબાહ્યાદ્વસ્તુનઃ સત્ત્વાનાં દદાતિ । કથં ન દદાતિ । યદસ્માદાધ્યાત્મિકબાહ્યાદ્વસ્તુનઃ સત્ત્વાનાં દાનં સુખાયૈવ સ્યાન્ન તુ હિતાય નૈવ વાસુખાય નાપિ હિતાય તદ્બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં ન દદાતિ । યત્પુનર્હિતાય સ્યાન્નાવશ્યં સુખાયા-સુખાય વા પુનર્હિતાય ચ તદ્વોધિસત્ત્વઃ પરેષાં દાનં દદાતિ । ઇત્યયં તાવદ્દાનસ્ય ચાદાનસ્ય ચ સમાસનિર્દેશઃ ।
અતઃ પરં વિસ્તરવિભાગો વેદિતવ્યઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પરોત્પીડનાય [પરવધાય] પરવઞ્ચનાય ચાયોગવિહિતેન ચોપનિમન્ત્રિતમાત્માનં પરવશ્યં પરવિધેયં ન દદાતિ । અપ્યેવ નામ બોધિસત્ત્વઃ શતકૃત્વઃ સહસ્રકૃત્વઃ સ્વજીવિતપરિત્યાગમપિ પરેષામન્તિકાદભ્યુપગચ્છેત્ । નત્વેવ રાજ્ઞયા પરારાધનાર્થં પરોત્પીડનાં પરવધં પરવઞ્ચનાં વા કુર્યાત્ । યદિ ચ બોધિસત્ત્વઃ શુદ્ધાશયો ભવતિ દાનમારભ્ય સો ઽપિ સત્ત્વકાર્યે પ્રભૂતે કરણીયે પ્રત્યુપસ્થિતે સ્વદેહાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગયાચનકે ચ પ્રત્યુપસ્થિતે ન સ્વદેહાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાન્યનુપ્રયચ્છતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ન હ્યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય દાનમારભ્ય શુદ્ધાશયસ્ય પુનઃ કેનચિત્પર્યાયેણેદં દાતવ્યમસ્મૈ દાતન્યમિતિ ભવતિ ચેતસઃ સંકોચઃ । તસ્માદસૌ બોધિસત્ત્વો યદાશયશુદ્ધ્યર્થં પ્રત્યુપસ્થિતં સત્ત્વકાર્યમધ્યુપેક્ષ્ય દદ્યાત્ સો ઽસ્યાશયઃ શુદ્ધ ઇતિ ન ( દુત્ત્ 82 ) પ્રત્યુપસ્થિતં સત્ત્વકાર્યમધ્યુપેક્ષ્ય દદાતિ । ન ચ મારકાયિકેષુ દેવેષુ યાચનકેષુ વિહેઠાભિપ્રાયેષુ પ્રત્યુપસ્થિતેષુ સ્વદેહમઙ્ગવિભાગશો દદાતિ । મા હૈવ તેષામધિમાત્રા ક્ષતિશ્ચોપહતિશ્ચ ભવિષ્યતીતિ યથા મારકાયિકેષુ દેવેષુ । એવ તદાદિષ્ટેષુ સત્ત્વેષુ વેદિતવ્યમ્ । નાપિ ચોન્મત્તક્ષિપ્તચિત્તેષુ બોધિસત્ત્વઃ સ્વદેહમઙ્ગવિભાગશો ઽનુપ્રયચ્છતિ । ન હિ તે સ્વચિત્તે ઽવસ્થિતાઃ । નાર્થિનો મૃગયન્તે । નાન્યત્ર વિપ્રલાપઃ । સ તેષામસ્વતન્ત્રત્વાચ્ચેતસઃ તસ્માન્ન દદાતિ । એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા એતદ્વિપર્યયાત્ સ્વદેહં તાવદ્બોધિસત્ત્વઃ પરવિધેયતયા વા ઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગશો વાર્થિભ્યઃ પરિત્યજતિ । એવન્તાવદ્બોધિસત્ત્વસ્યાધ્યાત્મિકસ્ય વસ્તુનો દાનઞ્ચાદાનઞ્ચ વેદિતવ્યમ્ ।
બાહ્યાત્પુનર્વસ્તુનો બોધિસત્ત્વો યાનિ વિષાગ્નિશસ્ત્રમદ્યાનિ સત્ત્વાનામુપઘાતાય તાનિ નાનુપ્રયચ્છત્યર્થિભ્યઃ આત્મોપઘાતાય વા યાચિતાન્યર્થિનાં પરોપઘાતાય [વા] । યાનિ પુનર્વિષાગ્નિશસ્રમદ્યાન્યનુગ્રહાય સત્ત્વાનાં તાનિ બોધિસત્ત્વો દદાત્યર્થિભ્ય આત્મનો વા ઽનુગ્રહાય યાચિતાન્યર્થિનાં પરાનુગ્રહાય વા । પુનર્ન ચ બોધિસત્ત્વઃ પરકીયં દ્રવિણમવિશ્વાસ્યં પરેભ્યો ઽનુપ્રયચ્છતિ । ન ચ બોધિસત્ત્વઃ સાઞ્ચરિત્રેણ પરદારમુપસંહૃત્ય પરેષામનુપ્રયચ્છતિ । ન ચ સપ્રાણકં પાનભોજનમનુપ્રયચ્છતિ । યદપિ [રતિ]ક્રીડોપસંહિતમનર્થોપસંહિતં સત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વસ્ય દેયં વસ્તુ તદપિ બોધિસત્ત્વો ઽર્થિભ્યો ન દદાતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । યદ્યપિ તદ્વસ્તુ તેષાં ચિત્તપ્રસાદમાત્રકમુત્પાદયેદ્ બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકે । અપિતુ વિપુલતરમસ્ય તદ્દાનમનર્થં કુર્યાદ્યદ્ધેતોરસૌ મદં પ્રમાદં દુશ્ચરિતમધ્યાપદ્યમાનઃ કાયસ્ય ભેદાદપાયેષૂપપદ્યતે । સ ચેત્પુનસ્તદ્રતિક્રીડાદિકં વ તુ નાપાયગમનાય ભવેન્નાપિ ચાકુશલમૂલોપચયાય કામં તદ્બોધિસત્ત્વસ્તાદૃશં રતિક્રીડાદિકં વસ્ત ચિત્તપ્રસાદહેતોરનુપ્રચ્છેદર્થિભ્યસ્તેનાપિ વસ્તુના સંગ્રહાય પરિપાકાય । કીદૃશં પુના રતિક્રીડાવસ્તુ બોધિસત્ત્વો ન દદાત્યર્થિભ્યઃ ।

કિદૃશં દદાતિ । તદ્યથા મૃગવધશિક્ષાં બોધિસત્ત્વો ન દદાતિ । ક્ષુદ્રયજ્ઞેષુ ચ મહારમ્ભેષુ યેષુ બહવઃ પ્રાણિનઃ સંઘાતમાપદ્ય જીવિતાદ્વ્યપરોપ્યન્તે । તદ્રૂપાન્ યજ્ઞાન્ન સ્વયં યજતિ ન પરૈર્યાજયતિ । નાપિ ચ દેવકુલેષુ પશુવધમનુપ્રયચ્છતિ । ન ચ પ્રભૂતપ્રાણ્યાશ્રિતાન્ [દેશાન્] જલજૈર્વા [સ્થલજૈર્વા] પ્રાણિભિરધ્યુષિતાંસ્તેષાં પ્રાણિનામુપરોધાય યાચિતો ઽનુપ્રયચ્છતિ । ( દુત્ત્ 83 ) ન જાલાનિ ન યન્ત્રાણિ ન જાલયન્ત્રશિક્ષાં પ્રાણિનામુપરોધાય યાચિતો ઽનુપ્રયચ્છતિ । નાપ્યાક્રોશાય વધાય બન્ધાય દણ્ડનાય કારણાય શત્રૂણાં શત્રુમનુપ્રયચ્છતિ । સમાસતો બોધિસત્ત્વો યત્કિઞ્ચિત્ પરસત્ત્વોત્પીડયા પરસત્ત્વબાધાય સત્ત્વાનાં રતિક્રીડાવસ્તુ તત્સર્વંબોધિસત્ત્વો ન દદાત્યર્થિભ્યઃ । યાનિ પુનરિમાનિ વિચિત્રાણિ હસ્ત્યશ્વરથયાનવાહનાનિ વસ્ત્રાલઙ્કારાણિ પ્રણીતાનિ ચ પાનભોજનાનિ નૃત્તગીતવાદિતશિક્ષા નૃત્તગીતવાદિતભાજનાનિ ચ ગન્ધમાલ્યવિલેપનં વિચિત્રશ્ચ ભાણ્ડોપસ્કર ઉદ્યાનાનિ ચ ગૃહાણિ સ્ત્રિયશ્ચ પરિચર્યાયૈ વિવિધેષુ ચ શિલ્પકર્મસ્થાનેષુ શિક્ષા ઇત્યેવંરૂપં રતિક્રીડાવસ્તુ બોધિસત્ત્વશ્ચિત્તપ્રસાદહેતોરર્થિભ્યો ઽનુપ્રયચ્છતિ । ન ચ બોધિસત્ત્વઃ અમાત્રયા ઽપથ્યં વા ગ્લાનાયાર્થિને ઽપિ પાનભોજનમનુપ્રયચ્છતિ । ન તૃપ્તેષુ લોલુપજાતીયેષુ સત્ત્વેષુ પ્રણીતં પાનભોજનમનુપ્રયચ્છતિ । નાપિ ચ શોકાર્તાનાં સત્ત્વાનામાત્મોદ્બન્ધનાય વા તાડ્નાય વા વિષભક્ષણાય વા પ્રપાતપતનાય વા કામકારં દદાતિ । ન ચ બોધિસત્ત્વો માતાપિતરં સર્વેણ સર્વંમર્થિભ્યો ઽનુપ્રયચ્છતિ । તથાહિ બોધિસત્ત્વસ્ય માતાપિતરં પરમગુરુ-સ્થાનીયમાપાયકં પોષકં સંવર્ધકં તદ્બોધિસત્ત્વેન દીર્ઘરાત્રં શિરસોદ્વહતા ન ખેદમાપત્તવ્યમ્ । તયોશ્ચાધમનબન્ધક સ્થાપનવિક્રયે આત્મા વશ્યો વિધેયો દાતવ્યઃ । તત્કથં બોધિસત્ત્વઃ પરેભ્યો ઽનુપ્રદાતુમુત્સહેત કુતઃ પુનઃ પ્રદદ્યાત્ । નાપિ બોધિસત્ત્વો રાજા મૂર્ધાભિષિક્તઃ પ્રભુઃ સ્વે પૃથિવીમણ્ડલે સત્ત્વાનાં સપરિગ્રહાણાં પરકીયં પુત્રદારં પરેષામન્તિકાદાચ્છિદ્ય પરેષામનુપ્રયચ્છતિ । નાન્યત્ર કૃત્સ્નં ગ્રામં વા ગ્રામપ્રદેશં વા જનપદપ્રદેશં વા ભોગમનુપ્રયચ્છેત્ । યથા મમાભૂત્તથા તે ભવત્વિતિ । ન ચ બોધિસત્ત્વઃ સ્વં પુત્રદારં દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયપરિગ્રહં સમ્યગસંજ્ઞપ્તમકામકં વિમનસ્કં પરેષામર્થિનામનુપ્રયચ્છતિ । સમ્યક્ સંજ્ઞપ્તમપિ ચ સુમનસ્કં છન્દજાતં નામિત્રેષુ ન યક્ષરાક્ષસેષુ ન રૌદ્રકર્મસુ પ્રતિપાદયતિ । નાપિ ચ દાસભાવાય પ્રતિપાદયતિ પુત્રદારં સુકુમારં કુલપુત્રં જનમ્ । ન ચ બોધિસત્ત્વો ઽધિમાત્રપરપીડાપ્રવૃત્તેષુ રૌદ્રકર્મસુ યાચનકેષુ રાજ્યપ્રદાનં દદાતિ । રાજ્યાદપિ ચ તાંસ્તથાવિધાન્ પુદ્ગલાંશ્ચ્યાવયતિ સ ચેત્ પ્રતિબલો ભવતિ ચ્યાવયિતુમ્ । ન ચ બોધિસત્ત્વો માતાપિત્રોરન્તિકાદ્ભોગાનાચ્છિદ્ય યાચનકેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ । યથા માતાપિત્રોરેવં પુત્રદારદાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયેભ્યઃ । નાપિ ચ ( દુત્ત્ 84 ) માતાપિતરં બાધિત્વા વિસ્તરેણ યાવત્કર્મકરપૌરુષેયં બાધિત્વા પરેભ્યો યાચનકેભ્યો દેયવસ્તુ પરિત્યજતિ । ધર્મણ ચાસાહસેન બોધિસત્ત્વો ભોગાન્ સંહૃત્ય દાનં દદાતિ નાધર્મેણ સાહસેન । ન પરમુત્પીડ્યોપહત્ય ન ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં શાસને બોધિસત્ત્વો વ્યવસ્થિતઃ શિક્ષાં વ્યતિક્રમ્ય કથઞ્ચિત્ દાનં દદાતિ । દાનઞ્ચ દદદ્ બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તો દદાતિ દક્ષિણીયબુદ્ધિમુપસ્થાપ્ય મિત્રામિત્રોદાસીનેષુ ગુણવત્સુ દોષસત્સુ હીનેષુ તુલ્યેષુ વિશિષ્ટેષુ સુખિતેષુ દુઃખિતેષુ ચ । ન ચ બોધિસત્ત્વો યથોક્તાદ્યથાપ્રતિજ્ઞાતાદ્યાચનકાય ન્યૂનં દાન દદાતિ । નાન્યત્ર સમ વા અધિકં વા । ન ચ બોધિસત્ત્વઃ પ્રણીતં વસ્તુ પ્રતિજ્ઞાય લૂહં પ્રત્યવરં દદાતિ । નાન્યત્રલૂહં પ્રત્યવરં પ્રતિજ્ઞાય પ્રણીતં દદાતિ સંવિદ્યમાને પ્રણીતે । ન ચ બોધિસત્ત્વો વિમનસ્કો ન ક્રુદ્ધઃ ક્ષુભિતમાનસો દાનં દદાતિ । નાપિ ચ દાનં દત્ત્વા નિન્દયતિ પુનઃ પુનઃ પરિકીર્તનતયા એવં ચૈવઞ્ચ ત્વં મયા દાનેનાનુગૃહીતઃ સવર્ધિતો ઽભ્યુદ્ધૃતો વેતિ । ન ચ બોધિસત્ત્વો નિહીનપુરુષસ્યાપિ દાનં દદદપવિદ્ધમસત્કૃત્યાનુપ્રયચ્છતિ પ્રાગેવ ગુણવતઃ ।
ન ચ બોધિસત્ત્વો વિવિધવિપ્રતિપત્તિસ્થિતાનામુદ્ધતાનામસંવૃતાત્મનાં
યાચનકાનામાક્રોશકાનાં રોષકાણાં પરિભાષકાણાં વિપ્રતિપત્ત્યા ખિન્નમાનસો દાનં દદાતિ । નાન્યત્ર તેષામેવાન્તિકે બોધિસત્ત્વો ભૂયસ્યા માત્રયા ક્લેશાવેશપ્રકૃતિતામવગમ્યાનુકમ્પાચિત્તમુપસ્થાપ્ય દાનં દદાતિ । ન ચાસદ્દૃષ્ટ્યા પરામૃષ્ટં [દાનં] દદાતિ । તદ્યથા મહારૌદ્રયજ્ઞેષુ ન હિંસાદાનેન ધર્મં પ્રત્યેતિ । નાપિ કૌતકમઙ્ગલપ્રતિસંયુક્તં દાનં દદાતિ । નાપિ સુવિશુદ્ધેનાપિ સર્વાકારેણ દાનમાત્રકેણ લૌકિકલોકોત્તરાં વૈરાગ્યવિશુદ્ધિં પ્રત્યેતિ નાન્યત્ર । સંભારમાત્રકતયા વિશુદ્ધેર્દાનં ધારયતિ । ન ચ ફલદર્શી દદાતિ । સર્વઞ્ચ દાનમનુત્તરાયાં સમ્યક્ સમ્બોધૌ પરિણામયતિ । સર્વપ્રકારસ્ય દાનસ્ય સર્વં પ્રકારં યથાભૂતં ફલં વિપાકે ઽભિસંપ્રત્યયજાતો બોધિસત્ત્વો ઽપરપ્રત્યયો ઽનન્યનેયો દાનં દદાતિ તદ્યથા ઽન્નદો બલવાન્ ભવતિ । વસ્ત્રદો વર્ણવાન્ યાનદઃ સુખિતઃ ચક્ષુષ્માન્ પ્રદીપદ ઇત્યેવમાદિ વિસ્તરેણ વેદિતવ્યમ્ । ન ચ બોધિસત્ત્વો દારિદ્ર્યભયભીતો દાનં દદાતિ । નાન્યત્ર કારુણ્યાભિપ્રાય એવ । ન ચ બોધિસત્ત્વો યાચનકાનામપ્રતિરૂપં દાનં દદાતિ । તદ્યથા યતીનામુચ્છિષ્ટં વા પાનભોજનમુચ્ચારપ્રસ્રાવખેટશિંઘાણકવાન્તવિરિક્તપૂયરુધિંરસંસૃષ્ટં ( દુત્ત્ 85 ) વા અભિદૂષિતં વા । અનાખ્યાતમપ્રતિસંવેદિતમોદનકુલ્માષમુત્સર્જનધર્મી । તથા
અપલાણ્ડુભક્ષાણાં પલાણ્ડુસંમિશ્રં પલાણ્ડુસંસૃષ્ટમ્ । એવમમાંસભક્ષાણામ્ । અમદ્યપાનાં મદ્યમિશ્રં મદ્યસંસૃષ્ટં વા । તથા ઽપ્રતિરૂપે કર્મણિ વિનિયોજ્ય બોધિસત્ત્વો ન પરેષાં દાનં દદાતિ । ઇત્યેવંભાગીયમપ્રતિરૂપં દાનં ન દદાતિ । ન ચ પુનર્બોધિસત્ત્વો યાચનકં પુનઃ પુનર્યાચનતયા ગતપ્રત્યાગતિકતયા સેવાવૃત્તસંવિધાનેન પરિક્લિશ્ય દાનં દદાતિ । નાન્યત્ર યાચિતમાત્ર એવ । ન ચ બોધિસત્ત્વઃ કીર્તિશબ્દશ્લોકમિશ્રિતં દાનં દદાતિ । ન [ચ] પરતઃ પ્રતિકારસન્નિશ્રિતં ન શક્રત્વમારત્વચક્રવર્તિત્વૈશ્વર્યસન્નિશ્રિતં [દદાતિ] । ન ચ પરેષાં કુહનાર્થં દાનં દદાતિ । કચ્ચિન્માં પરે રાજાનો વા રાજમહામાત્યા વા નૈગમજનપદા બ્રાહ્મણગૃહપતયો ધનિનઃ શ્રેષ્ઠિનઃ સાર્થવાહા દાતારં દાનપતિં વિદિત્વા સત્કુર્યુર્ગુરૂકુર્યુર્માનયેયુઃ પૂજયેયુરિતિ । ન ચ કાર્પણ્યદાનં દદાતિ । અલ્પાદપિ વિશદં દદાતિ પ્રાગેવ પ્રભૂતાત્ । ન ચ પરેષાં વિપ્રલમ્ભાય દાનં દદાતિ ।

અનેન દાનેન વિલોભ્ય વિશ્રમ્ભયિત્વા પશ્ચાદેનં વિપ્રવાદયિષ્યામીતિ । ન ચ વિભેદાય પરતઃ પરેષાં દાનં દદાતિ । તદ્યથા દાનેન ગ્રામં વા ગ્રામપ્રદેશં વા જનપદં વા જનપદપ્રદેશં વા વિભેદ્ય સ્વામિનામન્તિકાદાચ્છેત્સ્યામ્યાક્રમિષ્યામીતિ । દક્ષશ્ચ બોધિસત્ત્વો ભવત્યનલસશ્ચ ઉત્થાનસમ્પન્નઃ સ્વયં ચ સન્નદ્ધઃ પરિકરે પૂર્વઙ્ગમો દેયવસ્તુ પરિત્યાગે સ્વયઞ્ચ દદાતિ પરૈશ્ચ દાપયતિ ન સ્વયં કૌસીદ્યં પ્રાવિષ્કૃત્ય પરાનાજ્ઞાપયતિ દાનાય । મહાન્તમપિ ગણસન્નિપાતમર્થિનાં શીલવદ્દુઃશીલાનાં સન્નિષણ્ણં સંનિપતિતં વિદિત્વા વૃદ્ધાન્તમુપાદાય યાવન્નવકાન્તં તત્સર્વં દેયવસ્તુ ગતપ્રત્યાગતિકતયા પુનઃ પુનરનુક્રમેણ પ્રતિપાદયતિ ન ચ બોધિસત્ત્વઃ પ્રભૂતેષુ વિપુલેષુ વિસ્તીર્ણેષુ ભોગેષુ સંવિદ્યમાનેષુ મિતં દાનં દદાતિ । ન ચ પરવિહેઠનાય પરેષાં દાનં દદાતિ । આક્રોશનાય વા રોષણતાડનતર્જનકુત્સનકબન્ધનચ્છેદનરોધનપ્રવાસનાય વા દાનં દદાતિ । પૂર્વમેવ ચ દાનાદ્ બોધિસત્ત્વઃ સુમના ભવતિ દદચ્ચિત્તં પ્રસાદયતિ । દત્ત્વા ચાવિપ્રતિસારી ભવતિ । ન ચ શાઠ્યાદ્દાનં દદાતિ મણિમુક્તાશઙ્ખશિલાવૈદૂર્યપ્રવાડાદિપ્રતિરૂપકાણિ તદાશાવતાં સત્ત્વાનામ્ । ન ચ બોધિસત્ત્વેન કિઞ્ચિદલ્પં [વા પ્રભૂતં વા] દેયવસ્તુ યન્ન પ્રાગેવ ચેતસા સર્વસત્ત્વાનાં ( દુત્ત્ 86 ) નિર્મુક્તં ભવતિ । પશ્ચાદ્યાચકઃ સ્વકમિવ ધનં યાચિતકાનુપ્રદત્તં બોધિસત્ત્વાદ્યાચતે । કાલેન ચ બોધિસત્ત્વો દાનં દદાતિ નાકાલેન । કલ્પિકમાત્મનઃ પરસ્ય ચ નાકલ્પિકમ્ । આચારેણ નાનાચારેણ । અવિક્ષિપ્તેન ચ ચેતસા ન વિક્ષિપ્તેન । ન ચ બોધિસત્ત્વો યાચનકમવહસતિ નાવસ્પણ્ડયતિ । મ મઙ્કુભાવમસ્યોપસંહરતિ । ન ભૃકુટીકૃતો ભવતિ । ઉત્તાનમુખવર્ણઃ સ્મિતપૂર્વંઙ્ગમઃ પૂર્વાભિભાષી ભવતિ । ન ચ વિલમ્બિતં ત્વરિતં ત્વરિતં દાનં દદાતિ । અયાચિતો ઽપિ બોધિસત્ત્વઃ સ્વયં પ્રવારયિત્વા પરાન્ યો યેનાર્થી ભવતિ તસ્ય તદ્દદાતિ । સ્વયં ગૃહીતં ચૈષામભ્યનુજાનાતિ । ન ચ બોધિસત્ત્વો દૌષ્પ્રજ્ઞદાનં દદાતિ । દદત્ પ્રાજ્ઞદાનમેવ દદાતિ ।

પ્રાજ્ઞદાનં બોધિસત્ત્વસ્ય કતમત્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સત્સુ સંવિદ્યમાનેષુ દેયધર્મેષુ પૂર્વમેવ યાચનકાભ્યાગમનાદેવં ચિત્તમભિસંસ્કરોતિ । સ ચેન્મે દ્વૌ યાચનકાવાગચ્છેતાં સુખિતશ્ચાકૃપણો ઽવરાકઃ સનાથઃ સપ્રતિસરણઃ દુઃખિતશ્ચ કૃપણો વરાકઃ અનાથઃ અપ્રતિસરણઃ । તેન મયા સચેન્મે ભોગાનાં દ્વયોરપિ સન્તર્પણાયેચ્છાપરિપૂરયે તદા સંભવો ઽસ્તિ ઉભૌ સન્તર્પયિતવ્યૌ । દ્વયોરપીચ્છા પરિપૂરિઃ કરણીયા । સ ચેન્ન તાવદ્ભોગસંભવઃ સ્યાદહં દ્વયોઃ સન્તર્પયેયં યદિચ્છાપરિપૂરિઞ્ચ કુર્યાં સુખિતમપહાય દુઃખિતાય દાનં દેયમ્ । અકૃપણમવરાકં સનાથં સપ્રતિસરણમપહાય કૃપણાય વરાકાય અનાથાયાપ્રતિસરણાય દાનં દેયમિતિ । સ એવં ચિત્તમભિસંસ્કૃત્ય યથાભિસંસ્કારમેવ કર્મણા સંપાદયતિ । સ ચેત્પુનઃ સુખિતસ્ય યાચનકસ્યેચ્છાં ન શક્નોતિ પરિપૂરયિતું સ તમેવ પૂર્વકં સ્વચિત્તાભિસંસ્કારકલ્પમુપાદાય તં યાચકમેવં સંજ્ઞપ્ય પ્રેષયતિ । અસ્ય મયા દુઃખિતસ્ય પૂર્વનિસૃષ્ટં પૂર્વપ્રતિજ્ઞાતમેતદ્દેયવસ્તુ અતો મયા ઽસ્યૈવ પ્રતિપાદિતમ્ । ન ચ મે ત્વય્યદાતુકામમના અસ્તિ । અતો ન ભદ્રમુખેનાસ્માકમન્તિકે પ્રણયવિમુખતા કરણીયેતિ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વઃ સત્સુ સંવિદ્યમાનેષુ દેયધર્મેષુ યાનિ તાનિ મત્સરિકુલાનિ ભવન્તિ પરમમત્સરિકુલાન્યાગૃહીતપરિષ્કારાણિ કુટકુઞ્ચકાનિ યેષુ ન જાતુ શ્રમણબ્રાહ્મણેષુ દેયધર્મે પ્રજાયતે તાનિ બોધિસત્ત્વઃ કુલાન્યુપસંક્રમ્ય પ્રતિસંમોદ્ય પ્રણયઞ્ચ સંવિધાયૈવમાહ । અઙ્ગ તાવત્તે ભવન્તઃ અકોશક્ષયેણ મહતા ઉપકારેણ પ્રત્યવસ્થિતા ભવન્તુ । મમ ગૃહે વિપુલા ભોગા વિપુલા દેયધર્માઃ ( દુત્ત્ 87 ) સંવિદ્યન્તે । સો ઽહં દાનપારમિતાપરિપૂરયે યાચનકેનાર્થી । સ ચેદ્યૂયં યાચનકમારાગયથ મા નિરાકૃત્ય વિસર્જયિષ્યથ મદીયં ધનં દેયધર્મમાદાય તેભ્યો વા વિસૃજત યથાસુખમેવ । અથવા તં યાચનકમસ્માકમુપસંહરથ દીયમાનઞ્ચ મયા દાનમનુમોદથ । તે ચ તસ્ય પ્રતિશ્રુત્યાકોશક્ષયેણ પ્રિયેણાયં કુલપુત્રો ઽસ્માકમારાધિતચિત્તો ભવતીતિ તથા કુર્વન્તિ । એવં હિ તેન બોધિસત્ત્વેન યેષામાયત્યાં માત્સર્યમલવિનયાય બીજમવરોપિતં ભવતિ । ક્રમેણ ચ તેનાભ્યાસેન તેન પ્રજ્ઞાપૂર્વકેણોપાયકૌશલ્યેન સ્વકમપિ પરીત્તં પરેભ્યો ધનમનુપ્રયચ્છન્તિ । મૃદુકમલોભં નિશ્રિત્ય મધ્યં પ્રતિલભન્તે । મધ્યં નિશ્રિત્યાધિમાત્રં પ્રતિલભન્તે । પુનરપરં બોધિસત્ત્વો યે ઽસ્ય ભવન્ત્યાચાર્યોપાધ્યાયાઃ સાર્ધવિહાર્યન્તેવાસિનઃ સબ્રહ્મચારિણશ્ચ લોભપ્રકૃતયો લુબ્ધજાતીયા યે ચ ન લુબ્ધજાતીયા અપિ તુ દેયધર્મવૈકલ્યાદિચ્છાવિઘાતવન્તસ્તત્ર બોધિસત્ત્વો બુદ્ધાવરોપિતં વા ધર્મા[વરોપિતં વા] સંઘાવરોપિતં વા દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ કર્તુકામસ્તેષામેવોત્સૃજતિ । તાન્ દેય ધર્માંસ્તૈઃ કારયતિ ન સ્વયં કરોતિ । એવં તેન બોધિસત્ત્વેન સ્વયઞ્ચ બહુતરં પુણ્યં પ્રસૂતં ભવતિ । તદેકત્યાનાઞ્ચ સબ્રહ્મચારિણાં ક્લેશવિનયઃ કૃતો ભવતિ । તદેકત્યાનાં ધર્મેચ્છાપરિપૂરિઃ કૃતા ભવતિ । સત્ત્વસંગ્રહઃ સત્ત્વપરિપાકશ્ચ કૃતો ભવતિ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વઃ સત્સુ સંવિદ્યમાનેષુ દેયધર્મેષુ યાચનકમાકૂટનનિમિત્તમાત્રકેણૈવ જ્ઞાત્વા યથાકામં દેયધર્મૈઃ પ્રતિપાદયતિ । યો ઽપિ ચૈનમુપસંક્રાન્તો ભવતિ કૂટવાણિજ્યનૈવં વ્યંસયિષ્યામીતિ । તસ્યાપિ ભાવમાજ્ઞાય તદ્દુશ્ચરિતમન્યેષામપિ તાવચ્છાદયતિ પ્રાગેવ તસ્યૈવ । ઇચ્છાઞ્ચાસ્ય પરિપૂરયતિ યેનાસાવમઙ્કુરુદગ્રો વિશારદઃ સૌમનસ્યજાતો વિપ્રક્રામતિ । યેનાપિ ચ બોધિસત્ત્વઃ કૂટ-કપટેન વઞ્ચિતો ભવતિ ન ચાનેન સા વઞ્ચના પૂર્વં પ્રતિવિદ્ધા ભવતિ પશ્ચાચ્ચ પ્રતિવિધ્યતિ । પ્રતિવિધ્ય ન ચ તેન વસ્તુના પુનસ્તં વ્યંસકં પુદ્ગલઞ્ચોદયતિ સ્મારયતિ । સર્વઞ્ચ તચ્છલકૃત મદત્તાદાનમસ્મૈ ભાવેનાભ્યનુમોદતે । ઇત્યેવંભાગીયં તાવદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સત્સુ સંવિદ્યમાનેષુ પ્રાજ્ઞદાનં વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વઃ અસત્સુ અસંવિદ્યમાનેષુ દેયધર્મેષુ કૃતાવી બોધિસત્ત્વસ્તેષુ તેષુ શિલ્પકર્મસ્થાનેષુ સ તદ્રૂપં શિલ્પકર્મસ્થાનમામુખીકરોતિ । ( દુત્ત્ 88 ) યેનાલ્પકૃચ્છ્રેણ મહાન્તં ધનસ્કન્ધમભિનિર્જિત્યાધ્યાવસતિ । પરેષાઞ્ચિત્રકથો મધુરકથઃ કલ્યાણપ્રતિભાનો બોધિસત્ત્વાસ્તથા ધર્મદેશનાં પ્રવર્તયતિ યથા દરિદ્રાણામપિ સત્ત્વાનાં દાતુકામતા સન્તિષ્ઠતે પ્રાગેવાઢ્યાનામ્ । મત્સરિણામપિ પ્રાગેવ ત્યાગશીલાનામ્ । યાનિ વા પુનસ્તાનિ શ્રાદ્ધકુલાનિ યેષ્વહરહઃ પ્રવૃતા એવ દેયધર્મા વિસ્તીર્ણભોગતયા તેષુ કુલેષુ આગતાગતાન્ યાચનકાનુપસંહરતિ । સ્વયમેવ વા ગત્વા દાનેષુ દીયમાનેષુ પુણ્યેષુ ક્રિયમાણેષુ દક્ષો ઽનલસ ઉત્થાનસમ્પન્નશ્ચિત્તમભિપ્રસાદ્ય કાયેન વાચા યથાશક્ત્યા યથાબલં વ્યાપારં ગચ્છતિ । સુપ્રતિપાદિતઞ્ચ તદ્દાનં યાચનકેષુ કરોતિ । એવં હિ તદ્દાનમ્ । યદુપસ્થાપક-વૈગુણ્યાદ્ દુષ્પ્રતિપાદિતં સ્યાત્ પક્ષપતિતં વા અનાદરતો વા સ્મૃતિસંપ્રમોષતો વા તન્ન ભવતિ । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ અસત્સ્વસંવિદ્યમાનેષુ ભોગેષુ પ્રાજ્ઞદાનસ્ય દાતા ભવતિ યાવદાશયશુદ્ધિ નાધિગચ્છતિ । શુદ્ધાશયસ્તુ બોધિસત્ત્વો યથૈવાપાસમતિક્રમં પ્રતિલભતે તથૈવાક્ષયભોગતાં જન્મનિ પ્રતિલભતે । પુનરપરં બોધિસત્ત્વો ન તીર્થિકાય રન્ધ્રપ્રેક્ષિણે ધર્મં મુખોદ્દેશતો વા પુસ્તકગતં વા દદાતિ । નાપિ લોભપ્રકૃતયે પુસ્તકં વિક્રેતુકામાય સન્નિધિં વા કર્તુકામાય । ન તુ તેન જ્ઞાનેનાનર્થિને [જ્ઞાનેનાર્થિને વા] । પુનઃ સ ચેત્કૃતાર્થઃ પુસ્તકેન ભવતિ સ્વયં દદાત્યસ્મૈ યથાસુખમેવ । સ ચેદકૃતાર્થો ભવતિ યસ્યાર્થે તેન તત્પુસ્તકમન્વાવર્તિતમ્ । એવમસૌ બોધિસત્ત્વઃ આદર્શમન્યં દૃષ્ટ્વા લેખયિત્વા વાન્યદ્દદાતિ । સ ચેન્નૈવાદર્શં પશ્યતિ નાપિ લેખયિતું શક્નોતિ તેનાદિત એવં સ્વચિત્તં પ્રત્યવેક્ષિતવ્યમ્ । મા હૈવ મે ધર્મમાત્સર્યમલપર્યવસ્થિતં ચિત્તમ્ । મા હૈવાહમાશયત એવ ન દાતુકામો ઽભિલિખિતં ધર્મમ્ । સ ચેત્સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો જાનીયાદસ્તિ મે ધર્મમાત્સર્યમલસમુદાચારો ઽપિ તેન બોધિસત્ત્વેનૈવં ચિત્તમભિસંસ્કૃત્ય દાતવ્યમ્ । એવં ધર્મદાનં સ્યાત્ । યદ્યહમનેન ધર્મદાનેન મૂક એવં સ્યાં દૃષ્ટે ધર્મે તથાપિ મયા ઽનધિવાસ્ય ક્લેશં દાતવ્યમેવ સ્યાદ્ધર્મદાનમ્ । પ્રાગેવ જ્ઞાનસંભારવિકલઃ । સ ચેત્પુનઃ પ્રત્યવેક્ષમાણો જાનીયાન્નાસ્તિ મે [ધર્મ] માત્સર્યમલસમુદાચારો ઽપિ તેન બોધિસત્ત્વેનૈવં પ્રતિસંશિક્ષિતવ્યમ્ । અહમ્ [આત્મનઃ] ક્લેશનિર્ઘાતનાર્થં વા એતદ્ધર્મદાનં દદ્યાં જ્ઞાનસંભારપરિપૂરણાર્થં વા સત્ત્વ ( દુત્ત્ 89 ) પ્રિયતાયૈવ વા । સો ઽહં ક્લેશં તાવન્ન પશ્યામિ । જ્ઞાનસંભારમપિ દૃષ્ટધર્મસામ્પરાયિકં પ્રભૂતતરમનનુપ્રદાનાત્ પશ્યામિ । ન પદાનાત્ । સામ્પરાયિકમેવ પ્રતનુકં ધર્મલાભપ્રચુરતાયૈ । અનનુપ્રયચ્છંશ્ચાહં

સર્વસત્ત્વાનાં હિતસુખાય જ્ઞાનં સમુદાનય તસ્ય ચ સત્ત્વસ્ય તદન્યેષાઞ્ચ સર્વસત્ત્વાનાં પ્રિયકારી ભવામિ । અનુપ્રચ્છન્નસ્યૈવૈકસ્ય સત્ત્વસ્ય પ્રિયકારી ઇતિ વિદિત્વા યથાભૂતં સ ચેદ્બોધિસત્ત્વો ન દદાત્યનવદ્યો ભવત્યવિપ્રતિસારી । અસમતિક્રાન્તશ્ચ ભવતિ બોધિસત્ત્વવૃત્તમ્ ।
કથઞ્ચ પુનર્ન દદાતિ । ન ખલુ પુનર્બોધિસત્ત્વઃ ઉત્સહતે યાચનકં નિષ્ઠુરયા વાચા પ્રતિક્ષેપ્તુમ્ । ન તે દાસ્યામીત્યપિ ઉપાયકૌશલ્યનૈનં સંજ્ઞપ્યાનુપ્રેષયતિ । તત્રેદમુપાયકૌશલ્યમ્ । પ્રાગેવ બોધિસત્ત્વેન સર્વપરિષ્કારાઃ સર્વદેયધર્મા દશસુ દિક્ષુ વિશદ્ધેનાશયેન બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં વિસૃષ્ટા ભવન્તિ વિકલ્પિતાસ્તદ્યથાપિ નામ ભિક્ષુરાચાર્યાય વા ઉપાધ્યાયાય વા ચીવરં વિકલ્પયેત્ । સ એવં વિકલ્પહેતોઃ સર્વવિચિત્રોદારપરિષ્કારદેયધર્મસન્નિધિપ્રાપ્તો ઽપ્યાર્યવંશવિહારી બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । અપ્રમેયપુણ્યપ્રસોતા ચ ભવતિ । તઞ્ચ પુણ્યમસ્ય નિત્યકાલં તદ્બહુલમનસ્કારસ્ય સર્વકાલાનુગતમભિવર્ધતે । સ તાન્ દેયધર્માન્ બુદ્ધબોધિસત્ત્વનિક્ષિપ્તાનિવ ધારયતિ । યદિ યાચનકં પશ્યતિ યુક્તરૂપશ્ચાસ્મિન્ યથેપ્સિતં દેયધર્મપ્રતિપાદનં પશ્યતિ । સ નાસ્તિ તત્ કિઞ્ચિદ્ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં યત્સત્ત્વેષુ અપરિત્યક્તમિતિ વિદિત્વા યાચનકસ્યેચ્છાં પરિપૂરયતિ । નો ચેદ્યુક્તરૂપં સમનુપશ્યતિ સ તમેવ કલ્પમુપાદાય પરકીયમેતદ્ ભદ્રમુખ ન ચૈતદ્યુષ્માકમનુજ્ઞાતં દાતુમિતિ શ્લક્ષ્નેન વચસા સંજ્ઞપ્યૈનં પ્રેષયતિ । અન્યદ્વા તદ્ દ્વિગુણં ત્રિગુણં દાનમાનસત્કારં કૃત્વાનુપ્રેષયતિ । યેનાસૌ જાનીતે નાયં બોધિસત્ત્વો લોભાત્મકતયા ઽસ્માકં ન દાતુકામઃ । અપિ તુ નૂનમસ્વતન્ત્ર એવં તસ્મિન્ પુસ્તકધર્મદાને યેન ન દદાતીતિ । ઇદમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્મદાનમારભ્ય પ્રાજ્ઞદાનં વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વઃ સર્વદાનાનિ ધર્મામિષાભય[દાના]નિ પ્રર્યાયતો ઽપિ લક્ષણતો ઽપિ નિર્વચનતો ઽપિ હેતુફલપ્રભેદતો ઽપિ યથાભૂતં પ્રજાનન્નનુપ્રયચ્છતિ । ઇદમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રાજ્ઞદાનં વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વઃ અપકારિષુ સત્ત્વેષુ મૈત્ર્યાશયો દાનં દદાતિ । દુઃખિતેષુ કરુણાશયઃ । ગુણવત્સુ મુદિતાશયઃ । ( દુત્ત્ 90 ) ઉપકારિષુ મિત્રેષુ સુહૃત્સૂપેક્ષાશયઃ । ઇદમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રાજ્ઞદાનં વેદિતવ્યમ્ ।
પુનરપરં બોધિસત્ત્વો દાનવિબન્ધનમપિ દાનવિબન્ધપ્રતિપક્ષમપિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તત્ર ચત્વારો દાનવિબન્ધાઃ । પૂર્વકો ઽનભ્યાસઃ । દેયધર્મપરીત્તતાવૈકલ્યમ્ । અગ્રે મનોરમે ચ વસ્તુનિ ગૃદ્ધિઃ આયત્યાઞ્ચ ભોગસમ્પત્તિ ફલદર્શનાભિનન્દનતા । યતશ્ચ બોધિસત્ત્વસ્ય દેયધર્મેષુ સંવિદ્યમાનેષુ યાચનકે ચ સમ્યગુપસ્થિતે દાને ચિત્તં ન ક્રામતિ । સો ઽનભ્યાસકૃતો મે ઽયં દોષ ઇતિ લઘુ લધ્વેવ પ્રજ્ઞયા પ્રતિસિધ્યતિ । એવઞ્ચ પુનઃ પ્રતિવિધ્યતિ । નૂનં મયા પૂર્વં દાનં ન દત્તં યેન મે એતર્હિ સમ્યક્ સંવિદ્યમાનેષુ ભોગેષુ સમ્યક્ પ્રત્યુપસ્થિતે ચ યાચનકે દાને ચિત્તં ન ક્રામતિ । સ ચેદેતર્હિન પ્રતિસંખ્યાય દાસ્યામિ પુનરપિ મે આયત્યાં દાનવિદ્વેષો ભવિષ્યતિ । સ એવ પ્રતિબિધ્ય દાનપ્રતિબન્ધપ્રતિપક્ષ નિશૃત્ય પ્રતિસંખ્યાય દદાતિ । નાભ્યાસકૃતદોષાનુસારી ભવતિ ન તદ્વશગઃ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વસ્ય સ ચેદ્યદ્ યાચનકે સમ્યક્ પ્રત્યુપસ્થિતે પરીત્તભોગતયા દાને ચિત્તં ન ક્રામતિ સ ત વિઘાતકૃત દાનવિપ્રતિબન્ધહેતું લઘુ-લઘ્વેવ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્ય તદ્વિઘાતકૃતં દુઃખમધિવાસયન્ પ્રતિસંખ્યાય કારુણ્યાદ્દાનં દદાતિ । તસ્યૈવં ભવતિ । પૂર્વકર્મદોષેણ વા પરવિનેયતયા વા મયા બહૂનિ પ્રગાઢાનિ ક્ષુત્ પિપાસાદિકાનિ દુઃખાન્યનુભૂતાનિ ભવે વિના પરાનુગ્રહમ્ । યદિ ચ મે મરણાય કાલક્રિયાયૈ સવર્તેત એતદ્દાનકૃત પરાનુગ્રહહેતુક દૃષ્ટે ધર્મે દુઃખ તથાપિ મે દાનમેવ શ્રેયો ન તુ યાચનકનિરાકરણમ્ । પ્રાગેવ યઃ કશ્ચિદ્યેન કેનચિચ્છાકપત્રેણ જીવતિ ઇત્યેવં બોધિસત્ત્વસ્તદ્વિઘાતકૃતં દુખમધિવાસ્ય દાન દદાતિ । પનરપર બોધિસત્ત્વસ્ય સમ્યગ્ યાચકે પ્રત્યુપસ્થિતે સ ચેદધિમાત્રમનાપત્વાદગ્ર્યત્વાદ્દેયવસ્તુનો દાને ચિત્ત ન ક્રામતિ ત બોધિસત્ત્વો ગર્ધકૃત્ દોષ લઘુ-લઘ્વેવ પ્રતિજ્ઞયા પ્રતિવિધ્ય દુઃખે મે એષ સુખસંજ્ઞાવિપર્યાસઃ આયત્યાં દુઃખજનક ઇતિ વિપર્યાસપરિજ્ઞાનાત્તઞ્ચ પ્રહાય પ્રતિ સંખ્યાય તદ્વસ્તુ દદાતિ । પુનરપરં બોધિસત્ત્વસ્ય સ ચેદ્દાનં દત્ત્વા દાનફલે ( દુત્ત્ 91 ) મહાભોગતાયામનુશંસદર્શનમુત્પદ્યતે નાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તં બોધિસત્ત્વો મિથ્યાફલદૃષ્ટિકૃતં દોષં લઘુ-લઘ્વેવ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્ય સર્વસંસ્કારાણામસારતાં યથાભૂતં પ્રત્યવેક્ષતે । સર્વસંસ્કારાઃ ક્ષણભઙ્ગુરાઃ ફલોપભોગપરિક્ષયભઙ્ગુરા વિપ્રયોગભઙ્ગુરાશ્ચ । સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણઃ ફલદર્શનં પ્રહાય યત્કિઞ્ચિદ્દાનં દદાતિ સર્વં તન્મહાબોધિ-પરિણામિતમેવ દદાતિ ।
તદિદં બોધિસત્ત્વસ્ય ચતુર્વિધસ્ય દાનવિબન્ધસ્ય ચતુર્વિધં દાનપ્રતિવન્ધપ્રતિપક્ષજ્ઞાનં વેદિતવ્યમ્ । પ્રતિવેધો દુઃખાદિવાસના વિપર્યાસપરિજ્ઞાનં સંસ્કારાસારત્વદર્શનઞ્ચ । તત્ર ત્રિવિધેન બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિપક્ષજ્ઞાનેન પૂર્વકેણ નિયતં સમ્યક્ ચ દાનં દદાતિ । એકેન પશ્ચિમેન પ્રતિપક્ષજ્ઞાનેન સમ્યક્ પુણ્યફલપરિગ્રહં કરોતિ । ઇદમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રાજ્ઞદાનં વેદિતવ્યમ્ ।
પુનરપરં બોધિસત્ત્વઃ અધ્યાત્મ્યં રહોગતઃ શુદ્ધેનાશયેન ઘનરસેન પ્રસાદેન સંકલ્પૈર્વિચિત્રાનુદારાનપ્રમેયાન્ દેયધર્માનધિમુચ્ય સત્ત્વેષુ દાનાય પ્રતિપાદિતાયાભિલષતિ યેન બોધિસત્ત્વઃ અલ્પકૃચ્છ્રેણાપ્રમેયં પુણ્યં પ્રસૂયતે । ઇદમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રાજ્ઞદાનં વેદિતવ્યમ્ । તદિદં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય [મહા]પ્રાજ્ઞદાનમ્ । એવં સમાસતઃ સંવિદ્યમાનેષ્વસંવિમાદેષુ ચામિષદાનસંગૃહીતેષુ દેયધર્મેષુ તથા ધર્મદાનમુપાદાય પ્રતિસંવિદમુપાદાયાધ્યાશયદાનમુપાદાય દાનવિપ્રતિબન્ધપ્રતિપક્ષજ્ઞાનમુપાદાયાશયાધિમુક્તિદાનઞ્ચોપાદાય બોધિસત્ત્વસ્યૈવાવેણિકં વેદિતવ્યમ્ । એવં હિ બોધિસત્ત્વસ્યાધ્યાત્મિક-બાહ્યસર્વવસ્તુદાનપ્રભેદો વિસ્તરેણ વેદિતવ્યઃ ।
અત ઊર્ધ્વમસ્માદેવ સર્વદાનપ્રભેદાત્તદન્યઃ સર્વો દુષ્કરાદિદાનપ્રભેદો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરદાનમ્ । યદ્બોધિસત્ત્વઃ પરીત્તં દેયવસ્તુ સંવિદ્યમાનમાત્માનં બાધિત્વા દુઃખમધિવાસ્ય પરેષામનુપ્રયચ્છતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમં દુષ્કરદાનમ્ । યદ્બોધિસત્ત્વઃ ઇષ્ટઞ્ચ વસ્તુ પ્રકૃતિસ્નેહાદ્વા દીર્ઘકાલ સંસ્તવાદ્વા ઽધિમાત્રોપકારાદ્વા ઽગ્ર્યઞ્ચ પ્રવરં દેયવસ્તુગર્ધં પ્રતિવિનોદ્ય પરેભ્યો ઽનુપ્રયચ્છતિ । ( દુત્ત્ 92 ) ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય દ્વિતીયં દુષ્કરદાનં યદ્બોધિસત્ત્વઃ કૃચ્છતાર્જિતાન્ દેયધર્માન્ પરેભ્યો ઽનુપ્રયચ્છતિ । ઇદં તૃતીયં બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરદાનમ્ ।

તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વતોમુખં દાનમ્ । યદ્બોધિસત્ત્વઃ સ્વકં વા પરં વા સમાદાપ્ય દેયવસ્તુ સ્વભૃત્યેષુ વા માતાપિતૃપુત્રદારદાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયમિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતેષ્વનુપ્રયચ્છતિ । પરેષુ વા ઽર્થિષુ । એતત્સર્વતોમુખં દાનમિત્યુચ્યતે ।
સમાસતો બોધિસત્ત્વસ્ય ચતુરાકારં સત્પુરુષસ્ય સત્પુરુષદાનમ્ ।
તવ કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષસ્ય સત્પુરુષદાનમ્ । યદ્બોધિસત્ત્વઃ શ્રદ્ધયા દાનં દદાતિ સત્કૃત્ય સ્વહસ્તેન કાલેન પરાનનુપહત્ય ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષસ્ય સત્પુરુષદાનમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વાકારં દાનમ્ । અનિશ્ચિતદાનતા । વિશદદાનતા । પ્રમુદિતદાનતા । અભીક્ષ્ણદાનતા । પાત્રદાનતા । અપાત્રદાનતા સર્વદાનતા । સર્વત્રદાનતા । સર્વકાલદાનતા । અનવદ્યદાનતા સર્વવસ્તુદાનતા । દેશવસ્તુદાનતા । ધનધાન્યવસ્તુદાનતા । ઇતીદ ત્રયોદશાકારં દાનં બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વાકારમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય વિઘાતાર્થિક દાનમ્ । ઇહ બોધિસત્ત્વો ભોજનેન પાનેન વિઘાતિષ્વર્થિકેષુ ભોજનપાનં દદાતિ । યાનાર્થિકેષુ યાનં વસ્ત્રાર્થિકેષુ વસ્ત્રમલઙ્કારાર્થિકેષુ અલંકારં વિચિત્રભાણ્ડોપસ્કારાર્થિકેષુ વિચિત્રભાણ્ડોપસ્કારં દદાતિ । ગન્ધમાલ્યવિલેપનાર્થિકેષુ ગન્ધમાલ્યવિલેપનમ્ । પ્રતિશ્રયાર્થિકેષુ પ્રતિશ્રયમ્ । આલોકવિઘાતાર્થિકેષ્વાલોકં દદાતિ । ઇદમષ્ટાકાર બોધિસત્ત્વસ્ય વિઘાતાર્થિકદાનં વેદિતવ્યમ્ ।

તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્યેહામુત્રસુખં દાનમ્ । આમિષદાનં ધર્મદાનમભયદાનઞ્ચ સમાસતઃ ઇહામુત્રસુખં બોધિસત્ત્વાનાં દાનં વેદિતવ્યમ્ । તત્પુનરામિષદાનં પ્રણીતં શુચિકલ્પિકમ્ । વિનીય માત્સર્યમલં સન્નિધિમલઞ્ચ દદાતિ । તત્ર માત્સર્યમલવિનયશ્ચિત્તાગ્રહપરિત્યાગાત્ સન્નિધિમલવિનયો ભોગાગ્રહપરિત્યાગાદ્વેદિતવ્યઃ । અભયદાનં સિંહવ્યાધ્રગ્રાહરાજચૌરોદકાદિભયપરિત્રાણતયા વેદિતવ્યમ્ । ધર્મદાનમવિપરીતધર્મદેશના ન્યાયોપદેશઃ શિક્ષાપદસમાદાપના ( દુત્ત્ 93 ) ચ । તદેતત્સર્વમભિસમસ્ય નવાકારં બોધિસત્ત્વસ્ય દાનં સત્ત્વાનાભિહામુત્રસુખં ભવતિ । તત્રામિષાભયદાનં સપ્રભેદભિહસુખમ્ ધર્મદાનં પુનઃ સપ્રભેદમમુત્રસુખમ્ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધં દાનમ્ । તદ્દશાકરં વેદિતવ્યમ્ । અસક્તમપરામૃષ્ટમસંભૃતમનુન્નતમનિશ્રિતમલીનમદીનમવિમુખં પ્રતીકારાનપેક્ષં વિપાકાનપેક્ષઞ્ચ ।
તત્રાસક્તં દાનં કતમત્ । ઇહ બોધિસત્ત્વો યાચનકે સમ્યક્ પ્રત્યુપસ્થિતે ત્વરિતમવિલમ્બિતં દદાતિ । ન યાચનકસ્ય તથા લાભમારમ્ય ત્વરા ભવતિ યથા બોધિસત્ત્વસ્ય દાનમારભ્ય ।
અપરામૃષ્ટં દાનં કતમત્ । ન હિ બોધિસત્ત્વો દૃષ્ટ્યા એવં દાનં પરામૃશતિ । નાસ્તિ વા ઽસ્ય દાનસ્ય ફલમ્ । હિંસાદાનેન વા પુનર્ધર્મો ભવતીતિ । સુસમ્પન્નેન વા પુનર્દાનમાત્રકેણ લૌકિકલોકોત્તરા વિશુદ્ધિર્ભવતીતિ ।
અસંભૃતં દાનં કતમત્ । ન ખલુ બોધિસત્ત્વઃ સંભૃત્ય દીર્ઘકાલિકં દેયધર્મસન્નિચર્ય કૃત્વા પશ્ચાત્ સકૃદ્દાનં દદાતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ન હિ બોધિસત્ત્વઃ સંવિદ્યમાનેષુ દેયધર્મેષુ સમ્યક્ પ્રત્યુપસ્થિતસ્ય યાચનકસ્ય નિરાકરણમુત્સહતે નાપિ પ્રતિરૂપં પશ્યતિ યેન તન્નિરાકરોતિ । કુતઃ પુનઃ સન્નિચયં કરિષ્યતિ । ન ચ સંભૃતદાનેન બોધિસત્ત્વઃ પુણ્યસ્યાયદ્વારમધિકં પશ્યતિ । સમં દેયવસ્તુ તુલ્યેષુ વ્યસ્તસમસ્તેષુ યાચનકેષુ ક્રમેણ વા સકૃદ્વા દીયમાનં કેન કારણેન પુણ્યવિશેષતાં પરિગૃહ્ણીયાદિતિ સમ્પશ્યન્નપિ ચ બોધિસત્ત્વઃ સાવદ્યમેવ સંભૃતદાનં પશ્યતિ । નિરવદ્યં પશ્યતિ યથોત્પન્નં ભોગદાનમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । તથાહિ સંભૃતદાતા ઽર્થિતો યાચનકૈર્યાચનકશતાનિ પૂર્વં નિરાકૃત્ય તેષામાઘાતમક્ષમપ્રત્યયં જનયિત્વા પશ્ચાદનર્થિતો ઽપિ તદેકત્યાનાં સંભૃતદાનં દદાતિ । તસ્માદ્બોધિસત્ત્વઃ સમ્ભૃતદાનં ન દદાતિ ।
અનુન્નતદાનં કતમત્ । યાચનકાય નીચચિત્તો બોધિસત્ત્વો દાનં દદાતિ । ન ચ પરસ્પર્ધયા દદાતિ । ન ચ દાનં દત્ત્વા તેન દાનેન મન્યતે અહમસ્મિ દાતા દાનપતિરન્યે ચ ન તથેતિ ।
અનિશ્ચિતદાનં કતમત્ । ન હિ બોધિસત્ત્વઃ કીર્તિશબ્દઘોષશ્લોકં નિશ્રિત્ય દાનં દદાતિ । વિકલ્પાક્ષરસંભૂતાં ઘોષમાત્રપ્રતિબદ્ધાં વૃષમત્રોપમાં કીર્તિં મન્યમાનઃ ।
અલીનં દાનં કતમત્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પૂર્વમેવ દાનાત્ સુમના ભવતિ । દદચ્ચિત્તં પ્રસાદયતિ । દત્ત્વા ચાવિપ્રતિસારી ભવતિ । વિપુલાનિ ચ પરમોદારાણિ બોધિસત્ત્વાનાં દાનાનિ શ્રુત્વા નાત્માનં પરિભવન્ સંકોચમાપદ્યતે ।
અદીનં દાનં કતમત્ । વિચિન્ત્ય વિચિન્ત્ય બોધિસત્ત્વો યત્નેન દેયધર્મેભ્યો યાન્યગ્રાણિ પ્રવરાણિ ભોજનપાનયાનવસ્ત્રાદીનિ તાન્યનુપ્રયચ્છતિ ।
અવિમુખં દાનં કતમત્ । સમચિત્તો બોધિસત્ત્વઃ અપક્ષપતિતો મિત્રામિત્રોદાસીનેષુ સમકારુણ્યો દાનં દદાતિ ।
પ્રતીકારાનપેક્ષં દાનં કતમત્ । કારુણ્યચિત્તો ઽનુકમ્પાચિત્તો બોધિસત્ત્વો દાનં દદન્ન પરતઃ પ્રત્યુપકારં પ્રત્યાશંસતે । સુખકામાં તૃષ્ણાદાહેન દહ્યમાનામપ્રતિબલાં પ્રકૃતિદુઃખિતાં જનતાં સંપશ્યન્ ।
વિપાકાનપેક્ષં દાનં કતમત્ । ન બોધિસત્ત્વો દાનં દત્ત્વા દાનસ્યાયત્યાં ભોગસમ્પદં વા આત્મભાવસમ્પદં વા ફલવિપાકં પ્રત્યાશંસતે । સર્વસંસ્કારેષુ ફલ્ગુદર્શી પરમબોધાવનુશંસદર્શી ।
એભિર્દશભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વાનાં વિશુદ્ધં સુવિશુદ્ધં દાનં ભવતિ ।
એવં હિ બોધિસત્ત્વ એતન્નવાકારં દાનં નિશ્રિત્ય દાનપારમિતાં પરિપૂરયિત્વા ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને નવમં દાનપટલમ્ ।
શીલપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.10)
ઉદ્દાનમ્ ।
સ્વભાવશ્ચૈવ સર્વઞ્ચ દુષ્કરં સર્વતોમુખમ્ ।
સ્યાત્ [સાત્]પૌરુષ્યયુક્તઞ્ચ સર્વાકારં તથૈવ ચ ॥
વિઘાતાર્થિકયુક્તઞ્ચ ઇહામુત્રસુખં તથા ।
વિશુદ્ધઞ્ચ નવાકારં શીલમેતત્સમાસતઃ ॥
તત્ર શીલં બોધિસત્ત્વાનાં કતમત્ । તદપિ નવવિધં વેદિતવ્યમ્ । સ્વભાવ શીલં સર્વશીલં દુષ્કરશીલં સર્વતોમુખં શીલં સત્પુરુષશીલં સર્વાકારશીલં વિઘાતાર્થિકશીલં ઇહામુત્રસુખં શીલં વિશુદ્ધશીલઞ્ચ ।
તત્ર સ્વભાવશીલં કતમત્ । ચતુર્ભિર્ગુણૈર્યુક્તં સમાસતો બોધિસત્ત્વાનાં સ્વભાવશીલં વેદિતવ્યમ્ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ । પરતઃ સમ્યક્સમાદાનતઃ સુવિશુદ્ધાશયતયા વ્યતિક્રાન્તૈઃ પ્રત્યાપત્ત્યા ઽવ્યતિક્રમાય ચાદરજાતસ્યોપસ્થિતસ્મૃતિતયા । તત્ર પરતઃ શીલસમાદાનાદ્બોધિસત્ત્વસ્ય પરમુપનિધાય શિક્ષાવ્યતિક્રમે વ્યપત્રાપ્યમુત્પદ્યતે । સુવિશુદ્ધાશયતયા શીલેષુ બોધિસત્ત્વસ્યાત્માનમુપનિધાય શિક્ષાવ્યતિક્રમે હીરુત્પદ્યતે । શિક્ષાપદાનાં વ્યતિક્રમ-પ્રત્યાપત્ત્યા આદરજાતસ્ય ચાદિત એવાવ્યતિક્રમાદ્બોધિસત્ત્વો દ્વાભ્યામાકારાભ્યાં નિષ્કૌકૃત્યો ભવતિ । એવમયં બોધિસત્ત્વઃ સમાદનમાશયવિશુદ્ધિઞ્ચ નિશ્રિત્ય હ્રીવ્યપત્રાપ્યમુત્પાદયતિ । હ્રીવ્યપત્રાપ્યાત્ શીલં સમાત્તં રક્ષતિ । રક્ષમાણો નિષ્કૌકૃત્યો ભવતિ । તત્ર યચ્ચ પરતઃ સમાદાનં યશ્ચ વિશુદ્ધો ઽધ્યાશયઃ ઇતીમૌ દ્વૌ ધમૌં યા ચ વ્યતિક્રમપ્રત્યાપત્તિર્યશ્ચાદરઃ અવ્યતિક્રમે ઽનયોર્દ્વયોર્ધર્મયોરાવાહકૌ । તત્ર યચ્ચ પરતઃ સમાદાનં યશ્ચ સુવિશુદ્ધો ઽધ્યાશયઃ યશ્ચાવ્યતિક્રમાયાદરજાત ઇત્યેભિસ્ત્રિભિર્ધર્મૈરવિપત્તિર્બોધિસત્ત્વશીલસ્ય વેદિતવ્યા । વ્યતિક્રમપ્રત્યાપત્ત્યા પુનશ્છિદ્રિતસ્ય પ્રત્યાનયનવ્યુત્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તત્પુનરેતચ્ચતુર્ભિગુણૈર્યુક્તં સ્વભાવશીલં બોધિસત્ત્વાનાં ( દુત્ત્ 96 ) કલ્યાણં વેદિતવ્યમાત્મહિતાય પરહિતાય બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ ચાર્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુષ્યાણાં સમાદાનતો ઽનુશિક્ષણતશ્ચ । અપ્રમેયં વેદિતવ્યમપ્રમેયબોધિસત્ત્વશિક્ષાપરિગૃહીતતયા । સત્ત્વાનુગ્રાહકં વેદિતવ્યં સર્વસત્ત્વહિતસુખપ્રત્યુપસ્થાનતયા । મહાફલાનુશંસં વેદિતવ્યમ્ અનુત્તરસમ્યક્ સંબોધિફલપરિગ્રહાનુપ્રદાનતયા ।
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વશીલમ્ । સમાસતો બોધિસત્ત્વસ્ય ગૃહિપક્ષગતં પ્રવ્રજિતપક્ષગતઞ્ચ શીલં સર્વશીલમિત્યુચ્યતે ।
તત્પુનર્ગૃહિપક્ષાશ્રિતં પ્રવ્રજિતપક્ષાશ્રિતઞ્ચ શીલં સમાસતસ્ત્રિવિધમ્ । સંવરશીલં કુશલધર્મસંગ્રાહકશીલં સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલઞ્ચ ।

તત્ર સંવરશીલં બોધિસત્ત્વસ્ય કતમત્ । યત્સપ્તનૈર્ણાયિકં પ્રાતિમોક્ષસંવરસમાદાનં ભિક્ષુભિક્ષુણી-શિક્ષમાણા-શ્રામણેર-શ્રમણેર્ય્યુપાસકોપાસિકાશીલમ્ । તદેતદ્ ગૃહિપ્રવ્રજિતપક્ષે યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કુશલધર્મસંગ્રાહકં શીલં યત્કિઞ્ચિદ્બોધિસત્ત્વઃ શીલસંવરસમાદાનાદૂર્ધ્વં મહાબોધાય કુશલમાચિનોતિ કાયેન વાચા મનસા સર્વં તત્સમાસતઃ કુશલધર્મસંગ્રાહકં શીલમિત્યુચ્યતે । તત્પુનઃ કતમત્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ શીલં નિશ્રિત્ય શીલં પ્રતિષ્ઠાય શ્રુતે યોગં કરોતિ ચિન્તાયાં શમથવિપશ્યનાભાવનાયામેકારામતાયામ્ । તથા ગુરૂણામભિવાદન-વન્દન પ્રત્યુત્થાનાઞ્જલિકર્મણઃ કાલેન કાલં કર્તા ભવતિ । તથા કાલેન કાલં તેષામેવ ગુરૂણાં ગૌરવેણોપસ્થાનસ્ય કર્તા ભવતિ । ગ્લાનાનાં સત્કૃત્ય કારુણ્યેન ગ્લાનોપસ્થાનસ્ય કર્તા ભવતિ તથા સુભાષિતે સાધુકારસ્ય દાતા ભવતિ । ગુણવતાં પુદ્ગલાનાં ભૂતસ્ય વર્ણસ્યાહર્તા ભવતિ । તથા સર્વસત્ત્વાનાં દશસુ દિક્ષુ સર્વપુણ્યસ્યાશયેન પ્રસન્નચિત્તમુત્પાદ્ય વાચં ભાષામાણો ઽનુમોદિતા ભવતિ । તથા સર્વં વ્યતિક્રમં પ્રતિસંખ્યાય પરેષાં ક્ષમિતા ભવતિ । તથા સર્વં કાયેન વાચા મનસા કૃતં કુશલમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતા ભવતિ । કાલેન ચ કાલં વિચિત્રાણાં સમ્યક્ પ્રણિધાનાનાં ત્રિરત્નપૂજાયાશ્ચ સર્વાકારાયા ઉદારાયાઃ કર્તા ( દુત્ત્ 97 ) ભવતિ । અભિયુક્તશ્ચ ભવત્યારબ્ધવીર્યઃ સતતસમિતં કુશલપક્ષે । અપ્રમાદવિહારી કાયેન વાચા । શિક્ષાપદાનાં સ્મૃતિસંપ્રજન્યચારિકયા ચારક્ષકઃ । ઇન્દ્રિયૈશ્ચ ગુપ્તદ્વારો ભોજને માત્રજ્ઞઃ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયુક્તઃ સત્પુરુષસેવી કલ્યાણમિત્રસન્નિશ્રિતઃ આત્મસ્ખલિતાનાઞ્ચ પરિજ્ઞાતા ભવતિ દોષદર્શી । પરિજ્ઞાય ચ દોષં દૃષ્ટ્વા પ્રતિસંહર્તા ભવતિ । સ્ખલિતશ્ચ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સહધાર્મિકાણાં ચાન્તિકે ઽત્યયદેશકો ભવતિ । એવંભાગીયાનાં કુશલાનાં ધર્માણામર્જનરક્ષણવિવર્ધનાય યચ્છીલં [તદ્] બોધિસત્ત્વસ્ય કુશલધર્મસંગ્રાહકં શીલમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વાનુગ્રાહકં શીલમ્ । તત્સમાસત એકાદશાકારં વેદિતવ્યમ્ । એકાદશાકારાઃ કતમે । સત્ત્વકૃત્યેષ્વર્થોપસંહિતેષુ [વિચિત્રેષુ] સહાયીભાવઃ । સત્ત્વાનામુત્પન્નોત્પન્નેષુ વ્યાધ્યાદિદુઃખેષુ ગ્લાનોપસ્થાનાદિકઃ સહાયીભાવઃ । તથા લૌકિકલોકોત્તરેષ્વર્થેષુ ધર્મદેશનાપૂર્વક ઉપાયોપદેશપૂર્વકશ્ચ ન્યાયોપદેશઃ । ઉપકારિષુ ચ સત્ત્વેષુ કૃતજ્ઞતામનુરક્ષતો ઽનુરૂપ[પ્રત્યુપકાર-]પ્રત્યુપસ્થાનમ્ । વિવિઘેભ્યશ્ચ સિંહવ્યાઘ્રરાજચૌરોદકાગ્ન્યાદિકેભ્યો વિચિત્રેભ્યો ભયસ્થાનેભ્યઃ સત્ત્વાનામારક્ષા । ભોગજ્ઞાતિવ્યસનેષુ શોકવિનોદના । ઉપકરણવિઘાતિષુ સત્ત્વેષુ સર્વોપકરણોપસંહારઃ । ન્યાયપતિતઃ સમ્યઙ્નિશ્રયદાનતો ધર્મેણ ગણપરિકર્ષણા । આલપનસંલપનપ્રતિસમ્મોદનૈઃ કાલેનોપસંક્રમણતયા પરતો ભોજનપાનાદિ [પ્રતિ]ગ્રહતો લૌકિકાર્થાનુવ્યવહારતઃ આહૂતસ્યાગમનગમનતઃ સમાસતઃ સર્વાનર્થોપસંહિતામનાપસમુદાચારપરિવર્જનૈશ્ચિત્તાનુવર્તનતા । ભૂતૈશ્ચ ગુણૈઃ સંપ્રહર્ષણતા । રહઃ પ્રકાશં વોદ્ભાવનતામુપાદાય । સ્નિગ્ધેન હિતાધ્યાશયાનુગતેનાન્તર્ગતમાનસેન નિગ્રહક્રિયા અવસાદના વા દણ્ડકર્માનુપ્રદાનં વ પ્રવાસના વા યાવદેવાકુશલાસ્થાનાત્ વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને સન્નિયોજનાર્થમ્ । ઋદ્ધિબલેન ચ નરકાદિગતિપ્રત્યક્ષં સન્દર્શનતયા ઽકુશલાદુદ્વેજના બુદ્ધશાસનાવતારાય ચાવર્જના તોષણા વિસ્માપના ।

કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વઃ સંવરશીલે સ્થિતઃ કુશલધર્મસંગ્રાહકે શીલે સ્થિતઃ સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલે ચ સ્થિતઃ સુસંવૃતશીલી ચ ભવતિ સુસંગૃહીતકુશલશીલી ચ ( દુત્ત્ 98 ) સર્વાકારસત્ત્વાર્થક્રિયાશીલી ચ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરવ્યવસ્થિતઃ સ ચેચ્ચક્રવર્તિરાજ્યમપ્યુત્સૃજ્ય પ્રવ્રજિતો ભવતિ સ તસ્મિંશ્ચક્રવર્તિરાજ્યે એવં નિરપેક્ષો ભવતિ તદ્યથા તૃણે વા ઽમેધ્યે વા । નિહીનપુરુષસ્ય જીવિકાભિપ્રાયસ્ય પ્રવ્રજિતસ્ય પ્રત્યવરાન્ કામાનપહાય ન તથા તેષુ પ્રત્યવરેષુ કામેષુ નિરપેક્ષતા ભવતિ યથા બોધિસત્ત્વસ્યાશયવિશુદ્ધતામુપાદાય પ્રવ્રજિતસ્ય સર્વમાનુષ્યકકામપ્રવરેષુ ચક્રવર્તિકામેષુ । અનાગતેષ્વપિ મારભવનપર્યાપન્નેષ્વપિ કામેષુ બોધિસત્ત્વો નાભિનન્દી ભવતિ નાપિ ચ તેષામર્થાય પ્રણિધાય બ્રહ્મચર્યં ચરતિ મહાવિચિત્રપ્રતિભયગહનપ્રવેશમિવ તાન્ કામાન્ યથાભૂતં સંપશ્યન્ પ્રાગેવ તદન્યેષુ દિવ્યેષુ । વર્તમાને ઽપ્યધ્વનિ પ્રવ્રજિતો બોધિસત્ત્વ ઉદારેભ્યઃ સત્ત્વેભ્ય ઉદારમપિ લાભસત્કારં વાન્તાશનમિવ સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા પશ્યન્ નાસ્વાદયતિ પ્રાગેવ પ્રત્યવરેભ્યઃ [સત્ત્વેભ્યઃ] પ્રત્યવરમ્ । પ્રવિવેકાભિરતશ્ચ ભવતિ એકાકી સંવમધ્યે વા સર્વકાલં ચિત્તવ્યપકૃષ્ટવિહારી । સ ન શીલસંવરમાત્રકેણ તુષ્ઠો ભવતિ । અપિ તુ શીલં નિશ્રિત્ય શીલં પ્રતિષ્ઠાય યે તે ઽપ્રમેયા બોધિસત્ત્વસમાધયસ્તેષામભિનિર્હારાય વશિતાપ્રાપ્તયે વ્યાયચ્છતે । સઃ સંસર્ગતો ઽપ્યણુકામ્ અપ્યસત્સંકથા મસદ્વાચં નાધિવાસયતિ પ્રવિવેકગતશ્ચાણુકમપ્યસદ્વિતર્કમ્ । પ્રમુષિતયા ચ સ્મૃત્યા તત્સમુદાચારહેતોઃ કાલેન કાલં તીવ્રં વિપ્રતિસારમાદીનવદર્શનમુત્પાદયતિ । યમાભીક્ષ્ણકં વિપ્રતિસારમાદીનવદર્શનમાગમ્યોત્પન્નમાત્રાયામસત્સંકથાયામસદ્વિતર્કે ચ ત્વરિતત્વરિતં સા સ્મૃતિરુપતિષ્ઠતે । અકરણચિત્તઞ્ચ પ્રતિલભતે । યેન પ્રતિસંહરતિ । પ્રતિસંહરણાભ્યાસતશ્ચ ક્રમેણ તદ્યથા પૂર્વં તત્સમુદાચાર-રતિરભૂત્ તથા એતહર્યસમુદાચાર-રતિઃ સન્તિષ્ઠતે સમુદાચારપ્રાતિકૂલ્યઞ્ચ । સર્વબોધિસત્ત્વશિક્ષાપદાનિ ચાસ્ય મહાભૂમિપ્રવિષ્ટાનાં બોધિસત્ત્વાનાં શ્રુત્વા ઉદારાણ્યપ્રમેયાણ્યચિન્ત્યાનિ દીર્ઘકાલિકાનિ પરમદુશ્કરાણિ ન ભવતિ ચેતસ ઉત્તાસો વા લયઃ સંકોચો વા નાન્યત્રાસ્યૈવં ભવતિ । તે ઽપિ મનુષ્યભૂતાઃ ક્રમેણ શિક્ષમાણાઃ બોધિસત્ત્વશિક્ષાષ્વપ્રમેયાચિન્ત્યકાયવાક્સંવરસમન્વાગતાઃ સંવૃત્તાઃ । વયમપિ મનુષ્યભૂતાઃ ક્રમેણ ચ શિક્ષમાણાઃ અસંશયમનુપ્રાપ્સ્યામસ્તાં કાયવાક્સંવરસમ્પત્તિમિતિ । આત્મદોષાન્તરસ્ખલિતગવેષી ચ બોધિસત્ત્વો ભવતિ શીલસંવરે વ્યવસ્થિતો ન પરદોષાન્તરસ્ખલિતગવેષી । સર્વરૌદ્રદુઃશીલાનાઞ્ચ ( દુત્ત્ 99 ) સત્ત્વાનામન્તિકે નાઘાતચિત્તો ભવતિ ન પ્રતિઘચિત્તઃ । ધર્મમહાકરુણતામુપાદાયાધિમાત્રમેવ તેષામન્તિકે બોધિસત્ત્વાનામનુકમ્પાચિત્તઞ્ચ કર્તુકામતાચિત્તઞ્ચ પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ । સંવરશીલવ્યસ્થિતશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ પાણિલોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રસંસ્પર્શૈરપિ પરેષામન્તિકે ચિત્તમપિ ન પ્રદૂષયતિ । કુતઃ પુનઃ પાપિકાં વાચં નિશ્ચારયિષ્યતિ પ્રતિહનિષ્યતિ વા પ્રાગેવ પુનઃ આક્રોશરોષણપરિભાષણૈસ્તનુકદુઃખસ્પર્શજૈરપકારૈઃ । સંવરશીલવ્યવસ્થિતશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ પઞ્ચાઙ્ગપરિગૃહીતેનાપ્રમાદેન સમન્વાગતો ભવતિ પૂર્વાન્તસહગતેનાપરાન્તસહગતેન મધ્યાન્તસહગતેન પૂર્વકાલકરણીયેન સહાનુચરેણ ચ । બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વઃ અતીતમધ્વાનમુપાદાય યામાપત્તિમાપન્નઃ સા ઽનેન યથાધર્મં પ્રતિકૃતા ભવતિ । અયમસ્ય પૂર્વાન્તસહગતો ઽપ્રમાદઃ । અનાગતે ઽપ્યધ્વનિ યામાપત્તિમાપત્સ્યતે તામપિ યથાધર્મં પ્રતિકરિષ્યતિ । અયમસ્યાપરાન્તસહગતો ઽપ્રમાદઃ । પ્રત્યુત્પન્ને ઽપ્યધ્વનિ યામાપત્તિમાપદ્યતે તામપિ યથાધર્મં પ્રતિકરોતિ । અયમસ્ય મધ્યાન્તસહગતો ઽપ્રમાદઃ । પૂર્વમેવ ચાપત્તેર્બોધિસત્ત્વસ્તીવ્રમૌત્સુક્યમાપદ્યતે । કચ્ચિદહં તથા તથા ચરેયં યથા યથા ચરન્ યથા યથા વિહરન્ આપત્તિં નાપદ્યેયમ્ । અયં બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્વકાલકરણીયો ઽપ્રમાદઃ । સ પૂર્વકાલકરણીયમેવાપ્રમાદં નિશ્રિત્ય તથા તથા ચરતિ તથા તથા વિહરતિ યથા યથાસ્ય ચરતો વિહરતો વા આપત્તિર્નોત્તિષ્ઠતે । અયમસ્ય સહાનુચરો ઽપ્રમાદઃ । સંવરશીલ-વ્યવસ્થિતો બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિચ્છન્નકલ્યાણો ભવતિ વિવૃતપાપઃ અલ્પેચ્છઃ સન્તુષ્ટઃ દુઃખસહિષ્ણુરપરિતસનજાતીયઃ અનુદ્ધતશ્ચ અચપલશ્ચ પ્રશાન્તેર્યાપથઃ કુહનાદિસર્વમિથ્યાજીવકરકધર્મવિવર્જિતઃ । એભિર્દશભિરઙ્ગૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વઃ સંવરશીલવ્યવસ્થિતઃ સુસંવૃતશીલી ભવતિ । યદુતાતીતેષુ કામેષુ નિરપેક્ષતયા અનાગતેષ્વનભિનન્દનતયા પ્રત્યુત્પ-ન્નેષ્વનધ્યવસાનતયા પ્રવિવેકવાસાભિરત્યા વાગ્વિતર્કપરિશોધનતયા આત્મનો ઽપરિભવનતયા સૌરત્યેન ક્ષાન્ત્યા ઽપ્રમાદેન આચારાજીવવિશુદ્ધ્યા ચેતિ ।
પુનર્બોધિસત્ત્વઃ કુશલ[ધર્મ]સંગ્રાહકશીલે વ્યવસ્થિતઃ ઉત્ત્પન્નાં કાયભોગાપેક્ષાં સ્વલ્પામપિ નાધિવાસયતિ પ્રાગેવ પ્રભૂતામ્ । સર્વદૌઃશીલ્યનિદાનભૂતાંશ્ચ ( દુત્ત્ 100 ) ક્લેશોપક્લેશાન્ ક્રોધોપનાહાદીનુત્પન્નાન્ નાધિવાસયતિ । ઉત્પન્નાં પરેષામન્તિકે આઘાતપ્રતિઘવૈરચિત્તતાં નાધિવાસયતિ । ઉત્પન્નમાલસ્યકૌસીદ્યં નાધિવાસયતિ । ઉત્પન્નં સમાપત્યાસ્વાદં સમાપત્તિક્લેશં નાધિવાસયતિ । પઞ્ચ ચ સ્થાનાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કુશલફલાનુશંસં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કુશલહેતું કુશલહેતુફલે વિપર્યાસમવિપર્યાસઞ્ચ કુશલસંગ્રહાય ચાન્તરાયં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કુશલફલે બોધિસત્ત્વઃ અનુશંસદર્શી કુશલહેતું પર્યેષતે । કુશલસંગ્રહાય વિપર્યાસઞ્ચાવિપર્યાસઞ્ચ યથાભૂતં પ્રજાનન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રાપ્ય કુશલફલં નાનિત્યે નિત્યદર્શી ભવતિ । ન દુઃખે સુખદર્શી । નાશુચૌ શચિદર્શી । નાનાત્મન્યાત્મદર્શી । અન્તરાયઞ્ચ પ્રજાનન્ કુશલસંગ્રહાય પરિવર્જયતિ । તસ્યૈભિર્દશભિરાકારૈઃ કુશલધર્મસંગ્રાહકશીલવ્યવસ્થિતસ્ય ક્ષિપ્રમેવ કુશલસંગ્રહો ભવતિ સર્વાકાર[સંગ્રહ]શ્ચ યદુત દાનોપનિષદાશીલોપનિષદા ક્ષાન્ત્યુપનિષદા વીર્યોપનિષદા ધ્યાનોપનિષદા પઞ્ચાકારયા ચ [પ્ર]જ્ઞયા ।

પુનર્બોધિસત્ત્વઃ એકાદશભિરાકારૈઃ સર્વાકારે સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલે વ્યવસ્થિતઃ । એકૈકેન સર્વાકારેણાકારેણ સમન્વાગતો ભવતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં તેષુ તેષુ કૃત્યેષુ સહાયીભાવં ગચ્છન્ કૃત્યચિન્તાયાં કૃત્યસમર્થને સહાયીભાવં ગચ્છતિ અધ્વગમનાગમને સમ્યક્કર્માન્તપ્રયોગે ભોગાનામારક્ષણે વિભિન્નાન્યો ઽન્યપ્રતિસન્ધાને ઉત્સવે પુણ્યક્રિયાયાઞ્ચ દુઃખેષુ વા । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ સહાયીભાવં ગચ્છન્ વ્યાધિતાન્ સત્ત્વાન્ પરિચરતિ । અન્ધાન્ પ્રણયતિ પન્થાનં વ્યપદિશતિ । બધિરાન્ હસ્તસવાચિકયાર્થં ગ્રાહયતિ સંજ્ઞાનિમિત્તવ્યપદેશેન । વ્યઙ્ગાન્ શિરસા વા યાનેન વા વહતિ । કામચ્છન્દપર્યવસ્થાનદુઃખિતાનાં સત્ત્વાનાં કામચ્છન્દપર્યવસ્થાનદુઃખં પ્રતિવિનોદયતિ । વ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકૌકૃત્યવિચિકિત્સાપર્યવસ્થાનદુઃખિતાનાં સત્ત્વાનાં યાવદ્વિચિકિત્સાપર્યવસ્થાનદુઃખં પ્રતિવિનોદયતિ । કામવિતર્કપર્યવસ્થાનેન દુઃખિતાનાં સત્ત્વાનાં કામવિતર્કં પ્રતિવિનોદયતિ । યથાકામવિતર્કમ્ એવં વ્યાપાદહિંસાજ્ઞાતિજનપદાપર વિતર્કાવમન્યનાપ્રતિસંયુક્તઃ કુલોદય પ્રતિસંયુક્તશ્ચ વિતર્કો વેદિતવ્યઃ પરિપરિભવપરાજયદુઃખેન દુઃખિતાનાં સત્ત્વાનાં પરપરિભવપરાજયદુઃખં ( દુત્ત્ 101 ) પ્રતિવિનોદયતિ । અધ્વપરિશ્રાન્તાનાં સ્થાનાસનદાનેનાઙ્ગપ્રપીડનેન શ્રમક્લમદુઃખં પ્રતિવિનોદયતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં ન્યાયં વ્યપદિશન્ દુશ્ચરિતચારિણાં સત્ત્વાનાં દુશ્ચરિતપ્રહાણાય ધર્મં દેશયતિ યુક્તૈઃ પદવ્યઞ્જનૈઃ સહિતૈરાનુલોમિકૈરાનુચ્છવિકૈરૌપયિકૈઃ પ્રતિરૂપૈઃ પ્રદક્ષિણૈઃ નિપકસ્યાઙ્ગસંભારૈઃ । ઉપાયકૌશલ્યં વા પુનર્વ્યપદિશતિ યથા દુશ્ચરિતચારિણાં સત્ત્વાનાં દુશ્ચરિતપ્રહાણાય એવં મત્સારિણાં [સત્ત્વાનાં] માત્સર્યપ્રહાણાય દૃષ્ટે વા ધર્મે સમ્યગલ્પકૃચ્છ્રેણ ભોગાનામર્જનાય રક્ષણાય ચ શાસને ઽસ્મિન્ પ્રતિહતાનાં શ્રદ્ધાપ્રતિલમ્ભાય દર્શનપ્રતિલમ્ભાય । દર્શનવિશુદ્ધ્યા ઽપાયસમતિક્રમાય સર્વસંયોજનપર્યાદાનાત્ સર્વદુઃખસમતિક્રમાય પુનર્બોધિસત્ત્વ ઉપકારિણાં સત્ત્વાનાં કૃતજ્ઞતાં પ્રાવિષ્કુર્વન્ દૃષ્ટ્વા સત્કૃત્યાલપતિ [સંલપતિ] પ્રતિસમ્મોદયતિ-એહિ સ્વાગતવાદિતયા । આસનસ્થાનાનુપ્રદાનેન ચ સંપ્રતીચ્છતિ । તુલ્યાધિકેન ચાસ્ય પ્રતિલાભસત્કારેણ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ ન ન્યૂનેન । સ કૃત્યેષ્વસ્યાયાચિતો ઽપિ સહાયીભાવં ગચ્છતિ પ્રાગેવ યાચિતઃ । યથા કૃત્યેષુ એવં દુઃખેષુ નયોપદેશે ભયપરિત્રાણે વ્યસનસ્થશોકપ્રતિવિનોદને ઉપકરણોપસંહારે સન્નિશ્રયદાને ચિત્તાનુવર્તને ભૂતૈર્ગુણૈઃ સંપ્રહર્ષણે સ્નિગ્ધેન ચાન્તર્ભાવેન વિનિગ્રહે ઋદ્ધ્યા ચોત્તાસનાવર્જનેનેતિ । પેયાલમ્ । પુનર્બોધિસત્ત્વો ભીતાનાં સત્ત્વાનાં ભયેસ્વારક્ષકઃ । ક્ષુદ્રમૃગભયાદપિ સત્ત્વાન્ રક્ષતિ આવર્તગ્રાહભયાદપિ રાજભયાદપિ ચોરભયાદપિ પ્રત્યર્થિકભયાદપિ સ્વામ્યધિપતિભયાદપિ અનાજીવિકભયાદપ્યશ્લોકભયાત્પરિષચ્છારદ્યભયાદપિ અમનુષ્યવેતાડભયાદપિ । પુનર્બોધિસત્ત્વો વ્યસનસ્થાનાં સત્ત્વાનાં શોકપ્રતિવિનોદનં જ્ઞાતિવ્યસનમારભ્ય માતાપિતૃમરણે ઽપિ શોકં [પ્રતિ]વિનોદયતિ । પુત્રદારમરણે ઽપિ દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયમરણે ઽપિ મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતમરણેપ્યાચાર્યોપાધ્યાયગુરૂસ્થાનીયમરણે ઽપિ શોકં પ્રતિવિનોદયતિ । ભોગ વ્યસનં વા પુનરારભ્ય સ ચેદ્ભોગા રાજ્ઞા વા પરેષામપહૃતા ભવન્તિ । તત્ર શોકં પ્રતિવિનોદયતિ । ચૌરૈર્વા ઽપહૃતા ભવન્તિ । અગ્નિના વા દગ્ધા ઉદકેન વા અપહૃતાઃ કુનિહિતા વા નિધયઃ પ્રનષ્ટા ભવન્તિ । કુપ્રયુક્તા વા કર્માન્તાઃ પ્રલુગ્ના ભવન્તિ । અપ્રિયૈર્વા દાયાદૈરધિગતા ભવન્તિ । કુલે વા કુલાંગાર ( દુત્ત્ 102 ) ઉત્પન્નો ભવતિ । યેન તે ભોગા અનયેન વ્યસનમાપાદિતા ભવન્તિ । તન્નિદાનમપિ શોકમુત્પન્નં મૃદુમધ્યાધિમાત્રં સત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વઃ સમ્યક્ પ્રતિવિનોદયતિ । પુનરુપકરણાર્થિનામ્ ઉપકરણોપસંહારં કુર્વન્ બોધિસત્ત્વો ભોજનં ભોજનાર્થિભ્યો દદાતિ । પાનં પાનાર્થિભ્યઃ । યાનં યાનાર્થિભ્યઃ । વસ્ત્રં વસ્ત્રાર્થિભ્યઃ । અલઙ્કારમલઙ્કારાર્થિભ્યઃ । ભાણ્ડોપસ્કરં ભાણ્ડોપસ્કરાર્થિભ્યઃ । ગન્ધમાલ્યવિલેપનં ગન્ધમાલ્યવિલેપનાર્થિભ્યઃ । પ્રતિશ્રયં પ્રતિશ્રયાર્થિભ્યઃ । આલોકમાલોકાર્થિભ્યો દદાતિ । પુનઃ પરિગ્રહશીલેન બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં ગણપરિકર્ષણયોગેન પરિગ્રહં કુર્વન્ પૂર્વન્તાવત્ નિશ્રયં દદાતિ નિરામિષેણ ચિત્તેનાનુકમ્પાચિત્તેનાનુકમ્પાચિત્તમેવ [સં]પુરષ્કૃત્ય । તતો ધર્મેણ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાનેષામર્થે શ્રાદ્ધાનાં બ્રાહ્મણગૃહપતીનામન્તિકાત્પર્યેષતે । ધાર્મિકૈશ્ચ ધર્મલબ્ધૈઃ સ્વૈશ્ચીવરપિણ્ડપાતશયાનાસનગ્લાન પ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સાધારણપરિભોગી ચ ભવત્યપ્રતિગુપ્તભોજી । અષ્ટાકારઞ્ચાનુલોમિકમવવાદં કાલેન કાલમનુપ્રયચ્છતિ । પઞ્ચાકારયા ચાનુશાસન્યા સમ્યક્સમનુશાસ્તિ । તદ્યથોક્તે ઽનુશાસની-બલગોત્રપટલે તથેહાપિ વેદિતવ્યા । પુનર્બોધિસત્ત્વશ્ચિત્તાનુવર્તનશીલેન સત્ત્વાનાં ચિત્તમનુવર્તમાનઃ આદિત એવં સત્ત્વાનાં ભાવં ચ જાનાતિ પ્રકૃતિઞ્ચ । ભાવઞ્ચ જ્ઞાત્વા પ્રકૃતિઞ્ચ યથા યૈઃ સત્ત્વૈઃ સાર્ધં સંવસ્તવ્યં ભવતિ તથા [તૈઃ] સંવસતિ । યથા યેષુ સત્ત્વેષુ પ્રતિપત્તવ્યં ભવતિ તથા તેષુ પ્રતિપદ્યતે । યસ્ય ચ સત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વશ્ચિત્તમનુવર્તિતુકામો ભવતિ તસ્ય ચ ચેત્પશ્યત્યેવંરૂપેણાસ્ય વસ્તુસમુદાચારેણ કાયિકવાચિકેન દુઃખદૌર્મસ્યમુત્પત્સ્યેતે । તચ્ચદુઃખદૌર્મનસ્યમસ્ય નાકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાનાય કુશલે ચ સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપનાય સંવર્તિષ્યતે । પ્રતિસંખ્યાય બોધિસત્ત્વસ્તં કાયિકવાચિકં વસ્તસમુદાચારં યત્નતઃ પરિહરતિ ન સમુદાચરતિ । સ ચેત્પુનસ્તદ્ દુઃખદૌર્મનસ્યમસ્યાકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાપ્ય ( દુત્ત્ 103 ) કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપનાય પશ્યતિ નાનુવર્તતે । પ્રતિસંખ્યાય બોધિસત્ત્વઃ પરચિત્તં યદુત પરાનુકમ્પામેવોપાદાય યેન ચ પરેષાં વસ્તુસમુદાચારેણ કાયિકવાચિકેનાન્યેષામુત્પદ્યતે દુઃખદૌર્મનસ્યમ્ તચ્ચ પરેષાં તદન્યેષામકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાનાય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠા[પ]નાય [ન] સંવર્તતે પ્રતિસંખ્યાય પ્રતિસંહરતિ બોધિસત્ત્વસ્તત્કાયવાક્ [કર્મ]સમુદાચારં તદન્યેષાં ચિત્તાનુરક્ષયા । સ ચેત્પુનઃ પશ્યતિ પરેષાં તદન્યેષાં વા તદુભયોર્વા અકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપનાય પ્રતિસંખ્યાય સમુદાચરતિ બોધિસત્ત્વસ્તં કાયવાક્સમુદાચારમ્ । નાનુવર્તતે તેષાં સત્ત્વાનાં ચિત્તમનુકમ્પાચિત્તમેવોપસ્થાપ્ય । યેન ચ બોધિસત્ત્વ આત્મનો વસ્તુસમુદાચારેણ કાયિકવાચિકેન પરેષાં દુઃખદૌર્મનસ્યમુત્પદ્યમાનં સમનુપશ્યતિ સ ચ કાયવાક્સમુદાચારો ન શિક્ષાપદપરિગૃહીતો ભવતિ ન પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારાનુગતઃ તચ્ચ દુઃખદૌર્મનસ્યં પરેષાં નાકુશલાત્ સ્થાનાદિતિ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યમ્ ।

પ્રતિસંહરતિ બોધિસત્ત્વસ્તં કાયવાક્સમુદાચારં પરચિત્તાનુરક્ષયા । [તદ્] વિપર્યયાત્સમુદાચારઃ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યઃ । યથા દુઃખદૌર્મનસ્યમેવં સુખસૌમનસ્યં યથાયોગં વિસ્તરેણ વેદિતવ્યમ્ । ન ચ પરચિત્તાનુવર્તી બોધિસત્ત્વઃ પરસ્ય ક્રોધપર્યવસ્થાનેન પર્યવસ્થિતસ્ય સમ્મુખમવિગતે ક્રોધપર્યવસ્થાને વર્ણમપિ ભાષતે પ્રાગેવાવર્ણમ્ । નાપિ સંજ્ઞાપ્તિમનુપ્રયચ્છતિ । પુનઃ પરચિત્તાનુવર્તી બોધિસત્ત્વઃ પરમનાલપન્તમપ્યાલપતિ [પ્રતિ]સમ્મોદયતિ પ્રાગેવાલપન્તં પ્રતિસમ્મોદયન્તમ્ । [ન ચ] પરચિત્તાનુવર્તી બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં ક્ષુભ્યતિ નાન્યત્રાવસાદયિતુકામઃ । તેષામેવાનુકમ્પયા પ્રશાન્તૈરિન્દ્રિયૈરવસાદયતિ । ન ચ પરિચિત્તાનુવર્તી બોધિસત્ત્વઃ પરમવહસતિ નાવસ્પણ્ડયતિ ન મડ્કુભાવમસ્યોપસંહરતિ નાપ્યસ્પર્શવિહારાય કૌકૃત્યમુપસંહરતિ । નિગૃહીતસ્યાપિ પરાજિતસ્ય ન નિગ્રહસ્થાનેન સંચોદયતિ । નીચૈઃ પ્રપન્નસ્ય ન ચોચ્છ્રિતમાત્માનં વિખ્યાપયતિ । ન ચ પરચિત્તાનુવર્તી બોધિસત્ત્વઃ પરેષામસેવી ભવતિ નાપ્યતિસેવી નાપ્યકાલસેવી નાપિ તેષાં પુરસ્તાત્પ્રિયવિગર્હકો ભવતિ નાપ્યપ્રિયપ્રશંસકઃ । નાપ્યસંસ્તુતવિશ્વાસી ભવતિ । નાભીક્ષ્ણયાચકઃ । પ્રતિગ્રહે ઽપિ ચ માત્રાં જાનાતિ । પ્રતિગ્રહેણ ચ ભોજનપાનાદિકેનોપનિમન્ત્રિતો ન નિરાકરોતિ । ધાર્મિકો વા ન્યાયસંજ્ઞપ્તિમનુપ્રયચ્છતિ । ( દુત્ત્ 104 ) પુનર્બોધિસત્ત્વો ભૂતગુણસંહર્ષણશીલેન સત્ત્વાન્ સંપ્રહર્ષયન્ શ્રદ્ધાગુણસમ્પન્નાન્ શ્રદ્ધાગુણસંકથયા સંપ્રહર્ષયતિ શીલગુણસમ્પન્નાન્ શીલગુણસંકથયા શ્રુતગુણસંપન્નાન્ શ્રુતગુણસઙ્કથયા ત્યાગગુણસમ્પન્નાંસ્ત્યાગગુણસઙ્કથયા પ્રજ્ઞાગુણસમ્પન્નાન્ પ્રજ્ઞાગુણસંકથયા સંપ્રહર્ષયતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ નિગ્રહશીલેન સત્ત્વાન્નિગૃહ્ણન્ મૃદ્વપરાધં મૃદુવ્યતિક્રમં સ્નિગ્ધેનાન્તર્ભાવેનાવિપન્નેન મૃદ્વ્યા ઽવસાદનિકયા અવસાદયતિ । મધ્યાપરાધં મધ્યવ્યતિક્રમં મધ્યયા [ઽવસાદનિકયા] અધિમાત્રાપરાધમધિમાત્રબ્યતિક્રમમધિમાત્રયા ઽવસાદનિકયા ઽવસાદયતિ । યથા ચાવસાદનિકા તથા દણ્ડકર્મ વેદિતવ્યમ્ । મૃદુમધ્યાપરાધં મૃદુમધ્યવ્યતિક્રમં બોધિસત્ત્વસ્તાવત્કાલિકયોગેન પુનરાદાનાય પ્રવાસયતિ તેષામેવ ચાન્યેષાઞ્ચ સમનુશાસનાર્થમનુકમ્પાચિત્તતયા અધિમાત્રાપરાધં [અધિમાત્રવ્યતિક્રમં] પુનરસંવાસાયાસંભોગાય યાવજ્જીવેનાપ્યપુનઃપ્રતિગ્રહણાય પ્રવાસયતિ તેષામેવ ચાનુકમ્પયા । મા તે બહુતરમસ્મિન્ શાસને ઽપુણ્યપરિગ્રહં કરિષ્યન્તીતિ । પરેષાઞ્ચ હિતકામતયા સમનુશાસનાર્થમ્ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ ઋદ્ધિબલેન સત્ત્વાનુત્ત્રાસાયિતુકામઃ આવર્જયિતુકામો વા દુશ્ચરિતચારિણાં સત્ત્વાનાં દુશ્ચરિતવિપાકફલમપાયાન્નરકાન્મહાનરકાન્ શીતલનરકાન્ પ્રત્યેકનરકાનુપનીયોપનીય દર્શયતિ । પશ્યન્તુ ભવન્તો દુશ્ચરિતસ્ય [કૃતોપચિતસ્ય] મનુષ્યભૂતૈરિદમીદૃશં રૌદ્રં પરમકટુકમનિષ્ટં ફલવિપાકં પ્રત્યનુભૂયમાનમિતિ । તે ચ તં દૃષ્ટ્વા ઉત્ત્રસ્યન્તિ સંવેગમાપદ્યન્તે દુશ્ચરિતાત્પ્રતિવિરમન્તિ । તદેકત્યાંશ્ચ સત્ત્વાન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહત્યાં પરિષદિ સન્નિસન્નસ્ય પ્રશ્નસંપાદેનાનાદેયં વચનં કર્તુકામાન્ બોધિસત્ત્વો વજ્રપાણિં વા ઽન્યતમં વા ઉદારવર્ણમહાકાયં [મહાબલં] યક્ષમભિનિર્મિમીય ભીષયત્યુત્ત્રાસયતિ । તન્નિદાનં સંપ્રત્યયજાતસ્ય બહુમાનજાતસ્ય સમ્યગેવ પ્રશ્નપ્રતિવ્યાકરણાર્થમ્ । તસ્ય ચ મહાજનકાયસ્ય તેન પ્રશ્નવ્યાકરણેન વિનયનાર્થમ્ । વિચિત્રેણ વા પુનઃ ઋદ્વ્યભિસંસ્કારેણ તદ્યથા એકો ભૂત્વા બહુધા ભવન્ બહુધા ભૂત્વા એકો ભવન્ તિરઃ કુડયં તિરઃ
શૈલં તિરઃ પ્રાકારમસજ્જમાનેન કાયેન ગચ્છન્વિસ્તરેણ યાવદ્બ્રહ્મલોકં કાયેન વશે વર્તયન્ યમકાન્યપિ પ્રાતિહાર્યાણિ વિદર્શયસ્તેજોધાતુમપિ સમાપદ્યમાનઃ શ્રાવકાસાધારણં વા પુનરૃદ્ધિમુપદર્શયન્નાવર્જયન્ તોષયિત્વા સંપ્રહર્ષ્ય અશ્રદ્ધં ( દુત્ત્ 105 ) શ્રદ્ધાસંપદિ નિવેશયતિ । દુઃશીલં શીલસંપદિ અલ્પશ્રુતં શ્રુતસંપદિ મત્સરિણં ત્યાગસંપદિ દુષ્પ્રજ્ઞં પ્રજ્ઞાસંપદિ નિવેશયતિ । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વાકારેણ સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલેન સમન્વાગતો ભવતિ ।
ત એતે ભવન્તિ ત્રયો બોધિસત્ત્વસ્ય શીલસ્કન્ધાઃ અપ્રમેયાઃ પુણ્યસ્કન્ધાઃ । સંવરશીલસંગૃહીતઃ કુશલ ધર્મસંગ્રાહક[શીલ]સંગૃહીતઃ સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલસંગ્રહીતશ્ચ શીલસ્કન્ધઃ ।

તત્ર બોધિસત્ત્વેનાસ્મિન્ ત્રિવિધે ઽપિ શીલસ્કન્ધે બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાં શિક્ષિતુકામેન ગૃહિણા વા પ્રવ્રજિતેન વા ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ કૃતપ્રણિધાનેન સહધાર્મિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કૃતપ્રણિધાનસ્ય વિજ્ઞસ્ય પ્રતિબલસ્ય વાગ્વિજ્ઞપ્ત્યર્થગ્રહણાવબોધાય ઇત્યેવંરૂપસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્વં પાદયોર્નિપત્યાધ્યેષણાં કૃત્વા યથા તવાહં કુલપુત્રાન્તિકાદ્બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનમાકાંક્ષામ્યાદાતું તદર્હસ્યનુપરોધેન મુહૂર્તમસ્માકમનુકમ્પયા દાતું શ્રોતુઞ્ચ । ઇત્યેવં સમ્યગધ્યેષ્યૈકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા બુદ્ધાનાં ભગવતામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં દશમુ દિક્ષુ મહાભૂમિપ્રવિષ્ટાનાઞ્ચ મહાજ્ઞાનપ્રભાવપ્રાપ્તાનાં બોધિસત્ત્વાનાં સામીચીં કૃત્વા ગુણાંશ્ચ તેષાંમામુખીકૃત્ય ઘનરસં પ્રસાદં ચેતસઃ સઞ્જનય્ય પરીત્તં વા યસ્ય [વા] યાચતિ શક્તિર્હેતુબલઞ્ચ । સ વિજ્ઞો બોધિસત્ત્વો નીચૈર્જાનુ-મણ્ડલનિપતિતેન વા ઉત્કુટુ[ક]સ્થિતેન વા તથાગતપ્રતિમાં પુરતઃ સ્થાપયિત્વા સંપૂરસ્કૃત્યૈવં સ્યાદ્વચનીયઃ । અનુપ્રયચ્છ મે કુલપુત્રાયુષ્મન્ ભદન્તેતિ વા બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનમ્ । ઇત્યુક્ત્વા એકાગ્રાં સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય ચિત્તપ્રશાદમેવાનુપબૃંહયતા ન ચિરસ્યેદાનીં મે ઽક્ષયસ્યાપ્રમેયસ્ય નિરુત્તરસ્ય મહાપુણ્યનિધાનસ્ય પ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતીતિ એતમેવાર્થમનુચિન્તયતા તૂષ્ણીં ભવિતવ્યમ્ । તેન પુનર્વિજ્ઞેન બોધિસત્ત્વેન સ તથા પ્રતિપન્નો બોધિસત્ત્વઃ અવિક્ષિપ્તેન ચેતસા સ્થિતેન વા નિષણ્ણેન વા આસને ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ । શ્રુણુ એવંનામન્ કુલપુત્ર ધર્મભ્રાતરિતિ વા બોધિસત્ત્વો ઽસિ બોધૌ ચ કૃતપ્રણિધાનઃ । તેન ઓમિતિ [પ્રતિ]જ્ઞાતવ્યમ્ । સ પુનરુત્તરિ ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ । પ્રતીચ્છસિ ત્વમેવંનામન્ ( દુત્ત્ 106 ) કુલપુત્ર મમાન્તિકાત્ સર્વાણિ બોધિસત્ત્વશિક્ષાપદાનિ સર્વઞ્ચ બોધિસત્ત્વશીલં સંવરશીલં કુશલધર્મસંગ્રાહકશીલં સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલઞ્ચ । યાનિ શિક્ષાપદાનિ યચ્છીલમતીતાનાં સર્વબોધિસત્ત્વાનામભૂત્ । યાનિ શિક્ષાપદાનિ યચ્છીલમનાગતાનાં સર્વબોધિસત્ત્વાનાં ભવિષ્યતિ । યાનિ શિક્ષાપદાનિ યચ્છીલમેતર્હિ દશસુ દિક્ષુ પ્રત્યુત્પન્નાનાં સર્વબોધિસત્ત્વાનાં ભવતિ । યેષુ શિક્ષાપદેષુ યચ્છીલે ઽતીતાઃ સર્વબોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષિતવન્તઃ । અનાગતાઃ સર્વબોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષિષ્યન્તે । પ્રત્યુત્પન્નાઃ સર્વબોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષન્તે । તેન પ્રતિગૃહ્ણામીતિ પ્રતિજ્ઞાતવ્યમ્ । એવં દ્વિરપિ ત્રિરપિ તેન ચ વિજ્ઞેન બોધિસત્ત્વેન વક્તવ્યમ્ । તેન ચ મમાદાયકેન બોધિસત્ત્વેન યાવત્ ત્રિરપિ પ્રતિજ્ઞાતવ્યં પૃષ્ટેન । એવં હિ તેન વિજ્ઞેન બોધિસત્ત્વેન તસ્ય પ્રતિગ્રાહકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય યાવત્ ત્રિરપિ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાન દત્ત્વા પ્રતિજ્ઞાઞ્ચ પ્રતિગૃહ્યાવ્યુત્થિત એવ તસ્મિન્ પ્રતિગ્રાહકે બોધિસત્ત્વે તસ્યા એવ તથાગતપ્રતિમાયાઃ પુરતો દશસુ દિક્ષુ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં તિષ્ઠતાં ધ્રિયતાં યાપયતાં પાદયોર્નિપત્ય સામીચીં કૃત્વા એવમારોચયિતવ્યમ્ । પ્રતિગૃહીતમનેન એવનામ્ના બોધિસત્ત્વેન મમ એવંનામ્નો બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકાદ્યાવત્ ત્રિરપિ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનમ્ । સો ઽહમેવનામાત્માનં સાક્ષિભૂતમસ્યૈતન્નામ્નો બોધિસત્ત્વસ્ય પરમાર્યાણાં વિપરોક્ષાણામપિ સર્વત્ર સર્વસત્ત્વાવિપરોક્ષબુદ્ધીનાં દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષ્વારોચયામ્યસ્મિન્ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદનમ્ । એવ દ્વિરપ્યેવં ત્રિરપિ વક્તવ્યમ્ । એવઞ્ચ પુનઃ શીલસંવરસમાદાનકર્મપરિસમાપ્ત્યનન્તરં ધર્મતા ખલ્વેષા યદ્વા દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્ન્યતેષુ લોકધાતુષુ તથાગતાનાં મહાભૂમિપ્રવિષ્ટાનાઞ્ચ બોધિસત્ત્વાનાઞ્ચ તિષ્ઠતાં ધ્રિયતાં તદ્રૂપં નિમિત્તં પ્રદુર્ભાવતિ । યેન તેષામેવં ભવતિ । બોધિસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનં સમાપ્તમિતિ । તેષાઞ્ચાનન્તરં સમન્વાહરસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકે ભવતિ । સમન્વાહરતાઞ્ચ જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે । તે તેન જ્ઞાનદર્શનેન યથાભૂતમેવં પ્રતિસંવેદયન્તિ । યથા એવંનાન્મા બોધિસત્ત્વેન અમુષ્મિન્ લોકધાતાવેવંનામ્નો બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકાત્ સમ્યગ્બોધિસત્ત્વશીલ સંબરસમાદાનં ગૃહીતમિતિ । તે ચાસ્ય સર્વે પુત્રસ્યૈવ ભ્રાતુરિવકલ્યાણૈર્મનોભિઃ પ્રત્યનુકમ્પન્તે । એવં કલ્યાણમનઃપ્રત્યનુકમ્પિતસ્ય [તસ્ય] બોધિસત્ત્વસ્ય ( દુત્ત્ 107 ) ભૂયસ્યા માત્રયા વૃદ્ધિઃ પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા કુશલાનાં ધર્માણાં ન હાનિઃ । પ્રતિગૃહીતઞ્ચ તચ્છીલસંવરસમાદાનારોચનં તૈર્વેદિતવ્યમ્ । પરિસમાપ્તૌ ચ તસ્મિન્ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનકર્મણ્યુભાભ્યાં તાભ્યાં બોધિસત્ત્વાભ્યાં દશસુ દિક્ષુ તેષામનન્તાપર્યન્તલોકધાતુગતાનાં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સામીચીં કૃત્વા પાદયોર્નિપત્યોત્થાતવ્યમ્ । ઇદં તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય શીલસંવરસમાદાનં સર્વશીલ-સંવરસમાદાનપ્રતિવિશિષ્ટં ભવતિ નિરુત્તરમપ્રમેયપુણ્યસ્કન્ધસમન્વાગતં પરમકલ્યાણચિત્તાશયસમુત્થાપિતં સર્વસત્ત્વેષુ સર્વાકારદુશ્ચરિતપ્રતિપક્ષભૂતમ્ । યસ્ય શીલસંવરસમાદાનસ્ય સર્વપ્રાતિમોક્ષસંવરસમાદાનાનિ શતતમીમપિ કલાં નોપયન્તિ સહસ્રતમીમપિ સંખ્યામપિ કલામપિ ગણનામપ્યુપમામપ્યુપનિષદમપિ નોપયન્તિ યદુત પુણ્યપરિગ્રહમુપાદાય । તેન પુનર્બોધિસત્ત્વેનૈવં બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનવ્યવસ્થિતેન સ્વયં ચાભ્યુહ્યાભ્યુહ્યેદં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રતિરૂપં કર્તુમ્ ઇદમપ્રતિરૂપં કર્તુમિતિ તથૈવ તત ઊર્ધ્વં કર્મણા સંપાદયિતવ્યં શિક્ષા કરણીયા । બોધિસત્ત્વસૂત્રપિટકાદ્વા યત્નતઃ શ્રુત્વા ઽસ્માબોધિસત્ત્વસૂત્રપિટકમાતૃકાનિબન્ધાત્ શ્રુત્વા તથૈવ શિક્ષા કરણીયા । ન ચ પુનઃ સર્વેષાં બોધિસત્ત્વાનામન્તિકાદ્વિજ્ઞાનામપ્યેતચ્છીલસંવરસમાદાનમાદાતવ્યમ્ । બોધિસત્ત્વેન નાશ્રાદ્ધસ્યાન્તિકાત્ પ્રગ્રહીતવ્યમ્ । યસ્તત્પ્રથમત એતદેવંવિધં શીલસંવરસમાદાનં નાધિમુચ્યેત નાવતરેન્નાવકલ્પયેન્નલુબ્ધસ્ય ન લોભાભિભૂતસ્ય મહેચ્છસ્યાસન્તુષ્ટસ્ય ન શીલવિપન્નસ્ય શિક્ષાસ્વનાદરકારિણઃ શૈથિલિકસ્ય ન ક્રોધનસ્યોપનાહિનઃ અક્ષાન્તિબહુલસ્ય પરતો વ્યતિક્રમાસહિષ્ણોઃ નાલસસ્ય કુસીદસ્ય યદ્ભૂયસા રાત્રિન્દિવં નિદ્રાસુખં પાર્શ્વસુખં શયનસુખઞ્ચ સ્વીકુર્વતઃ સઙ્ગણિકયા ચાતિનામયતઃ । ન વિક્ષિપ્તચિત્તસ્યાન્તતો ગોદોહનમાત્રમપિ કુશલચિત્તૈકાગ્રતાભાવના ઽસમર્થસ્ય । ન મન્દસ્ય ન મોમુહજાતીયસ્યાત્યર્થં સંલીનચિત્તસ્ય બોધિસત્ત્વસૂત્રપિટકં બોધિસત્ત્વપિટકમાતૃકામપવદમાનસ્ય । ન ચ પુનરેતત્ સંવરસમાદાનવિધાનં બોધિસત્ત્વેનોદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્યાપિ બોધિસત્ત્વપિટક પ્રતિહતાનામશ્રાદ્ધાનાં સત્ત્વાનાં સહસૈવારોચયિતવ્ય પ્રવેદયિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । તથાહિ શ્રુત્વા ઽ[ન]ધિમુચ્યમાના મહતાજ્ઞાનાવરણેનાવૃતા ( દુત્ત્ 108 ) અપવદેરન્ । યશ્ચૈનમપવદતે સ યાવદપ્રમાણેન પુણ્યસ્કન્ધેન સમન્વાગતઃ સંવરસ્થાયી બોધિસત્ત્વો ભવતિ તાવદપ્રમાણેનૈવ સો ઽપુણ્યસ્કન્ધેનાનુષક્તો ભવતિ યાવત્તાં પાપિકાં વાચં પાપિકાં દૃષ્ટિં

પાપકાન્ સકલ્પાન્ સર્વેણ સર્વ નોત્સૃજતિ ।
શીલસંવરસમાદાનઞ્ચ કર્તુકામસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પુરતો ઽસ્યાં બોધિસત્ત્વસૂત્રપિટકમાતૃકાયાં યાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય શિક્ષાપદાન્યાપત્તિસ્થાનાનિ ચાખ્યાતાનિ તાન્યનુશ્રાવયિતવ્યાનિ । ચ ચેદાશયતો વિચારયિત્વા પ્રજ્ઞયા પ્રતિસંખ્યાયોત્સહતે । ન પરસમાદાપનિકયા નાપિ પરસ્પર્ધયા [સ]ધીરો બોધિસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ । તેન ચ પ્રતિગૃહીતવ્યં તસ્ય ચ દાતવ્યમેતેન વિધિના એતચ્છીલસંવરસમાદાનમ્ ।
એવઞ્ચ શીલસંવરવ્યવસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ચત્વારઃ પારાજયિકસ્થાનીયધર્મા ભવન્તિ । કતમે ચત્વારઃ । લાભસત્કારાધ્યવસિતસ્યાત્મોત્કર્ષણા પરપંસના બોધિસત્ત્વસ્ય પારાજાયિકસ્થાનીયો ધર્મઃ । સત્સુ સંવિદ્યમાનેષુ ભોગેષુ લોભપ્રકૃતિત્વાત્ દુઃખિતેષુ કૃપણેષ્વનાથેષ્વપ્રતિશરણેષ્વસમ્યગયાચકેષુ પ્રત્યુપસ્થિતેષુ નૈર્વૃણ્યાદામિષાવિસર્ગઃ ધર્મમાત્સર્યાચ્ચાર્થિનાં સમ્યક્પ્રત્યુપસ્થિતાનાં ધર્માણામસંવિભાગક્રિયા બોધિસત્ત્વસ્ય પારાજયિકસ્થાનીયો ધર્મઃ । યદપિ બોધિસત્ત્વસ્તદ્રૂપં ક્રોધપર્યવસ્થાનમનુવૃંહયતિ યેન તતો ન વાક્પારુષ્યનિશ્ચારણમાત્રકેણ નિવર્તતે । ક્રોધાભિભૂતઃ પાણિના વા લોષ્ટેન વા દણ્ડેન વા શસ્ત્રેણ સત્ત્વાંસ્તાડયતિ વિહિંસયતિ વિહેઠયતિ । ક્રોધાશયમેવ ચ તીવ્રમન્તરાકૃત્વા પરેષામન્તિકાદ્વ્યતિક્રમસજ્ઞપ્તિ ન પ્રતિગૃહણાતિ ન ક્ષમતે નાશયં વિમુઞ્ચતિ । અયમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય પારાજયિકસ્થાનીયો ધર્મઃ । બોધિસત્ત્વપિટકાપવાદઃ સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકાણાઞ્ચ રોચના દીપના વ્યવસ્થાપના । સ્વયં વા સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકાધિમુક્તસ્ય પરેષાં ચા ઽનુવૃત્ત્યા બોધિસત્ત્વસ્ય પારાજયિકસ્થાનીયો ધર્મઃ । ઇતીમે ચત્વારઃ પારાજયિકસ્થાનીયા ધર્માઃ । યેષાં બોધિસત્ત્વો ઽન્યતમાન્યતમં ધર્મમધ્યાપદ્ય પ્રાગેવ સર્વાનભવ્યો ભવતિ દૃષ્ટે ધર્મે વિપુલસ્ય બોધિસત્ત્વસંભારસ્યોપચયાય પરિગ્રહાય । અભવ્યો ભવતિ ચ દૃષ્ટે ( દુત્ત્ 109 ) ધર્મે આશયવિશુદ્ધેઃ । [સ] બોધિસત્ત્વપ્રતિરૂપકશ્ચ ભવતિ । નો તુ ભૂતો બોધિસત્ત્વઃ ।
મૃદુમધ્યપર્યવસ્થાન[ત]શ્ચ બોધિસત્ત્વઃ એભિશ્ચતુર્ભિઃ પારાજયિકસ્થાનીયધર્મસમુદાચારાદ્બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનં [ન] વિજહાતિ । અધિમાત્રપર્યવસ્થાનતસ્તુ વિજહાતિ । યતશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ એષાં ચતુર્ણાં પારાજયિકસ્થાનીયાનાં ધર્માણામભીક્ષ્ણ-સમુદાચારાત્ પરીત્તમપિ હ્રીબ્યપત્રાપ્યં નોત્પાદયતિ । તેન ચ પ્રીયતે । તેન ચ રમતે । તત્રૈવ ગુણદર્શી ભવતિ । ઇયમધિમાત્રતા પર્યવસ્થાનસ્ય વેદિતવ્યા । ન તુ બોધિસત્ત્વઃ સકૃદેવ પારાજયિકસ્થાનીયધર્મસમુદાચારાત્ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનં વિજહાતિ । તદ્યથા પારાજયિર્કૈધર્મૈર્ભિક્ષુઃપ્રાતિમોક્ષસંવરમ્ । પરિત્યક્તસમાદાનો ઽપિ ચ બોધિસત્ત્વો દૃષ્ટે ધર્મે ભવ્યઃ પુનરાદાનાય બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનસ્ય ભવતિ નાભવ્ય એવ તદ્યથા પારાજયિકાધ્યાપન્નઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરસ્થો ભિક્ષુઃ । સમાસતશ્ચ દ્વાભ્યામેવ કારણાભ્યાં બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનસ્ય ત્યાગો ભવતિ । અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રણિધાનપરિત્યાગતશ્ચ પારાજયિકસ્થાનીયધર્માધિમાત્રપર્યવસ્થાનસમુચારતશ્ચ । ન ચ પરિવૃત્તજન્માપિ બોધિસત્ત્વઃ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનં વિજહાતિ । અધ ઉર્ધ્વં તિર્યક્સર્વત્રોપપદ્યમાનો યેન બોધિસત્ત્વેન પ્રણિધાનં ન ત્યક્તં ભવતિ । નાપિ ચ પારાજયિકસ્થાનીયાનાં ધર્માણામધિમાત્રં પર્યવસ્થાનં સમુદાચરિતં ભવતિ । મુષિતસ્મૃતિસ્તુ પરિવૃત્તજન્મા બોધિસત્ત્વઃ કલ્યાણમિત્રસમ્પર્કમાગમ્ય સ્મૃત્યુદ્બોધનાર્થં પુનઃ પુનરાદાનં કરોતિ । ન ત્વભિનવસમાદાનમ્ ।
એવં બોધિસત્ત્વશીલસંવરસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાપત્તિરપિ વેદિતવ્યા । અનાપત્તિરપિ ક્લિષ્ટાપ્યક્લિષ્ટાપિ મૃદ્વી મધ્યા ઽધિમાત્રા અપિ ।
એવં બોધિસત્ત્વશીલસંવરસ્થિતો બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિદિવસં તથાગતસ્ય વા તથાગતમુદ્દિશ્ય ચૈત્યે ધર્મસ્ય વા ધર્મમુદ્દિશ્ય પુસ્તકગતે ઽપિ બોધિસત્ત્વસૂત્રપિટકે ( દુત્ત્ 110 ) [બોધિસત્ત્વસૂત્રપિટક]માતૃકાયાં વા સંઘસ્ય વા યો ઽસૌ દશસુ દિક્ષુ મહાભૂમિપ્રવિષ્ટાનાં બોધિસત્ત્વાનાં સંઘઃ કિઞ્ચિદેવાલ્પં વા પ્રભૂતં વા પૂજાધિકારિકમકૃત્વા ઽન્તત એકપ્રણામમપિ કાયેન અન્તતો ગુણાનારભ્ય બુદ્ધધર્મસંઘાનામેકચતુષ્પદાયા અપિ ગાથાયાઃ પ્રવ્યાહારં વાચા અન્તત એકપ્રસાદમપિ બુદ્ધધર્મસંઘગુણાનુસ્મરણપૂર્વકઞ્ચેતસા રાત્રિંદિવમતિનામયતિ સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ । સ ચેદગૌરવાદાલસ્યકૌસીદ્યાદાપદ્યતે ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપન્નો ભવતિ । સ ચેત્ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદાપદ્યતે અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપન્નો ભવતિ । અનાપત્તિઃ ક્ષિપ્તચેતસઃ । અનાપત્તિઃ શુદ્ધાશયભૂમિપ્રવિષ્ટસ્ય । તથાહિ શુદ્ધાશયો બોધિસત્ત્વઃ તદ્યથા અવેત્યપ્રસાદલાભી ભિક્ષર્નિત્યકાલમેવ ધર્મતયા શાસ્તારં પરિચરતિ પરમયા ચ પૂજયા પૂજયતિ ધર્મસંઘઞ્ચ ।
બોધિસત્ત્વો મહેચ્છતામસન્તુષ્ટિં લાભસત્કારગર્ધમુત્પન્નમધિવાસયતિ સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તત્પ્રહાણાય ચ્છન્દજાતસ્ય વીર્યમારભત સ્તત્પ્રતિપક્ષપરિગ્રહેણ તત્પ્રતિબન્ધાવસ્થિતસ્ય પ્રકૃત્યા તીવ્રક્લેશતયાભિભૂય પુનઃ પુનઃ સમુદાચારાણાત્ ।

બોધિસત્ત્વો વૃદ્ધતરકં ગુણવન્તં સત્કારાર્હં સહધાર્મિકં દૃષ્ટ્વા માનાભિનિગ્રહીતઃ આઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તો વા ઉત્થાયાસનં નાનુપ્રયચ્છતિ । પરૈશ્ચાલપ્યમાનઃ પ્રતિસમ્મોદ્યમાનઃ પરિપૃષ્ટશ્ચ ન યુક્તરૂપેણ વાક્ પ્રત્યુદાહારેણ પ્રત્યુપતિષ્ઠતે માનાભિનિગૃહીત એવ આઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તો વા સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । નો ચેન્માનાભિનિગૃહીતો નાઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તો વા અપિ ત્વાલસ્યકૌસીદ્યાદવ્યાકૃતચિત્તો વા સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્ [વા] સાપત્તિક એવ ભવતિ સાતિસારો નો તુ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિર્વાઢગ્લાનઃ સ્યાત્ ક્ષિપ્તચિત્તો વા । અનાપત્તિઃ [સુપ્તઃ] સ્યાદયઞ્ચ પ્રતિવિબુદ્ધસંજ્ઞી ઉપશ્લિષ્યેદ્ આલપેત્ સંલપેત્ પ્રતિસમ્મોદયેત્ પરિપૃચ્છેત્ । અનાપત્તિઃ પરેષાં ધર્મદેશનાયાં પ્રયુક્તસ્ય સાંકથ્યવિનિશ્ચયે વા । અનાપત્તિસ્તદન્યેષાં પ્રતિસંમોદયતઃ । અનાપત્તિઃ પરેષાં ધર્મં દેશયતામવહિતશ્રોત્રસ્ય શૃણ્વતઃ સાંકથ્યંવિનિશ્ચયં વા । અનાપત્તિર્ધર્મસંકથાવિરસતાં ધાર્મકથિકચિત્તઞ્ચાનુરક્ષતઃ । ( દુત્ત્ 111 ) અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન તેષાં સત્ત્વાનાં દમયતો વિનયતઃ અકુશલાત્સ્થાનાદ્વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાનેપ્રતિષ્ઠાપયતઃ । [અનાપત્તિઃ] સાંધિકક્રિયાકારમનુરક્ષતઃ અનાપત્તિઃ પરેષાં પ્રભૂતતરાણાં ચિત્તમનુરક્ષતઃ ।
બોધિસત્ત્વઃ પરૈરુપનિમન્ત્ર્યમાણો ગૃહે વા વિહારાન્તરે વા ગૃહાન્તરે વા ભોજનપાનવસ્ત્રાદિભિઃ પરિષ્કારૈઃ માનાભિનિગૃહીતઃ આઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તો વા ન ગચ્છતિ । ન નિમન્ત્રણાં સ્વીકરોતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાન્ન ગચ્છતિ અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિર્ગ્લાનઃ સ્યાદપ્રતિબલઃ ક્ષિપ્તચિત્તો વ । અનાપત્તિર્વિપ્રકૃષ્ટો દેશઃ સ્યાત્ માર્ગશ્ચ સપ્રતિભયઃ । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેનાસ્ય દમયિતુકામઃ સ્યાત્ વિનેતુકામો ઽકુશલાત્સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપયિતુકામઃ । અનાપત્તિરન્યસ્ય પૂર્વતરં પ્રતિજ્ઞાનં ભવેત્ । અનાપત્તિર્નિરન્તરકુશલપક્ષ-[પ્રયુક્તસ્ય કુશલપક્ષ-]ચ્છિદ્રીકારાનુરક્ષાર્થમગચ્છતઃ અનાપત્તિરપૂર્વસ્યાર્થોપસંહિતસ્ય ધર્માર્થશ્રવણસ્ય પરિહાણિહેતોઃ । યથા ધર્માર્થશ્રવણસ્ય એવં સાંકથ્યવિનિશ્ચયસ્યાપિ વેદિતવ્યમ્ । અનાપત્તિર્વિહેઠનાભિપ્રાયેણ નિમન્ત્રિતઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિઃ પરેષાં પ્રભૂતતરકાણામાઘતચિત્તમનુરક્ષતઃ । અનાપત્તિઃ સાંધિકં ક્રિયાકારમનુરક્ષતઃ ।
બોધિસત્ત્વઃ પરેષામન્તિકાજજાતરૂપજતમણિમુક્તાવૈદૂર્યાદિકાનિ ચ ધનજાતાનિ વિચિત્રાણિ પ્રભૂતાનિ પ્રવરાણિ લભમાનો ઽનુદધ્યમાનઃ આઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તો ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ પ્રતિક્ષિપતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે સત્ત્વોપેક્ષયા । આલસ્યકૌસીદ્યાન્ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારો નો તુ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિઃ ક્ષિપ્તચિત્તસ્ય । અનાપત્તિસ્તસ્મિન્ પ્રતિગ્રહે રતિં ચેતસઃ પશ્યતઃ । [અનાપત્તિર્વિપ્રતિસારમસ્ય પશ્ચાત્ સંભાવયવઃ ।] અનાપત્તિર્દાનવિભ્રમસ્ય સંભાવયતઃ । અનાપત્તિર્વિનિર્મુક્તાગ્રહસ્ય દાનપતેર્દારિદ્રયં વિઘાતં તન્નિદાનં સંભાવયતઃ । અનાપત્તિઃ સાંધિકં સ્તૌપિકં સંભાવયતઃ । અનાપત્તિઃ પરાહૃતમનેન સંભાવયતઃ યતો નિદાનમસ્યોત્પદ્યેત વધો વા બન્ધો વા દણ્ડો વા જ્યા-નિર્ગર્હણા વા ।
બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં ધર્માર્થિનામાઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તઃ ઈર્ષ્યાવિપ્રકૃતો વા ધર્મં નાનુપ્રયચ્છતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાન્ન દદાતિ સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારો ન ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તીર્થિકઃ સ્યાત્ રન્ધ્રપ્રેક્ષી । અનાપત્તિર્બાઢગ્લાનઃ સ્યાત્ ક્ષિપ્તચિત્તો વા । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિનેતુકામઃ અકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપયિતુકામઃ । અનાપત્તિર્ધર્મે ન પ્રવૃત્તઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિર્યદ્યગૌરવો ઽપ્રતીશો દુરીર્યાપથઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ । અનાપત્તિર્મૃદ્વિન્દ્રિયસ્યોદારયા ધર્મદેશનયા ધર્મપર્યાપ્ત્યા ઉત્ત્રાસં મિથ્યાદર્શનં મિથ્યાભિનિવેશં ક્ષતિઞ્ચોપહતિઞ્ચ સંભાવયેત્ । અનાપત્તિસ્તદ્ધસ્તગતસ્ય પરેભ્યઃ અભાજનભૂતેભ્યો વિસારં ધર્મસ્ય સંભાવયેત્ ।
બોધિસત્ત્વો રૌદ્રેષુ દુઃશીલેષુ ચ સત્ત્વેષ્વાઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તઃ ઉપેક્ષતે વિચેષ્ટતે વા રૌદ્રતાં દુઃશીલતામેવ ચ પ્રત્યયં કૃત્વા । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાદુપેક્ષતે સ્મૃતિસંપ્રમોષાચ્ચ વિચેષ્ટતે । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારો નો તુ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ । ન હિ બોધિસત્ત્વસ્ય શીલવતઃ શાન્તેઃ કાયવાઙ્મનસ્કર્મપ્રચારે તથાનુકમ્પાચિત્તઞ્ચ કર્તુકામતા ચ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ યથા રૌદ્રેષુ દુઃશીલેષુ સત્ત્વેષુ દુઃખહેતૌ વર્તમાનેષુ । અનાપત્તિઃ ક્ષિપ્તચિત્તસ્ય । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેનાસ્ય દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । અનાપત્તિઃ પરેષાં પ્રભૂતાનાઞ્ચિત્તાનુરક્ષિણઃ । અનાપત્તિઃ સંઘક્રિયાકારાનુરક્ષિણઃ ।
બોધિસત્ત્વો યદ્ભગવતા પ્રાતિમોક્ષે વિનયે પ્રતિક્ષેપણ-સાવદ્યં વ્યવસ્થાપિતં પરચિત્તાનુરક્ષામુપાદાયાપ્રસન્નાનાં સત્ત્વાનાં પ્રસાદાય પ્રસન્નાનાઞ્ચ ભૂયોભાવાય । તત્ર તુલ્યાં શ્રાવકૈઃ શિક્ષાં કરોતિ નિર્નિરાકરણમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । શ્રાવકાસ્તાવદાત્માર્થપરમાઃ । તે તાવન્ન પરનિરનુરક્ષા અપ્રસન્નાનાં પ્રસાદાય પ્રસન્નાનાઞ્ચ ભૂયોભાવાય શિક્ષાસુ શિક્ષન્તે । પ્રાગેવ બોધિસત્ત્વાઃ પરાર્થપરમાઃ ।
યત્પુનઃ પ્રતિક્ષેપણસાવદ્યમલ્પાર્થતામલ્પકૃત્યતામલ્પોત્સુકવિહારતામારભ્ય શ્રાવકાણાં ભગવતા વ્યવસ્થાપિતાં તત્ર બોધિસત્ત્વો ન તુલ્યાં શિક્ષાં શ્રાવકૈઃ કરોતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । શોભતે શ્રાવકઃ સ્વાર્થપરમઃ પરાર્થનિરપેક્ષઃ પરાર્થમારભ્યાલ્પાર્થઃ અલ્પકૃત્યશ્ચાલ્પોત્સુકવિહારી ચ । ન તુ બોધિસત્ત્વઃ પરાર્થપરમઃ શોભતે પરાર્થમારભ્યાલ્પાર્થો ઽલ્પકૃત્યશ્ચાલ્પોત્સુકવિહારી ચ તથાહિ બોધિસત્ત્વેન પરેષામર્થે ચીવરશતાનિ સહસ્ત્રાણ્યજ્ઞાતિકાનાં બ્રાહ્મણગૃહપતીનામન્તિકાત્પર્યેષિતવ્યાનિ પ્રવારિતેન । તેષાં ચ સત્ત્વાનાં બલાબલં સંલક્ષ્ય યાવદર્થ પ્રતિગૃહીતવ્યાનિ । યથા ચીવરકાણ્યેવં પાત્રાણિ । યથા પર્યેષિતવ્યાન્યેવં સ્વયં યાચિતેન સૂત્રેણાજ્ઞાતિભિસ્તન્તુવાયૈર્વાર્યયિતવ્યાનિ । પરેષાઞ્ચાર્થાય કૌશેયસંસ્તરણશતાનિ નિષદનસંસ્તરણશતાન્યૂપસ્થાપયિતવ્યાનિ । જાતરૂપરજતશતસહસ્રકોઢ્યગ્રાણ્યપિ સ્વીકર્તવ્યાનિ । એવમાદિકે ઽલ્પાર્થતામલ્પકૃત્યતામલ્પોત્સુકવિહારતામારભ્ય શ્રાવકાણાં પ્રતિક્ષેપણસાવદ્યેન સમાનશિક્ષો ભવતિ । બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વશીલસંવરસ્થઃ સત્ત્વાર્થમારભ્ય આઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તઃ અલ્પાર્થો ભવતિ અલ્પકૃત્યઃ અલ્પોત્સુકવિહારી । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાદલ્પાર્થો ભવત્યલ્પકૃત્યઃ અલ્પોત્સુકવિહારી । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારો ઽક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે ।

અસ્તિ કિઞ્ચિત્પ્રકૃતિસાવદ્યમપિ [યદ્] બોધિસત્ત્વસ્તદ્રૂપેણોપાયકૌશલ્યેન સમુદાચરતિ યેનાનાપત્તિકશ્ચ ભવતિ બહુ ચ પુણ્યં પ્રસૂયતે । યથાપિ તદ્બોધિસત્ત્વશ્ચૌરં તસ્કરં પ્રભૂતાનાં પ્રાણિશતાનાં મહાત્મનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં વધાયોદ્યતમામિષકિઞ્ચિત્કહેતોઃ પ્રભૂતાનન્તર્યકર્મક્રિયાપ્રયુક્તં પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરેવં ચેતસા ચિત્તમભિસંસ્કરોતિ । યદ્યપ્યહમેનં પ્રાણિનં જીવિતાદ્વ્યપરોપ્ય નરકેષૂપપદ્યેયં કામં ભવતુ મે નરકોપપત્તિઃ । એષ ચ સત્ત્વ આનન્તર્યકર્મ કૃત્વા મા ભૂન્નરકપરાયણ ઇતિ । એવમાશયો બોધિસત્ત્વસ્તં પ્રાણિનં કુશલચિત્તો ઽવ્યાકૃતચિત્તો વા વિદિત્વા ઋતીયમાનઃ ( દુત્ત્ 114 ) અનુકમ્પાચિત્તમેવાયત્યામુપાદાય જીવિતાદ્વ્યપરોપયતિ । અનાપત્તિકો ભવતિ બહુ ચ પુણ્યં પ્રસૂયતે ।
યથાપિ તદ્ બોધિસત્ત્વો યે સત્ત્વા રાજાનો વા ભવન્તિ રાજમહામાત્રા વા અધિમાત્રરૌદ્રાઃ સત્ત્વેષુ નિર્દયા એકાન્તપરપીડાપ્રવૃત્તાઃ । તાં સત્યાં શક્તૌ તસ્માદ્રાજ્યૈશ્વર્યાધિપત્યાચ્ચ્યાવયતિ યત્ર સ્થિતાસ્તે તન્નિદાનં બહ્વપુણ્યં પ્રસવન્તિ અનુકમ્પાચિત્તો હિતસુખાશયઃ ।
યે ચ પરદ્રવ્યાપહારિણશ્ચૌરાસ્તસ્કરાઃ સાંધિકં સ્તૌપિકઞ્ચ પ્રભૂતં દ્રવ્યં હૃત્વા સ્વીકૃત્યોપભોક્તુકામાસ્તેષામન્તિકાત્તદ્ દ્રવ્યં બોધિસત્ત્વ આચ્છિનત્તિ । મા હૈવ તેષાં સ દ્રવ્યપરિભોગો દીર્ઘરાત્રમનર્થાયાહિતાય ભવિષ્યતિ ઇતિ । એવમેવ પ્રત્યયં કૃત્વા આચ્છિદ્ય સાધિકં સંધે નિર્યાતયતિ સ્તૈપિકં સ્તૂપે । યે ચ વૈયાવૃત્યકરા વા આરામિકા વા સાંધિકં સ્તૌપિકઞ્ચ પ્રભૂતં દ્રવ્યં વિપ્રતિપાદયન્ત્યનયેન । સ્વયં [ચ] પૌદ્ગલિકં પરિભુઞ્જતે । તાન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિસંખ્યાય મા હૈવ તત્કર્મ । સ ચ મિથ્યાપરિભોગસ્તેષાં ભવિષ્યતિ દીર્ઘરાત્રમનર્તાયાહિતાયૈતિ । તસ્માદાધિપત્યાચ્ચ્યાવયતિ । તદનેન પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વઃ અદત્તમાદદાનો ઽપ્યનાપત્તિકો ભવતિ । બહુ ચ પુણ્યં પ્રસૂયતે ।
યથાપિ તદ્ગૃહી બોધિસત્ત્વઃ અબ્રહ્મચર્યેષણાર્તં તત્પ્રતિબદ્ધચિત્તમપરપરિગૃહીતં માતૃગ્રામં મૈથુનેન ધર્મેણ નિષેવતે । મા હૈવાઘાતચિત્તતાં પ્રતિલભ્ય બહ્વપુણ્યં પ્રસોષ્યતિ । યથેપ્સિતકુશલમૂલસન્નિયોગે ચ વશ્યા ભવિષ્યત્યકુશલ[મૂલ]પરિત્યાગે ચેત્યનુકમ્પાચિત્તમેવોપસ્થાપ્ય અબ્રહ્મચર્યં મૈથુનં [ધર્મં] પ્રતિષેવમાનો ઽપ્યનાપત્તિકો ભવતિ । બહુ ચ પુણ્યં પ્રસૂયતે । પ્રવ્રજિતસ્ય પુનર્બોધિસત્ત્વસ્ય શ્રાવકશાસનભેદમનુરક્ષમાણસ્ય સર્વથા ન કલ્પતે ઽબ્રહ્મચર્યનિષેવણમ્ ।
યથાપિ તદ્ બોધિસત્ત્વો બહૂનાં સત્ત્વાનાં જીવિત-વિપ્રમોક્ષાર્થં બન્ધનવિપ્રમોક્ષાર્થં હસ્તપાદનાસાકર્ણચ્છેદ-ચક્ષુર્વિકલીભાવ-પરિત્રાણાર્થં યાં બોધિસત્ત્વ ( દુત્ત્ 115 ) સ્વજીવિતહેતોરપિ સમ્પ્રજાનન્ મૃષાવાચં ન ભાષેત । તાં તેષાં સત્ત્વાનામર્થાય પ્રતિસંખ્યાય ભાષતે । ઇતિ સમાસતો યેન યેન બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામર્થમેવ પશ્યતિ । નાનર્થં પશ્યતિ । સ્વયં ચ નિરામિષચિત્તો ભવતિ । કેવલ-સત્ત્વહિતકામતાનિદાનં ચ વિનિધાય સંજ્ઞાં સમ્પ્રજાનન્ અન્યથા-વાચં ભાષતે । ભાષમાણઃ અનાપત્તિકો ભવતિ । બહુ ચ પુણ્યં પ્રસૂયતે ।
યથાપિ તદ્ બોધિસત્ત્વો યે સત્ત્વા અકલ્યાણમિત્ર પરિગૃહીતા ભવન્તિ તેષાં તેભ્યઃ અકલ્યાણમિત્રેભ્યો યથાશક્તિ યથાબલં બ્યગ્રકરણીં વાચં ભાષતે । વ્યગ્રારામશ્ચ ભવતિ તેન પ્રીયમાણઃ । અનુકમ્પાચિત્તમેવોપાદાય મા ભૂદેષાં સત્ત્વાનાં પાપમિત્રસંસર્ગો દીર્ઘરાત્રમનર્થાયાહિતાયેતિ । અનેન પર્યાયેણ મિત્રભેદમપિ કુર્વન્ બોધિસત્ત્વો ઽનાપત્તિકો ભવતિ । બહુ ચ પુણ્યં પ્રસૂયતે ।
યથાપિ તદ્ બોધિસત્ત્વઃ ઉત્પથચારિણો ઽન્યાયચારિણઃ સત્ત્વાન્ પરુષયા વાચા તીક્ષ્ણયાવસાદયતિ યાવદેવ તેનોપાયેનાકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપનાર્થમ્ । એવં પારૂષિકો બોધિસત્ત્વો ઽનાપત્તિકો ભવતિ । બહુ ચ પુણ્યં પ્રસૂયતે ।
યથાપિ તદ્ બોધિસત્ત્વો નૃત્તગીતવાદિતાધિમુક્તાનાં સત્ત્વાનાં રાજચૌરાન્નપાન-વેશ્યા-વીથી-કથાદ્યધિમુક્તાનાં ચ સત્ત્વાનાં નૃત્તગીતવાદિતેન વિચિત્રાભિશ્ચ સમ્ભિન્નપ્રલાપ-પ્રતિસંયુક્તાભિઃ સંકથાભિરનુકમ્પાશયેન તોષયિત્વાવર્જ્ય વશ્યતાં વિધેયતાં ચોપનીયાકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વ્યુત્થાપ્ય કૃશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપયતિ । એવં સમ્ભિન્નપ્રલાપી અપિ બોધિસત્ત્વો ઽનાપત્તિકો ભવતિ । બહુ ચ પુણ્યં પ્રસૂયતે ।
બોધિસત્ત્વઃ ઉત્પન્નાં કુહનાં લપનાં નૈમિત્તિકતાં નૈષ્પેષિકતાં લાભેન લાભં નિશ્ચિકીર્ષુતાં મિથ્યાજીવકરાં ધર્માનધિવાસયતિ । ન તૈ રિતીયતે । ન વિનોદયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તત્પ્રતિવિનોદનાય ચ્છન્દજાતસ્ય યત્નમારભમાણસ્ય ક્લેશપ્રચુરતયા ચિત્તમભિભૂય સમુદાચરણાત્ ।
બોધિસત્ત્વઃ ઔદ્ધત્યાભિનિગૃહીતેન ચેતસા ઽવ્યુપશાન્તઃ અવ્યયુપશમારામઃ ઉચ્ચૈઃ સંઞ્ચગ્ધતિ સંક્રીડતે સંકિલિકિલાયતે ઔદ્ધત્યં દ્રવં પ્રાવિષ્કરોતિ ( દુત્ત્ 116 ) પરેષાં હાસયિતુકામો રમયિતુકામઃ । એવમેવ ચ પ્રત્યયં કૃત્વા સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે સ્મૃતિસંપ્રમોષાદક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તદ્વિનોદનાય ચ્છન્દજાતસ્ય પૂર્વવત્ । અનાપત્તિઃ પરેષામુત્પન્નમાઘાતં તેનોપાયેન પ્રતિવિનોદયિતુકામઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિઃ પરેષામુત્પન્નં શોકમપહાપયિતુકામઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિઃ પરેષાં તત્પ્રકૃતિકાનાંતદારામાણાં સંગ્રહાય વા પ્રણયાનુસંરક્ષણાય વા તદનુવર્તનાર્થમ્ । અનાપત્તિઃ પરેષાં બોધિસત્ત્વે મન્યુસમ્ભાવનાજાતાનામાઘાતવૈમુખ્યસંભાવનાજાતાનાં સૌમુખ્યાન્તર્ભાવશુદ્ધ્યુપદર્શનાર્થમ્ ।
[યઃ] પુનર્બોધિસત્ત્વ એવંદૃષ્ટિઃ સ્યાદેવંવાદી ન બોધિસત્ત્વેન નિર્વાણારામેણ વિહર્તવ્યમ્ । અપિ તુ નિર્વાણવિમુખેન વિહર્તવ્યમ્ । ન ચ ક્લેશોપક્લેશેભ્યો ભેતવ્યમ્ ન ચૈકાન્તેન તેભ્યશ્ચિત્તં વિવેચયિતવ્યમ્ । તથા હિ બોધિસત્ત્વેન ત્રીણિ કલ્પાસંખ્યેયાનિ સંસારે સંસરતા બોધિઃ સમુદાનેતવ્યેતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ । યથા ખલુ શ્રાવકેણ નિર્વાણાભિરતિરાસેવિતવ્યા ક્લેશોપક્લેશેભ્યશ્ચ ચિત્તમુદ્વેજયિતવ્યં તતઃ શતસહસ્રકોટિગુણેન બોધિસત્ત્વેન નિર્વાણાભિરતિરાસેવિતવ્યા ક્લેશોપક્લેશેભ્યશ્ચ ચેતસ ઉદ્વેગો ભાવયિતવ્યઃ । તથા હિ શ્રાવકો ઽસ્યાત્મનો ઽર્થાય પ્રયુક્તો બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામર્થાય પ્રયુક્તઃ । તેન તથા ચિત્તાસંક્લેશાભ્યાસઃ સમુદાનેતવ્યો યથાયમનર્હન્નપિ તત્પ્રતિવિશિષ્ટેનાસંક્લેશેન સમન્વાગતઃ સાસ્ત્રવે વસ્તુનિ અનુવિચરેત્ ।

બોધિસત્ત્વો ઽનાદેયવચનકરમપશબ્દમાત્મનઃ અયશો ઽકીર્તિ ન રક્ષતિ ન પરિહરતિ ભૂતવસ્તુકામ્ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અભૂતવસ્તુકાં ન પરિહરતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તીર્થિકઃ પરઃ સ્યાત્ । ઇતિ યો વા પુનરન્યો ઽપ્યભિનિવિષ્ટઃ । અનાપત્તિઃ પ્રવ્રજ્યા-ભિક્ષાચર્યા-કુશલચર્યા-નિદાનો ઽપશબ્દો નિશ્ચરેત્ । અનાપત્તિઃ ક્રોધાભિભૂતો વિપર્યસ્તચિત્તો નિશ્ચારયેત્ ।
બોધિસત્ત્વો યેન કટુકપ્રયોગેણ તીક્ષ્ણપ્રયોગેણ સત્ત્વાનામર્થં પશ્યતિ તં પ્રયોગં દૌર્મનસ્યારક્ષયા ન સમુદાચરતિ । સાપત્તિકો ભવતિ [સાતિસારઃ] ( દુત્ત્ 117 ) અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિર્યત્ પરીત્તમર્થં દૃષ્ટધાર્મિકં પશ્યેત્ પ્રભૂતશ્ચ તન્નિદાનં દૌર્મનસ્યમ્ ।
બોધિસત્ત્વઃ પરૈરાક્રુષ્ટઃ પ્રત્યાક્રોશતિ । રોષિતઃ પ્રતિરોષયતિ । તાડિતઃ પ્રતિતાડયતિ । ભણ્ડિતઃ પ્રતિભણ્ડયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારં ક્લિષ્ટામાપત્તિભાપદ્યતે ।
બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં વ્યતિક્રમં કૃત્વા વ્યતિક્રમેણ વા સમ્ભાવિતઃ આઘાતચિત્તો માનાભિનિગૃહીતઃ સંજ્ઞપ્તિમનુરૂપાં નાનુપ્રયચ્છત્યુપેક્ષતે । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાત્ પ્રમાદાદ્વા ન સંજ્ઞપ્તિમનુપ્રયચ્છતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિનેતુકામઃ અકુશલાત્ સ્થાનાદ્વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપયિતુકામઃ । અનાપત્તિસ્તીર્થિકઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિરકલ્પિકેન સાવદ્યસમુદાચારેણ સંજ્ઞપ્તિપ્રતિગ્રહણમાકાંક્ષેત્ । અનાપત્તિઃ સ ચેત્ પ્રકૃત્યા કલહકારકઃ સ્યાદાધિકરણિકઃ । સંજ્ઞપ્યમાનશ્વ ભૂયસ્યા માત્રયા કુપ્યેત્ અધ્યારોહેત્ । અનાપત્તિઃ પરં ક્ષમણશીલમના-ઘાતશીલં ચ સંભાવયેત્ પરતો વ્યતિક્રમમારભ્ય સંજ્ઞપ્તિલાભેનાત્યર્થં રિતીયમાનમ્ ।
બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં કસ્મિંશ્ચિદધિકરણે નિસૃતાનાં ધર્મેણ સમેન સંજ્ઞપ્તિમનુપ્રયચ્છતામાઘાતચિત્તઃ પરવિહેઠનાભિપ્રાયઃ સંજ્ઞપ્તિં ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । નો ચેદાઘાતચિતઃ અપિ ત્વક્ષમણશીલતયા ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ । ક્લિષ્ટામાપત્તિ માપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન પરં દમયિતુકામઃ સ્યાત્ પૂર્વવત્ સર્વં વેદિતવ્યમ્ । અનાપત્તિરધર્મેણાસમેન સંજ્ઞપ્તિમનુપ્રયચ્છેત્ ।
બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં ક્રોધાશયં વહતિ ધારયત્યુત્પન્નમધિવાસયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તત્પ્રહાણાય ચ્છન્દજાતસ્ય પૂર્વવત્ ।
બોધિસત્ત્વ ઉપસ્થાનપરિચર્યાપરિગર્ધમધિપતિં કૃત્વા સામિષેણ ચિત્તેન ગણં પરિકર્ષતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિર્નિરામિષચિત્તસ્યોપસ્થાનપરિચર્યાં સ્વીકુર્વતઃ ।
બોધિસત્ત્વ ઉત્પન્નમાલસ્યકૌસીદ્યં નિદ્રાસુખં શયનસુખં પાર્શ્વસુખઞ્ચાકાલે અમાત્રયા સ્વીકરોતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિ[ર્વાઢ]ગ્લાનઃ સ્યાદપ્રતિબલઃ । અનાપત્તિરધ્વપરિશ્રાન્તસ્ય । અનાપત્તિસ્તત્પ્રહાણાય ચ્છન્દજાતસ્ય પૂર્વવદ્વેદિતવ્યમ્ ।
બોધિસત્ત્વઃ સંરક્તચિત્તઃ સંગણિકયા કાલમતિનામયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । મુષિતયા સ્સૃત્યા ઽતિનામયતિ । અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિઃ પર ઉદાહરેત્ । સ ચ પરાનુવૃત્ત્યા મુહૂર્તમુપસ્થિતસ્મૃતિઃ શૃણુયાત્ । અનાપત્તિઃ કૌતુકજાતસ્ય પરિપ્રશ્નમાત્રે પૃષ્ટસ્ય ચ પ્રત્યુદાહારમાત્રે ।
બોધિસત્ત્વશ્ચિત્તસ્થિતિમારભ્યં ચિતં સમાધાતુકામ આઘાતચિત્તો માનભિનિગૃહીતો નોપસંક્રમ્યાવવાદં યાચતે । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાક્લિષ્ટમાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિગ્લાનઃ સ્યાદપ્રતિબલઃ । અનાપત્તિઃ વિપરીતમવવાદં સંભાષયેત્ । અનાપત્તિઃ સ્વયં બહશ્રુતઃ સ્યાત્પ્રતિબલશ્ચિત્તં સમાધાતુમ્ । કૃતં ચાનેનાવવાદકરણીયં સ્યાત્ ।
બોધિસત્ત્વ ઉત્પન્નં કામચ્છન્દનિવરણમધિવસયતિ ન વિનોદયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટમાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તત્પ્રહાણાય ચ્છન્દજાતસ્ય વ્યાયચ્છત સ્તીવ્રક્લેશતયા ચિત્તમભિભૂય સમુદાચરણાત્ । યથા કામચ્છન્દ એવં વ્યાપાદઃ સ્ત્યાનમિદ્ધમૌદ્ધત્યં કૌકૃત્યં વિચિકિત્સા ચ વેદિતવ્યા ।
બોધિસત્ત્વો ધ્યાનમાસ્વાદયતિ । ધ્યાનાસ્વાદે ચ ગુણદર્શી ભવતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાદ્તે । અનાપત્તિસ્તત્પ્રહાણાય ચ્છન્દજાતસ્ય પૂર્વવત્ ।
યઃ પુનર્બોધિસત્ત્વઃ એવંદૃષ્ટિ સ્યાદેવંવાદી ન બોધિસત્ત્વેન શ્રાવકયાનપ્રતિસંયુક્તો ધર્મઃ શ્રોતવ્યો નોદ્ગ્રહીતવ્યો ન તત્ર શિક્ષા કરણીયા । કિં બોધિસત્ત્વસ્ય શ્રાવકપ્રતિસંયુક્તેન ધર્મેણ શ્રુતેનોદ્ગૃહીતેન । કિં તત્ર શિક્ષયા પ્રયોજનમિતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । તથા હિ બોધિસત્ત્વેન તીર્થિકશાસ્ત્રેષ્વપિ તાવદ્યોગઃ કરણીયઃ પ્રાગેવ બુદ્ધવચને । અનાપત્તિઃ ઐકાન્તિકસ્ય તત્પરસ્ય વિચ્છન્દનાર્થમ્ ।
બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વપિટકે સતિ બોધિસત્ત્વપિટકે અકૃતયોગ્યઃ સર્વેણ સર્વં બોધિસત્ત્વપિટકમધ્યુપેક્ષ્ય શ્રાવકપિટકે યોગ્યાં કરોતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । બોધિસત્ત્વો બુદ્ધવચને સતિ બુદ્ધવચને અકૃતયોગ્યસ્તીર્થિકશાસ્ત્રેષુ બહિઃશાસ્ત્રેષુ યોગ્યાં કરોતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિરધિમાત્રમેધસઃ આશૂદ્ગ્રહણ-સમર્થસ્ય ચિરેણાપ્યવિસ્મરણ-સમર્થસ્ય અર્થચિન્તનાપ્રતિવેધસમર્થસ્ય બુદ્ધવચને યુક્ત્યુપપરીક્ષાસહગતયા ઽવિચલયા બુદ્ધ્યા સમન્વાગતસ્ય તદ્દ્વિગુણેન પ્રત્યહં બુદ્ધવચને યોગ્યાં કુર્વતઃ ।
એવમપિ ચ બોધિસત્ત્વો વિધિમનતિક્રમ્ય તીર્થિકશાસ્ત્રેષુ બહિઃશાસ્ત્રેષુ કૌશલં કુર્વન્નભિરતરૂપસ્તત્ર કરૌતિ તેન ચ રમતે ન તુ કટુભૈષજ્યમિવ નિષેવમાણઃકરોતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે ।
બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વપિટકે ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ શ્રુત્વા પરમગંભીરાણિ તત્ત્વાર્થં વારભ્ય બુદ્ધબોધિસત્ત્વપ્રભાવં વા ઽનધિમુચ્યમાનો ઽપવદતે । નૈતે અર્થોપસંહિતા ન ધર્મોપસંહિતા ન તથાગતભાષિતા ન હિતસુખાય સત્ત્વાનામિતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । સ્વેન વા ઽયોનિશોમનસ્કારેણ પરાનુવૃત્યા વા ઽપવદમાનઃ ।
ભવતિ ખલુ બોધિસત્ત્વસ્ય ગમ્ભીરાણિ પરમગંભીરાણિ સ્થાનાનિ શ્રુત્વા ચેતસો ઽનધિમોક્ષઃ । તત્ર શ્રાદ્ધેનાશઠેન બોધિસત્ત્વેનેદં પ્રતિસંશિક્ષિતવ્યમ્ । ન મે પ્રતિરૂપં સ્યાદન્ધસ્યાચક્ષુષ્મતસ્તથાગતચક્ષુષૈવાનુવ્યવહરતસ્તથાગતસન્ધાય ભાષિતં પ્રતિક્ષેપ્તુમ્ । ઇતિ [એવં] સ બોધિસત્ત્વ આત્માનઞ્ચાજ્ઞં વ્યવસ્થાપયતિ ( દુત્ત્ 120 ) તથાગતમેવ ચ તેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વપરોક્ષતાયાં સમનુપશ્યતિ । એવં સમ્યક્ પ્રતિપન્નો ભવતિ । અનાપત્તિરનધિમુચ્યમાનસ્યાપ્રતિક્ષિપતઃ ।

બોધિસત્ત્વઃ સામિષચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તઃ પરેષામન્તિકે આત્માનમુત્કર્ષયતિ પરાન્ પંસયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિસ્તીર્થિકાનભિભવિતુકામસ્ય શાસનસ્થિતિકામસ્ય । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન તમેવ પુદ્ગલં દમયિતુકામસ્ય વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । અનાપત્તિરપ્રસન્નાનાં પ્રસાદાય પ્રસન્નાનાઞ્ચ ભૂયોભાવાય ।
બોધિસત્ત્વો ધર્મશ્રવણ-ધર્મસાંકથ્યવિનિશ્ચયં વા માનાભિનિગૃહીતઃ આઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તો નોપસંક્રામતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાન્નોપસંક્રામતિ । અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિરપ્રતિસંવેદયતઃ । અનાપત્તિર્ગ્લાનઃ સ્યાદપ્રતિબલઃ અનાપત્તિર્વિપરીતાં દેશનાં સંભાવયેત્ । અનાપત્તિર્ધાર્મકથિકચિતત્તાનુરક્ષિણઃ અનાપત્તિઃ પુનઃ પુનઃ [અનુ]શ્રુતામવધૃતાં વિજ્ઞાતાર્થાં કથાં સંજાનતઃ । અનાપત્તિર્બહુશ્રુતઃ સ્યાચ્છ્રુતાધારઃ શ્રુતસન્નિચયઃ । અનાપત્તિર્નિરન્તરમાલમ્બ નચિત્તસ્થિતેઃ બોધિસત્ત્વસમાધ્યભિનિર્હારાભિયુક્તસ્ય । અનાપત્તિરધિમાત્રધન્ધપ્રજ્ઞસ્ય ધન્ધં ધર્મમુદ્ગૃહ્ણતઃ ધન્ધં ધારયતઃ ધન્ધમાલમ્બને ચિત્તં સમાદધતઃ ।
બોધિસત્ત્વો ધર્મભાણકં પુદ્ગલં સંચિન્ત્યાવમાનયત્યસત્કરોત્યવહસત્યવસ્પણ્ઙ્યતિ વ્યઞ્જનપ્રતિસરણશ્ચ ભવતિ નાર્થપ્રતિસરણઃ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે ।
સંવરસ્થો બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વકુત્યેષ્વાઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તઃ સહાયીભાવં ન ગચ્છતિ યચ્ચ તત્કુત્યસમર્થે વા અધ્વગમનાગમને વા સમ્યક્કર્માન્ત પ્રયોગે વા ભોગરક્ષણે વા ભિન્નપ્રતિસન્ધાને વા ઉત્સવે વા પુણ્યક્રિયાયાં વા । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાન્ન ( દુત્ત્ 121 ) સહાયીભાવં ગચ્છતિ । અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિર્ગ્લાનઃ સ્યાદપ્રતિબલઃ । અનાપત્તિઃ સ્વયં કર્તુમસમર્થઃ સ્યાત્ સપ્રતિસરણશ્ચ યાચકઃ । અનાપત્તિરનર્થોપસંહિતમધર્મોપસંહિતં કૃત્યં સ્યાત્ । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । અનાપત્તિરન્યસ્ય પૂર્વતરમભ્યુપગતં સ્યાત્ । અનાપત્તિરન્યમધ્યેષતઃ પ્રતિબલમ્ । અનાપત્તિઃ કુશલપક્ષે નૈરન્તર્યેણ સમ્યક્ પ્રયુક્તઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિઃ પ્રકૃત્યા ધન્ધઃ સ્થાદ્ધન્ધમુદ્દિશેત્પૂર્વવત્ । અનાપત્તિર્બહુતરકાણામન્યેષાઞ્ચિત્તમનુરક્ષિતુકામસ્ય । અનાપત્તિઃ સાંધિકં ક્રિયાકારમનુરક્ષિતુકામસ્ય ।
બોધિસત્ત્વો ગ્લાનં વ્યાધિતં સત્ત્વમાસાદ્ય નોપસ્થાનપરિચર્યાં કરોતિ આઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તઃ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાન્ન કરોતિ । અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિઃ સ્વયમેવ ગ્લાનઃ સ્યાદપ્રતિબલઃ । અનાપત્તિઃ પરં પ્રતિબલમધ્યેષતો ઽનુકૂલમ્ । અનાપત્તિર્ગ્લાનઃ સનાથઃ સ્યાત્સપ્રતિસરણઃ । અનાપત્તિર્યાપ્યેન દીર્ઘરોગેણ સ્પૃષ્ટઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિરૂદારનિરન્તરકુશલપક્ષાભિયુક્તસ્ય કુશલપક્ષચ્છિદ્રાનુરક્ષણાર્થમ્ । અનાપત્તિરધિમાત્રધન્ધપ્રજ્ઞસ્ય ધન્ધં ધર્મમુદ્દિશતો ધન્ધં ધારયતો ધન્ધમાલમ્બને ચિત્તં સમાદધતઃ । અનાપત્તિરન્યસ્ય પૂર્વતરમભ્યુપગતં સ્યાદ્ । યથા ગ્લાનસ્યોપસ્થાનમ્ । એવં દુઃખિતસ્ય દુઃખાપનયાય સાહાય્યં વેદિતવ્યમ્ ।

બોધિસત્ત્વો દૃષ્ટધાર્મિકે સાંપરાયિકે ચાર્થે અનયપ્રયુક્તાન્ [સત્ત્વાન્] દૃષ્ટ્વા આઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તો ન્યાયં નયં ન વ્યપદિશતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાન્ન વ્યપદિશતિ । અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિઃ સ્વયમજ્ઞઃ સ્યાદપ્રતિબલઃ । અનાપત્તિઃ પરં પ્રતિબલમધ્યેષેત । અનાપત્તિઃ સ એવ સ્વયં પ્રતિબલઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિરન્યેન કલ્યાણમિત્રેણ પરિગૃહીતઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । અનાપત્તિર્યસ્ય ન્યાયોપદેશઃ કરણીયઃ સ આઘાતચિત્તઃસ્યાદ્દુર્વચો વિપરીતગ્રાહી વિગતપ્રેમગૌરવઃ ખટુઙ્કજાતીયઃ ।
બોધિસત્ત્વ ઉપકારિણાં સત્ત્વાનામકૃતજ્ઞો ભવત્યકૃતવેદી આઘાતચિત્તો ન પ્રત્યુપકારેણાનુરૂપેણ પ્રત્યુપતિષ્ઠતે । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાન્ન પ્રત્યુપતિષ્ઠતે । અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિર્યત્નવતઃ અશક્તસ્યાપ્રતિબલસ્ય । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાત્ પૂર્વવત્ । અનાપત્તિઃ સ એવ ન સંપ્રતીચ્છેત્પ્રત્યુપકારમ્ ।
બોધિસત્ત્વો જ્ઞાતિભોગવ્યસનસ્થાનાં સત્ત્વાનામાઘાતચિત્તઃ ઉત્પન્નંશોકં ન વિનોદયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાન્ન પ્રતિવિનોદયતિ । અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । પૂર્વવદનાપત્તિર્વેદિતવ્યા તદ્યથા કૃત્યેષ્વસહાયીભાવમારભ્ય ।
બોધિસત્ત્વો ભોજનપાનાદિન્યુપકરણજાતાનિ ભોજનપાનાદિકાર્થિભ્યઃ સમ્યગ્યાચિતો ન પ્રયચ્છત્યાઘાતચિત્તઃ પ્રતિઘચિત્તઃ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાત્પ્રમાદાન્નાનુપ્રયચ્છતિ । અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિરસત્સ્વસંવિદ્યમાનેષુ ભોગેષુ । અનાપત્તિરકલ્પિકમપથ્યં વસ્તુ યાચિતઃ । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિનેતુકામઃ પૂર્વવત્ । અનાપત્તી રાજાપથ્યમનુરક્ષતઃ અનાપત્તિઃ સાંધિકં ક્રિયાકારમનુરક્ષતઃ ।
બોધિસત્ત્વઃ પરિષદમુપસ્થાપ્ય ન કાલેન કાલં સભ્યગવવદતિ સમ્યક્સમનુશાસ્તિ । ન ચ તેષામર્થવિઘાતિનાં શ્રાદ્ધાનાં બ્રાહ્મણગૃહપતીનામન્તિકાદ્ધર્મેણ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસન[ગ્લાન]પ્રત્યયમૈષજ્યપરિષ્કારાન્ પર્યેષતે આઘાતચિત્તઃ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । [આલસ્યકૌસીદ્યાત્ પ્રમાદાદ્વા નાવવદતિ ન સમનુશાસ્તિ ન પર્યેષતે અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે ।] અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિનેતુકામઃ પૂર્વવત્ । અનાપત્તિઃ સાંધિકં ક્રિયાકારમનુરક્ષતઃ । અનાપત્તિર્ગ્લાનઃ સ્યાત્ અપ્રયોગક્ષમઃ । અનાપત્તિરન્યં પ્રતિબલમધ્યેષતે । અનાપત્તિઃ પરિષજ્જાતમહાપુણ્યા સ્યાત્ । સ્વયં પ્રતિબલો વા ચીવરાદીનાં પર્યેષણાય । કૃતં ચૈષા સ્યાત્ અવવાદાનુશાસન્યામ્ અવવાદાનુશાસનીકરણીયમ્ । અનાપત્તિસ્તીર્થિકપૂર્વી ધર્મસ્તેયેન પ્રવિષ્ટઃ સ્યાત્ । સ ચ સ્યાદભવ્યરુપો વિનયાય ।
બોધિસત્ત્વઃ આઘાતચિત્તઃ પરેષાં ચિત્તં નાનુવર્તતે । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાત્ પ્રમાદાન્નાનુવર્તંતે અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિઃ પરેષાં યદભિપ્રેતં તદપથ્યં સ્યાત્ । અનાપત્તિર્ગ્લાનઃ સ્યાદપ્રયોગક્ષમઃ । અનાપત્તિઃ સાંધિકં ક્રિયાકારમનુરક્ષતઃ । અનાપત્તિસ્તસ્યાભિપ્રેતં પથ્યઞ્ચ સ્યાત્ પરેષાં પ્રભૂતતરકાણામનભિપ્રેતમપથ્યઞ્ચ સ્યાત્ । અનાપત્તિસ્તીર્થિકો નિર્ગ્રાહ્યઃ સ્યાત્ । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિનેતુકામઃ પૂર્વવત્ ।
બોધિસત્ત્વઃ આઘાતચિત્તઃ પરેષાં ભૂતાન્ ગુણાન્ નોદ્ભાવયતિ ભૂતં વર્ણં ન ભાષતે સુભાષિતે સાધુકારં ન દદાતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ । ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યાત્ કૌસીદ્યાત્ પ્રમાદાદ્વા ન ભાષતે અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિઃ પ્રકૃત્યા ઽલ્પેચ્છતાં સંભાવયતસ્તદનુરક્ષયૈવ । અનાપત્તિર્ગ્લાનઃ સ્યાદપ્રતિબલઃ । અનાપત્તિસ્તેનોપાયેન દમયિતુકામઃ સ્યાદ્વિનેતુકામઃ પૂર્વવત્ । અનાપત્તિઃ સાંઘિકં ક્રિયાકારમનુરક્ષતઃ । અનાપત્તિસ્તતો નિદાનં સંક્લેશં મદમુન્નતિમનર્થાય સંભાવયતઃ તસ્ય ચ પરિહારાર્થમ્ । અનાપત્તિર્ગુણંપ્રતિરૂપકા ગુણાઃ સ્યુર્ન ભૂતાઃ । સુભાષિતપ્રતિરૂપકઞ્ચ સુભાષિતં સ્યાન્ન ભૂતમ્ । અનાપત્તિસ્તીર્થિકઃ સ્યાન્નિર્ગ્રાહ્યઃ । અનાપત્તિઃ કથાપર્યવસાનકાલમાગમયતઃ ।
બોધિસત્ત્વો ઽવસાદનાર્હાન્ સત્ત્વાન્ દણ્ડકર્માર્હાન્ [પ્રવાસનાર્હાન્] ક્લિષ્ટચિત્તો નાવસાદયતિ । અવસાદયતિ વા ન ચ દણ્ડકર્મણા સમનુશાસ્તિ । સમનુશાસ્તિ વા ન પ્રવાસયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ । ક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । આલસ્યકૌસીદ્યાત્ પ્રમાદાદ્વા નાવસાદાયતિ યાવન્ન પ્રવાસયતિ અક્લિષ્ટામાત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિરસાધ્યરૂપમકથ્યં દુર્વચસમાઘાતબહુલમધ્યુપેક્ષતઃ । અનાપત્તિઃ કાલાપેક્ષિણઃ । અનાપત્તિસ્તતો નિદાનં કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદપ્રેક્ષિણઃ । અનાપત્તિઃ સંવરણવિભેદપ્રેક્ષિણઃ । અનાપત્તિસ્તે સત્ત્વા અશઠા ભવેયુસ્ત્રીવ્રેણ હ્રીવ્યપત્રાપ્યેન સમન્વાગતા લઘુ લઘ્વેવ પ્રત્યાપદ્યેરન્ ।
બોધિસત્ત્વો વિચિત્રર્દ્ધિવિકુર્વિતપ્રભાવસમન્વાગતઃ ઉત્ત્રાસનાર્હાણાં સત્ત્વાનામુત્ત્રાસનાય આવર્જનાર્હાણાઞ્ચ સત્ત્વાનામાવર્જનાય શ્રદ્ધાદેયપરિહારાય [ઋદ્ધ્યા] ( દુત્ત્ 124 ) નોત્ત્રાસયતિ નાવર્જયતિ । સાપત્તિકો ભવતિ સાતિસારઃ અક્લિષ્ટામાપત્તિમાપદ્યતે । અનાપત્તિર્યત્ર સત્ત્વા યદ્ભૂયસા પ્રતિનિવિષ્ટા ભવેયુસ્તીર્થિકા આર્યાપવાદિકયા મિથ્યાદૃષ્ટ્ સમન્વાગતાઃ । સર્વત્ર ચાનાપત્તિરધિકચિત્તક્ષેપતો દુઃખવેદનાભિન્ન સ્યાસમાત્તસંવરસ્ય વેદિતવ્યા ।

ઇતીમાન્યુત્પન્નવસ્તુકાનિ બોધિસત્ત્વાનાં શિક્ષાપદાનિ તેષુ તેષુ સૂત્રાન્તેષુ વ્યગ્રાણિ ભગવતા આખ્યાતાનિ સંવરશીલં કુશલસંગ્રાહકં શીલં સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલઞ્ચારભ્ય । તાન્યસ્યાં બોધિસત્ત્વપિટકમાતૃકાયાં સમગ્રાણ્યાખ્યાતાનિ યેષુ બોધિસત્ત્વેનારદજાતેન પરમગૌરવમુપસ્થાપ્ય શિક્ષા કરણીયા । પરતઃ સંવરસમાદનં કૃત્વા સુવિશુદ્ધેન શિક્ષિતુકામાશયેન બોધ્યાશયેન સત્ત્વાર્થાશયેન આદિત એવ ચાવ્યતિક્રમાયાદરજાતેન ભવિતવ્યમ્ । વ્યતિક્રાન્તેન ચ યથાધર્મપ્રતિકરણતયા પ્રત્યાપત્તિઃ કરણીયા । સર્વા ચેયમાપત્તિર્બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કૃત્યતઃ સંગૃહીતા વેદિતવ્યા । યસ્ય કસ્યચિચ્છ્રાવકયાનીયસ્ય વા મહાયાનીયસ્ય વા ઽન્તિકે દેશયિતવ્યા યસ્તાં વાગ્વિજ્ઞપ્તિં પ્રતિબલઃ સ્યાદવબોદ્ધં પ્રતિગ્રહીતુમ્ । સ ચેદ્બોધિસત્ત્વઃ પારાજયિકસ્થાનીયં ધર્મમધ્યાપન્નો ભવત્યધિમાત્રેણ પર્યવસ્થાનેન તેન ત્યક્તઃ સંવરઃ । દ્વિરપિ પુનરાદાતવ્યઃ । સ ચેન્મધ્યેન પર્યવસ્થાનેનાપન્નો ભવતિ તેન ત્રયાણાં પુદ્ગલાનામન્તિકે તતો વા ઉત્તરિ દુષ્કૃતા દેશયિતવ્યા । પૂર્વ વસ્તુ પરિકીર્તયિત્વા પરતો નિષદ્યેદં સ્યાદ્વચનીયમ્ । સમન્વાહરત્વાયુપ્મન્નહમેવંનામા બોધિસત્ત્વ-વિનયાતિસારિણીં યથા પરિકીર્તિતે વસ્તુનિ દૃષ્કૃતામાપત્તિમાપન્નઃ । શિષ્ટં યથા ભિક્ષોર્દુષ્કૃતાન્ દેશયતસ્તથૈવ વક્તવ્યમ્ । પારાજયિકસ્થાનીયસ્ય ચ ધર્મસ્ય મૃદુના પર્યવસ્થાનેન તદન્યાસાઞ્ચાપત્તીનામેકસ્યૈવ પુરતો દેશના વેદિતવ્યા । અસતિ ચાનુકૂલે પુદ્ગલે યસ્ય પુરતો દેશ્યેતાશયતો બોધિસત્ત્વેન પુનરનધ્યાચારાય ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । આયત્યાઞ્ચ સંવરઃ કરણીયઃ । એવમસૌ વ્યુત્થિતો વક્તવ્યસ્તસ્યાઃ આપત્તેઃ ।
એતદપિ બોધિસત્ત્વસંવરસમાદાનમ્ । યદિ તૈર્ગુણૈર્યુંક્તઃ પુઙ્ગલો ન સન્નિહિતઃસ્યાત્તતો બોધિસત્ત્વેન તથાગતપ્રતિમાયાઃ પુરતઃ સ્વયમેવ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનં કરણીયમ્ । એવઞ્ચ પુનઃ કરણીયમ્ । એકાંસમુત્તરાસંગં કૃત્વા ( દુત્ત્ 125 ) દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુરતો વા ઉત્કુટુકસ્થિતેન ઇદં સ્યાદ્વચનીયમ્ । અહમેવંનામા દશસુ દિક્ષુ સર્વાસ્તથાગતાન્ મહાભૂમિપ્રવિષ્ટાંશ્ચ બોધિસત્ત્વાન્ વિજ્ઞાપયામિ । તેષાઞ્ચ પુરતઃ સર્વાણિ બોધિસત્ત્વશિક્ષાપદાનિ સર્વં બોધિસત્ત્વશીલં સમાદદે સંવરશીલં કુશલધર્મંસંગ્રાહકં સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલઞ્ચ યત્રાતીતાઃ સર્વબોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષિતવન્તઃ અનાગતાઃ સર્વબોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષિષ્યન્તે પ્રત્યુત્પન્ના દશસુ દિક્ષુ સર્વબોધિસત્ત્વા એતર્હિ શિક્ષન્તે । દ્વિરપિ ત્રિરપ્યેવં વક્તવ્યમ્ । ઉક્ત્વા ઉત્થાતવ્યમ્ । શિષ્ટં તુ સર્વં પૂર્વવદ્વેદિતવ્યમ્ ।
નાસ્તિ ચ બોધિસત્ત્વસ્યાપત્તિમાર્ગે નિરવશેષા આપત્તિઃ । યદપિ ચોક્તં ભગવતા યદ્ભૂયસા બોધિસત્ત્વસ્ય દ્વેષસમુત્થિતા આપત્તિર્જ્ઞાતવ્યા ન રાગસમુત્થિતેતિ તત્રાયમભિપ્રાયો દ્રષ્ટવ્યઃ । બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનુનયં સત્ત્વપ્રેમાધિપતિં કૃત્વા યત્કિઞ્ચિચ્ચેષ્ટતે સર્વં તદ્બોધિસત્ત્વકૃત્યમ્ । નાકૃત્યં ન ચ કૃત્યં કુર્વતઃ આપત્તિર્યુજ્યતે । સત્ત્વેષુ તુ દ્વિષ્ટો બોધિસત્ત્વો નાત્મનો ન પરેષાં હિતમાચરતિ । ન ચૈતદ્બોધિસત્ત્વકૃત્યમ્ । એવમકૃત્યં કુર્વતઃ આપત્તિર્યુજ્યતે ।
મૃદુમધ્યાધિમાત્રતા ચ બોધિસત્ત્વસ્યાપત્તીનાં વેદિતવ્યા । તદ્યથા વસ્તુસંગ્રહણ્યામ્ ।
એવઞ્ચ પુનઃ સ્વવિનયે શિક્ષાપ્રયુક્તો બોધિસત્ત્વસ્તિસૃભિઃ સંપત્તિભિઃ સમન્વાગતઃ સુખં સ્પર્શં વિહરતિ પ્રયોગસમ્પત્ત્યા આશયસમ્પત્ત્યા પૂર્વહેતુસમ્પત્ત્યા ચ ।
તત્ર પ્રયોગસમ્પત્ કતમા । યથાપિ તદ્બોધિસત્ત્વઃ શીલેષ્વખણ્ડચારી ભવતિ પરિશુદ્ધકાયવાઙ્મનઃસમુદાચારો નાભીક્ષ્ણાપત્તિકો વિવૃતપાપશ્ચ ભવતિ । ઇયમુચ્યતે પ્રયોગસમ્પત્ ।
આશયસમ્પત્ કતમા । ધર્માભિપ્રાયઃ પ્રવ્રજિતો ભવતિ ન જીવિકાભિપ્રાયઃ । અર્થી ભવતિ મહાબોધ્યા નાનર્થી । અર્થી શ્રામણ્યેન નિર્વાણેન નાનર્થી । સ એવમર્થી ન કુસીદો વિહરતિ [ન] હીનવીર્યો [નાવીર્યો] ન વ્યવકીર્ણ પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સાંક્લેશિકૈઃ પૌનર્ભવિકૈઃ સજ્વરૈર્દુઃખવિપાકૈરાયત્યાં જાતિજરામરણીયૈઃ । ઇતીયમુચ્યતે આશયસમ્પત્ ।
પૂર્વહેતુસંપત્ કતમા । યથાપિ તદ્બોધિસત્ત્વઃ પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ કૃતપુણ્યો ભવતિ કૃતકુશલમૂલો યેનૈતર્હિ સ્વયઞ્ચ ન વિહન્યતે ચોવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ । અન્યેષામપિ પ્રતિબલો ભવતિ સંવિભાગક્રિયાયૈઃ । ઇતીયં બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્વહેતુસમ્પદ્વેદિતવ્યા ।
આભિસ્તિસૃભિઃ સંપત્તિભિઃ સમન્વાગતો વિનયે શિક્ષાપ્રયુક્તો બોધિસત્ત્વઃ સુખં સ્પર્શં વિહરતિ । એતદ્વિપર્યયાત્તિસૃભિર્વિપત્તિભિઃ સમન્વાગતો દુઃખં સંસ્પર્શં વિહરતીતિ વેદિતવ્યમ્ ।
ઇદં તાવદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સમાસવ્યાસતઃ સર્વશીલમિત્યુચ્યતે ગૃહિપક્ષગતં પ્રવ્રજિતપક્ષગતઞ્ચ । અસ્યૈવ ચ સર્વશીલસ્ય પ્રવિભાગસ્તદન્યાન્યપિ દુષ્કરશીલાદીનિ વેદિતવ્યાનિ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરશીલમ્ । તત્ ત્રિવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
મહાભોગસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહત્યૈશ્વર્યાધિપત્યે વર્તમાનસ્ય પ્રહાય ભોગાન્ પ્રહાય મહદૈશ્વર્યાધિપત્યં શીલસંવરસમાદાનં બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરશીલમિત્યુચ્યતે ।
કૃચ્છ્રાપન્નો ઽપિ ચ બોધિસત્ત્વઃ સમાત્તશીલઃ આપ્રાણૈર્વિપદ્યમાનસ્તચ્છીલસંવરસમાદાનં ન છિદ્રીકરોતિ । કુતઃ પુનર્વિપાદયિષ્યતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય દ્વિતીય દુષ્કરશીલમિત્યુચ્યતે ।
તથા તથા બોધિસત્ત્વઃ સર્વાચારવિહારમનસિકારેષૂપસ્થિતસ્મૃતિરપ્રમત્તો ભવતિ । યથા યાવજ્જીવેન [અપિ] પ્રતનુકામપ્યાપતિં નાપદ્યતે ન શીલે ચ સ્ખલતિ કુતઃ પુનર્ગુર્વીમ્ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય તૃતીયં દુષ્કરશીલમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વતોમુખ શીલમ્ । તચ્ચતુર્વિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સમાત્તં પ્રકૃતિશીલમભ્યસ્તમુપાયયુક્તઞ્ચ ।
તત્ર સમાત્તં શીલં યેન ત્રિવિધમપિ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનં કૃતં ભવતિ સંવરશીલસ્ય કુશલસંગ્રાહક[શીલસ્ય] સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલસ્ય ચ ।
તત્ર પ્રકૃતિશીલં યદ્ગોત્રસ્થસ્યૈવ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રકૃતિભદ્રતયૈવ સન્તાનસ્ય પરિશુદ્ધં કાયવાક્કર્મ પ્રવર્તતે ।
તત્રાભ્યસ્તં શીલં યેન બોધિસત્ત્વેન પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ ત્રિવિધમપિ યથાનિર્દિષ્ટં શીલમભ્યસ્તં ભવતિ । સ તેન પૂર્વહેતુબલાધાનેન [ન] સર્વેણ સર્વં પાપસમચારેણ રમતે । પાપાદુદ્વિજતે । કુશલસમાચારે રમતે । કુશલસમાચારમેવાભિલષતિ ।
તત્રેદમુપાયયુક્તં શીલં યચ્ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ નિશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષુ કુશલં કાયવક્કર્મ પ્રવર્તતે ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષશીલમ્ । તત્પઞ્ચવિધં વેદિતવ્યમ્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સ્વયઞ્ચ શીલવાન્ ભવતિ । પરાંશ્ચ શીલે સમાદાપયતિ । શીલસ્ય । ચ વર્ણં ભાષતે । સહધાર્મિકઞ્ચ દૃષ્ટ્વા સુમના ભવતિ । આપત્તિં ચાપન્નો યથાધર્મ પ્રતિકરોતિ ।

તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વાકારં શીલમ્ । તત્ ષડ્વિધં સપ્તવિધં ચૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય ત્રયોદશવિધં વેદિતવ્યમ્ । મહાબોધૌ પરિણમિતમ્ । વિસ્તીર્ણશિક્ષાપદપરિગૃહીતત્ત્વાદ્ વિશદમ્ । કામસુખલ્લિકાત્મક્લમથાન્તદ્વયવિવર્જિતત્ત્વાદનવદ્યપ્રમોદસ્થાનીયમ્ । યાવજ્જીવેનાપિ શિક્ષાપ્રત્યાખ્યાનાત્ સાતત્યમ્ । સર્વલાભસત્કારપરપ્રવાદિક્લેશોપક્લેશૈરનભિભવનીયત્વાદહાર્યત્વાદ્ દૃઢમ્ । શીલાલઙ્કારસંયુક્તં ચ । શીલાલઙ્કારો વેદિતવ્યસ્તદ્યથા શ્રાવકભૂમૌ પ્રાણાતિપાતાદિવિરત્યા । નિવૃત્તિશીલમ્ । કુશલસંગ્રહાત્ સત્ત્વાર્થકરણાચ્ચ પ્રવૃત્તિશીલમ્ । પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિશીલાનુરક્ષણાદારક્ષકં શીલમ્ । મહાપુરુષલક્ષણવૈપાક્યં શીલમ્ । અધિચિત્તવૈપાક્યમ્ । ઇષ્ટ ગતિવૈપાક્યમ્ । સત્ત્વાર્થક્રિયા વૈપાક્યં ચેતિ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય વિઘાતાર્થિકશીલમ્ । તદષ્ટવિધં વેદિતવ્યમ્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સ્વયમેવૈવમનુચિન્તયતિ । યથાહમર્થી [જીવિતેન] ન મે કશ્ચિજ્જીવતાદ્ વ્યપરોપયેત્ । અદત્તમાદદ્યાત્ કામેષુ મિથ્યાચરેત્ મૃષાવાચં ભાષેત પૈશુન્યં પારુષ્યં સભિન્નપ્રલાપં કુર્યાત્ પાણિલોષ્ટતાડન સંસ્પર્શૈશ્ચાનિષ્ટૈર્વિહિંસાસંસ્પર્શૈઃ સમુદાચરેદિતિ । તસ્ય મે એવમર્થિનઃ સ ચેત્ પરે વિપર્યયેણ સમુદાચરેયુઃ તેન મે સ્યાદ્વિધાતસ્તન્મે સ્યાદમનાપમ્ । પરો ઽપ્યર્થિનો યથા ઽસ્માકં પરે ન જીવિતદ્વ્યપરોપયેયુર્વિસ્તરેણ યાવન્ન વિહિંસાસસ્પર્શૈ સમુદાચરેયુરિતિ । ( દુત્ત્ 128 ) તેષામપ્યેવમર્થિનાં સ ચેદહં વિપર્યયેણ સમુદાચરેયં તેન તે સ્યુર્વિઘાતિનસ્તત્તેષાં સ્યાદમનાપમ્ । ઇતિ યન્મમ પરેષાઞ્ચામનાપં સો ઽહં કિં તેન પરાન્ સમુદાચરિષ્યામિ । ઇતિ પ્રતિસંખ્યાય બોધિસત્ત્વો જીવિતહેતોરપિ પરાનષ્ટવિધેનામનાપેન ન સમુદાચરતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્યાષ્ટાકારં વિઘાતાર્થિકશીલમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્યેહામુત્ર સુખં શીલમ્ । તન્નવવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં પ્રતિશેદ્ધવ્યાનિ સ્થાનાનિ પ્રતિષેધયતિ । અભ્યનુજ્ઞેયાનિ સ્થાનાન્યભ્યનુજાનાતિ । સંગ્રહીતવ્યાન્ સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ । નિગૃહીતવ્યાન્ સત્ત્વાન્ નિગૃહ્ણાતિ । તત્ર બોધિસત્ત્વ ય યત્કાયવાક્કર્મપરિશુદ્ધં પ્રવર્તતે । ઇદં તાવચ્ચતુર્વિધં શીલમ્ । પુનરન્યદ્દાનસહગતં શીલં ક્ષાન્તિસહગતં [વીર્યસહગતં] ધ્યાનસહગતં પ્રજ્ઞાસહગતઞ્ચ પઞ્ચવિધમ્ । તદેતદૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય નવાકારં શીલં ભવતિ । તસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્ય પરેષાઞ્ચ દૃષ્ટધર્મસંપરાયસુખાય સંવર્તતે । તસ્માદિહામુત્ર સુખમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર વિશુદ્ધં શીલં બોધિસત્ત્વસ્ય કતમત્ । તદ્દશવિધં વેદિતવ્યમ્ । આદિત એવ સુગૃહીત ભવતિ શ્રામણ્યસબોધિકામતયા ન જીવિકાનિમિત્તમ્ । નાતિલીનં ભવતિ વ્યતિક્રમે મન્દકૌકૃત્યાપગતત્વાત્ । નાતિસૃતં ભવત્યસ્થાનકૌકૃત્યાપગતત્વાત્ । કૌસીદ્યાપગતં ભવતિ નિદ્રાસુખપાર્શ્વસુખશયનસુખાસ્વીકરણતયા રાત્રિંદિવં કુશલપક્ષાભિયોગાચ્ચ । અપ્રમાદપરિગૃહીતં ભવતિ । પૂર્વવત્ પઞ્ચાઙ્ગાપ્રમાદપ્રતિનિષેવણતયા । સમ્યક્પ્રણિહિતં ભવતિ લાભસત્કારગર્ધવિગમાત્ દેવત્વાય પ્રણિધાય બ્રહ્મચર્યાવાસાનાભ્યુપગમાચ્ચ । આચારસપત્ત્યા પરિગૃહીતમીર્યાપથેતિકરણીયકુશલપક્ષપ્રયોગેષુ સુસમ્પન્નપ્રતિરૂપકાયવાક્ સમુદાચારતયા । આજીવસમ્પત્ત્યા પરિગૃહીતં કુહનાદિસર્વમિથ્યાજીવકરકદોષવિવર્જિતતયા । અન્તદ્વયવિવર્જિત કામસુખલ્લિકાત્મકક્લમથાનુયોગવિવર્જિતત્વાત્ । નૈર્યાણિક સર્વતીર્થિકદૃષ્ટિવિવર્જિતતયા । સમાદાનાપરિભ્રષ્ટં શીલં બોધિસત્ત્વાનામછિદ્રીકરણાવિપાદનતયા । ઇત્યેતદ્દશાકાર શીલં બોધિસત્ત્વાનાં વિશુદ્ધમિત્યુચ્યતે ।
ઇત્યેષ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાન્ શીલસ્કન્ધો મહાબોધિફલોદયો યમાશ્રિત્ય ( દુત્ત્ 129 ) બોધિસત્ત્વઃ શીલપારમિતાં પરિપૂરયિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસમ્બુધ્યતે । યાવચ્ચ નાભિસબુધ્યતે તાવદયમસ્મિન્નપ્રમેયે બોધિસત્ત્વશીલસ્કન્ધે શિક્ષમાણઃ પઞ્ચાનુશંસાન્ પ્રતિલભતે । બુદ્ધૈઃ સમન્વાહ્રિયતે । મહાપ્રામોદ્યસ્થિતઃ કાલં કરોતિ । કાયસ્ય ચ ભેદાત્તત્રોપપદ્યતે યત્રાસ્ય સમાનાધિકશીલા બોધિસત્ત્વાઃ સભાગાઃ સહધાર્મિકાઃ કલ્યાણમિત્રભૂતા ભવન્તિ । અપરિમાણેન પુણ્યસ્કન્ધેન શીલપારમિતાપરિપૂરકેણ સમન્વાગતો ભવતિ । દૃષ્ટે ધર્મે સમ્પરાયે ઽપિ પ્રકૃતિશીલતાં શીલતન્મયતાં પ્રતિલભતે ।
સર્વઞ્ચૈતચ્છીલં યથાનિર્દિષ્ટં સ્વભાવશીલાદિકં નવાકારં ત્રિવિધેન શીલેન સંગૃહીતં વેદિતવ્યમ્ । સંવરશીલેન કુશલધર્મમંગ્રાહકેણ સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલેન ચ । તત્પુનસ્ત્રિવિધં શીલં સમાસતો બોધિસત્ત્વસ્ય ત્રીણિ કાર્યાણિ કરોતિ । સંવરશીલં ચિત્તસ્થિતયે સંવર્તતે । કુશલધર્મસંગ્રાહકમાત્મનો બુદ્ધધર્મંપરિપાકાય સંવર્તતે । સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલં સત્ત્વપરિપાકાય સંવર્તતે । એતાવચ્ચ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વં કરણીયં ભવતિ । યદુત દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય ચિત્તસ્થિતિઃ । અક્લાન્તકાયચિત્તસ્ય ચ બુદ્ધધર્મપરિપાકઃ સત્ત્વપરિપાકશ્ચ । એતાવદ્બોધિસત્ત્વશીલમ્ । એતાવાન્ બોધિસત્ત્વશીલાનુશંસઃ । એતાવત્ બોધિસત્ત્વશીલકાર્યં નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ । યત્રાતીતા બોધિસત્ત્વા મહાબોધિકામાઃ શિક્ષિતવન્તઃ । અનાગતા અપિ શિક્ષિષ્યન્તે । વર્તમાના અપિ દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેસુ । લોકધાતુષુ શિક્ષન્તે
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને દશમં શીલપટલમ્ ।
ક્ષાન્તિપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.11)
ઉદ્દાનં પૂર્વદ્વેદિતવ્યં તદ્યથા શીલપટલે ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વભાવક્ષાન્તિઃ । યા પ્રતિસંખ્યાનબલસન્નિશ્રયેણ વા પ્રકૃત્યા વા પરાપકારસ્ય મર્ષણા સર્વેષાઞ્ચ મર્ષણા સર્વસ્ય ચ મર્ષણા નિરામિષેણ ચ ચિત્તેન કેવલયા કરુણયા [મર્ષણા] । અયં સમાસતો બોધિસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિસ્વભાવો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વા ક્ષાન્તિઃ । યા દ્વિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ગૃહિપક્ષાશ્રિતા પ્રવ્રજિતપક્ષાશ્રિતા ચ । સા પુનરુભયપક્ષાશ્રિતાપિ ત્રિવિધા વેદિતવ્યા । પરાપકારમર્પણા-ક્ષાન્તિઃ । દુઃખાધિવાસના-ક્ષાન્તિઃ । ધર્મનિધ્યાનાધિમોક્ષ ક્ષાન્તિઞ્ચ ।

તત્ર કથં બોધિસત્ત્વઃ પરાપકારં મર્ષયતિ ક્ષમતે । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્તીવ્રે નિરન્તરે ચિત્રે દીર્ઘકાલિકેઅ ઽપિ પરાપકારજે દુઃખે સમ્મુખીભૂતે ઇદં પ્રતિસંશિક્ષતે । સ્વકર્માપરાધ એષ મે । યેનાહં સ્વયંકૃતસ્યાશુભસ્ય કર્મણો દુઃખમીદૃશં ફલં પ્રત્યનુભવામિ । દુઃખેન ચાહમનર્થી । ઇયઞ્ચાક્ષાન્તિરાયત્યાં પુરનપિ મે દુઃખહેતુસ્થાનીયા । સો ઽહમેતદ્દુઃખહેતુભૂતં ધર્મં સમાદાય વર્તેયમ્ । યદ્ધા યન્મમૈવાનિષ્ટં તેનાહમાત્મનૈવાત્માનં સયોજયેયમ્ । અત આત્મન એવ મે ઽપકૃતં સ્યાત્ । ન તથા પરેષામ્ । સ્વભાવતશ્ચ દુઃખપ્રકૃતિકા એવેમે સર્વસંસ્કારાઃ સ્વપરસાન્તાનિકાઃ । તત્પરે તાવદજ્ઞાઃ યે અસ્માકં પ્રકૃતિદુઃખિતાનાં ભૂયો દુઃખમુપસંહરન્તિ । અસ્માકં તુ વિજ્ઞાનાં સતાં ન પ્રતિરૂપં સ્યાદ્યદ્વયમપિ પરેષાં પ્રકૃતિદુઃખિતાનાં ભૂયો દુઃખમુપસંહરેમઃ । ભૂયો ઽપિ ચાત્માર્થે તાવત્પ્રયુક્તાનાં શ્રાવકાણામક્ષાન્તિર્ન યુક્તરૂપા સ્યાત્ સ્વપરેષાં દુઃખજનિકા । પ્રાગેવાસ્માકં તુ પરાર્થપ્રયુક્તાનામ્ । ઇદં પ્રતિસંખ્યાય સ ( દુત્ત્ 131 ) બોધિસત્ત્વઃ પઞ્ચાકારાં સંજ્ઞાં ભાવયન્ મિત્રામિત્રોદાસીનેભ્યઃ હીનતુલ્યવિશિષ્ટેભ્યઃ સુખિતદુઃખિતેભ્યો ગુણદોષયુક્તેભ્યશ્ચ સત્ત્વેભ્યઃ સર્વાપકારાંસ્તિતિક્ષતે ।
પઞ્ચ સંજ્ઞાઃ કતમાઃ । પૂર્વજન્મસુહૃત્સંજ્ઞા । ધર્મમાત્રાનુસારિણીસંજ્ઞા [અનિત્યસંજ્ઞા] દુઃખસંજ્ઞા । પરિગ્રહસંજ્ઞા ચેતિ ।
કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વો ઽપકારિષુ સત્ત્વેષુ સુહૃત્સંજ્ઞાં ભાવયતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વ ઇદં પ્રતિસંશિક્ષતે । નાસૌ સત્ત્વઃ સુલભરૂપો યો મે ન દીર્ઘસ્યાધ્વનો ઽત્યયાત્ પૂર્વમન્યાસુ જાતિષુ માતા વાભૂત્ પિતા વા ભ્રાતા વા ભગિની વા આચાર્યો વા ઉપાધ્યાયો વા ગુરુર્વા ગુરુસ્થાનીયો વા । તસ્યૈવં યોનિશો મનસિકુર્વતઃ પ્રત્યર્થિકસંજ્ઞા અપકારિષુ સત્ત્વેષુ અન્તર્ધીયતે સુહૃત્સંજ્ઞા ચ સંતિષ્ઠતે । સ તાં સુહૃત્સંજ્ઞાં નિશ્રિત્યાપકારાન્ મર્ષયતિ ક્ષમતે ।
કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વઃ અપકારિષુ સત્ત્વેષુ ધર્મમાત્રાનુસારિણીં સંજ્ઞાં ભાવયતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વ ઇદં પ્રતિષંશિક્ષતે । પ્રત્યયાધીનમિદં સંસ્કારમાત્રં ધર્મમાત્રમ્ । નાસ્ત્યત્ર કશ્ચિદાત્મા વા સત્ત્વો વા જીવો વા જન્તુર્વાય આક્રોશેદ્રોષયેત્તાડયેદ્ ભણ્ડયેત્ પરિભાષેત વા યો વા પુનરાક્રુશ્યેત વા રોષ્યેત વા તાડયેત વા ભણ્ડયેત વા પરિભાષ્યેત વા । તસ્યૈવં યોનિશો મનસિકુર્વતઃ સત્ત્વસંજ્ઞા ચાન્તર્ધીયતે । ધર્મમાત્રસંજ્ઞા ચ સંતિષ્ઠતે । સ તાં ધર્મમાત્રસંજ્ઞાનિશ્ચિત્ય પ્રતિષ્ઠાપ્ય પરતઃ સર્વાપકારાન્ મર્ષયતિ ક્ષમતે ।
કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વો ઽપકારિષુ સત્ત્વેષુ અનિત્યસંજ્ઞાં ભાવયતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વ ઇદં પ્રતિસંશિક્ષતે । યે કેચિત્ સત્ત્વા જાતા ભૂતાઃ સર્વે તે અનિત્યા મરણધર્માણઃ । એષ ચ પરમઃ પ્રત્યતકારો યદુત જીવિતાદ્વયપરોપણમ્ । એવઞ્ચ પ્રકૃત્ત્યા મરણધર્મકેષ્વનિત્યેષુ સત્ત્વેષુ ન પ્રતિરૂપં સ્યાદ્વિજ્ઞપુરુષસ્ય કલુષમપિ તાવચ્ચિત્તમુત્પાદયિતું પ્રાગેવ પાણિના વા પ્રહર્તું લોષ્ટેન વા દણ્ડેન વા પ્રાગેવ સર્વેણ સર્વં જીવિતાદ્વ્યપરોપયિતુમ્ । તસ્યૈવં યોનિશો મનસિ કુર્વતઃ નિત્યસારસજ્ઞા ચ પ્રહીયતે । અનિત્યાસારસંજ્ઞા ચ સંતિષ્ઠતે । સ તામપિ અનિત્યાસારસંજ્ઞાં નિશ્રિત્ય સર્વાપકારાન્ મર્ષયતિ ક્ષમતે ।
કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વઃ અપકારિષુ સત્ત્વેષુ દુઃખસંજ્ઞાં ભાવયતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વો યે તાવત્ સત્ત્વા મહત્યામપિ સમ્પદિ વર્તન્તે તાનપિ તિસૃભિઃ ( દુત્ત્ 132 ) દુઃખતાભિરનુષક્તાન્ પશ્યતિ- સંસ્કારદુઃખતયા વિપરિણામદુઃખતયા દુઃખદુઃખતયા ચ પ્રાગેવ વિપત્તિસ્થિતાન્ । સ એવં પશ્યન્નિદં પ્રતિસંશિક્ષતે । એવં સદા દુઃખાનુગતાનાં સત્ત્વાનાં દુઃખાપકર્ષણાયાસ્માભિર્વ્યાયચ્છિતવ્યં ન દુઃખોપસંહારાય । તસ્યૈવં યોનિશો મનસિ કુર્વતઃ સુખસંજ્ઞા પ્રહીયતે દુઃખસંજ્ઞા ચોત્પદ્યતે । સ તાં દુઃખસંજ્ઞાં નિશ્રિત્ય પરેષાં સર્વાપકારાન્ મર્ષયતિ ક્ષમતે ।
કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વો ઽપકારિષુ સત્ત્વેષુ પરિગ્રહસંજ્ઞાં ભાવયતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વ ઇદં પ્રતિસંશિક્ષતે । મયા ખલુ સર્વસત્ત્વા બોધાય ચિત્તમુત્પાદયતા કડત્રભાવેન પરિગૃહીતાઃ । સર્વસત્ત્વાનાં મયાર્થઃ કરણીય ઇતિ । તન્ન મે પ્રતિરૂપં સ્યાદ્યદહમેવં સર્વસત્ત્વાનુપાદાયૈષામર્થં કરિષ્યામીત્યનર્થમેવ કુર્યામપકારમમર્ષયન્ । તસ્યૈવ યાનિશો મનસિ કુર્વતઃ અપકારિષુ સત્ત્વેષુ પરસંજ્ઞા પ્રહીયતે । પરિગ્રહસંજ્ઞા ચ સંતિષ્ઠતે । સ તાં પરિગ્રહસજ્ઞાં નિશ્રિત્ય પરેષાં સર્વાપકારાન્ મર્ષયતિ ક્ષમતે ।
ક્ષાન્તિઃ કતમા । યન્ન કુપ્યતિ ન પ્રત્યપકારં કરોતિ । નાપ્યનુશયં વહતિ । ઇયમુચ્યતે ક્ષાન્તિઃ ।
તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિઃ કતમા । ઇહ બોધિસત્ત્વ ઇદં પ્રતિસંશિક્ષતે । મયા ખલુ પૂર્વ કામચર્યાસુ વર્તમાનેન કામાન્પર્યેષતા પ્રતિસંખ્યાય દુઃખહેતુતયા દુઃખાત્મકાનાં કામાનામર્થે પ્રભૂતાનિ તીવ્રાણિ દુઃખાનિ અભ્યુપગતાનિ અધિવાસિતાન્યનુભૂતાનિ કૃષિવણિજ્યા રાજપૌરુષ્યપ્રયુક્તેન । એવં તદ્વયર્થં દુઃખસ્યૈવાર્થે મયા મહદ્ દુઃખમભ્યુપગતં પ્રતિસંખ્યાયાજ્ઞાનદોષેણ । સાંપ્રતં તુ મમ સુખાહારકે કુશલે પ્રયુક્તસ્ય [પ્રતિસંખ્યાય] તતઃ કોટીશતસહસ્રગુણસ્ય દુઃખસ્યાધિવાસનાભ્યુપગમઃ પ્રતિરૂપઃ સ્યાત્ । પ્રાગેવ તતો ન્યૂનસ્ય । એવં યોનિશો મનસિ કુર્વન્ બોધાય પ્રયુક્તો બોધિસત્ત્વઃ સર્વવસ્તુકં દુઃખમધિવાસયતિ ।
સર્વવસ્તુકં દુઃખં કતમત્ । તત્સમાસતઃ અષ્ટાકારં વેદિતવ્યમ્ । સન્નિશ્રયાધિષ્ઠાનં લોકધર્માધિષ્ઠાનમ્ ઈર્યાપથાધિષ્ઠાનં ધર્મપરિગ્રહાધિષ્ઠાન ભિક્ષાકવૃત્તાધિષ્ઠાનમ્ અભિયોગક્લમાધિષ્ઠાનં સત્ત્વાર્થક્રિયાધિષ્ઠાનમ્ ઇતિકરણીયાધિષ્ઠાનઞ્ચેતિ ।
ચત્વારઃ સન્નિશ્રયાઃ । યાનાશ્રિત્ય સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યા-ઉપસમ્પદ્ભિક્ષુભાવઃ । તદ્યથા ચીવરં પિણ્ડપાતઃ શયનાસનં ગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાશ્ચ । તૈર્બોધિસત્ત્વો લૂહૈઃ સ્તોકૈરસત્કૃત્ય ધન્ધઞ્ચ લબ્ધૈર્નોત્કણ્ઠ્યતે ન પરિત્રસ્યતિ નાપિ તતો નિદાનં વીર્યં સ્રંસયતિ । એવં સન્નિશ્રિત્યાધિષ્ઠાનં દુઃખમધિવાસયતિ ।
નવ લોકધર્માઃ । અલાભઃ અયશો નિન્દા દુઃખંનાશધર્મકસ્ય નાશઃ ક્ષયધર્મકસ્ય ક્ષયઃ જરાધર્મકસ્ય જરા વ્યાધિધર્મકસ્ય વ્યાધિઃ મરણધર્મકસ્ય મરણમ્ । એષાં લોકધર્માણાં સમસ્તવ્યસ્તાનામ્ આપતનાત્ સમ્મુખીભાવાત્ યદ્દુઃખમુત્પદ્યતે તલ્લોકધર્માધિષ્ઠાનમિત્યુચ્યતે । તેનાપિ સ્પૃષ્ટો બોધિસત્ત્વો ન તન્નિદાનં વીર્યં સ્રંસયતિ પ્રતિસંખ્યાયોદ્વહતે અધિવાસયતિ ।
ચત્વાર ઈર્યાપથાઃ । ચંક્રમઃ સ્થાનં નિષદ્યા શય્યા ચ । તત્ર બોધિસત્ત્વઃ ચંક્રમનિષદ્યાભ્યાં દિવારાત્રૌ વા આવરણીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધયંસ્તન નિદાનં પરિશ્રમજં દુઃખમધિવાસયતિ । ન ત્વકાલે પાર્શ્વમનુપ્રયચ્છતિ મઞ્ચે વા પીઠે વા તૃણસંસ્તરે વા પર્ણસંસ્તરે વા ।

સપ્તવિધો ધર્મપરિગ્રહઃ । રત્નત્રયપૂજોપસ્થાનં ગુરુપૂજોપસ્થાનં ધર્માણામુદ્ગ્રહણમુદ્ગૃહીતાનાં પરેષાં વિસ્તરેણ દેશના વિસ્તરેણ સ્વરેણ સ્વાધ્યાયક્રિયા એકાકિનો રહોગતસ્ય સમ્યક્ ચિન્તના તુલના ઉપપરીક્ષણા યોગમનસિકારસંગૃહીતા શમથવિપશ્યના ભાવના ચ । અસ્મિન્ સપ્તાકારે ધર્મપરિગ્રહે બોધિસત્ત્વસ્ય વ્યાયચ્છમાનસ્ય યદ્ દુઃખમુત્પદ્યતે તદપ્યસાવધિવાસયતિ । ન ચ તન્નિદાનં વીર્યં સ્ત્રંસયતિ ।
ભિક્ષાકવૃત્તમપિ સપ્તાકારં વેદિતવ્યમ્ । વૈરૂપ્યાભ્યુપગમઃ શિરસ્તુણ્ડમુણ્ડનાદિભિરપહૃતગૃહિવ્યઞ્જનતયા । વૈવર્ણ્યાભ્યુપગમો વિકૃતવિવર્ણવસ્ત્રધારણતયા । આકલ્પાન્તરક્રિયા સર્વલૌકિકપ્રચારેષુ તન્ત્રિતવિહારતયા । પરપ્રતિબદ્ધાજીવિકા કૃષ્યાદિકર્માન્તવિવર્જિતસ્ય પરલબ્ધેન યાત્રાકલ્પનતયા । યાવજ્જીવં પરતશ્ચીવરાદિપર્યેષણા લબ્ધાનાં સન્નિધિકારાપરિભોગતયા । યાવજ્જીવં ( દુત્ત્ 134 ) માનુષ્યકેભ્યઃ કામેભ્ય આવરણક્રિયા અબ્રહ્મચર્યમૈથુનધર્મપ્રતિવિવરણતયા । યાવજ્જીવં માનુષ્યકેભ્યો રતિક્રીડાભ્ય આવરણકિયા નટનર્તનકહાસકલાસકાદિસંદર્શનપ્રતિવિરમણતયા । મિત્રસુહૃદ્વયસ્યૈશ્ચ સહ હસિતક્રીડિતરમિતપરિચારિત-પ્રતિવિરમણતયા । ઇત્યેવં રૂપં કૃચ્છ્રસંબાધં ભિક્ષાકવૃત્તમાગમ્ય યદ્દુઃખમુત્પદ્યતે તદપિ બોધિસત્ત્વો ઽધિવાસયતિ । ન ચ તન્નિદાનં વીયુ સ્રંસયતિ ।
કુશલપક્ષાભિયુક્તસ્યાપિ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય [યે] પરિશ્રમનિદાના ઉત્પદ્યન્તે કાયિકાઃ ક્લમાઃ ચૈતસિકાઃ અપ્યુપાયાસા ન બોધિસત્ત્વસ્તન્નિદાનં વીર્યં સંસ્ત્રયતિ ।
સત્ત્વાર્થકર્મ ત્વેકાદશપ્રકારં પૂર્વવદ્વેદિતવ્યમુ । તન્નિદાનમપિ બોધિસત્ત્વો દુઃખસમુત્પન્નમધિવાસયતિ । ન ચ તન્નિદાનં વીર્યં સ્ત્રંસયતિ ।
ઇતિકરણીયં પ્રવ્રજિતસ્ય ચીવરપાત્રકર્માદિ । ગૃહિણઃ પુનઃ સમ્યક્કૃષિવણિજ્યા-રાજપૌરુષ્યાદિ । તન્નિદાનમપિ બોધિસત્ત્વો દુઃખમધિવાસયતિ । નો તુ તન્નિદાનં વીર્યં સ્રંસયતિ । યત્પુનર્બોધિસત્ત્વઃ સ્પૃષ્ટઃ સન્નન્યતમેન દુઃખેન પ્રયુજ્યત એવાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે । ન [ન] પ્રયુજ્યતે । પ્રયુક્તશ્ચ ન વિવર્તંતે । અવિમનસ્કશ્ચાસંક્લિષ્ટચિત્તઃ પ્રયુજ્યતે । ઇયમસ્યોચ્યતે દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિઃ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્મનિધ્યાનાધિમુક્તિક્ષાન્તિઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય સમ્યગ્ધર્મપ્રવિચયસુવિચારિતયા બુદ્ધ્યા અષ્ટવિધે અધિમુક્ત્યધિષ્ઠાને અધિમુક્તિઃ સુસન્નિવિષ્ટા ભવતિ રત્નગુણેષુ તત્ત્વાર્થે બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં મહાપ્રભાવે હેતૌ ફલે પ્રાપ્તવ્યે ઽર્થે આત્મનસ્તત્પ્રાપ્ત્યુપાયે જ્ઞેયગોચરે ચ । સા પુનરધિમુક્તિર્દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં સુસન્નિવિષ્ટા ભવતિ । દીર્ઘકાલાભ્યાસતશ્ચ સુવિશુદ્ધજ્ઞાનસમુદાગમતશ્ચ । ઇતીયં બોધિસત્ત્વાનાં સર્વક્ષાન્તિઃ પક્ષદ્વયમાશ્રિતા । યામાશ્રિત્ય દુષ્કરક્ષાન્ત્યાદિવિસ્તરવિભાગો બોધિસત્ત્વાનાં વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરક્ષાન્તિઃ । સા ત્રિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વો દુર્બલાનાં સત્ત્વાનામન્તિકાદપકારં ક્ષમતે । ઇયં પ્રથમા દુષ્કરક્ષાન્તિઃ । પ્રભુર્ભૂત્વા સ્વયં ક્ષમતે । ઇયં દ્વિતીયા દુષ્કરક્ષાન્તિઃ । જાતિગોત્રનીચતરાણાઞ્ચ સત્ત્વાનામન્તિકાદુત્કૃષ્ટમધિમાત્રમપકારં ક્ષમતે । ઇયં તૃતીયા દુષ્કરક્ષાન્તિઃ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વતોમુખી ક્ષાન્તિઃ । સા ચતુર્વિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વો મિત્રાદપ્યપકારં ક્ષમતે ઽમિત્રાદપ્યુદાસીનાદપિ । તેભ્યશ્ચ ત્રિભ્યો હીનતુલ્યાધિકેભ્યઃ ક્ષમતે ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષક્ષાન્તિઃ । સા પઞ્ચવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ આદિત એવ ક્ષાન્તાવનુશંસદર્શી ભવતિ । ક્ષમઃ પુદ્ગલઃ આયત્ત્યામવૈરબહુલો ભવતિ । અભેદબહુલો ભવતિ । સુખસૌમનસ્યબહુલો ભવતિ । અવિપ્રતિસારી કાલં કરોતિ । કાયસ્ય ચ ભેદાત્સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે । ઇતિ સ એવમનુશંસદર્શી । સ્વયઞ્ચ ક્ષમો ભવતિ । પરઞ્ચ ક્ષાન્તૌ સમાદાપયતિ । ક્ષમાયાશ્ચ વર્ણં ભાષતે । ક્ષમિણઞ્ચ પુદ્ગલં દૃષ્ટ્વા સુમનસ્કો ભવત્યાનન્દીજાતઃ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વાકારક્ષાન્તિઃ । સા ષડ્વિધા સપ્તવિધા ચૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય ત્રયોદશવિધા વેદિતવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વો ઽનિષ્ટવિપાકમક્ષાન્તિં વિદિત્વા ભયાદપિ ક્ષમતે । સત્ત્વેષુ ચ દયાચિત્તઃ કારુણ્યચિત્ત [સ્નિગ્ધચિત્તઃ] સ્નેહાદપિ ક્ષમતે । અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તીવ્રચ્છન્દઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયિતુકામઃ કારણહેતોરપિ ક્ષમતે । ક્ષાન્તિબલાશ્ચ પ્રવ્રજિતા ઉક્તા ભગવતા । તદનેનાપિ પર્યાયેણ ન યુક્તરૂપા સમાત્તશીલસ્ય પ્રવ્રજિતસ્યાક્ષાન્તિરિતિ ધર્મસમાદાનતો ઽપિ ક્ષમતે । ગોત્રસમ્પદિ પૂર્વકે ચ ક્ષાન્ત્યભ્યાસે વર્તમાનો ઽવસ્થિતઃ પ્રકૃત્યાપિ ક્ષમતે । [નિઃ]સત્ત્વાંશ્ચ સર્વધર્માન્ વિદિત્વા નિરભિલાપ્યધર્મમાત્રદર્શી ધર્મનિધ્યાનતો ઽપિ ક્ષમતે । સર્વઞ્ચાપકારં ક્ષમતે । સર્વતશ્ચ ક્ષમતે । સર્વત્ર ચ દેશે ક્ષમતે । રહસિ વા મહાજનસમક્ષં વા સર્વકાલઞ્ચ ક્ષમતે । પૂર્વાહ્ને ઽપિ મધ્યાહ્ને ઽપિ સાયાહ્ને ઽપિ રાત્રૌ ચ દિવા વા ઽતી તમપ્યનાગતમપિ પ્રત્યુત્પન્નમપિ ગ્લાનો ઽપિ સ્વસ્થો ઽપિ પતિતો ઽપ્યુત્થિતો ઽપિ । કાયેનાપિ ક્ષમતે ઽપ્રહરણતયા । વાચાપિ ક્ષમતે ઽમનાપવચનાનિશ્ચારણતયા । મનસાપિ ક્ષમતે ઽકોપ્યતયા કલુષાશયાધારણતયા ચ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય વિઘાતાર્થિકક્ષાન્તિઃ । સા ઽષ્ટવિધા દ્રષ્ટવ્યા । દુઃખિતાનાં યાચકાનામન્તિકાદ્યાઞ્ચોપરોધનક્ષાન્તિઃ । રૌદ્રેષ્વધિમાત્રપાપકર્મસુ સત્ત્વેષુ ધર્મમહાકરુણાં નિશ્રિત્યાઘાતાકરણ-ક્ષાન્તિઃ । દુઃશીલેષુ પ્રવ્રજિતેષુ ( દુત્ત્ 136 ) ધર્મમહાકરુણાં નિશ્રિત્યાઘાતાકરણ-ક્ષાન્તિઃ । પઞ્ચાકારા ચ વ્યવસાયસહિષ્ણુતાક્ષાન્તિઃ । દુઃખિતાનાં સત્ત્વાનાં દુઃખાપનયનાય વ્યાયચ્છતઃ ધર્માન્ પર્યેષતઃ ધર્મસ્યાનુધર્મે પ્રતિપદ્યભાનસ્ય તાનેવ ધર્માન્ પરેષાં વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયતઃ સત્ત્વકૃત્યેષુ [સત્ત્વકરણીયેષુ] ચ સમ્યક્સહાયીભાવં ગચ્છતો યા વ્યવસાયસહિષ્ણુતા । ઇતીયમષ્ટાકારા વિઘાતાર્થિકક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે । યેન ચ સત્ત્વા વિધાતિનઃ સ્યુઃ તસ્ય ચ ક્ષાન્ત્યા પરિવર્જનાત્ । યેન ચાર્થિનસ્તસ્યોપસંહારાત્ ।

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય ઇહામુત્રસુખા ક્ષાન્તિઃ । સા નવવિધા દૃષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ અપ્રમત્તો વિહરન્ કુશલેષુ ધર્મેષુ ક્ષમો ભવતિ । શીતસ્યોષ્ણસ્ય જિઘત્સાપિપાસયોઃ દંશસંસ્પર્શાનાં [મશકસંસ્પર્શાનાં વાતાતપયોઃ સરીસૃપસંસ્પર્શાનાં] ક્ષમો ભવતિ । પરિશ્રમજન્યકાયચિત્તક્લમોપાયાસસ્ય ક્ષમો ભવતિ । સંસારપતિતજરાવ્યાધિમરણાદિકાનાં દુઃખાનાં સત્ત્વાનુકમ્પામેવ પુરસ્કૃતા ઇત્યેવં ક્ષમો બોધિસત્ત્વ આત્મના ચ દૃષ્ટે ચ ધર્મે સુખસંસ્પર્શં વિહરત્યવ્યવકીર્ણઃ પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ । સાંપરાયિકઞ્ચ સુખહેતું સમાદાય વર્તતે । [પરેષામપિ ચ સુખહેતું સમાદાય વર્તતે ।] પરેષામપિ ચ દૃષ્ટે ધર્મે સંપરાય સુખાય પ્રતિપન્નો ભવતિ । તસ્માદિયમિહામુત્રસુખા ક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધા ક્ષાન્તિઃ । સા દશવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પરેષામન્તિકાદપકારં વિઘાતં વ્યતિક્રમં લભમાનો નાપિ પ્રત્યપકારં કરોતિ । નાપિ મનસા કુપ્યતિ । નાપિ પ્રત્યર્થિકાશયં વહતિ । ઉપકારાય ચાભિમુખો ભવતિ યથા પૂર્વં તથા પશ્ચાન્નોપકારક્રિયયા ઽપકારમુપેક્ષતે અપકારિષુ ચ સ્વયમેવ સંજ્ઞપ્તિમનુપ્રયચ્છતિ ન ચ ખેદયિત્વા પરેષામન્તિકાત્ સંજ્ઞપ્તિં પ્રતિગૃહણાતિ ખેદિતો ભવત્વિતિ । એતમેવ પ્રત્યયં કૃત્વા અક્ષાન્તિમારભ્ય તીવ્રેણ [હ્રીવ્યપત્રાપ્યેન] સમન્વાગતો ભવતિ । ક્ષાન્તિમારભ્ય તીવ્રેણ શાસ્તરિ પ્રેમગૌરવેણ સમન્વાગતો ભવતિ । સત્ત્વાવિહેઠનતામારભ્ય તીવ્રેણ સત્ત્વેષુ કરુણાશયેન સન્વાગતો ભવતિ । સર્વેણ વા સર્વમક્ષાન્તિધર્મસહાયં પ્રહાય કામવીતરાગો ભવતિ । સર્વેણ એભિર્દશભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિવિશુદ્ધા વેદિતવ્યા નિર્મલા ।
ઇત્યેતાં સ્વભાવ-[ક્ષાન્ત્યાદિકં વિશુદ્ધ-]ક્ષાન્તિપર્યવસાનાં ક્ષાન્તિં વિપુલામપ્રમાણાં મહાબોધિફલો[દયાં] નિશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને એકાદશમં ક્ષાન્તિપટલં સમાપ્તમ્ ।
વીર્યંપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.12)
ઉદ્દાનં પૂર્વવદ્વેદિતવ્યમ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વભાવવીર્યમ્ । યો બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તાભ્યુત્સાહો ઽપ્રમેયકુશલધર્મસંગ્રહાય સત્ત્વાર્થક્રિયાયૈ । ઉત્તપ્તશ્ચ નિશ્છિદ્રશ્ચાવિપર્યસ્તશ્ચ તત્સમુત્થિતશ્ચ કાયવાઙ્મનઃ પરિસ્પન્દઃ । અયં બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યસ્વભાવો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વવીર્યંમ્ । તત્સમાસતો દ્વિવિધં વેદિતવ્યમ્ । ગૃહિપક્ષાશ્રિતં પ્રવ્રજિતપક્ષાશ્રિતઞ્ચ । તત્પુનરુભયપક્ષાશ્રિતમપિ ત્રિવિધં વેદિતવ્યમ્ । સન્નાહવીર્યં કુશલધર્મસંગ્રાહકં સત્ત્વાર્થક્રિયાયૈ ચ ।
તત્રેદં બોધિસત્ત્વસ્ય સન્નાહવીર્યમ્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પૂર્વમેવ વીર્યારમ્ભપ્રયોગાદેવં ચેતસો ઽભ્યુત્સાહપૂર્વકં સન્નાહં સન્નહ્યતે । સ ચેદહમેકસત્ત્વસ્યાપિ દુઃખવિમોક્ષહેતોર્મહાકલ્પસહસ્રતુલ્યૈ રાત્રિન્દિવસૈર્નંરકવાસેનૈવ નાન્યગતિવાસેન યાવતા કાલેન બોધિસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે તેનૈવ કોટીનિયુતશતસહસ્રગુણિતેન કાલેનાહમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમાસાદયેયમ્ । તથાપિ ચોત્સહેયમ્ । ન નાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરર્થેન પ્રયુજ્યેયમ્ । ન ચ પ્રયુક્ત-વીર્યં સંસ્રયેયમ્ । પ્રાગેવ ન્યૂનતરેણ કાલેન તનુતરેણ ચ દુઃખેન । ઇદમેવંરૂપં બોધિસત્ત્વસ્ય સન્નાહવીર્યમ્ । યો બોધિસત્ત્વઃ એવરૂપે બોધિસત્ત્વાનાં સન્નાહવીર્યે ઽધિમુક્તિમાત્રકં પ્રસાદમાત્રકમપ્યુત્પાદયેત્ સો ઽપિ તાવદ્બોધિસત્ત્વો ધીરો ઽપ્રમાણસ્ય બોધાય વીર્યારમ્ભસ્ય ધાતું પરિપોષયેત્ । પ્રાગેવ યો બોધિસત્ત્વઃ ઈદૃશેનૈવ સન્નાહવીર્યેણ સમન્વાગતઃ સ્યાત્ ન ચ પુનસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય બોધેરર્થે સત્ત્વાનામર્થાય કિઞ્ચિદસ્તિ દુષ્કરં કરણીયં કર્મ યત્રાસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સંકોચો વા સ્યાત્ ચેતસો દુષ્કરં વા કર્તુમ્ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વાનાં કુશલધર્મસંગ્રાહકં વીર્યમ્ । યદ્વીર્યં દાનપારમિતાપ્રાયોગિકં દાનપારમિતાસમુદાગમાય યદ્વીર્યં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રાયોગિકં ( દુત્ત્ 139 ) યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાસમુદાગમાય । તત્પુનઃ સમાસતઃ સપ્તાકારં વેદિતવ્યમ્ । અચલં સર્વકલ્પવિકલ્પક્લેશોપક્લેશપરપ્રવાદિદુઃખસંસ્પર્શૈરવિચાલ્યત્વાત્ । ગાઢં સત્કૃત્ય પ્રયોગિત્વાત્ । અપ્રમેયં સર્વવિદ્યાસ્થાનસમુદાગમપ્રત્યુપસ્થાનત્વાત્ । ઉપાયપ્રયુક્તં પ્રાપ્તવ્યસ્યાર્થસ્યાવિપરીતમાર્ગા નુગતત્વાત્ સમતાપ્રતિવેધાચ્ચ । સમ્યગ્વીર્યમર્થોપસંહિતસ્ય પ્રાપ્તવ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રાપ્તયે પ્રણિહિતત્વાત્ । પ્રતતં સાતત્યપ્રયોગિત્વાત્ । વિગતમાનં તેન વીર્યારમ્ભેણાનુન્નમનાત્ । ઇત્યેભિઃ સપ્તભિરાકારૈઃ કુશલધર્મસંગ્રહાય વીર્યારમ્ભપ્રયોગો બોધિસત્ત્વાનાં ક્ષિપ્રં પારમિતાપરિપૂરયે ઽનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યધિગમાય સંવર્તતે । યતશ્ચ સર્વેષાં બોધિકરકાણાં કુશલાનાં ધર્મણામેવં સમુદાગમાય વીર્યમેવ પ્રધાનં શ્રેષ્ઠં કારણં ન તથાન્યત્ । તસ્માદ્વીર્યમનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે ઇતિ નિર્દિશન્તિ તથાગતાઃ ।
સત્ત્વાર્થક્રિયાવીર્યં પુનર્બોધિસત્ત્વાનાં વેદિતવ્યમેકાદશપ્રકારમ્ । તદ્યથા શીલપટલે । યત્તત્ર શીલયુક્તં તદિહ વીર્યં વક્તવ્યમ્ । અયં વિશેષઃ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરવીર્યમ્ । તત્ ત્રિવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । યદ્બોધિસત્ત્વો નૈરન્તર્યેણ ચીવરસંજ્ઞાં પિણ્ડપાતસંજ્ઞાં શયનાસનસંજ્ઞામપિ આત્મસંજ્ઞામકુર્વન્ કુશલેષુ ધર્મેષુ ભાવનાસાતત્યેન પ્રયુક્તો ભવતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમં દુષ્કરવીર્યમ્ । પુનર્બોધિસત્ત્વસ્તેન તથારૂપેણ વીર્યારમ્ભેણ આ-નિકાયસભાગનિક્ષેપાત્ સર્વકાલં પ્રયુક્તો ભવતિ । ઇદં દ્વિતીયં બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરવીર્યમ્ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ સમતાપ્રતિવેધગુણયુક્તેન નાતિલીનેન નાત્યારબ્ધેનાવિપરીતેનાર્થોપસંહિતેન વીર્યેણ સમન્વાગતો ભવતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય તૃતીયં દુષ્કરવીર્યં વેદિતવ્યમ્ । અસ્ય ખલુ બોધિસત્ત્વાનાં દુષ્કરવીર્યસ્ય બલં સત્ત્વેષુ કરુણા પ્રજ્ઞા ચ સંગ્રહહેતુર્વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વતોમુખં વીર્યમ્ । તચ્ચતુર્વિધ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ક્લિષ્ટધર્મવિવર્જકં શુક્લધર્માવર્જકં કર્મપરિશોધકં જ્ઞાનવિવર્ધકઞ્ચ । તત્ર ક્લિષ્ટધર્મવિવર્જકં બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યમનુત્પન્નાનાઞ્ચ સંયોજનબન્ધનાનુશયોપક્લેશપર્યવસ્થાનાનામનુત્પાદાયોત્પન્નાનાઞ્ચ પ્રહાણાય । તત્ર શુક્લધર્માવર્જકં બોધિસત્ત્વસ્ય ( દુત્ત્ 140 ) વીર્યં યદનુત્પન્નાનાઞ્ચ કુશલાનાં ધર્માણામુત્પત્તયે વીર્યમ્ । ઉત્પન્નાનાઞ્ચ સ્થિતયે અસંમોષાયૈ વૃદ્ધિવિપુલતાયૈ યદ્વીર્યમ્ । તત્ર કર્મપરિશોધકં બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યં યત્ ત્રયાણાં કર્મણાં વિશુદ્ધયે સંગ્રહાય કુશલસ્ય કાયકર્મણો વાક્કર્મણો મનસ્કર્મણશ્ચ । તત્ર જ્ઞાનવિવર્ધકે બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યમ્ । યચ્છ્રુ તચિન્તાભાવનામય્યાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ સમુદાગમાય પરિવૃદ્ધયે સંવર્તતે ।

તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષવીર્યમ્ । તત્પઞ્ચવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનિરાકૃતં સર્વેણ સર્વં છન્દપ્રયોગાનિરાકરણતયા । અન્યૂનં યથોપાત્તતુલ્યાધિકવીર્યાનુબૃંહણતયા । અલીનમુત્તપ્તદીર્ઘકાલિક-નિરન્તરવીર્યારમ્ભાયાસંકુચિતાવિષણ્ણચિત્તતયા । અવિપરીતમર્થોપસંહિતોપાયપરિગૃહીતતયા । ઉત્તપ્તપ્રયોગઞ્ચ બોધિસત્ત્વાનાં વીર્યમનુત્તરાયાં સમ્યક્ સંબોધાવભિકરણતયા ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વાનાં સર્વાકારં વીર્યમ્ । તત્ષડાકારં સપ્તાકારઞ્ચ ઐકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય ત્રયોદશાકારં વેદિતવ્યમ્ । સાતત્યવીર્યં નિત્યકાલપ્રયોગિતયા । સત્કૃત્યવીર્યં નિપુણપ્રયોગિતયા । નૈષ્યન્દિકં વીર્યં પૂર્વવીર્યહેતુબલાધાનતયા । પ્રાયોગિકં વીર્યં પ્રતિસંખ્યાય કુશલપક્ષપ્રયોગિતયા । અકોપ્યવીર્યં સર્વદુઃખસંસ્પર્શૈરવિકોપ્યતયા ઽનન્યથાભાવોપગમનતયા અસંતુષ્ટિવીર્યમલ્પાવરમાત્રવિશેષાધિગમાસન્તુષ્ટતયા । ઇદં તાવત્ ષડ્વિધં સર્વાકારં વીર્યં યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વઃ આરબ્ધવીર્યઃ સ્થામવાન્ વીર્યવાનુત્સાહી દૃઢપરાક્રમઃ અનિક્ષિપ્તધુરઃ કુશલેષુ ધર્મેષ્વિત્યુચ્યતે । સપ્તવિધં પુનઃ છન્દસહગતં બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યં પુનઃ પુનરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તીવ્રચ્છન્દ પ્રણિધાનાનુવૃંહણતયા સામ્યયુક્તં બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યં યદન્યતમેન ક્લેશોપક્લેશેનાસંક્લિષ્ટચેતસો ઽપર્યવસ્થિતસ્ય યેન વીર્યેણ બોધિસત્ત્વઃ કુશલેષુ ધર્મેષુ તુલ્યોચિત્તવિહારી સંભવતિ । વૈશેષિકં વીર્યં બોધિસત્ત્વસ્યાન્યતમેનોપક્લેશેનોપક્લિષ્ટચેતસઃ [પર્યવસિતચેતસઃ] તસ્યોપક્લેશસ્ય પ્રહાણાય યદાદીપ્તશિરો નિર્વાણોપમં વીર્યમ્ । એષકં વીર્યં બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વવિદ્યાસ્થાનપર્યેષણતયા । શિક્ષાવીર્યં બોધિસત્ત્વસ્ય તેષ્વેવ પર્યેષિતેષુ ધર્મેષુ યથાયોગ્યં યથાર્હં ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિસંપાદનતયા । પરાર્થક્રિયાવીર્યં બોધિસત્ત્વસ્ય પૂર્વવદેકાદશવિધં વેદિતવ્યમ્ । આત્મનઃ સમ્યક્પ્રયોગારક્ષાયૈ ( દુત્ત્ 141 ) સ્ખલિતસ્ય ચ યથાધર્મપ્રતિકરણતાયૈ વીર્યં સપ્તમં બોધિસત્ત્વસ્ય । ઇતીદં ત્રયોદશાકારં બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્ય સર્વાકારમિત્યુચ્યતે ।
વિઘાતાર્થિકવીર્યં ચેહામુત્રસુખઞ્ચ બોધિસત્ત્વાનાં વીર્યં ક્ષાન્તિવદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્રાયં વિશેષઃ । યા તત્ર ક્ષાન્તિઃ સેહ વીર્યમભ્યુત્સાહો વક્તવ્યઃ ।

તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધં વીર્યમ્ । તત્સમાસતો દશવિધં વેદિતવ્યમ્ । અનુરૂપમભ્યસ્તમશ્લથં સુગૃહીતં કાલાભ્યાસ-પ્રયુક્તં નિમિત્તપ્રતિવેધયુક્તમલીનમવિધુરં સમં મહાબોધિપરિણમિતઞ્ચેતિ ।
ઇહ બોધિસત્ત્વો યેન યેનોપક્લેશેનાત્યર્થં બાધ્યતે । તસ્ય તસ્યોપક્લેશસ્ય પ્રહાણાયાનુરૂપં પ્રતિપક્ષં ભજતે । કામરાગસ્ય પ્રતિપક્ષેણાશુભાં ભાવયતિ । વ્યાપાદપ્રતિપક્ષેણ મૈત્રીમ્ । મોહપ્રતિપક્ષેણેદંપ્રત્યયતા-પ્રતીત્યસમુત્પાદં ભાવયતિ । વિતર્કપ્રતિપક્ષેણાનાપાનસ્મૃતિમ્ । માનપ્રતિપક્ષેણ ધાતુપ્રભેદં ભાવયતિ । ઇદમેવંભાગીયં બોધિસત્ત્વસ્ય અનુરૂપં [વીર્ય]મિત્યુચ્યતે ।
ઇહ બોધિસત્ત્વો ન આદિકર્મિક-તત્પ્રથમકર્મિકવીર્યેણ સમન્વાગતો ભવતિ । યદુત ચિત્તસ્થિતયે ઽ ઽવવાદાનુશાસન્યામ્ । નાન્યત્રાભ્યસ્તપ્રયોગો ભવતિ પરિચિતપ્રયોગઃ । ઇતીદં બોધિસત્ત્વસ્યાભ્યસ્તં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
ન ચાપિ બોધિસત્ત્વઃ અભ્યસ્તપ્રયોગો ભવતિ અવવાદાનુશાસન્યાં ચિત્તસ્થિતિમારભ્ય । અપિ ત્વાદિકર્મિક એવ સ બોધિસત્ત્વસ્તસ્મિન્ પ્રયોગે ઽશ્લથપ્રયોગો ભવતિ સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગિતયા । ઇતીદં બોધિસત્ત્વસ્યાશ્લથં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
પુનર્બોધિસત્ત્વો ગુરુણામન્તિકાત સ્વયમેવ વા બાહુશ્રુત્યબલાધાનતયા ઽવિપરીતગ્રાહિતયા ચિત્તસ્થિતયે વીર્યમારભતે । ઇતીદં બોધિસત્ત્વસ્ય સુગૃહીતં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
પુનર્બોધિસત્ત્વઃ એવમવિપરીતગ્રાહી શમથકાલે શમથં ભાવયતિ । પ્રગ્રહકાલે ચિત્તં પ્રતિગૃહણાતિ । ઉપેક્ષાકાલે ઉપેક્ષાં ભાવયતિ । ઇદમસ્ય કાલપ્રયુક્તં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
પુનર્બોધિસત્ત્વઃ શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તાનાં સમાધિસ્થિતિવ્યુત્થાનનિમિત્તાનાં ચોપલક્ષણાસંપ્રમોષ-પ્રતિવેધાય સાતત્યકારી ભવતિ સત્કૃત્યકારી । ઇતીદં બોધિસત્ત્વસ્ય નિમિત્તપ્રતિવેધં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
પુનર્બોધિસત્ત્વઃ પરમોદારાન્ પરમગમ્ભીરાનચિન્ત્યાપ્રમેયાન્ બોધિસત્ત્વાનાં વીર્યારમ્ભનિર્દેશાન્ શ્રુત્વા નાત્માનં પરિભવતિ ન સલીનચિત્તો ભવતિ । નાપિ ચાલ્પમાત્રકેણાવરમાત્રકેણ વિશેષાધિગમેન સન્તુષ્ટો ભવતિ । નોત્તરિ ન વ્યાયચ્છતે । ઇતીદં બોધિસત્ત્વસ્યાલીનં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
પુનર્બોધિસત્ત્વઃ કાલેન કાલમિન્દ્રિયૈર્ગુપ્તદ્વારતાં ભોજને માત્રજ્ઞતાં પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાનુયુક્તતાં સપ્રજાનન્ વિહારિતામિત્યેવંભાગીયાન્ સમાધિસંભારાન્ સમાદાય વર્તતે । તેષુ ચોદ્યુક્તો ભવતિ । અવિપરીતઞ્ચાર્થોપસંહિતં સર્વત્ર યત્નમારભતે । ઇતીદં બોધિસત્ત્વસ્યાવિધુરં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
પુનર્બોધિસત્ત્વો નાતિલીનં નાત્યારબ્ધં વીર્યમારભતે । સમ યોગવાહિ સર્વેષુ ચારમ્ભકરણીયેષુ સમં સત્કૃત્યકારી ભવતિ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય સમં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
પુનર્બોધિસત્ત્વઃ સર્વવીર્યારમ્ભાનભિસંસ્કૃતાનનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણમયતીદં બોધિસત્ત્વસ્ય સમ્યક્ પરિણમિતં વીર્યમિત્યુચ્યતે ।
ઇત્યેતત્સ્વભાવવીર્યાદિકં વિશુદ્ધવીર્યાવસાનઞ્ચ બોધિસત્ત્વાનાં વીર્ય મહાબોધિફલં યદાશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વા વીર્યપારમિતાં પરિપૂર્ય અનુત્તરાં સમ્યક્ સંબોધિમભિસંબુદ્ધા અભિસંભોત્સ્યન્તે ઽભિસંબુધ્યન્તે ચ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને દ્વાદશમં વીર્યપટલં સમાપ્તમ્ ।
ધ્યાનપટલમ (છપ્તેર્ 1.13)
ઉદ્દાનં પૂર્વંવદ્વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં ધ્યાનસ્વભાવઃ । બોધિસત્ત્વપિટકશ્રવણચિન્તાપૂર્વકં યલ્લૌકિકં લોકોત્તરં બોધિસત્ત્વાનાં કુશલં ચિત્તૈકાગ્ર્યઞ્ચિત્તસ્થિતિઃ શમથપક્ષ્યા વા વિપશ્યનાપક્ષ્યા વા યુગનદ્ધવાહિમાર્ગં તદુભયાપક્ષ્યા વા । અયં બોધિસત્ત્વાનાં ધ્યાનસ્વભાવો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વાનાં સર્વંધ્યાનમ્ । તદ્ દ્વિવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । લૌકિકં લોકોત્તરઞ્ચ । તત્પુનર્યથાયોગં ત્રિવિધં વેદિતવ્યમ્ । દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય ધ્યાનં બોધિસત્ત્વ-સમાધિગુણનિર્હારાય ધ્યાન સત્ત્વાર્થક્રિયાયૈ ધ્યાનમ્ ।
તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વાનાં સર્વવિકલ્પાપગતં કાયિકચૈત્તસિકપ્રસ્રબ્ધિજનકં પરમપ્રશાન્તં મન્યનાપગતમનાસ્વાદિતં સર્વનિમિત્તાપગતં ધ્યાનમ્ । ઇદમેષાં દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વાનાં ધ્યાનં વિચિત્રાચિન્ત્યાપ્રમાણદશબલગોત્ર-સંગૃહીતસમાધિનિર્હારાય સંવર્તતે । યેષાં સમાધીનાં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા અપિ નામાપિ ન પ્રજાનન્તિ કુતઃ પુનઃ સમાપત્સ્યન્તે । યચ્ચ બોધિસત્ત્વવિમોક્ષાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનાનાં પ્રતિસંવિદ્-અરણા-પ્રણિધિજ્ઞાનાદીનાં [ગુણાનાં] શ્રાવકસાધારણાનામભિનિર્હારાય સંવર્તતે । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય ધ્યાનં સમાધિગુણાભિનિર્હારાય વેદિતવ્યમ્ । સત્ત્વાર્થકર્મણિ ધ્યાનં બોધિસત્ત્વસ્યૈકાદશાકારં પૂર્વવદ્વેદિતવ્યમ્ । યદ્ધ્યાનં નિશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં કૃત્યેષ્વર્થોપસંહિતેષુ સહાયીભાવં ગચ્છતિ । દુઃખમનપનયતિ । દુઃખિતાનાં ન્યાયમુપદિશતિ । કૃતજ્ઞઃ કૃતવેદી ઉપકારિષુ પ્રત્યુપકારં કરોતિ । ભયેભ્યો રક્ષતિ । વ્યસનસ્થાનાં શોકં પ્રતિવિનોદયતિ । ઉપકરણવિકલાનામુપકરણોપસંહારં કરોતિ । સમ્યક્ પરિષદં પરિકર્ષતિ । ચિત્તમનુવર્તતે । ભૂતૈર્ગુણૈર્હર્ષયતિ । સમ્યક્ ચ નિગૃહ્ણાતિ । ( દુત્ત્ 144 ) ઋદ્ધ્યા ચોત્રાસયત્યાવર્જયતિ ચેતિ । તદૈતત્સર્વમેકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય બોધિસત્ત્વાનાં સર્વધ્યાનમિત્યુચ્યતે । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વાનાં દુષ્કરધ્યાનમ્ । તત્ ત્રિવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । યદ્બધિસત્ત્વા ઉદારૈર્વિચિત્રૈઃ સુપરિચિતૈર્ધ્યાનવિહારૈરભિનિર્હૃતૈર્વિહૃત્ય સ્વેચ્છયા તત્પરમં ધ્યાનસુખં વ્યાવર્ત્ય પ્રતિસંખ્યાય સત્ત્વાનુકમ્પા પ્રભૂતાં સત્ત્વાર્થક્રિયાં સત્ત્વાર્થપરિપાકં સમનુપશ્યન્તઃ કામધાતાવુપપદ્યન્તે । ઇદં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રથમ દુષ્કરધ્યાનં વેદિતવ્યમ્ । પુનર્યદ્બોધિસત્ત્વો ધ્યાનં નિશ્રિત્યાપ્રમેયાસંખ્યેયાચિન્ત્યાન્સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવિષયસમતિક્રાન્તાન્ બોધિસત્ત્વસમાધીનભિનિર્હરતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય દ્વિતીયં દુષ્કરધ્યાનં વેદિતવ્યમ્ । પુનર્યદ્બોધિસત્ત્વો ધ્યાનં નિશ્રિત્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । ઇતીદં બોધિસત્ત્વસ્ય તૃતીય દુષ્કરધ્યાનં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વતોમુખં ધ્યાનમ્ । તચ્ચતુર્વિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સવિતર્કં-સવિચારં [વિવેકજં સમાધિજં] પ્રીતિસહગતં સાત-સુખસહગતમુપેક્ષાસહગત ચ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષધ્યાનમ્ । તત્પઞ્ચવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનાખાદિતં મૈત્રીસહગતં કરુણાસહગતં મુદિતાસહગતમુપેક્ષાસહગતઞ્ચ ।

તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વાકાર-ધ્યાનમ્ । તત્ષડ્વિધં [સપ્તવિધં] ચૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય ત્રયોદશવિધં વેદિતવ્યમ્ । કુશલં ધ્યાનમવ્યાકૃતં ચ નિર્મિતનિર્માણાય ધ્યાનં શમથપક્ષ્યં વિપશ્યનાપક્ષ્યં સ્વપરાર્થસમ્યગુપનિધ્યાનાય ધ્યાનં અભિજ્ઞાપ્રભાવગુણર્નિર્હારાય ધ્યાનં નામાલમ્બનંમર્થાલમ્બનં શમથનિમિત્તાલમ્બનં પ્રગ્રહનિમિત્તાલમ્બનમુપેક્ષાનિમિત્તાલમ્બનં [દૃષ્ટધર્મસુખ]વિહારાય પરાર્થક્રિયાયૈ ચ ધ્યાનમ્ । ઇતીદં ત્રયોદશાકારં બોધિસત્ત્વાનાં ધ્યાનં સર્વાકારમિત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય વિઘાતાર્થિકધ્યાનમ્ । તદષ્ટવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । વિષાશનિ વિષમજ્વરભૂતગ્રહાદ્યુપદ્રવસંશમકાનાં સિદ્ધયે મન્ત્રાણામધિષ્ઠાયકં ધ્યાનમ્ । ધાતુભૈષમ્યજાતાનાઞ્ચ વ્યાધીનાં વિવિધાનાં વ્યુપશમાય ધ્યાનમ્ । દુર્ભિક્ષેષુ મહારૌરવેષુ પ્રત્યુપસ્થિતેષુ વૃષ્ટિનિર્હારકં ધ્યાનમ્ । વિવિધેભ્યો ભયેભ્યો ( દુત્ત્ 145 ) મનુષ્યામનુષ્યકૃતેભ્યો જલસ્થલગતેભ્યઃ સમ્યક્ પરિત્રાણા ધ્યયાનમ્ । તથા ભોજનપાનહીનાનામટવીકાન્તારગતાનાં ભોજનપાનોપસંહારાય ધ્યાનમ્ । ભોગવિહીનાનાં વિનેયાનાં ભોગોપસહારાય ધ્યાનમ્ । દશસુ દિક્ષુ પ્રમત્તાનાં સત્ત્વાનાં સમ્યક્સંબોધનાય ધ્યાનમ્ । ઉત્પન્નોત્પન્નાનાઞ્ચ સત્ત્વકૃત્યાનાં સમ્યક્ ક્રિયાયૈ ધ્યાનમ્ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્યેહામુત્રસુખં ધ્યાનમ્ । તન્નવવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ સત્ત્વાનાં વિનયાય ધ્યાનમ્ । આદેશનાપ્રાતિહાર્યેણાનુશાસ્તિપ્રાતિહાર્યેણ સત્ત્વાનાં વિનયાય ધ્યાનમ્ । પાપશારિણામપાયભૂમિવિદર્શનં ધ્યાનમ્ । નષ્ટપ્રતિભાનાનાં સત્ત્વાનાં પ્રતિભાનોપસંહારાય ધ્યાનમ્ । મુષિતસ્મૃતીનાં સત્ત્વાનાં સ્મૃત્યુપસંહારાય ધ્યાનમ્ । અવિપરીતશાસ્રકાવ્યમાતૃકાનિબન્ધવ્યવસ્થાનાય સદ્ધર્મચિરસ્થિતિકતાયૈ ધ્યાનમ્ । લૌકિકાનાં શિલ્પકર્મસ્થાનાનામર્થોપસંહિતાનાં સત્ત્વાનુગ્રાહકાણાં લિપિગણનન્યસનસંખ્યામુદ્રાદીનાં મઞ્ચપીઠચ્છત્રોપાનહાદીનાઞ્ચ વિચિત્રાણાં વિવિધાનાં ભાણ્ડોપસ્કરાણામનુપ્રવર્તકં ધ્યાનમ્ । અપાયભૂમ્યુપપન્નાનાઞ્ચ સત્ત્વાનાં તત્ કાલાપાયિકદુઃખપ્રતિપ્રસ્રમ્ભણતાયૈ રશ્મિપ્રમોચકં ધ્યાનમ્ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધં ધ્યાનમ્ । તદ્દશવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । લૌકિક્યા શુદ્ધ્યા [વિ]શુદ્ધમનાસ્વાદિતં ધ્યાનમ્ । અક્લિષ્ટં લોકોત્તરયા શુદ્ધ્યા [વિ]શુદ્ધં ધ્યાનમ્ । પ્રયોગશુદ્ધ્યા [વિ]શુદ્ધં મૌલવિશુદ્ધ્યા [વિ]શુદ્ધં મૌલવિશેષોત્તરવિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધં ધ્યાનમ્ । પ્રવેશસ્થિતિવ્યુત્થાનવશિતાવિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધં ધ્યાનમ્ । ધ્યાનવ્યાવર્તને પુનઃ સમાદપનવશિતા-વિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધં ધ્યાનમ્ અભિજ્ઞાવિકુર્વણવશિતા-વિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધં ધ્યાનમ્ । સર્વદૃષ્ટિગતાપગમવિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધં ધ્યાનમ્ । ક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણવિશુદ્ધ્યા ચ વિશુદ્ધં ધ્યાનમ્ । ઇત્યેતદ્ધ્યાનમપ્રમેય બોધિસત્ત્વાનાં મહાબોધિફલં યદાશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વા ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂર્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસમ્બુદ્ધવન્તો ઽભિસં[ભોત્સ્યન્તે ઽભિસં]બુધ્યન્તે ચ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને ત્રયોદશમં ધ્યાનપટલમ્ ।
પ્રજ્ઞાપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.14)
ઉદ્દાનં પૂર્વવદ્વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાસ્વભાવઃ । સર્વજ્ઞેયપ્રવેશાય ચ સર્વજ્ઞેયાનુપ્રવિષ્ટશ્ચ યો ધર્માણાં પ્રવિચયઃ પઞ્ચવિદ્યાસ્થાનાન્યાલમ્બ્ય પ્રવર્તતે અધ્યાત્મવિદ્યાં હેતુવિદ્યાં શબ્દવિદ્યાઞ્ચિકિત્સાવિદ્યાં શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યાઞ્ચ । અયં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાસ્વભાવો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં સર્વા પ્રજ્ઞા । સા દ્વિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । લૌકિકી લોકોત્તરા ચ । સા પુનઃ સમાસતસ્ત્રિવિધા વેદિતવ્યા । જ્ઞેયતત્ત્વાનુબોધપ્રતિવેધાય । પઞ્ચસુ ચ યથાનિર્દિષ્ટેષુ વિદ્યાસ્થાનેષુ ત્રિષુ ચ રાશિષુ કૌશલ્યક્રિયાયૈ સત્ત્વાર્થક્રિયાયૈ ચ । યા બોધિસત્ત્વાનામનભિલાપ્યં ધર્મનૈરાત્મ્યમારભ્ય સત્યાવબોધાય વા સત્યાવબોધકાલે વા સત્યાભિસંબોધાદ્વા ઉર્દ્ધં પ્રજ્ઞા પરમપ્રશમપ્રત્યુપસ્થાના નિર્વિકલ્પા સર્વંપ્રપઞ્ચાગતા સર્વંધર્મેષુ સમતાનુગતા મહાસામાન્યલક્ષણપ્રવિષ્ટા જ્ઞેયપર્યન્તગતા સમારોપાપવાદાન્તદ્વય વિવર્જિતત્વાન્મધ્યમપ્રતિપદનુસારિણી । ઇયં બોધિસત્ત્વાનાં તત્ત્વાનુબોધપ્રતિવેધાય પ્રજ્ઞા વેદિતવ્યા । પઞ્ચસુ વિદ્યાસ્થાનેષુ કૌશલ્યં વિસ્તરેણ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યં તદ્યથા બલગોત્રપટલે । ત્રયઃ પુના રાશયોર્થોપસંહિતાનાં ધર્માણાં રાશિઃ । અનર્થોપસંહિતાનાં ધર્માણાં રાશિઃ । નૈવાર્થોપસંહિતાનાં નાના ઽર્થોપસંહિતાનાં ધર્માણાં રાશિઃ । ઇત્યેતેષ્વષ્ટાસુ સ્થાનેષુ પ્રજ્ઞાયાઃ કૌશલ્યપરિગ્રહો મહાન્તં નિરુત્તરં જ્ઞાનસમ્ભારં પરિપૂરયત્યનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે । સત્ત્વાર્થક્રિયા પુનઃ પૂર્વવદેકાદશપ્રકારૈવ વેદિતવ્યા । તેષ્વેવ સ્થાનેષુ યા પ્રજ્ઞા સા સત્ત્વાર્થક્રિયાયૈ પ્રજ્ઞા વેદિતવ્યા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરા પ્રજ્ઞા । સા ત્રિવિધા દ્રષ્ટવ્યા ગમ્ભીરસ્ય ધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનાય દુષ્કરા । સત્ત્વાનાં વિનયોપાયસ્ય પ્રજ્ઞાનાય દુષ્કરા । સર્વજ્ઞેયાનાવરણજ્ઞાનાય ચ પરમદુષ્કરા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વતોમુખી પ્રજ્ઞા । સા ચતુર્વિદ્યા દ્રષ્ટવ્યા । શ્રાવકપિટકં બોધિસત્ત્વપિટકં ચારભ્ય શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । પ્રતિસંખ્યાય બોધિસત્ત્વકરણીયાનુવૃત્તાવકરણીયનિવૃત્તૌ ચ પ્રતિસંખ્યાનબલસંગૃહીતા પ્રજ્ઞા । ભાવનાબલસંગૃહીતા ચ સમાહિતભૂમિકા અપ્રમાણા પ્રજ્ઞા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષસ્ય સત્પુરુષપ્રજ્ઞા । સા પઞ્ચવિધા દ્રષ્ટવ્યા । સદ્ધર્મશ્રવણસમુદાગતા પ્રત્યાત્મં યોનિશો મનસ્કારસહગતા સ્વપરાર્થનિશ્ચિતા પ્રજ્ઞા ક્લેશવિજહના ચ પ્રજ્ઞા । અપરઃ પર્યાયઃ । સૂક્ષ્મા યથાવદ્ ભાવિકતયા જ્ઞેયપ્રવેશાત્ । નિપુણા યાવદ્ભાવિકતયા જ્ઞેયપ્રવેશાત્ । સહજા પૂર્વકજ્ઞાનસંભારસમુદાગમાત્ । આગમોપેતા બુદ્ધૈર્મહાભૂમિપ્રવિષ્ટૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈઃ સંપ્રકાશિતધર્માર્થસ્યોદ્ગ્રહણધારણાત્ । અધિગમોપેતા શુદ્ધાશયભૂમિમુપાદાય યાવન્નિષ્ઠાગમનભૂમિપરિગ્રહાત્ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વાકારા પ્રજ્ઞા । સા ષડ્વિધા સપ્તવિધા ચૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય ત્રયોદશવિધા વેદિતવ્યા । સત્યેષુ દુઃખજ્ઞાનં સમુદયજ્ઞાનં નિરોધજ્ઞાનં માર્ગજ્ઞાનમ્ । નિષ્ઠાયાં ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનમ્ । ઇયં તાવત્ ષડ્વિધા પ્રજ્ઞા । સપ્તવિધા પુનઃ ધર્મજ્ઞાનમન્વયજ્ઞાનં સંવૃતિજ્ઞાનમભિજ્ઞાજ્ઞાનં લક્ષણજ્ઞાનં દશબલપૂર્વઙ્ગમં જ્ઞાનં ચતસૃષુ ચ યુક્તિષુ યુક્તિજ્ઞાનમ્ ।

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય વિધાતાર્થિકપ્રજ્ઞા । સા ઽષ્ટવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ધર્માણાં પર્યાયજ્ઞાનમારભ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્મપ્રતિસંવિત્ । ધર્માણાં લક્ષણજ્ઞાનમારભ્યાર્થપ્રતિસંવિત્ । ધર્માણાં નિર્વચનજ્ઞાનમારભ્ય નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ । ધર્માણાં પ્રકારપદપ્રભેદમારભ્ય પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્ । સર્વપરપ્રવાદિનિગ્રહાય બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞા । સર્વસ્વવાદવ્યવસ્થાનપ્રતિષ્ઠાપનાય ચ પ્રજ્ઞા । ગૃહતન્ત્રસમ્યક્ પ્રણયનાય કુલોદયાય પ્રજ્ઞા । રાજનીતિલૌકિકવ્યવહારનીતિષુ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય યા નિશ્ચિતા પ્રજ્ઞા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્યેહામુત્રસુખા પ્રજ્ઞા । સા નવવિધા દ્રષ્ટવ્યા । અધ્યાત્મવિદ્યાયાં સુવ્યવદાતા સુપ્રતિષ્ઠિતા પ્રજ્ઞા । હેતુવિદ્યાયાં શબ્દવિદ્યાયાં ચિકિત્સાવિદ્યાયાં લૌકિકશિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યાયાં સુવ્યવદાતા નો તુ પ્રતિષ્ઠિતા પ્રજ્ઞા । તામેવ ચ સુવ્યવદાતાં પઞ્ચપ્રકારાં વિદ્યાં નિશ્રિત્ય યા બોધિસત્ત્વસ્ય ( દુત્ત્ 148 ) પરેષાં વિનેયાનાં મૂઢાનાં પ્રમત્તાનાં સંલીનાનાં સમ્યક્ પ્રતિપન્નાનાં યથાક્રમં સંદર્શની સમાદાપની સમુત્તેજની સંપ્રહર્ષણી ચ પ્રજ્ઞા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધા પ્રજ્ઞા । સા સમાસતો દશવિધા વેદિતવ્યા । તત્ત્વાર્થે દ્વિવિધા યાવદ્ભાવિકતયા યથાવદ્ભાવિકતયા ચ તત્ત્વાર્થસ્ય ગ્રહણાત્ । પ્રવૃત્ત્યર્થે દ્વિવિધા સમ્યગહેતુતઃ ફલતશ્ચ ગ્રહણાત્ । ઉપાદાનાર્થે દ્વિવિધા વિપર્યાસાવિપર્યાસ-યથાભૂતપરિજ્ઞાનાત્ । ઉપાયાર્થે દ્વિવિધા સર્વકરણીયાકરણીય-યથાભૂતપરિજ્ઞાનાત્ । ઇતીયં બોધિસત્ત્વાનાં પશ્ચાકારા દશપ્રભેદા પ્રજ્ઞા વિશુદ્ધા પરમયા વિશુદ્ધ્યા વેદિતવ્યા ।
ઇતીયં બોધિસત્ત્વાનાં સુ-વિનિશ્ચિતા ચાપ્રમેયા ચ પ્રજ્ઞા મહાબોધિફલા યામાશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂર્યાનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમભિસંબુધ્યન્તે ।
સ ખલ્વેષ ષણ્ણાં પારમિતાનાં તેષુ-તેષુ સૂત્રાન્તરેષુ ભગવતા વ્યગ્રાણાં નિર્દિષ્ટાનામયં સમાસ-સંગ્રહ-નિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । યસ્મિંતથાગત-ભાષિતે સૂત્રે દાનપારમિતા વા યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા વા ઉદ્દેશમાગચ્છતિ નિર્દેશં વા સા સ્વભાવ-દાને વા યાવત્ વિશુદ્ધે વા દાને ઽવતારયિતવ્યા । સંગ્રહશ્ચ તસ્યા યથા યોગં વેદિતવ્યઃ । એવમન્યેષાં શીલાદીનાં પ્રજ્ઞાવસાનાનાં યથાનિર્દિષ્ટાનામવતારઃ સંગ્રહશ્ચ યથાયોગં વેદિતવ્યઃ । યાનિ ચ તથાગતાનાં બોધિસત્ત્વચર્યા-જન્માપ્રમેયાણિ જાતકાનિ દુષ્કરચર્યા-પ્રતિસંયુક્તાનિ તાનિ સર્વાણિ દાનપ્રતિસંયુક્તાનિ દાનમારભ્ય વેદિતવ્યાનિ । યથા દાનમેવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં સર્વાણિં પ્રજ્ઞાપ્રતિસંયુક્તાનિ પ્રજ્ઞામારભ્ય વેદિતવ્યાનિ । કાનિચિદ્દાનમેવારભ્ય કાનિચિદ્યાવત્ પ્રજ્ઞામેવારભ્ય કાનિચિદ્દ્વયસંસૃષ્ટાનિ કાનિચિત્રયસંસૃષ્ટાનિ કાનિચિચ્ચતુઃસંસૃષ્ટાનિ કાનિચિત્પઞ્ચસંસૃષ્ટાનિ કાનિચિત્સર્વા એવ ષટ્પારમિતા આરભ્ય વેદિતવ્યાનિ । આભિઃ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિરનુત્તરાયૈ સમ્યક્ સંબોધયે સમુદાગચ્છન્તો બોધિસત્ત્વા મહાશુક્લધર્માર્ણવા મહાશુક્લધર્મસમુદ્રા ઇત્યુચ્યન્તે । સર્વસત્ત્વસર્વાકારસંપત્તિહેતુમહારત્નહ્રદા ઇત્યુચ્યન્તે । અસ્ય પુનરેષામેવમપ્રમાણસ્ય પુણ્યજ્ઞાનસંભારસમુદાગમસ્ય નાન્યત્ફલમેવમનુરૂપં યથાનુત્તરૈવં સમ્યક્સંબોધિરિતિ ।

ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને ચતુર્દશમં પ્રજ્ઞાપટલમ્ ।
( દુત્ત્ 149 ) (છપ્તેર્ 1.15)
સંગ્રહવસ્તુપટલમ્
ઉદ્દાનં પૂર્વવદ્વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં પ્રિયવાદિતાસ્વભાવઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વો મનાપાં સત્યાં ધર્મ્યાઞ્ચાર્થોપસંહિતાઞ્ચ સત્ત્વેષુ વાચમુદાહરતિ । અયં બોધિસત્ત્વાનાં સમાસતઃ પ્રિયવાદિતાસ્વભાવઃ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વા પ્રિયવાદિતા । સા ત્રિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય યા વાક્સમ્મોદની યયા વાચા બોધિસત્ત્વો વિગતભૃકુટિઃ પૂર્વાભિલાપી ઉત્તાનમુખવર્ણઃ સ્મિતમુખ પૂર્વઙ્ગમઃ ક્ષેમસ્વસ્ત્યયનપરિપૃચ્છયા વા ધાતુસામ્યપરિપૃચ્છયા વા સુખરાત્રિન્દિવપરિપૃચ્છયા વા એહીતિ સ્વાગત[વાદિ]તયા વા ઇત્યેવમાદિભિરાકારૈઃ સત્ત્વાન્ પ્રતિસમ્મોદયતિ લોકયાત્રાં નાગરકભાવમનુવર્તમાનઃ । યા ચ વાગ્બોધિસત્ત્વસ્યાનન્દની યયા વાચા બોધિસત્ત્વઃ પુત્રવૃદ્ધિં [દારવૃદ્ધિં] જ્ઞાતિવૃદ્ધિં ધનવૃદ્ધિં ધાન્યવૃદ્ધિં વા દૃષ્ટ્વા અપ્રતિસંવિદિતાત્મવૃદ્ધિકાનાં સત્ત્વાનામાવેદયન્નાનન્દયતિ શ્રદ્ધાશીલશ્રુતત્યાગપ્રજ્ઞાવૃદ્ધ્યા વા પુનરાનન્દયતિ । યા ચ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વાકારગુણોપેતધર્મદેશનાપ્રતિસંયુક્તા વાક્ સત્ત્વાનાં હિતસુખાય સતતસમિતં પ્રત્યુપસ્થિતા પરમેણોપકારેણોપકારિભૂતા । ઇયં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રિયવાદિતા પ્રભેદશઃ સર્વા વેદિતવ્યા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં સમાસતઃ સર્વા પ્રિયવાદિતા । સા દ્વિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । લોકયાત્રાનુગતા સમ્યગ્ધર્મદેશનાનુગતા ચ । તત્ર યા ચ સમ્મોદનીવાગ્ યા ચાનન્દની ઇયં લોકયાત્રાનુગતા વેદિતવ્યા । તત્ર યેયં વાગુપકરા પરમેણોપકારેણ પ્રત્યુપસ્થિતા નિર્દિષ્ટા ઇયં સમ્યગ્ધર્મદેશનાનુગ્રતા વેદિતવ્યા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરા પ્રિયવાદિતા । સા ત્રિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । યદ્બોધિસત્ત્વો વધકેષુ પ્રત્યર્થિષુ પ્રત્યમિત્રેષુ સુવિશુદ્ધેન નિષ્કલુષેણ ચેતસા પ્રતિસંખ્યાય સમ્મોદનીં વા આનન્દનીં વા ઉપકરાં વાચમુદીરયતિ ઇયં ( દુત્ત્ 150 ) બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમા દુષ્કરા પ્રિયવાદિતા વેદિતવ્યા । યત્પુનર્બોધિસત્ત્વઃ અધિમાત્રં સંમૂઢેષુ સત્ત્વેષુ ધન્ધેન્દ્રિયેષ્વપરિતસ્યમાનઃ પ્રતિસંખ્યાય ધર્મ્યાં કથાં કથયતિ ખેદમભ્યુપગમ્ય ગ્રાહયતિ ન્યાયં ધર્મં કુશલમ્ ઇયં દ્વિતીયા બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરા પ્રિયવાદિતા વેદિતવ્યા । પુનર્યદ્બોધિસત્ત્વઃ શઠેષુ માયાવિષુ સત્ત્વેષ્વાચાર્યોપાધ્યાયગુરુદક્ષિણીયવિસંવાદકેષુ મિથ્યાપ્રતિપન્નેષુ અનાઘાતચિત્તો ઽપ્રતિઘચિત્તઃ સમ્મોદનીમાનન્દનીમુપકરાં વાચમુદીરયતિ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય તૃતીયા દુષ્કરા પ્રિયવાદિતા વેદિતવ્યા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વતો-મુખી પ્રિયવાદિતા । સા ચતુર્વિધા દ્રષ્ટવ્યા । નિવરણ-પ્રહાણાય સુગતિગમનાય પૂર્વકાલકરણીયા ધર્મદેશના । વિગતનિવરણસ્ય કલ્ય-ચિત્તસ્ય સામુત્કર્ષિકી ચતુરાર્યસત્ય-પ્રતિસંયુક્તા ધર્મદેશના । પ્રમત્તાનાં સત્ત્વાનાં ગૃહિ-પ્રવ્રજિતાનાં સમ્યક્સંચોદના પ્રમાદચર્યાયા ઉત્થાપ્ય અપ્રમાદચર્યાયાં પ્રતિષ્ઠાપનાર્થમ્ । ઉત્પન્નોત્પન્નાઞ્ચ સંશયાનામપનયાય યા ધર્મદેશના સાંકથ્યવિનિશ્ચય-ક્રિયા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં સત્-પુરુષાણાં સત્પુરુષપ્રિયવાદિતા । સા પઞ્ચવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વભૂતાસ્તથાગતભૂતાશ્ચ બોધિસત્ત્વાઃ સનિદાનમેવ વિનેયાનાં ધર્મં દેશયન્તિ સનિઃસરણં સપ્રતિસરણં સપરાક્રમં સપ્રાતિહાર્યમ્ । સ્થાને સોત્પત્તિકં શિક્ષાપદં પ્રજ્ઞપયન્તિ । તસ્માત્ એષાં ધર્મઃ સનિદાનો ભવતિ । સમાત્તશિક્ષાણાઞ્ચાપન્નાનામાપત્તેઃ વ્યુત્થાનં પ્રજ્ઞપયન્તિ । તસ્માત્ એષા ધર્મઃ સનિઃસરણો ભવતિ । ચતુર્ભિઃ પ્રતિસરણૈઃ સંગૃહીતામવિપરીતાં ધર્મવિનયે ઽસ્મિન્ પ્રતિપત્તિં પ્રજ્ઞપયન્તિ । તસ્માદેષાં ધર્મઃ સપ્રતિસરણો ભવતિ । સર્વદુઃખ-નૈર્યાણિકીમપ્રત્યુદાવર્તાં પ્રતિપદં સંપ્રકાશયન્તિ । તસ્માદેષાં ધર્મઃ સપરાક્રમો ભવતિ । ત્રિભિશ્ચ પ્રાતિહાર્યૈઃ સર્વાં દેશનામબન્ધ્યાં કુર્વન્તિ । તસ્માદેષાં ધર્મઃ સપ્રાતિહાર્યો ભવતિ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં સર્વાકારા પ્રિયવાદિતા । સા ષડ્વિધા સપ્તવિધા ચૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય ત્રયોદશવિધા દ્રષ્ટવ્યા । અનુજ્ઞેયેષુ ધર્મેષ્વનુજ્ઞાને પ્રિયવાદિતા । પ્રતિષેદ્ધવ્યેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષેધે । ધર્માણાં ધર્મપર્યાયોદ્ભાવિકા પ્રિયવાદિતા । ધર્મલક્ષણાવિપરીતોદ્ભાવિકા । ધર્મ-નિર્વચનાવિપરીતોદ્ભાવિકા । ધર્મપદપ્રકારપ્રભેદોદ્ભાવિકા ( દુત્ત્ 151 ) પ્રિયવાદિતા । સમ્મોદની પ્રિયવાદિતા । આનન્દની પ્રિયબાદિતા । પરેષાં સર્વોપકરણૈરલ્પોત્સુકતાયાં સર્વકૃત્યેષુ ચ સમ્યગ્ગતેષ્વલ્પોત્સુકતાયાં વિશદપ્રવારણી પ્રિયવાદિતા । વિવિધેષુ ચ ભયેષુ ભીતાનામાશ્વાસની પ્રિયવાદિતા । ન્યાયોપદેશસંગહીતા ચ પ્રિયવાદિતા । અકુશલાત્ સ્થાનાદ્ વુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપનાર્થં સમ્યગ્દૃષ્ટ-શ્રુત-પરિશઙ્કિત-સંચોદનાવસાદની પ્રિયવાદિતા । પરં પ્રતિબલમધ્યેષ્યોપસંહૃતા પ્રિયવાદિતા । ઇયં બોધિસત્ત્વાનાં ત્રયોદશાકારા પ્રિયવાદિતા સર્વાકારા વેદિતવ્યા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં વિધાતાર્થિક-પ્રિયવાદિતા । સા ઽષ્ટવિધા દ્રષ્ટવ્યા । યા બોધિસત્ત્વસ્ય ચતુર્વિધાં વાગ્વિશુદ્ધિં નિશ્રિત્યાષ્ટસ્કાર્યેષુ વ્યવહારેષુ વાક્ । ઇયં વિઘાતાર્થિક-પ્રિયવાદિતા બોધિસત્ત્વાનામુચ્યતે । તત્રેયં ચતુવિધા વાગ્વિશુદ્ધિઃ । મૃષાવાદાત્પ્રતિવિરતિઃ । પૈશુન્યાત્પારુષ્યાત્સંભિન્નપ્રલાપાત્ પ્રતિવિરતિઃ । તત્રેમે ઽષ્ટાવાર્યા વ્યવહારાઃ । દૃષ્ટે દૃષ્ટવાદિતા શ્રુતે મતે વિજ્ઞાતે વિજ્ઞાતબાદિતા । અદૃષ્ટે ઽદૃષ્ટવાદિતા । અશ્રુતે ઽમતે અવિજ્ઞાતે ઽવિજ્ઞાતવાદિતા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનામિહામુત્રસુખા પ્રિયવાદિતા । સા નવવિધા દ્રષ્ટવ્યા । જ્ઞાતિવ્યસનશોકપ્રહાણાય પ્રિયવાદિતા । ભોગવ્યસનશોક પ્રહાણાય આરોગ્યવ્યસનશોકપ્રહાણાય પ્રિયવાદિતા । શીલવ્યસનપ્રહાણાય દૃષ્ટિવ્યસનપ્રહાણાય પ્રિયવાદિતા । શીલસંપદે દૃષ્ટિસંપદે આચારસંપદે આજીવસંપદે ચ યા પ્રિયવાદિતા સદ્ધર્મદેશના ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધા પ્રિયવાદિત્તા । સઃ વિંશતિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । વિંશત્યાકારૈર્યા ધર્મદેશના સા પુનઃ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યા । તદ્યથા બલગોત્રપટલે । તત્રાર્થચર્યા યથૈવ પ્રિયવાદિતા તથૈવ વિસ્તરેણ વેદિતવ્યા । એયદ્વિશિષ્ટાઞ્ચાર્થચર્યામન્યાં વક્ષ્યામિ । તથા હિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વપ્રકારયા ઽનયા પ્રિયવાદિતયા તત્ર-તત્રોપગમાર્થં સત્ત્વાનામાચરતિ । તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનામર્થચર્યાસ્વભાવઃ । એવં પ્રિયવાદિતયા યુક્તિસંદર્શિતાનાં સત્ત્વાનાં યથાયોગં શિક્ષાસ્વર્થચર્યાયાં ધર્માનુધર્મપ્રતિચર્યાયાં કારુણ્યચિત્તમુપસ્થાપ્ય નિરામિષેણ ( દુત્ત્ 152 ) ચેતસા સમાદાપના વિનયના નિવેશના પ્રતિષ્ઠાપના । અયમર્થચર્યાયાઃ સમાસતઃ સ્વભાવનિર્દેશઃ

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં સર્વાર્થચર્યા । સા દ્વિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । અપરિપક્વાનાઞ્ચ સત્ત્વાનાં પરિપાચના । પરિપક્વાનાઞ્ચ સત્ત્વાનાં વિમોચના । સા પુનસ્ત્રિભિર્મુખૈઃ વેદિતવ્યા । દૃષ્ટધાર્મિકે ઽર્થે સમાદાપના । સાંપરાયિકે ઽર્થે સમાદાપના । દૃષ્ટધર્મ-સાંપરાયિકે ઽર્થે સમાદાપના । તત્ર ધાર્મિકૈઃ કર્મગુણૈઃ ભોગાનામર્જન-રક્ષણ-વર્ધન-સમ્યક્-સમાદાપનતયા દૃષ્ટધાર્મિકે ઽર્થે સમાદાપના વેદિતવ્યા । યેનાયં પરતશ્ચ પ્રશંસાં લભતે દૃષ્ટે ચ ધર્મૈ સુખમ્ । ઉપકરણસુખેનાનુગૃહીતો વિહરતિ । તત્ર ભોગાન્ ઉત્સૃજ્ય ભિક્ષાકવૃત્ત-જીવિકા-પ્રતિબદ્ધમવ્રજ્યા-સમાદાપના । સાંપરાયિકે ઽર્થે સમાદાપના વેદિતવ્યા । યેનાયં નિયતં સંપરાયસુખિતો ભવતિ ન ત્વવશ્યં દૃષ્ટે ધર્મે । તત્ર યા ગૃહિણો વા પ્રવ્રજિતસ્ય વાનુપૂર્વેણ વૈરાગ્ય-ગમન-સમાદાપના । ઇયં દૃષ્ટધર્મ-સાંપરાયિકે ઽર્થે સમાદાપના વેદિતવ્યા । યેનાયં દૃષ્ટે ચ ધર્મે પ્રસ્રબ્ધ-કાય પ્રસ્રબ્ધ-ચિત્તઃ સુખં સ્પર્શં વિહરતિ । સંપરાયે ચ વિશુદ્ધિદેવેષૂપદ્યતે । નિરૂપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાતિ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં દુષ્કરા અર્થચર્યા । સા ત્રિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । પૂર્વકુશલમૂલહેત્વચરિતેષુ સત્ત્વેષ્વર્થચર્યા બોધિસત્ત્વાનાં દુષ્કરા । તથા હિ તે દુઃખસમાદાપ્યા ભવન્તિ કુશલે । મહત્યાં ભોગસંપદિ વર્તમાનેષુ સત્ત્વેષુ તદધ્યવસાનગતેષ્વર્થચર્યા બોધિસત્ત્વાનાં દુષ્કરા । તથાહિ તે મહતિ પ્રમાદપદે પ્રમાદસ્થાને વર્તન્તે । ઇતો બાહ્યકેષુ તીર્થિકેષુ પૂર્વં [ચ] તીર્થિક દૃષ્ટિચરિતેષુ સત્ત્વેષ્વર્થંચર્યા બોધિસત્ત્વાનાં દુષ્કરા । તથા હિ તે સ્વયં સંમૂઢાશ્ચાભિનિવિષ્ટાશ્ચાસ્મિન્ ધર્મવિનયે ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં સર્વતોમુખી અર્થચર્યા । સા ચતુર્વિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ અશ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાસંપદિ સમાદાપયતિ યાવત્પ્રતિષ્ઠાપયતિ । દુઃશીલં શીલસંપદિ દુષ્પ્રજ્ઞં પ્રજ્ઞાસંપદિ મત્સરિણં ત્યાગસંપદિ સમાદાપયતિ યાવત્પ્રતિષ્ઠાપયતિ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સત્પુરુષાર્થચર્યા । સા પઞ્ચવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ ભૂતે ઽર્થે સમાદાપયતિ । કાલેન સમાદાયપતિ । અર્થોપસંહિતે ઽર્થે સમાદાપયતિ । શ્લક્ષ્ણેન સમાદાપયતિ । મૈત્રચિત્તેન સમાદાપયતિ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં સર્વાકારાર્થચર્યા । સા ષડ્વિધા સપ્તવિધા ચૈકધ્યમભિસક્ષિપ્ય ત્રયોદશવિધા દ્રષ્ટવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સંગ્રહીતવ્યાંશ્ચ સત્ત્વાન્ સમ્યક્ સંગૃહ્ણાતિ । નિગ્રહીતવ્યાંશ્ચ સત્ત્વાન્ સમ્યગ્નિગૃહ્ણાતિ । શાસનપ્રતિહતાનાઞ્ચ સત્ત્વાનાં પ્રતિઘાતમપનયતિ । મધ્યસ્થાન્ સત્ત્વાનસ્મિન્ શાસનેએ ઽવતારયતિ । અવતીર્ણાશ્ચ સત્ત્વાન્ સમ્યક્ ત્રિષુ યાનેષુ પરિપાચયતિ । પરિપક્વાંશ્ચ સત્ત્વાન્ વિમોચયતિ । તદેકત્યાંશ્ચ સમ્ભાર-રક્ષોપચયે સંનિયોજયતિ । યદુત હીનયાન-નિઃસૃતિં વારભ્ય મહાયાન-નિઃસૃતિં વારભ્ય । યથા સમ્ભારરક્ષોપચયે એવં પ્રવિવેકે ચિત્તૈકાગ્રતાયામાવરણવિશુદૌ મનસ્કારભાવનાયાં ચ સન્નિયોજયતિ । શ્રાવક-પ્રત્યેક-બુદ્ધગોત્રાન્ શ્રાવક-પ્રત્યેક-બુદ્ધયાને સન્નિયોજયતિ । તથાગત-ગોત્રાનનુત્તરે સમ્યક્સંબોધિયાને નિયોજયતિ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં વિઘાતાર્થિકાર્થચર્યા । સા ઽષ્ટવિધા દ્રષ્ટવ્યા । હ્રેતવ્યેષુ સ્થાનેષ્વાહ્રીક્યપર્યવસ્થાન-પર્યવસ્થિતાનાં સત્ત્વાનામાહ્રીક્યપર્યવસ્થાનં વિનોદયત્યપનયતિ । યથા આહ્રીક્યપર્યવસ્થાનમેવમપત્રપિતવ્યેષુ અનપત્રાપ્યપર્યવસ્થાનં મિદ્ધપર્યસ્થાનમૌદ્ધત્યપર્યવસ્થાનં કૌકૃત્યપર્યંવસ્થાનમીર્ષાપર્યસ્થાનં [માત્સર્યપર્યવસ્થાનં] વિનોદયત્યપનયતિ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્યેહામુત્રસુખા ઽર્થચર્યા । સા નવવિધા દ્રષ્ટવ્યા । પરસત્ત્વાનાં કાયકર્મપરિશુદ્ધિમારભ્ય સર્વાકારા પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતિસમાનાપનતા । સર્વાકારાદત્તાદાનાત્-પ્રતિવિરતિ-સમાદાપનતા । સર્વાકારા કામમિથ્યાચારાત્-પ્રતિવિરતિ-સમાદાપનતા । સર્વાકારા સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાત્ પ્રતિવિરતિ-સમાદાપનતા । વાક્કર્મપરિશુદ્ધિમારભ્ય સર્વાકારા મૃષાવાદ-પ્રતિવિરતિ-સમાદાપનતા । સર્વાકારા પૈશુન્ય-પ્રતિવિરતિ-સમાદાપનતા । સર્વાકારા પારુષ્ય-પ્રતિવિરતિ-સમાદાપનતા । સર્વાકારા સમ્ભિન્નપ્રલાપ-પ્રતિવિરતિ-સમાદાપનતા । ( દુત્ત્ 154 ) મનસ્કર્મપરિશુદ્ધિમારભ્ય સર્વાકારાભિધ્યાવ્યાપાદમિથ્યાદૃષ્ટિ-પ્રતિવિરતિ-સમાદાપનતા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધા ઽર્થચર્યા । સા દશવિધા દ્રષ્ટવ્યા । બહિઃશુદ્ધિમુપાદાય પઞ્ચવિધા । અન્તઃશુદ્ધિમુપાદાય પઞ્ચવિધા । બહિઃશુદ્ધિમુપાદાય બોધિસત્ત્વાનાં પઞ્ચવિધા સત્ત્વેષ્વર્થચર્યા કતમા । અનવદ્યા ઽપરાવૃત્તા ઽનુપૂર્વા સર્વત્રગા યથાયોગં ચ ।
ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ન દુશ્ચરિતવ્યામિશ્રે દુશ્ચરિતપૂર્વગમે સાવદ્યે સક્લિષ્ટે ઽકુશલે સન્નિયોજયતિ । ઇયમસ્યાનવદ્યા ભવત્યર્થચર્યા સત્ત્વેષુ ।
પુનર્બોધિસત્ત્વો નામોક્ષે ચાનેકાન્તવિશુદ્ધે ચાયતને મોક્ષ એષ એકાન્તવિશુદ્ધ એષ ઇતિ સત્ત્વાંસ્તત્રૈવ સમાદાપયતિ । ઇયમસ્યાપરાવૃત્તા સત્ત્વેષ્વર્થચર્યા ।
પુનર્બોધિસત્ત્વઃ પૂર્વં બાલપ્રજ્ઞાનાં સત્ત્વાનામુત્તાનાં ધર્મદેશનાં કરોતિ । ઉત્તાનામવવાદાનુશાસનીમનુપ્રવર્તયતિ । મધ્યપ્રજ્ઞાંશ્ચૈનાંવિદિત્વા મધ્યાં ધર્મદેશનાં સૂક્ષ્મામવવાદાનુશાસનીમનુપ્રવર્તયતિ અનુપૂર્વેણ કુશલપક્ષસમુદાગમાય । ઇયમસ્યાનુપૂર્વા સત્ત્વેષ્વર્થચર્યા ।
પુનર્બોધિસત્ત્વશ્ચતુર્ણાં વર્ણાનામ્ આ-દેવમનુષ્યાણાં સર્વસત્ત્વાનાં યથાશક્તિયથાબલમર્થમાચરતિ । હિતસુખં પર્યેષતે । તત્રૈવ સમાદાપયતિ । ઇમમસ્ય મર્વત્ર્ઃગા સત્ત્વેષ્વર્થચર્યા ।
પુનર્બોધિસત્ત્વો યે સત્ત્વા યસ્મિન્ સ્વાર્થે કુશલે પરીત્તે મધ્યે ઽધિમાત્રે વા શક્યરૂપાઃ સમાદાપયિતું યેન ચોપાયેન શક્યરૂપાઃ સમાદાયિતું તાન્ યથાયોગં તત્ર તથા સમાદાપયતિ । ઇયં તાવદ્બોધિસત્ત્વાનાં સત્ત્વેષુ પઞ્ચવિધા વહિઃશુદ્ધા અર્થચર્યા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં પઞ્ચવિધા ઽન્તઃશુદ્ધા સત્ત્વેષ્વર્થચર્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વો વિપુલેન સત્ત્વેષુ કારુણ્યાશયેન પ્રત્યુપસ્થિતેનાર્થમાચરતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામર્થે સર્વદુઃખપરિશ્રમૈરપ્યપરિખિન્નમાનસઃ પ્રમુદિત એવં સત્ત્વાનામર્થમાચરતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ પ્રવરાયામગ્ર્યાયામપિ સંપદિ વર્તમાનો દાસવત્પ્રેષ્યવદ્વશ્યપુત્રવચ્ચણ્ડાલદારકવન્નીચચિત્તો નિહતમદમાનાહંકારઃ નામર્થમાચરતિ । ( દુત્ત્ 155 ) પુનર્બોધિસત્ત્વો નિરામિષેણાકૃત્રિમેણ ચ પરમેણ ચ પ્રેમ્ણા સત્ત્વાનામર્થમાચરતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વ આત્યન્તિકેનાપુનઃ પ્રત્યુદાવર્ત્યેન મૈત્રેણ ચેતસા સત્ત્વાનામર્થમાચરતિ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પઞ્ચવિધા ઽન્તઃશુદ્ધા સત્ત્વેષ્વર્થચર્યા વેદિતવ્યા । યા ચ પઞ્ચવિધા વહિઃશુદ્ધા યા ચ પઞ્ચવિધા ઽન્તઃશુદ્ધા તાં સર્વામેકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય દશવિધા બોધિસત્ત્વાનાં વિશુદ્ધા ઽર્થચર્યેત્યુચ્યતે ।

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સમાનાર્થતા । ઇહ બોધિસત્ત્વો યસ્મિન્નર્થે યસ્મિન્ કુશલમૂલે પરાન્ સમાદાપયતિ તસ્મિન્નર્થે તસ્મિન્ કુશલમૂલ સમાદાપને તુલ્યે વા ઽધિકે વા સ્વયં સંશિક્ષ્યતે । ઇતિ યૈવં બોધિસત્ત્વસ્ય પરૈસ્તુલ્યાર્થતા ઇયમુચ્યતે સમાનાર્થતા । તાં સમાનાર્થતાં પરે વિનેયા બોધિસત્ત્વેભ્ય ઉપલભ્ય દૃઢનિશ્ચયા ભવન્ત્યપ્રત્યુદાવર્ત્યાસ્તસ્મિન્ કુશલ[મૂલ]સમાદાપને । તત્કસ્ય હેતોઃ । તેષામેવં ભવતિ । નૂનમેતદસ્માકં હિતમેતત્સુખં યત્રાયં બોધિસત્ત્વો ઽસ્માન્ સમાદાપિતવાન્ । યસ્માદયં બોધિસત્ત્વો યત્રૈવાસ્માન્ સન્નિયોજયતિ તદેવાત્મના સમુદાચરતિ । તત્રાયં જાનન્નહિતમસુખં નાત્મના સમુદાચરેદિતિ ન ચાસ્ય સમાનાર્થસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યૈવં ભવન્તિ પરે વક્તારઃ । ત્વં તાવત્ સ્વયં ન કુશલં સમાદાય વર્તસે । કસ્માત્ત્વં પરં કુશલે ઽત્યર્થ સમાદાપયિતવ્યં વક્તવ્યમવવદિતવ્યં મન્યસે । ત્વમેવ તાવદન્યૈર્વક્તવ્યો ઽવવદિતવ્યો ઽનુશાસિતવ્ય ઇતિ । અસ્તિ બોધિસત્ત્વઃ પરૈઃ સમાનાર્થ એવ સંસ્તાં સમાનાર્થતાં પરેષાં નોપદર્શયતિ । અસ્ત્યસમાનાર્થ એવ સન્ સમાનાર્થતામુપદર્શયતિ । અસ્તિ સમાનાર્થઃ સસાનાર્થતામુપદર્શયતિ । અસ્તિ નૈવ સમાનાર્થો નાપિ સમાનાર્થતામુપદર્શયતિ । તત્ર પ્રથમા કોટિ તુલ્યગુણપ્રભાવાનાં બોધિસત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વમાર્ગે આચાર્યત્વમભ્યુપગતાનાં તુલ્યગુણપ્રભાવો બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિચ્છન્નકલ્યાણતયા ગુણાન્ પ્રભાવઞ્ચ નોપદર્શયતિ । દ્વિતીયા કોટી હીનાધિમુક્તિકાનાં સત્ત્વાનાં ગંભીરેષુ સ્થાનેષૂત્ત્રસ્તાનાં પ્રતિસંખ્યાય બોધિસત્ત્વઃ તેષામેવ સત્ત્વાનાં તેનોપાયેન વિનયનાર્થં સહધાર્મિકમાત્માનમુપદર્શયતિ । સંચિન્ત્ય આ-ચણ્ડાલાનામ્ આ-શુનામર્થં કર્તુકામ ઉપદ્રવં સંશમિતુકામો વિનયિતુકામ આ-ચણ્ડાલાનામ્ આશુનાં ( દુત્ત્ 156 ) સભાગતાયામુપપદ્યતે । તૃતીયા કોટી ચલકુશલમૂલસમાદાનાનાં વિનેયાનાં સ્થિરીકરણાર્થં બોધિસત્ત્વઃ સમાનાર્થઃ અધિકાર્થો વા સમાનાર્થતામુપદર્શયતિ । ચતુર્થી કોટી સ્વયં પ્રમત્તઃ પરાર્થમપ્યભ્યુપેક્ષતે ।
તત્ર યચ્ચ દાનમનેકવિધં નિર્દિષ્ટં યચ્ચ શીલં વિસ્તરેણ યાવદ્યા ચ સમાનાર્થતા તત્ર પારમિતાભિરધ્યાત્મં બુદ્ધધર્મપરિપાકઃ । સંગ્રહવસ્તુભિઃ [સર્વ]સત્ત્વપરિપાકઃ । સમાસતો બોધિસત્ત્વસ્યૈતત્કુશલાનાં ધર્માણાં કર્મ વેદિતવ્યમ્ । તત્ર યચ્ચ દાનમનેકવિધં પૂર્વવદ્યાવત્ સમાનાર્થતા ઇત્યેષામનેકવિધાનામપ્રમેયાણાં કુશલાનાં ધર્માણાં બોધિપાક્ષિકાનાં ત્રિભિઃ કારણૈઃ સમુદાચારો વેદિતવ્યઃ । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં શ્રેષ્ઠતા વેદિતવ્યા । ત્રિભિઃ કારણૈર્વિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા ।
કાયેન વાચા મનસા સમુદાચારો વેદિતવ્યઃ । ઉદારત્વાદસંક્લિષ્ટત્વાચ્ચ શ્રેષ્ઠતા નિરુત્તરતા અસાધારણતા ચ વેદિતવ્યા । તત્ર સત્ત્વાભેદતો વસ્ત્વભેદતઃ કાલાભેદત્તશ્ચોદારતા વેદિતવ્યા । તત્ર સત્ત્વાભેદો યદ્બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનધિષ્ઠાય સર્વસત્ત્વાનારભ્ય તાનિ દાનાદીનિ કુશલમૂલાનિ સમુદાચરતિ ન કેવલસ્યાત્મન એવાર્થે । તત્ર વસ્ત્વભેદો યદ્બોધિસત્ત્વઃ સર્વાણિ સર્વાકારાણિ તાનિ કુશલમૂલાનિ દાનાદિકાનિ સમાદાય વર્તતે । તત્ર કાલાભેદો યદ્બોધિસત્ત્વઃ સતતસમિતમનિરાકૃતપ્રયોગો ઽનિક્ષિપ્તધુરો રાત્રૌ ચ દિવા વા દૃષ્ટે વા ધર્મે તેનૈવ ચ હેતુના ઽભિસંપરાયે ઽપિ તાનિ દાનાદીનિ કુશલમૂલાનિ સમુદાચરતિ । તત્ર ચતુર્ભિરાકારૈરસંક્લિષ્ટતા વેદિતવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વો મુદિતચિત્તઃ તાન્ કુશલાન્ ધર્માન્નિષેવતે ન દુઃખી ન દુર્મના અવિપ્રતિસારી ભવતિ તતો નિદાનમ્ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ પરમનપહત્ય દૃષ્ટિગતાન્યનભિનિવિશ્ય દુશ્ચરિતેનાવ્યામિશ્રાણિ તાનિ કુશલમૂલાનિ દાનાદિકાનિ સમુદાચરતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ સત્કૃત્ય સર્વાત્મના તેષ્વેવ ગુણદર્શી સારદર્શી શાન્તદર્શી સુનિશ્ચિતો ઽપરપ્રત્યયો ઽનન્યનેયઃ તાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ દાનાદીન્ સમાદાય વર્તતે । પુનર્બોધિસત્ત્વો ન તેર્ષા દાનાદીનાં કુશલાનાં ધર્માંણાં વિપાકં પ્રતિકાંક્ષતે ચક્રવર્તિત્વં વા શક્રત્વં વા મારત્વં વા બ્રહ્મત્વં વા નાપિ પરતઃ પ્રતિકારં પ્રત્યાશંસતે । ન તત્ર નિશ્રિતો ભવતિ । ન સર્વલાભસત્કારશ્લોકેષુ નાપ્યન્તતઃ કાયજીવિતે ઽપિ નિશ્રિતો ભવતિ । ઇતિ ય એભિરાકારૈઃ પ્રસાદપ્રામોદ્યસહગતશ્ચાવિષમશ્ચ સત્કૃત્ય ચાનિશ્રિતશ્ચ દાનાદીનાં સમાનાર્થતાપર્યવસાનાનાં ( દુત્ત્ 157 ) કુશલાનાં ધર્માણાં સમુદાચારઃ । સા એષામસંક્લિષ્ટતેત્યુચ્યતે । વિશુદ્ધિરુત્તપ્તતા અચલતા સુવિશુદ્ધતા ચ વેદિતવ્યા । તત્રાશય શુદ્ધિભૂમિપ્રવિષ્ટસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ઉત્તપ્તાન્યચલાનિ ચૈતાનિ કુશલમૂલાનિ ભવન્તિ । તત્રેયમુત્તપ્તતા યદાશયશુદ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વે તે કુશલા ધર્મા અપ્રતિસંખ્યાનકરણીયા ભવન્તિ । તત્રેયમચલનતા યદાશયશુદ્ધો બોધિસત્ત્વો યથા પ્રતિલબ્ધેભ્યો યથોપચિતેભ્યશ્ચ એભ્યઃ કુશલેભ્યો ધર્મેભ્યો ન પરિહીયતે । ન ભવ્યો ભવત્યાયત્યાં પરિહાણાય । નાન્યત્ર તેષાં તેષાં રાત્રિદિવાનામત્યયાત્તેષાં તેષામાત્મભાવાનાં સમતિક્રમાચ્ચન્દ્રો વા શુક્લપક્ષે પ્રત્યુપસ્થિતે વર્ધત એવ એભિઃ કુશલૈર્ધર્મૈર્ન [પરિ]હીયતે બોધિસત્ત્વઃ નિષ્ઠાગમનભૂમિબ્યવસ્થિતસ્ય પુનર્બોધિસત્ત્વસ્યૈકજાતિપ્રતિબદ્ધસ્ય ચરમભવિકસ્ય વા એતે કુશલા ધર્માઃ સુવિશુદ્ધા વેદિતવ્યા યેષામુત્તરિ બોધિસત્ત્વભૂમૌ પરિશુદ્ધતરતા નાસ્તિ । એવં ત્રિભિઃ કારણૈરેષાં કુશલાનાં ધર્માણાં સમુદાચારઃ । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં શ્રેષ્ઠતા । ત્રિભિઃ કારણૈઃ સુવિશુદ્ધતા વેદિતવ્યા દાનાદીનાં સમાનર્થતાવસાનાનામ્ ।

તત્ર સર્વદાનસ્ય સર્વશીલસ્ય વિસ્તરેણ યાવત્સર્વસમાનર્થતાયા આસેવિતાયાઃ સુવિશોધિતાયાઃ સકલસંપૂર્ણાયા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્વજ્રસારશરીરતા સદ્ધર્મચિરસ્થિતિકતા ચ ફલમભિનિર્વર્તતે । તત્ર દુષ્કરદાનેન દુષ્કરશીલેન યાવદ્દુષ્કરસમાનાર્થતયા આસેવિતયા સુવિશોધિતયા તથાગતસ્યાપ્રતિસમાશ્ચર્યાદ્ભુતધર્મસમન્વાગતત્વં ફલમભિનિર્વર્તતે । તત્ર સર્વતોમુખેન દાનેન સર્વતોમુખેન શીલેન વિસ્તરેણ યાવત્સર્વતોમુખયા સમાનાર્થતયા તથાગતસ્ય સર્વતઃ પ્રધાનસત્ત્વૈર્દેવમનુષ્યૈઃ પૂજ્યત્વં ફલમભિનિવર્તતે । તત્ર સત્પુરુષદાનસ્ય સત્પુરુષશીલસ્ય યાવત્સત્પુરુષસમાનાર્થતાયાઃ તથાગતસ્ય યે કેચિત્સત્ત્વા અપદા વા [દ્વિપદા વા] ચતુષ્પદા વા બહુપદા વા રૂપિણો વા ઽરૂપિણો વા સંજ્ઞિનો વાસંજ્ઞિનો વા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગા વા [તેષાં] સર્વેષાં સત્ત્વાનામગ્ર્યત્વં ફલમભિનિર્વર્તતે । તત્ર સર્વાકારસ્ય દાનસ્ય [સર્વાકારસ્ય] શીલસ્ય વિસ્તરેણ યાવત્સર્વાકારાયાઃ સમાનાર્થતાયાસ્તથાગતસ્યાપ્રમેયવિચિત્રપુણ્યપરિગૃહીતં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનકાયતા ફલમભિનિર્વર્તતે । ( દુત્ત્ 158 ) તત્ર વિઘાતાર્થિકદાનસ્ય વિઘાતાર્થિકશીલસ્ય વિસ્તરેણ યાવદ્વિઘાતાર્થિકસમાનાર્થતાયાઃ તથાગતસ્ય બોધિમણ્ડ નિષણ્ણસ્ય સર્વમારપ્રત્યર્થિકવિધાતાવિહેઠાવિકમ્પનાપ્રતિબલનતા ફલમભિનિર્વર્તતે । તત્રેહામુત્રસુખસ્ય દાનસ્ય ઇહામુત્રસુખસ્ય શીલસ્ય વિસ્તરેણ યાવદિહામુત્રસુખાયાઃ સમાનાર્થતાયાસ્તથાગતસ્ય પરમધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિસુખં ફલમભિનિર્વર્તતે । તત્ર વિશુદ્ધસ્ય દાનસ્ય વિશુદ્ધસ્ય શીલસ્ય વિસ્તરેણ યાવદ્વિશુદ્ધાયાઃ સમાનાર્થંતાયા આસેવિતાયાઃ સુવિશોધિતાયાઃ સકલસંપૂર્ણયાસ્તથાગતસ્ય સર્વાકારાશ્ચતસ્રઃ પરિશુદ્ધયઃ આશ્રયપરિશુદ્ધિરાલમ્બનપરિશુદ્ધિશ્ચિત્તપરિશુદ્ધિર્જ્ઞાનપરિશુદ્ધિઃ ફલમભિનિર્વર્તતે । તથા ત્રીણ્યારક્ષ્યાણિ દશબલવૈશારદ્યસ્મૃત્યુપસ્થાન-સર્વાવેણિકબુદ્ધધર્મવિશુદ્ધિશ્ચ ફલમભિનિર્વર્તતે । ઇદમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય દાનાદીનાં કુશલાનાં ધર્માણાં પર્યન્તગતં ફલં નિરુત્તરમ્ । અન્યચ્ચાસ્યાપ્રમાણમિષ્ટમનવદ્યં બોધિસત્ત્વચર્યાસુ સંસરતો વેદિતવ્યમ્ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને પઞ્ચદશમં સંગ્રહવસ્તુપટલમ્ ।
પૂજાસેવા ઽપ્રમાણપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.16)
ઉદ્દાનમ્ ।
રત્ન-પૂજા મિત્ર-સેવા અપ્રમાણૈશ્ચ પશ્ચિમમ્ ।
તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય તથાગતેષુ તથાગત-પૂજા કતમા । સા સામાસતો દશવિધા વેદિતવ્યા । શરીર-પૂજા ચૈત્ય-પૂજા સમ્મુખ-પૂજા વિમુખ-પૂજા સ્વયંકૃત-પૂજા પર-કારિત-પૂજા લાભ-સત્કાર-પૂજા ઉદાર-પૂજા અસંક્લિષ્ટપૂજા પ્રતિપત્તિ-પૂજા ચ ।
તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વઃ સાક્ષાત્ તથાગત-રૂપ-કયમેવ પૂજયતિ । ઇયમસ્યોચ્યતે શરીર પૂજા ।
તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વસ્તથાગતમુદ્દિસ્ય સ્તૂપં વા ગહં વા કૂટં વા પુરાણચૈત્ય વા અભિનવ-ચૈત્યં વા પૂજયતિ । ઇયમસ્યોચ્યતે ચૈત્ય-પૂજા ।
યદ્ બોધિસત્ત્વસ્તથાગત-કાય વા તથાગત-ચૈત્યં વા સમ્મુખીભૂતમધ્યક્ષ પૂજયતિ । ઇયમસ્ય સમ્મુખ-પૂજેત્યુચ્યતે ।

તત્ર યદ્ બોધિસત્ત્વસ્તથાગતે વા તથાગતે-ચૈત્યે વા સમ્મુખ-પૂજાં કુર્વન્નેવમધ્યાશય-સહગતં પ્રસાદ-સહગતં ચિત્તમભિસંસ્કરોતિ । યા એકસ્ય તથાગતસ્ય ધર્મતા સા સર્વેષાં તથાગતાનામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ધર્મતા । યા એકસ્ય તથાગત-ચૈત્યસ્ય ધર્મતા સા સર્વેષાં તથાગત-ચૈત્યાનાં ધર્મતા । ઇત્યતો ઽહમેતઞ્ચ સમ્મુખીભૂતં તથાગતં પૂજયામિ સર્વાંશ્ચ તાન્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાંશ્ચ તથાગતાન્ પૂજયામિ । એતચ્ચ સમ્મુખીભૂત તથાગત-ચૈત્યં પૂજયામિ । તદન્યાનિ ચ દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષુ સર્વાણિ સ્તૂપાનિ ગહાનિ કૂટાગારાણિ પુરાણ-ચૈત્યાનિ અભિનવ-ચૈત્યાનિ પૂજયામિ । ઇતીયં તાવદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય સાધારણા સમ્મુખા ।
વિમુખા ચ તથાગત-પૂજા તથાગત-ચૈત્ય-પૂજા ચ વેદિતવ્યા । યત્પુનર્બોધિસત્ત્વઃ અસમ્મુખીભૂતે તથાગતે તથાગત-ચૈત્યે વા તથાગતચિત્તમભિસંસ્કૃત્ય ( દુત્ત્ 160 ) પૂજાં પ્રયોજયતિ સર્વબુદ્ધાનુદ્દિશ્ય સર્વતથાગતચૈત્યાનિ ચોદ્દિશ્ય । સાસ્ય કેવલા વિમુખૈવ પૂજા વેદિતવ્યા । યદપિ બોધિસત્ત્વઃ પરિનિર્વૃતે તથાગતે તથાગતમુદ્દિશ્ય તથાગતસ્ય શરીરં સ્તૂપં વા કારયતિ ગહં વા કૂટં વા એકં વા દ્વૌ વા સમ્બહુલાનિ વા યાવત્ કોટિ-શતસહસ્રાણિ યથાશક્તિ-યથાબલમ્ । ઇયમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય તથાગતેષુ વિમુખા વિપુલા પૂજા અપ્રમાણ-પુણ્ય-ફલા ઽનેકબ્રાહ્મપુણ્યપરિગૃહીતા । યથા બોધિસત્ત્વઃ અનેકૈરેવ કલ્પૈ[ર્મહાકલ્પૈ]રવિનિપાતગામી ભવતિ । ન ચાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ સમ્ભારં ન પરિપૂરયતિ તન્નિદાનમ્ । તત્ર યેયં બોધિસત્ત્વસ્ય કેવલૈવ તથાગતે તથાગતચૈત્યે વા પૂજા ઇયમેવ તાવદ્વિપુલપુણ્યફલા દ્રષ્ટવ્યા તતો વિપુલતરપુણ્યફલા કેવલૈવ વિમુખા દ્રષ્ટવ્યા । તતો વિપુલતમપુણ્યફલા સાધારણસમ્સુખવિમુખા પૂજા દ્રષ્ટવ્યા ।
તત્ર યદ્ બોધિસત્ત્વસ્તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા પૂજાં કર્તુકામઃ સ્વયમેવ સ્વહસ્તં કરોતિ ન દાસીદાસકર્મંકર-[પૌરુષેય-]મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતૈઃ કારયત્યાલસ્યકૌસીદ્યં પ્રમાદસ્થાનં વા નિશ્રિત્ય । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વયંકૃતા પૂજા વેદિતવ્યા । તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વસ્તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા પૂજાં કર્તુકામો ન કેવલં સ્વયેવ કરોત્યપિ તુ માતાપિતૃભ્યાં કારયતિ પુત્રદારેણ દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયૈર્મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતૈઃ પરૈશ્ચ રાજભિઃ રાજમહામાત્રૈર્બ્રાહ્મણૈગૃહપતિભિર્નૈગમૈર્જાનપદૈર્ધનિભિઃ શ્રેષ્ઠભિઃ સાર્થવાહૈરન્તતઃ સ્ત્રીપુરુષદારકદારિકાભિઃ કૃપણૈદુઃખિતૈર આ-ચણ્ડાલૈરપિ કારયતિ । તથા ઽચાર્યોપાધ્યાયૈઃ સાર્ધવિહાર્યન્તેવાસિભિઃ સબ્રહ્મચારિભિશ્ચ પ્રવ્રજિતૈરપ્યન્યતીર્થ્યૈસ્તથાગતે [વા તથાગત-]ચૈત્યે વા પૂજાં કારયતિ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય સાધારણા પૂજા સ્વપરકૃતા વેદિતવ્યા ।
યત્પુનર્બોધિસત્ત્વઃ પરીત્તે પૂજાકરણીયે દેયવસ્તુનિ સંવિદ્યમાને કરુણાસહગતેન ચેતસા સંચિન્ત્ય પરેષામેવ તદ્વસ્ત્વનુપ્રયચ્છત્યેતે દુઃખિતાઃ સત્ત્વા અલ્પપુણ્યાશ્ચાશક્તાશ્ચ તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા કારાં કૃત્વા સુખિતા ભવન્ત્વિતિ । પરે ચ તેન વસ્તુના તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા પૂજાં કુર્વન્તિ ન બોધિસત્ત્વઃ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય કેવલા પરકારિતા પૂજા વેદિતવ્યા ।
તત્ર યા કેવલા સ્વયંકૃતા સા મહાપુણ્યફલા । યા કેવલા પરકારિતા સા મહત્તરપુણ્યફલા । યા પુનઃ સાધારણા યા મહત્તમપુણ્યફલા નિરુત્તરા વેદિતવ્યા ।
તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વઃ તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈરભિવાદનવન્દનપ્રત્યુત્થાનાઞ્જલિકર્મભિશ્ચ ધૂપગન્ધૈશ્ચૂર્ણગન્ધૈરનુલેપનગન્ધૈર્વિચિત્રૈશ્ચ માલ્યૈર્વિચિત્રૈર્વાદ્યૈ ર્વિચિત્રૈશ્છત્રધ્વજપતાકાપ્રદીપદાનૈર્વિચિત્રૈઃ સ્તોત્રાભિવ્યાહારૈઃ પઞ્ચમણ્ડલપ્રણામૈઃ પ્રદક્ષિણાવર્તૈઃ પૂજાં કરોતિ । તથા ઽક્ષયણિકાપ્રદાનૈઃ મણિમુક્તાવૈદૂર્યશંખશિલાપ્રવાડાશ્મગર્ભમુસારગલ્વજાતરૂપરજતલોહિતિકા-દક્ષિણાવર્તપ્રભૃતિભિઃ રત્નપ્રદાનૈર્મણિકુણ્ડલકેયૂરાદ્યલઙ્કારપ્રદાનૈરન્તતશ્ચ ઘણ્ટાપ્રદાનકાર્ષાપણ-ક્ષેપસૂત્રપરિવેષ્ટનૈઃ પૂજયતિ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા લાભસત્કારપૂજા વેદિતવ્યા ।
તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વો દીર્ઘકાલિકીઞ્ચ તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા એતામેવ લાભસત્કારપૂજાં કરોતિ પ્રભૂતવસ્તુકાઞ્ચ પ્રણીતવસ્તુકાઞ્ચ સમ્મુખવિમુખાઞ્ચ સ્વયંકૃતપરકૃતાઞ્ચ ઘનરસેન ચ પ્રસાદેન સમ્મુખીભૂતેન તીવ્રયા ચાધિમુક્ત્યા પૂજાં કરોતિ । તચ્ચ કુશલમૂલમનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય સપ્તાકારા ઉદારપૂજેત્યુચ્યતે ।
તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વઃ સ્વહસ્તં તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા કારાં કરોતિ ન પરૈરવજ્ઞયા કારયતિ પ્રમાદકૌસીદ્યાદ્વા । સત્કૃત્ય કરોતિ । નાપવિદ્ધમવિક્ષિપ્તચિત્તઃ કરોત્યસંક્લિષ્ટચિત્તઃ । ન બુદ્ધાભિપ્રસન્નાનાં રાજાદીનામુદારસત્ત્વાનાં લાભસત્કારહેતોઃ કુહનાર્થં પ્રતિરૂપેણ ચ વસ્તુના પૂજયતિ । ન હરિતાલ-લેપન-ધૃતસ્નાન-ગુગ્ગુલુધૂપાર્કપુષ્પાદિભિરન્યૈશ્ચાકલ્પિકૈરુપકરણૈઃ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય ષડાકારા ઽસંક્લિષ્ટા પૂજા વેદિતવ્યા ।

તાં પુનરેતામુદારામસંક્લિષ્ટાં લાભસત્કારપૂજાં બોધિસત્ત્વસ્તથાગતે વા તથાગતચૈત્યે વા સ્વબાહુબલોપાર્જિતૈર્ભોગૈઃ કરોતિ પરતો વા પર્યેષિતૈઃ । ષરિષ્કારવશિતા-પ્રતિલબ્ધૈર્વા । તત્ર પરિષ્કારવશિતાપ્રાપ્તો બોધિસત્ત્વઃ દ્વૌ વા ( દુત્ત્ 162 ) ત્રીન્વા સંબહુલાન્ વા સમુચ્છ્રયાન્ યાવત્ સમુચ્છ્ર્યકોટીનિયુતશતસહસ્ત્રાણ્યનેકાન્યભિનિર્માય સર્વૈસ્તૈઃ સમુચ્છ્રયૈસ્તથાગતેષુ પ્રણામં કરોતિ । તેષાઞ્ચ સમુચ્છ્રયાણામેકૈકસ્ય હસ્તશતં હસ્તસહસ્રં વા તતો વા પરેણ નિર્માય સર્વૈસ્તૈર્દિવ્યસમતિક્રાન્તૈઃ કુસુમૈઃ પરમસુગન્ધિભિઃ પરમમનોરમૈઃ તાંસ્તથાગતાનભ્યવકિરતિ । સર્વે ચ તે સમુચ્છ્રયા અત્યુદારાણિ તથાગતભૂતગુણોપસંહિતાનિ સ્તોત્રાણિ ભાષન્તે । સર્વૈરેવ ચ તૈઃ સમુચ્છ્રયૈર્વિચિત્રાણ્યમાત્રાણિ [અગ્રાણિ] પ્રણીતાનિ કેયૂરમણિકુણ્ડલાનિ છત્રધ્વજપતાકાશ્ચ તથાગતેષૂત્સૃજયત્ત્યારોપયતિ । ઇયમેવંભાગીયા પરિષ્કારવશિતા-પ્રાપ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વચિત્તપ્રતિબદ્ધા પૂજા । ન ચાસ્ય પુનર્બુદ્ધોત્પાદઃ પ્રત્યાશંસિતવ્યઃ પ્રાર્થયિતવ્યો વા ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । તથાહિ તસ્યાવૈવર્તિકભૂમિપ્રવિષ્ટત્વાત્ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષ્વવ્યાહતા ગતિર્ભ વતિ । નો ચાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય સ્વબાહુબલોપાર્જિતા ભોગા ભવન્તિનાપિ ચ પરતઃ પર્યેષિતલબ્ધા વા । નાપિ ચ બોધિસત્ત્વઃ પરિષ્કારવશિતાપ્રાપ્તો ભવતિ । અપિ તુ યા કાચિત્ તથાગતપૂજા જમ્બૂદ્વીપે [વા] ચાતુર્દ્વીપે વા સાહસ્રે [વા દ્વિસાહસ્રે વા ત્રિસાહસ્ર-]મહાસાહસ્રે વા યાવદ્દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષુ મૃદુમધ્યાધિમાત્રા પ્રવર્તતે । તાં સર્વાં શ્રાદ્ધો બોધિસત્ત્વઃ પ્રસાદસહગતેનોદારાધિમુક્તિસહગતેન ચેતસા સ્ફરિત્વાભ્યનુમોદતે । ઇયમપિ બોધિસત્ત્વસ્યાલ્પકૃચ્છ્રેણ મહતી અપ્રમાણા તથાગતપૂજા બોધાય મહાસંભારપરિગૃહીતા યસ્યાં બોધિસત્ત્વેન સતત-સમિતં કલ્યાણચિત્તેન હૃષ્ટચિત્તેન યોગઃ કરણીયઃ । તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વઃ સ્તોકસ્તોકં મુહૂર્તમુહૂર્તમન્તતો ગોદોહમાત્રમપિ સર્વસત્ત્વ પ્રાણિભૂતેષુ મૈત્રચિત્તં ભાવયતિ । કરુણાસહગતં મુદિતાસહગતમુપેક્ષાસહગતં ચિત્તં ભાવયતિ । તથા સર્વસંસ્કારેષ્વનિત્યસંજ્ઞામનિત્યે દુઃખસંજ્ઞાં દુઃખે ઽનાત્મસંજ્ઞાં નિર્વાણે ચાનુશંસસંજ્ઞાં ભાવયતિ । તથા તથાગતાનુસ્મૃતિં ધર્મસંઘપારમિતાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ । તથા સ્તોકસ્તોકં મુહૂર્તમુહૂર્તં સર્વધર્માણાં પ્રાદેશિકેન મૃદુક્ષાન્તિકેનાપિ જ્ઞાનેન નિરભિલાપ્યધર્મસ્વભાવતથતાધિમુક્તો નિર્વિકલ્પેન નિર્નિમિત્તેન ચેતસા વિહરતિ । પ્રાગેવ તત ઉત્તરિ તતો ભૂયઃ । તથા બોધિસત્ત્વશીલસંવરપરિપાલના । શમથવિપશ્યનાયાં બોધિપાક્ષિકેષુ ચ ધર્મેષુ યોગક્રિયા । તથા પારમિતાસુ સંગ્રહવસ્તુષુ ચ સમ્યગ્યોગક્રિયા । ઇતીયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રતિપત્તિસહગતા તથાગત પૂજા ઽગ્ર્યાવરા ( દુત્ત્ 163 ) પ્રણીતા નિરુત્તરા । યસ્યાઃ પૂજાયાઃ પૂર્વિકા લાભસત્કારપૂજા સર્વાકારાપિ શતતમીમપિ કલાં નોપૈતિ સહસ્રતમીમપિ કલાં નોપૈતિ વિસ્તરેણ યાવદુપનિષદમપિ નોપૈતિ । ઇતીયં દશભિરાકારૈઃ સર્વાકારા તથાગતપૂજા વેદિતવ્યા ।
યથા તથાગતપૂજા એવં ધર્મપૂજા સંઘપૂજા યથાયોગં વેદિતવ્યા ।
તત્ર ત્રિષુ રત્નેષ્વેતાં દશાકારાં પૂજાં કુર્વન્બોધિસત્ત્વસ્તથાગતાલમ્બનૈઃ ષડ્મિરધ્યાશયૈઃ કરોતિ । ગુણક્ષેત્રનિરુત્તરાધ્યાશયતયા ઉપકારિનિરુત્તરાધ્યાશયતયા ઽપદદ્વિપદાદિસર્વસત્ત્વાગ્ર્યાધ્યાશયતયા ઉદુમ્બરપુષ્પવત્ સુદુર્લંભા ઽધ્યાશયતયા એકાકિનસ્ત્રિસાહસ્રમ સાહસ્રે લોક ઉત્પાદાત્કેવલાધ્યાશયતયા લૌકિકલોકોત્તરસમ્પત્સર્વાર્થંપ્રતિસરણાધ્યાશયતયા । તસ્યૈભિઃ ષડ્ભિરધ્યાશયૈઃ તથાગતે તસ્ય વા ધર્મે તસ્ય વા સંઘે પૂજા પ્રકલ્પિતા પરીત્તાપ્યપ્રમેયફલા ભવન્તિ પ્રાગેવ પ્રભૂતા ।
તત્ર કતિભિરાકારૈઃ સમન્વાગતં બોધિસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રં વેદિતવ્યમ્ । કતિભિશ્ચાકારૈઃ કલ્યાણમિત્રતા ઽબન્ધ્યા ભવતિ । કતિભિકારારૈઃ સમન્વાગતં કલ્યાણમિત્રં પ્રસાદપદસ્થાનગતં ભવતિ । કતિ કલ્યાણમિત્રભૂતસ્ય [બોધિસત્ત્વસ્ય] વિનેયેષુ કલ્યાણમિત્ર-કરણીયાનિ ભવન્તિ । કતિવિધા ચ કલ્યાણમિત્રસંસેવા બોધિસત્ત્વસ્ય । કત્યાકારયા ચ સંજ્ઞયા કલ્યાણમિત્રસ્યાન્તિકાદ્બોધિસત્ત્વેન ધર્મઃ શ્રોતવ્યઃ । કતિષુ ચ સ્થાનેષુ કલ્યાણમિત્રસ્યાન્તિકાદ્ બોધિસત્ત્વેન ધર્મં શ્રુણ્વતા તસ્મિન્ધર્મભાણકે પુદ્ગલે ઽમનસિકારઃ કરણીયઃ ।
તત્રાષ્ટાભિરઙ્ગૈઃ સમન્વાગતં બોધિસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રં સર્વાકારપરિપૂર્ણં વેદિતવ્યમ્ । વૃત્તસ્થો ભવતિ બોધિસત્ત્વસંવરશીલેષુ વ્યવસ્થિતો ઽખણ્ડચ્છિદ્રકારી । બહુશ્રુતો ભવતિ નાવ્યુત્પન્નબુદ્ધિઃ । અધિગમયુક્તશ્ચ ભવતિ લાભી ભાવનામયસ્યાન્યતમાન્યતમસ્ય કુશલસ્ય લામી શમથવિપશ્યનાયાઃ । અનુકમ્પકશ્ચ ભવતિ કારુણિકઃ સો ઽધ્યુપેક્ષ્ય સ્વં દૃષ્ટધર્મંસુખવિહારં પરેષામર્થાય પરયુજ્યતે । વિશારદો ભવતિ ન પરેષામસ્ય ધર્મં દેશયતઃ સ્મૃતિઃ પ્રતિભાનં - વ શારદ્યભયાત્ પ્રમુષ્યતે । ક્ષમશ્ચ ભવતિ પરતો ઽવમાનનાવહસનાવસ્પન્દન દુરુક્ત-દુરાગ-તાદીનામનિષ્ટાનાં વચન્સ્પથાનાં વિવિધાનઞ્ચ સત્ત્વવિપ્રતિપત્તીનામ્ । અપરિખિન્નમાનસશ્ચ ( દુત્ત્ 164 ) ભવતિ બલવાન્ પ્રતિસંખ્યાનબહુલઃ અકિલાસી ચતસૃણાં પરિષદાં ધર્મદેશનાયૈ । કલ્યાણવાક્યશ્ચ ભવતિ વાક્કરણેનોપેતો ધર્મતાપ્રણષ્ટસ્પષ્ટવાક્ ।
તત્ર પઞ્ચભિરાકારૈરેવ સર્વાકારગુણયુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રસ્યાબન્ધ્યં કલ્યાણમિત્રકરણીયં ભવતિ । સ હિ પરેષામાદિત એવ હિતસુખૈષી ભવતિ । તચ્ચ હિતસુખં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ન તત્ર વિપર્યસ્તબુદ્ધિર્ભવતિ । યેન ચોપાયેન યદ્રુપયા ધર્મદેશનયા યઃ સત્ત્વઃ શક્યરૂપો ભવતિ વિનેતું તત્ર શક્તો ભવતિ પ્રતિબલઃ । અપરિખિન્નમાનસશ્ચ ભવતિ । સમકારણ્યશ્ચ ભવતિ । સર્વસત્ત્વેષુ હીનમધ્યવિશિષ્ટેષુ ન પક્ષપતિતઃ ।

તત્ર પઞ્ચભિરાકારૈસ્તત્કલ્યાણમિત્રં પ્રસાદપદસ્થિતં ભવતિ યેનૈનં પરે ઽત્યર્થમભિપ્રસીદન્ત્યનુશ્રવેણાપિ શ્રુત્વા પ્રાગેવ સમ્મુખં નિરીક્ષ્ય । ઈર્યાપથસંપન્નો ભવતિ પ્રશાન્તેર્યાપથઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગૈનિર્વિકારઃ । સ્થિતો ભવત્યનુદ્ધતઅચપલકાયવાઙ્મનઃકર્માન્તપ્રચારઃ । નિષ્કુહકશ્ચ ભવતિ ન પરેષાં કુહનાર્થમીર્યાપથં સ્થૈર્યં વા પ્રતિસંખ્યાય કલ્પયતિ । અનીર્ષુકશ્ચ ભવતિ ન પરેષાં ધર્મ્યં કથાં લાભસત્કારં વા આરભ્યામર્ષમુત્પાદયતિ । અપિ તુ સ્વયમધ્યેષ્યમાણો ઽપિ ધર્મકથને પરૈઃ લભમાનો ઽપિ વિપુલં લાભસત્કારં પરમપદિશતિ અશઠેન ચેતસા પ્રસન્નેન । પરેષાં તચ્ચ ધાર્મકથિકત્વં તઞ્ચ લાભસત્કારમારભ્યાનુજનાતિ । યથા સ્વેન લાભસત્કારેણ તુષ્ટો ભવતિ તથા ભૃશતરં પરલાભેન પરસત્કારેણ તુષ્ટો ભવતિ । [સુમનાઃ] સંલિખિતશ્ચ ભવત્યલ્પભાણ્ડો ઽલ્પપરિષ્કારઃ ઉત્પન્નોત્પન્નપરિત્યક્તસર્વોપકરણઃ ।
તત્ર પઞ્ચભિરાકારૈરયં કલ્યાણમિત્રભૂતો બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં વિનેયાનાં કલ્યાણમિત્રકાર્યં કરોતિ । ચોદકો ભવતિ । સ્મારકો ભવતિ । અવવાદકો ભવતિ । અનુશાસકો ભવતિ । ધર્મદેશકો ભવતિ । એષાઞ્ચ પદાનાં વિસ્તરેણ વિભાગો વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા શ્રાવકભૂમાવવવાદાનુશાસનઞ્ચ ભૂયસ્તત ઉત્તરિ વેદિતવ્યં તદ્યથા બલગોત્રપટલે ।
તત્ર ચતુર્ભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રસેવા પરિપૂર્ણા વેદિતવ્યા । કાલેન કાલં ગ્લાનોપસ્થાનસ્વસ્થોપસ્થાન ક્રિયયા પ્રેમગૌરવપ્રસાદોપસંહૃતયા । ( દુત્ત્ 165 ) કાલેન કાલમભિવાદનવન્દનપ્રત્યુત્થાનાઞ્જલિસામિચીકર્મપૂજાક્રિયયા ધર્મચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારદાનપૂજયા ચ । નિશ્રિતસ્ય ચ ધાર્મિકેષ્વર્થસંયોગ-વિયોગેષુ વશવર્તનતયા અવિકમ્પનતયા યથાભૂતત્વાવિષ્કરણતયા । કાલેન ચ ચાજ્ઞામિપ્રાયસ્યોપસંક્રમણપર્યુપાસનપરિપૃચ્છનશ્રવણતયા ।
તત્ર કલ્યાણમિત્રસ્યાન્તિકાદ્ધર્મં શ્રોતુકામેન બોધિસત્ત્વેન પઞ્ચાકારયા સંજ્ઞયા ધર્મઃ શ્રોતવ્યઃ । રત્નસંજ્ઞયા દુર્લભાર્થેન । ચક્ષુઃસંજ્ઞયોદારસહજપ્રજ્ઞાપ્રતિલાભાય હેતુભાવાર્થેન । આલોકસંજ્ઞયા પ્રતિલબ્ધસહજજ્ઞાનચક્ષુષા સર્વાકાર-યથાભૂત-જ્ઞેયસંપ્રકાશનાર્થેન । મહાફલાનુશંસસંજ્ઞયા નિર્વાણસંબોધિનિરુત્તરપદપ્રાપ્તિહેતુભાવાર્થેન । અનવદ્યરતિસંજ્ઞયા દૃષ્ટે ધર્મે ઽપ્રાપ્ત નિર્વાણસંબોધિધર્મયથાભૂતપ્રવિચયશમથવિપશ્યના ઽનવદ્યમહારતિહેતુભાવાર્થે ।
તત્ર બોધિસત્ત્વેન કલ્યાણમિત્રસ્યાન્તિકાદ્ધર્મં શ્રુણ્વતા તસ્મિન્ધર્મભાણકે પુદ્ગલે પઞ્ચસ્થાનેષ્વમનસિકારં કૃત્વા ઽવહિતશ્રોત્રેણ પ્રસન્નમાનસેન ધર્મઃ શ્રોતવ્યઃ । શીલભ્રંશે ઽમનસિકારઃ કરણીયઃ । નૈવં ચિત્તમભિસંસ્કર્તવ્યં દુઃશીલો ઽયમસંવરસ્થઃ નાહમતઃ શ્રોષ્યામિ । કુલભ્રંશે ઽપ્યમનસિકારઃ કરણીયઃ । નૈવં ચિત્તમભિસંસ્કર્તબ્યં નીલકુલો ઽયં નાહમતઃ શ્રોષ્યામિ । રૂપભ્રંશે ઽપ્યમનસિકારઃ કરણીયઃ । નૈવં ચિત્તમભિસંસ્કર્તવ્યં વિરુપો ઽયં નાહમતઃ શ્રોષ્યામિ । વ્યઞ્જનભ્રંશે ઽપ્યમનસિકારઃ કરણીયઃ । નૈવં ચિત્તમભિસંસ્કર્તવ્યમ્ અનભિસંસ્કૃતવાક્યો ઽયં નાહમતઃ શ્રોષ્યામિ । નાન્યત્રાર્થપ્રતિસરણેન ભવિતવ્યં ન વ્યઞ્જનપ્રતિસરણેન । માધુર્યભ્રંશે ઽપ્યમનસિકારઃ કરણીયઃ । નૈવં ચિત્તમભિસંસ્કર્તવ્યં પરુષવાક્યોયં ક્રોધનો ન ચ મધુરં ધર્મં ભાષતે નાહમતઃ શ્રોષ્યામીતિ । ઇત્યેવં પઞ્ચસુ સ્થાનેષ્વમનસિકારં કૃત્વા બોધિસત્ત્વેન સાદરેણ સદ્ધર્મપરિગ્રહઃ કાર્યો ન જાતુ ધર્મઃ પુદ્ગલદોષેણ દુષ્ટો ભવતિ । તત્ર યો ઽસૌ મન્દપ્રજ્ઞો બોધિસત્ત્વઃ પુદ્ગલદોષેષૂપહતચિત્તો ધર્મં નેચ્છતિ શ્રોતું સ આત્મન એવાહિતાય પ્રજ્ઞાપરિહાણાય પ્રતિપન્નો વેદિતવ્યઃ ।
કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વશ્ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ ભાવયતિ । મૈત્રીં કરુણાં મુદિતામુપેક્ષામ્ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સમાસતસ્ત્રિવિધાનિ ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ ભાવયતિ । સત્ત્વાલમ્બનાનિ ધર્માલમ્બનાન્યનાલમ્બનાનિ ચ । યદ્બોધિસત્ત્વસ્ત્રિષુ રાશિષુ સર્વસત્ત્વાનવસ્થાપ્ય સુખિતાન્ દુઃખિતાન્ અદુઃખિતાસુખિતાન્ સત્ત્વાન્ સુખકામાનધિકૃત્ય સુખોપસંહારાધ્યાશયગતેન મૈત્રેણ ચેતસા દશદિશઃ સ્ફરિત્વા સત્ત્વાધિમોક્ષેણ વિહરતિ । ઇયમસ્ય સત્ત્વાલમ્બના મૈત્રી વેદિતવ્યા । યત્પુનઃ ધર્મમાત્રસંજ્ઞી ધર્મમાત્રે સત્ત્વોપચારમાશયતઃ સંપશ્યંસ્તામેવ મૈત્રીં ભાવયતિ । ઇયમસ્ય ધર્માલમ્બના મૈત્રી વેદિતવ્યા । યત્પુનર્ધર્માનપ્યવિકલ્પયંસ્તામેવ મૈત્રીં ભાવયતિ । ઇયમસ્યાનાલમ્બના મૈત્રી વેદિતવ્યા । યથા સત્ત્વાલમ્બના ધર્માલમ્બના ઽનાલમ્બના મૈત્રી એવં કરુણા મુદિતોપેક્ષા અપિ વેદિતવ્યા । તત્ર બોધિસત્ત્વો દુઃખિતાન્ સત્ત્વાનારભ્ય દુઃખાપનયનાધ્યાશયો દશસુ દિક્ષુ કરુણાસહગતં ચિત્તં ભાવયતિ । સાસ્ય કરુણા । સુખિતાન્વા પુનઃ સત્ત્વાનારભ્ય સુખાનુમોદનાધ્યાશયો દસશુ દિક્ષુ મુદિતાસહગતં ચિત્તં ભાવયતિ । સાસ્ય મુદિતા । સ તેષામેવ ત્રિવિધાનાં સત્ત્વાનામદુઃખાસુખિતાના દુઃખિતાનાં સુખિતાનાઞ્ચ યથાક્રમં મોહદ્વેષરાગક્લેશવિવેકાધ્યાશયો દશસુ દિક્ષૂપેક્ષાસહગતં ચિત્તં ભાવયતિ । ઇયમસ્યોપેક્ષા । તત્ર યાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય મૈત્ર્યાદીન્યપ્રમાણાનિ સત્ત્વાલમ્બનાનિ તાન્યન્યતીર્થ્ય સાધારણાનિ વેદિતવ્યાનિ । યાનિ પુનર્ધર્માલમ્બનાનિ તાનિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસાધારણાનિ ન ત્વન્યતીર્થ્યસાધારણાનિ વેદિતવ્યાનિ । યાનિ તુ બોધિસત્ત્વસ્યાનાલમ્બનાન્યપ્રમાણાનિ તાનિ સર્વતીર્થ્ય-શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસાધારણાનિ વેદિતવ્યાનિ । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય ત્રીણ્યપ્રમાણાનિ સુખાધ્યાશયસંગૃહીતાનિ વેદિતવ્યાનિ । મૈત્રી કરુણા મુદિતા ચ । એકમ પ્રમાણં હિતાધ્યાશયસંગૃહીતં વેદિતવ્યં યદુત ઉપેક્ષા । સર્વાણિ ચૈતાન્યપ્રમાણાનિ બોધિસત્ત્વસ્યાનુકમ્પેત્યુચ્યતે । તસ્માત્તૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા અનુકમ્પકા ઇત્યુચ્યન્તે ।

તત્ર દશોત્તરશતાકારં દુઃખં સત્ત્વધાતૌ સંપશ્યન્તો બોધિસત્ત્વાઃ સત્ત્વેષુ કરુણાં ભાવયન્તિ । દશોત્તરશતાકારં દુઃખં કતમત્ । એકવિધં દુઃખમ્ । અવિશેષેણ પ્રવૃત્તિદુઃખમારભ્ય સર્વસત્ત્વાઃ પ્રવૃત્તિપતિતા દુઃખિતાઃ । દ્વિવિધં દુઃખમ્ । છન્દમૂલકં યેષાં [પ્રિયાણાં] વસ્તૂનાં પરિણામાદન્યથીભાવાદ્ દુઃખમુત્પદ્યતે । સમ્મોહવિપાકઞ્ચ દુઃખં યૈસ્તીવ્રૈઃ શારીરૈર્વેદિતૈઃ સ્પૃષ્ટસ્તસ્મિન્નાત્મભાવે અહમિતિ વા મમેતિ વા સમ્મૂઢો ઽત્યર્થં શોચતિ । યેન દ્વિશલ્યાં વેદનાં વેદયતે કાયિકીઞ્ચૈતસિકીઞ્ચ । ત્રિવિધં દુઃખં દુઃખદુઃખતયા સંસ્કારદુઃખતયા વિપરિણામદુઃખતયા ચ । ચતુર્વિધં દુઃખમ્ । વિરહદુઃખં પ્રિયાણાં વિસંયોગાદ્યદુત્પદ્યતે । સમુચ્છેદદુઃખં નિકાયસભાગનિક્ષેપાન્મરણાદ્યદુત્પદ્યતે । સન્તતિદુઃખં મુત્તરત્રમૃતસ્ય જન્મપારંપર્યેણ યદુત્પદ્યતે । અત્યન્તદુઃખમપરિનિર્વાણધર્મકાણાં સત્ત્વાનાં યે પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ । પઞ્ચવિધં દુઃખમ્ । કામચ્છન્દપર્યવસ્થાન પ્રત્યયં વ્યાપાદસ્ત્યાન-મિદ્ધૌદ્ધત્ય-કૌકૃત્ય-વિચિકિત્સા-પર્યવસ્થાનપ્રત્યયઞ્ચ યદ્દૂઃખમ્ । ષડ્વિધં દુઃખમ્ । હેતુદુઃખમાપયહેતુર્નિષેવણાત્ ફલદુઃખમપાયોપપત્તિતઃ । ભોગાન્ પુનરારભ્ય પર્યેષ્ટિદુઃખમારક્ષાદુઃખમતૃપ્તિદુઃખં વિપ્રણાશદુઃખઞ્ચ । તદેતદભિસમસ્ય ષડ્વિધં દુઃખં ભવતિ । સપ્તવિધં દુઃખમ્ । જાતિર્દુઃખં જરાવ્યાધિર્મરણમપ્રિયસંયોગઃ પ્રિયવિનાભાવઃ યદપીચ્છન્પર્યેષમાણો ન લભતે તદપિ દુઃખમ્ । અષ્ટવિધં દુઃખમ્ । શીતદુઃખભુષ્ણદુઃખં જિઘત્સાદુઃખં પિપસાદુઃખમસ્વાતન્ત્ર્યદુઃખમ્ । આત્મોપક્રમદુઃખં તદ્યથા નિગ્રન્થપ્રભૃતીનામ્ । પરોપક્રમદુઃખં તદ્યથા પણિલોષ્ટસંસ્પર્શાદિભિઃ પરતો દંશમશકાદિસંસ્પર્શૈશ્ચ ।
ઈર્યાંપથૈકજાતીયવિહારદુઃખઞ્ચ । નવવિધં દુઃખમ્ । આત્મવિપત્તિદુઃખં પરવિપત્તિદુઃખં [જ્ઞાતિવિપત્તિદુઃખં ભોગવિપત્તિદુઃખમ્] આરોગ્યવિપત્તિદુઃખં શીલવિપત્તિદુઃખં દૃષ્ટિ-[વિપત્તિદુઃખં] દૃષ્ટધાર્મિકદુઃખં સામ્પરાયિકઞ્ચ દુઃખમ્ । દશવિધં દુઃખમ્ । ભોજનકાયપરિષ્કારવૈકલ્યદુઃખં પાનયાનવસ્ત્રાલઙ્કારભાણ્ડોપષ્કરપરિષ્કારવૈકલ્યદુઃખં ગન્ધમાલ્યવિલેપનપરિષ્કારવૈકલ્યદુઃખં નૃત્યગીતવાદિત્રપરિષ્કારવૈકલ્યદુઃખમ્ આલોકપરિષ્કારવૈકલ્યદુઃખં સ્ત્રીપુરુષપરિચર્યાકાયપરિષ્કારવૈકલ્યદુઃખઞ્ચ દશમમ્ પુનરન્યં નવવિધં દુઃખં વેદિતવ્યમ્ । સર્વદુઃખં મહાદુઃખં સર્વતોમુખં દુઃખં વિપ્રતિપત્તિદુઃખં પ્રવૃત્તિદુઃખમકામકારદુઃખં વિઘાતદુઃખમાનુષઙ્ગિકં દુઃખં સર્વાકારઞ્ચ ( દુત્ત્ 168 ) દુઃખમ્ । તત્ર સર્વદુઃખં યત્ પૂર્વહેતુસમુત્પન્નં વર્તમાનપ્રત્યયસમુત્પન્નઞ્ચ । તત્ર મહાદુઃખં યદ્દીર્ઘંકાલિકં પ્રગાઢં ચિત્રં નિરન્તરઞ્ચ । તત્ર સર્વતોમુખં દુઃખં યન્નારકં તૈર્યગ્યોનિકં પ્રેતલૌકિકં સુગતિપર્યાપન્નઞ્ચ । તત્ર વિપ્રતિપત્તિદુઃખં યદ્ દૃષ્ટે વા ધર્મે પરવ્યતિક્રમાત્ પરાપકારકરણાલ્લભતે સમુત્થાપયતિ । વિષમભોજનપરિભોગાદ્ધાતુવૈષમ્યજં દુઃખં સમુત્થાપયતિ । અનયેન વાત્મદૃષ્ટધર્મદુઃખોપક્રમાત્ સ્વયં કૃતં દુઃખં સમુત્થાપયતિ । અયોનિશોમનસ્કાર-તદ્બહુલવિહારિતયા વા ક્લેશોપક્લેશપર્યવસ્થાનદુઃખં પ્રત્યનુભવતિ । કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતબાહલ્યાદ્બા આયત્યામાપાયિકં દુઃખં પ્રત્યનુભવતિ । તત્ર પ્રવૃત્તિદુઃખં યત્ ષડાકારાદનિયમાદુત્પદ્યતે સંસારે સંસરતઃ । આત્મભાવાનિયમાદ્રાજા ભૂત્વા આઢ્યઃ કૃપણો ભવતિ । માતાપિત્રનિયમાત્ પુત્રદારાનિયમાદ્દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયાનિયમાત્
મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતાનિયમાત્ માતાપિતરૌ ભૂત્વા યાવદ્વિસ્તરેણ મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતો ભૂત્વા ઽપરેણ સમયેન સંસરતો વધકો ભવતિ પ્રત્યર્થિકઃ પ્રત્યમિત્રઃ । ભોગાનિયમાચ્ચ સંસારે સંસરન્ મહાભોગો ભૂત્વા પુનરપરેણ સમયેન પરમદરિદ્રો ભવતિ । તત્રાકામકારદુઃખ યદ્દીર્ઘાયુષ્કામસ્ય અકામમલ્પાયુષ્કતયોત્પદ્યતે ।
આભિરુપ્યકામસ્ય ચાકામં વૈરુપ્યતઃ । ઉચ્ચકુલોપપત્તિકામસ્ય ચાકામં નીચકુલોપપત્તિતઃ । ઐશ્વર્યકામસ્યાકામં દારિદ્ર્યોપનિપાતતઃ [મહા-]બલકામસ્ય ચાકામં દૌર્વલ્યોપનિપાતત ઉત્પદ્યતે । જ્ઞેયં જ્ઞાતુકામસ્ય ચાકામં સમ્મોહાજ્ઞાનસમુદાચાર ઉત્પદ્યતે । પરપરાજયકામસ્ય ચાકામં પરાપરાજયાદાત્મપરજયાદ્યદ્દઃખમુત્પદ્યતે । તત્ર વિઘાતદુઃખં યદ્ગૃહિણાઞ્ચ પુત્રદારાદ્યપચયાદ્ યદુત્પદ્યતે । પ્રવ્રજિતાનાઞ્ચ રાગાદિક્લેશોપચયાદ્ યદ્ દુઃખમુત્પદ્યતે । યચ્ચ દુખં દુર્ભિક્ષોપઘાતાદ્વા પરચક્રોપધાતાદ્વા ઽટવીદુર્ગપ્રવેશસમ્બાધ સંકટોપઘાતાદ્વા ઉત્પદ્યતે । યચ્ચ દુઃખં પરાયત્તવૃત્તતયા ઉત્પદ્યતે । યચ્ચ દુઃખંમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવૈકલ્યોપઘાતાદ્ વોત્પદ્યતે । યચ્ચ દુઃખં વધબન્ધનચ્છેદનતાડનપ્રવાસનાદ્યુપદ્યાતાદુત્પદ્યતે । તત્રાનુષઙ્ગિકં દુઃખં યદષ્ટાસુ લોકધર્મેષુ દુઃખં નશન ધર્મકે નષ્ટે ક્ષયધર્મકે ક્ષીણે જરાધર્મકે જીર્ણે વ્યાધિધર્મકે વ્યાધિતે મરણધર્મકે મૃતે ઽલાભતો વા પુનરયશસ્તો વા નિન્દાતો વા યદ્દઃખમ્ । ઇત્યેતદષ્ટવિધં દુઃખં પ્રાર્યનાદુઃખઞ્ચ । ઇદમુચ્યતે આનુષઙ્ગિકં દુઃખમ્ । તત્ર સર્વાકારં દુઃખં ( દુત્ત્ 169 ) યત્પઞ્ચાકારં યથોદ્દિષ્ટસુખવિપક્ષેણ દુઃખં હેતુદુઃખં વેદયિતદુઃખં સુખાભાવમાત્રદુઃખં વેદિતયાનુપચ્છેદદુઃખં નૈષ્ક્રમ્યપ્રવિવેકોપશમસંબોધિસુખવિપક્ષેણ વાગારિકકામધાતુસંયોગજ-વિતર્ક-પૃથગ્જનદુઃખં પઞ્ચમં વેદિતવ્યમ્ । ઇત્યેતચ્ચ પશ્ચવિધં દુઃખમ્ । ઔપક્રમિકમુપકરણવૈકલ્યજં ધાતુવૈષમ્યજં પ્રિયવિપરિણામજં ત્રૈધાતુકાવચરક્લેશપક્ષ્યદોષ્ઠુલ્યદુઃખઞ્ચ પઞ્ચમમ્ । ઇત્યેતત્ પઞ્ચવિધં પૂર્વકં ચૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય દશવિધં દુખં સર્વાકારમિત્યુચ્યતે ।
ઇતિ પૂર્વકઞ્ચ [પઞ્ચપઞ્ચાશદાકારમિદઞ્ચ] પઞ્ચપઞ્ચાશદાકારમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય દશોત્તરશતાકારં દુઃખં ભવતિ બોધિસત્ત્વઃ કરુણાયા આલમ્બનં યેનાલમ્બનેન બોધિસત્ત્વાનાં કરુણોત્પદ્યતે વિવર્ધતે ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ ।
અતશ્ચ મહતો દુઃખસ્કન્ધાદેકાન્નવિંશતિપ્રકારદુઃખાલમ્બના મહાકરુણા પ્રવર્તતે । એકાન્નવિંશતિપ્રકારં દુઃખં કતમત્ । સમ્મોહવિપાકં દુઃખં સંસ્કારદુઃખતાસંગૃહીતં દુઃખમાત્યન્તિકં દુઃખં હેતુદુઃખં જાતિદુઃખં સ્વયંકૃતૌપક્રમિકં દુઃખં શીલવિપત્તિદુઃખં દૃષ્ટિવિપત્તિદુઃખં પૂર્વહેતુકં દુઃખં મહદ્દુઃખં નારકં દુઃખં સુગતિસંગૃહીતં દુઃખં સર્વવિપ્રતિપત્તિજં દુઃખં સર્વપ્રવૃત્તિદુઃખમજ્ઞાનદુઃખમૌપચયિકં દુઃખમાનુષઙ્ગિકં દુઃખં વેદયિતદુઃખં દૌષ્ઠુલ્યદુઃખઞ્ચેતિ ।

તત્ર ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ કરુણા મહાકરુણેત્યુચ્યતે ગમ્ભીરં સૂક્ષ્મં દુર્વિજ્ઞેયં સત્ત્વાનાં દુઃખમાલમ્વ્યોત્પન્ના ભવતિ । દીર્ઘકાલપરિચિતા ચ ભવત્યનેક કલ્પશતસહસ્રાભ્યસ્તા । તીવ્રેણ ચાભોગેનાલમ્બને પ્રવૃત્તા ભવતિ યદ્રૂપેણાભોગેનાયં કરુણાવિષ્ટો બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં દુઃખાપનયનહેતોઃ સ્વજીવિતશતાન્યપિ પરિત્યજેત્ પ્રાગેવૈકં જીવિતં પ્રાગેવ ચ કાયપરિષ્કારમ્ । સર્વદુઃખયાતનાપ્રકારાંશ્ચોદ્વહેત્ । સુવિશુદ્ધા ચ ભવતિ તદ્યથા નિષ્ઠાગતાનાશ્ચ બોધિસત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વભૂમિવિશુદ્ધ્યા તથાગતાનાઞ્ચ તથાગતભૂમિવિશુદ્ધ્યા ।
અનેન ખલુ દશોત્તરેણાકારશતેન યે બોધિસત્ત્વઃ કરુણાં ભાવયન્તિ સત્ત્વેષુ તે સર્વાં બોધિસત્ત્વકરુણાં ભાવયન્તિ । તે પુનઃ ક્ષિપ્રમેવ કરુણાશયશુદ્ધિમધિગચ્છન્તિ શુદ્ધાશયભૂમિપ્રવિષ્ટામ્ । સત્ત્વેષુ ચાત્યર્થં સ્નિગ્ધચિત્તાશ્ચ ભવન્તિ પ્રેમચિત્તાશ્ચ કર્તુકામચિત્તાશ્ચાખિન્નચિત્તાશ્ચ દુઃખોદ્બહનચિત્તાશ્ચ કર્મણ્યવશ્યચિત્તાશ્ચ । ન ચ તથા દુઃખસત્યમભિસમિતવત આર્યશ્રાવકસ્ય નિષ્ઠાગતસ્ય દૂરીભૂતા ( દુત્ત્ 170 ) નિર્વિત્-સહગતા ચિત્તસંતતિઃ પ્રવર્તતે યથા બોધિસત્ત્વસ્યુર સત્ત્વેષુ કરુણાપૂર્વઙ્ગમેન ચિત્તેન દશોત્તરાકારશતપતિતમેતં મહાન્તં દુઃખસ્કન્ધં સંપશ્યતઃ । ન ચ બોધિસત્ત્વ એવં કરુણાપરિભાવિતમાનસઃ કિઞ્ચિદાધ્યાત્મિકબાહ્યં વસ્તુ યન્ન પરિત્યજેત્ । નાસ્તિ તચ્છીલસંવરસમાદાનં યન્ન કુર્યાત્ । નાસ્તિ સ પરાપકારઃ કશ્ચિદ્યન્ન ક્ષમેત્ । નાસ્તિ સ વીર્યારમ્ભો યન્નારભેત । નાસ્તિ તદ્ધ્યાનં યન્ન સમાપદ્યેત । નાસ્તિ સા પ્રજ્ઞા યાં નાનુપ્રવિશેત્ । તસ્માત્તથાગતાઃ પૃષ્ટાઃ સન્તઃ-કુત્ર પ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિરિતિ-સમ્યક્ વ્યાકુર્વાણા વ્યાકુર્વન્તિ કરુણાપ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિરિતિ ।
તત્રૈકૈકમત્ર યથાનિર્દિષ્ટમપ્રમાણ[મપ્રમાણયા] સમૃદ્ધ્યા સમૃદ્ધિં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રવર્તતે । અપ્રમાણેષ્ઠફલપરિગ્રાહકમપ્રમાણૈશ્ચાકારૈરેકાન્તકુશલૈરનવદ્યૈઃ પ્રવર્તતે । એવમપ્રમાણભાવનાનુયુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ચત્વારો ઽનુશંસા વેદિતવ્યાઃ । સાસ્યાપ્રમાણભાવના આદિત એવ પરમદૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય ભવતિ । અપ્રમાણપુણ્યસંભારપરિગ્રહોપચયાય ભવતિ । અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવાશયદૃઢત્વાય ભવતિ । સત્ત્વાનાં ચાર્થે સંસારે સર્વદુઃખોદ્વહનાય ભવતિ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને ષોડશમં પૂજાસેવાપ્રમાણપટલમ્ ।
બોધિપક્ષ્યપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.17)
ઉદ્દાનમ્ ।
હ્રીધૃત્યખેદતા ચૈવ શાસ્ત્ર-લોકજ્ઞતા તથા ।
સમ્યક્ સ્યાત્પ્રતિસરણં તથૈવ પ્રતિસંવિદઃ ॥
સંભારો બોધિપક્ષ્યાશ્ચ શમથશ્ચ વિપશ્યના ।
ઉપાયકુશલત્વઞ્ચ ધારણી પ્રણિધાનતા ।
સમાધયસ્ત્રયો જ્ઞેયા ધર્મોદ્દાનચતુષ્ટયમિતિ ॥
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વાનાં હ્રીવ્યપત્રાપ્યમ્ । તત્ સમાસતો દ્વિવિધં વેદિતવ્યમ્ । સ્વભાવતશ્ચાધિષ્ઠાનતશ્ચ ।
અવદ્યસમુદાચારે આત્મન એવાપ્રતિરૂપતાં વિદિત્વા બોધિસત્ત્વસ્ય લજ્જા હ્રીઃ । તત્રૈવ પરેષાં ભયગૌરવાલ્લજ્જા વ્યપત્રાપ્યમ્ । સા પુનર્લ્લજ્જા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રકૃત્યૈવ તીવ્રા ભવતિ પ્રાગેવાભ્યસ્તા । એવં સ્વભાવતો બોધિસત્ત્વસ્ય હ્રીવ્યપત્રાભ્યં વેદિતવ્યમ્ ।
અધિષ્ઠાનં પુનઃ સમાસતશ્ચતુર્વિધમ્ । બોધિસત્ત્વકરણીયસ્યાનનુષ્ઠાને યા લજ્જા । ઇદં પ્રથમમધિષ્ઠાનમ્ । તથા બોધિસત્ત્વાકરણીયસ્યાનુષ્ઠાને યા લજ્જા । ઇદં દ્વિતીયમધિષ્ઠાનમ્ । તથા બોધિસત્ત્વસ્યાત્મનઃ પ્રતિચ્છન્નપાપતાયાં યા લજ્જા । ઇદં તૃતીયમધિષ્ઠાનમ્ । તથા બોધિસત્ત્વસ્ય કૌકૃત્યે સમુત્પન્ને સપ્રતિસરણે આનુષઙ્ગિકે યા લજ્જા । ઇદં ચતુર્થમધિષ્ઠાનમ્ । એવમધિષ્ઠાનતો વેદિતવ્યમ્ ।

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય ધૃતિબલાધાનતા । સાપિ દ્વિવિધા દ્રષ્ટવ્યા । સ્વભાવતશ્ચાધિષ્ઠાનતશ્ચ ।
ક્લિષ્ટચિત્તસન્નિયચ્છનતા ક્લેશવશા[ન]નુયાયિતા દુઃખાધિવાસનશીલતા વિચિત્રપ્રભૂતોદ્રિક્તૈરપિ ભયભૈરવૈરામુખૈઃ સમ્યક્ પ્રયોગાવિકમ્પનતા પ્રકૃતિસત્ત્વયોગાત્ પ્રતિસંખ્યાનાદ્વા ધીરતા । ઇતીયં ધૃતિબલાધાનતા સ્વભાવતો વેદિતવ્યા ।
અસ્યાઃ ખલુ બોધિસત્ત્વાનાં ધૃતિબલાધાનતાયાઃ સમાસતઃ પઞ્ચવિધમધિષ્ઠાનં વેદિતવ્યમ્ । વિચિત્રઃ સંસારદુઃખોપનિપાતો વિચિત્રા વિનેયકૃતા વિપ્રતિપત્તિઃ । દીર્ઘકાલિકઃ સત્ત્વાનામર્થે સંસારાભ્યુપગમઃ । પરવાદિભિરાકલનાનુયોગો મહત્યાઞ્ચ પરિષદિ ધર્મદેશના । સર્વબોધિ [સત્ત્વ-]શિક્ષા[પદા]ભ્યુપગમઃ । ઉદારગંભીરધર્મશ્રવણઞ્ચ પઞ્ચમમધિષ્ઠાનં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર પઞ્ચભિઃ કારણૈરપરિખિન્નમાનસતા બોધિસત્ત્વાનાં સર્વસમ્યક્ પ્રયોગેષુ વેદિતવ્યા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃત્યા બલવાન્ ભવતિ યેન ન પરિખિદ્યતે । પુનઃ સૈવાખિન્નમાનસતા ઽનેન પુનઃ પુનરભ્યસ્તા ભવતિ યેન ન પરિખિદ્યતે । પુનરુપાયપરિગૃહીતેનવીર્યાંરમ્ભેણ પ્રયુક્તો ભવતિ યેન પૌર્વાપર્યેણ વિશેષં સમનુપશ્યન્ ન પરિખિદ્યતે । તીવ્રેણ ચ પ્રજ્ઞાપ્રતિસંખ્યાનબલેન સમન્વાગતો ભવતિ યેન ન પરિખિદ્યતે । તીવ્રઞ્ચાસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષુ કારુણ્યચિત્તમનુકમ્પાચિત્તં સતતસમિતં પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ યેન ન પરિખિદ્યતે ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય શાસ્ત્રજ્ઞયા । ઇહ બોધિસત્ત્વેન પઞ્ચવિધાસ્થાનાન્યારભ્ય નામકાય-પદકાય-વ્યઞ્જનકાય-પ્રતિસંયુક્તો ધર્મઃ પરતઃ સુગૃહીતો ભવતિ । વચસા ચ સુપરિચિતઃ । તસ્યૈવ ચ ધર્મસ્યાર્થઃ પરતો વા સુશ્રુતો ભવતિ । સ્વયં વા સુવિચિ[ન્તિ]તો ભવતિ સ્વભ્યૂહિતઃ । એવમપિ ચ ધર્મજ્ઞેનાર્થજ્ઞેન બોધિસત્ત્વેન તસ્યૈવ ચ ધર્મસ્યાર્થસ્યાવિસ્મરણાય પ્રયોગો ઽનિરાકૃતો ભવત્યન્યસ્ય ચાભિનવસ્યાભિનવસ્યોત્તરોત્તરસ્ય ધર્માર્થવિશેષસ્ય જ્ઞાનાય । શ્રુતચિન્તાનિષ્ઠાગતેનાપિ ચાનેન કાલાન્તરકૃતઃ પરિપાકઃ પ્રસાદઃ તસ્મિન્ધર્મે ચાર્થે ચ પ્રતિલબ્ધો ભવતિ । એભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વસ્યાપ્રમાણા પરિપૂર્ણા અવિપરીતા ચ શાસ્ત્રજ્ઞતા વેદિતવ્યા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય લોકજ્ઞતા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વલોકમારભ્યૈવં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ-કૃચ્છ્રં વતાયં લોક આપન્નો યદુત જાયતે ઽપિ જીર્યતે ઽપિ મ્રિયતે ઽપિ ચ્યવતેપ્યુપપદ્યતેપ્યથ ચ પુનરમી સત્ત્વા જરામરણસ્યોત્તરિ નિઃસરણં યથાભૂતં [ન] પ્રજાનન્તીતિ । પુનઃ સત્ત્વલોકસ્યૈવ કષાયોત્સદકાલતાઞ્ચ યથાભૂતં ( દુત્ત્ 173 ) પ્રજાનાતિ । નિષ્કષાયાનુત્સદકષાયકાલતાઞ્ચ યદુત પઞ્ચકષાયાનારભ્ય આયુષ્કષાયં [સત્ત્વકષાયં] ક્લેશકષાયં કલ્પકષાયમ્ । તદ્યથા એતર્હ્યલ્પં જીવિતં મનુષ્યાણાં યશ્ચિરં જીવતિ સ વર્ષશતમ્ । તદ્યથૈતર્હિ સત્ત્વા યદ્ભૂયસા [અ]માતૃજ્ઞા અપિતૃજ્ઞા અશ્રામણ્યા અબ્રાહ્મણ્યા ન કુલજ્યેષ્ઠાપચાયકા નાર્થકરા ન કૃત્યકરા ન ઇહ લોકે ન પરલોકે અવદ્યે ભયદર્શિનો ન દાનાનિ દદતિ ન પુણ્યાનિ કુર્વન્તિ નોપવાસમુપવસન્તિ ન શીલં સમાદાય વર્તન્તે । તદ્યથૈતર્હિ યદ્ભૂયસા ઽધર્મરાગાશ્ચ વિષમલોભાશ્ચ શસ્ત્રાદાનદણ્ડાદાનકલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદશાઠ્યવઞ્ચનનિકૃતિમૃષાવાદમિથ્યાધર્મસંગૃહીતા અનેકવિધાઃ પાપકા અકુશલા ધર્માઃ પ્રજ્ઞાયન્તે । તદ્યથૈતર્હિ સદ્ધર્મપ્રલોપાય સદ્ધર્માન્તર્ધાનાય સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકાણિ પ્રભૂતાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ મિથ્યાધર્માર્થ-સન્તીરણાપૂર્વિકાણિ । તદ્યથા એતર્હિ દુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પસમાસન્નાનિ પ્રચુરાણિ દુર્ભિક્ષાણ્યુપલભ્યન્તે । રોગાન્તરકલ્પસમાસન્નાશ્ચ રોગાશ્ચ પ્રચુરા ઉપલભ્યન્તે ।
શસ્ત્રાન્તરકલ્પસમાસન્નાશ્ચ પ્રચુરાઃ શસ્ત્રકાઃ પ્રાણાતિપાતા ઉપલભ્યન્તે । ન તુ તથા પૂર્વમાસીત્ । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વલોકમારભ્ય લોકજ્ઞો ભવતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વો ભાજનલોકસ્ય સંવર્તવિવર્તં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ યથા ભાજનલોકઃ સંવર્તતે વિવર્તતે ચ । પુનર્બોધિસત્ત્વો લોકઞ્ચ [લોક]સમુદયઞ્ચ લોકનિરોધઞ્ચ લોકસમુદયગામિનીઞ્ચ પ્રતિપદં લોકનિરોધગામિનીઞ્ચ પ્રતિપદં લોકસ્યાસ્વાદમાદીનવઞ્ચ નિઃસરણઞ્ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ ચક્ષુર્યાવન્મનઃ અરૂપિણશ્ચ સ્કન્ધાંશ્ચાતુર્મહાભૌતિકઞ્ચ પુરુષસ્ય સમુચ્છ્રયમેતાવન્મનુષ્યત્વમિત્યુચ્યતે । તત્ર યા સંજ્ઞા આત્મા વા સત્ત્વો વેતિ સંજ્ઞામાત્રમેવૈતત્ । તત્ર યા પ્રતિજ્ઞા અહં ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યામિ યાવન્મનસા ધર્માન વિજાનામીતિ પ્રતિજ્ઞામાત્રમેવ તત્ । તત્ર યો વ્યવહાર ઇત્યપિ સ આયુષ્માનેવંનામા એવંજાતીય એવંગોત્ર એવમાહાર એવં સુખદુઃખપ્રતિસંવેદી એવં દીર્યાયુરેવં ચિરસ્થિતિક એવમાયુષ્પર્યન્ત ઇતિ વ્યવહારમાત્રમેવૈતદિતિ સર્વં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇતિ હિ સ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વલોકપ્રવૃત્તિઞ્ચ ભાજનલોકપ્રવૃત્તિઞ્ચ અષ્ટાકારલોકોપપરીક્ષાર્થઞ્ચ [લોકપરમાર્થં ચ] યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તસ્માલ્લોકજ્ઞૈત્યુચ્યતે । પુનર્બોધિસત્ત્વો વૃદ્ધતરકં ગુણપ્રતિવિશિષ્ટતરકં દૃષ્ટ્વા સમ્યક્ સંભાષયત્યુત્થાયાસનેનોપનિમન્ત્રયતિ ( દુત્ત્ 174 ) અભિવાદનવન્દનપ્રત્યુત્થાનાઞ્જલિસામીચીકર્મ પ્રવર્તયતિ । તુલ્યં વા પુનર્વયસા ગુણૈશ્ચ દૃષ્ટ્વા સમ્યગાલપતિ પ્રતિસમોદયતિ શ્લક્ષ્ણૈર્મધુરૈર્વચનપથૈઃ । ન ચાનેન સહ માનમાશ્રિત્યાત્માન પરિતુલયતિ । હીનં વા પુનર્વયસા ગુણૈશ્ચ દૃષ્ટ્વા શક્ત્યા ગુણાધાનમારભ્ય પ્રોત્સાહયતિ । ભૂતઞ્ચાસ્ય ગુણં સ્વલ્પમપ્યુદ્ભાવયતિ । ભૂતઞ્ચ દોષં પ્રતિચ્છાદયતિ । ન વિવૃણોતિ યેનાસ્ય સ્યાન્મંકુભાવઃ । ન ચૈનમવમન્યતે । નાપ્યર્થિકં કેનચિદ્ધર્મામિષેણ તં જ્ઞાત્વા વિમુખો ભવતિ ભૃકુટીકૃતઃ । નાપિ ચૈનં સ્ખલિતે ઽવહસતિ । નાપિ વિનિપતિતં પરિભવતિ । તથા સર્વેષામેવ હીનતુલ્યવિશિષ્ટાનાં સત્ત્વાનાં પૂર્વાભિભાષી ચ ભવતિ । એહિ સ્વાગતવાદી સમ્યક્ પ્રતિશામકશ્ચ સમ્યગ્ધર્મામિષાભ્યાં યથાશક્ત્યા સંગ્રાહકશ્ચ । નાપિ ચ સત્ત્વેષુ કુટિલગામ્ભીર્યોપેતો ભવતિ ન ગર્વિતઃ કેનચિદેવોચ્છ્રયવિશેષેણ । યથોપાત્તં સત્ત્વં સર્વોપકરણૈરપિ નાધ્યુપેક્ષતે ગ્લાનં વા સ્વસ્થં વા આનુલોમિકેન ચ કાયવાક્કર્મણા । યથા સંસ્તુતં તથૈવાસંસ્તુતં સર્વં મિત્રસખા ચ ભવતિ વિગતપ્રત્યર્થિકઃ । સર્વેષાઞ્ચાનાથાનામપ્રતિસરણાનાં સત્ત્વાનાં યથાશક્ત્યા યથાબલં ચાર્થક્રિયાં કરોતિ । ન ચ કેનચિત્ પર્યાયેણ પરેષાં દુઃખદૌર્મનસ્યમુપસંહરતિ કચ્ચિદેષાં મુહૂર્તમપ્યસ્પર્શવિહારો ભવત્વિતિ । એતમેવ પ્રત્યયં કૃત્વા પરિહસન્નપિ પરૈઃ સહ યુક્તપરિહાસો ભવતિ નાયુક્તપરિહાસઃ ।

અસત્યવચનાનિ ચ ન કથયત્યપિ નિરત્યયૈઃ પરમવિશ્રમ્ભોપગતૈર્વયસ્યકૈઃ । ન ચ ચિરં પરેષાં ક્રુધ્યતિ । ક્રોદ્ધો ઽપિ ચ પરેષાં ન મર્માણિ કીર્તયતિ । પરૈશ્ચ કાયેન વાચા વાહતઃ સન્ પ્રતિસંખ્યાય ધર્મતાં વા પ્રતિસરતિ આત્માનમેવ વા ઽપરાધિકં પશ્યતિ । સ્થિરચિત્તશ્ચ ભવત્યચલઃ । સ્થિરકાયવાઙ્મનઃપ્રચારશ્ચતુર્દશમલકર્માપગતશ્ચ ભવતિ । ષડ્દિગ્ભાગપ્રતિચ્છન્નઃ ચતુઃપાપમિત્રપરિવર્જિતઃ । ચતુઃકલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતઃ । એતચ્ચ યથાસૂત્રમેવ સર્વં વેદિતવ્યમ્ । દૃષ્ટધર્મહિતાર્થં વા ભોગપ્રતિસંયુક્તમારભ્ય ઉત્થાનસંપન્નો ભવત્યારક્ષાસંપન્નઃ સમજીવી । ચ લૌકિકેષુ ચ શિલ્પકર્મસ્થાનેષુ કૌશલ્યપ્રાપ્તઃ । અશઠશ્ચ ભવત્યમાયાવી ન પરવઞ્ચનશીલઃ । હ્રીમાંશ્ચ ભવત્યવદ્યસમુદાચારિષુ । ચારિત્રસમ્પન્નશ્ચ ( દુત્ત્ 175 ) ભવતિ તદ્ગુરૂકશ્ચારિત્રરક્ષકઃ । નિક્ષિપ્તસ્ય વિશ્વાસેન પરદ્રવિણસ્ય ન દ્રોગ્ધા ભવતિ । ઉપાત્તસ્ય પરત ઋણસ્ય ન વિસંવાદયિતા ભવતિ । દાયાદસ્ય ચ ન પરિવઞ્ચયિતા ભવતિ । રત્નં વા રત્નસમ્મતમુપાદાય યાવત્ કાર્ષાપણે ઽપિ સમ્મૂઢાનાં ન વિપ્રલમ્ભયિતા ભવતિ વિપ્રલોભ્યૈનામ્ । તથા લૌકિકીષુ વ્યવહારનીતિષુ લૌકાનુગ્રહકારિષુ પટુર્ભવતિ । તેષુ ચ તેષ્વર્થકરણીયેષુ પરૈરાયાચિતઃ સન્ સહાયીભાવં ગચ્છતિ ન વિકમ્પતે નાન્યેનાન્યં પ્રતિસરતિ । સુસંપ્રયુક્ત-કર્માન્તશ્ચ ભવતિ ન કુપ્રયુક્ત-કર્માન્તઃ । રાજ્યં વા પુનઃ કારયન્ ધર્મેણ કારયતિ નાઘર્મેણ । ન ચ દણ્ડરુચિર્ભવતિ । દૌઃશીલ્યાચ્ચ મહાજનકાયં વ્યાવર્તયિત્વા શીલેસુ સમાદાપયતિ । તથાર્યૈરષ્ટાભિર્વ્યવહારૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । દૃષ્ટે દૃષ્ટવાદિતયા શ્રુતે મતે વિજ્ઞાતે વિજ્ઞાતવાદિતયા અદૃષ્ટે ઽદૃષ્ટવાદિતયા અશ્રુતે ઽમતે ઽવિજ્ઞાતે અવિજ્ઞાતવાદિતયા ઇત્યેભિરેવં ભાગીયૈર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો યથા લોકે વિજ્ઞાતવ્યો યથા લોકે વર્તિતવ્યં તત્સર્વં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ તસ્માલ્લોકજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વશ્ચતુર્ષુ પ્રતિસરણેષુ પ્રયુજ્યતે । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ અર્થાર્થી પરતો ધર્મં શ્રુણોતિ ન વ્યઞ્જનાભિસંસ્કારાર્થી । સો ઽર્થાર્થી ધર્મં શુણ્વન્ ન વ્યઞ્જનાર્થી પ્રાકૃતયાપિ વાચા ધર્મં દેશયમાનમર્થપ્રતિસરણો બોધિસત્ત્વઃ સત્કૃત્ય શૃણોતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ કાલાપદેશઞ્ચ [મહાપદેશઞ્ચ] યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રજાનન્ યુક્તિપ્રતિશરણો ભવતિ ન સ્થવિરેણાભિજ્ઞાતેન વા પુદ્ગલેન તથાગતેન વા [સંઘેન વા] ઇમે ધર્મા ભાષિતા ઇતિ પુદ્ગલપ્રતિસરણો ભવતિ । સ એવં યુક્તિપ્રતિસરણો ન પુદ્ગલપ્રતિસરણસ્તત્ત્વાર્થાત્ ન વિચલતિ । અ-પરપ્રત્યયશ્ચ ભવતિ ધર્મેષુ પુનર્બોધિસત્ત્વસ્તથાગતે વિવિષ્ટશ્રદ્ધો નિવિષ્ટપ્રસાદ એકાન્તિકો વચસ્યભિપ્રસન્નસ્તથાગત-નીતાર્થં સૂત્રં પ્રતિસરતિ ન નેયાર્થમ્ । નીતાર્થં સૂત્રં પ્રતિસરન્ અસંહાર્યો ભવત્યસ્માદ્ધર્મવિનયાત્ । તથાહિ નેયાર્થસ્ય સૂત્રસ્ય નાનામુખપ્રકૃતાર્થવિભાગો ઽનિશ્ચિતઃ સંદેહકરો ભવતિ । સચેત્પુનર્બોધિસત્ત્વો નીતાર્થે ઽપિ સૂત્રે ઽનૈકાન્તિકઃ સ્યાદેવમસૌ સંહાર્યઃ સ્યાદસ્માદ્ધર્મવિનયાત્ । પુનર્બોધિસત્ત્વો ઽધિગમજ્ઞાને સારદર્શી ભવતિ ન શ્રુતચિન્તાધર્માર્થવિજ્ઞાનમાત્રકે । સ યદ્ભાવનામયેન જ્ઞાનેન જ્ઞાતવ્યં ન તચ્છક્યં શ્રુતચિન્તાવિજ્ઞાનમાત્રકેણ વિજ્ઞાતુમિતિ ( દુત્ત્ 176 ) વિદિત્વા પરમગમ્ભીરાનપિ તથાગતભાષિતાન્ધર્માન્ શ્રુત્વા ન પ્રતિક્ષિપતિ નાપવદતિ । એવં હિ બોધિસત્ત્વશ્ચતુર્ષુપ્રતિસરણેષુ પ્રયુજ્યતે । એવઞ્ચ પુનઃ સુપ્રયુક્તો ભવતિ । તત્રૈષુ ચતુર્ષુ પ્રતિસરણેષુ સમાસતશ્ચતુર્ણાં પ્રામાણ્યં સંપ્રકાશિતમ્ । ભાષિતસ્યાર્થસ્ય યુક્તેઃ શાસ્તુઃ ભાવનામયસ્ય ચાધિગમજ્ઞાનસ્ય । સર્વૈશ્ચ [પુનશ્ચ]તુર્ભિઃ પ્રતિસરણૈઃ સમ્યક્પ્રયોગસમારમ્ભગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાવિભ્રાન્તનિર્યાણમભિદ્યોતિતં ભવતિ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય ચતસ્રો બોધિસત્ત્વપ્રતિસંવિદઃ । યત્સર્વધર્માણાં સર્વપર્યાયેષુ યાવદ્ભાવિકતયા યથાવદ્ભાવિકતયા ચ ભાવનામયમસક્તમવિવર્ત્યં જ્ઞાનમ્ । ઇયમેષાં ધર્મપ્રતિસંવિત્ । યત્પુનઃ સર્વધર્માણામેવ સર્વલક્ષણેષુ યાવદ્ભાવિકતયા યથાવદ્ભાવિકતયા ચ ભાવનામયમસક્તમવિવર્ત્યં જ્ઞાનમ્ । ઇયમેષામર્થપ્રતિસંવિત્ । યત્પુનઃ સર્વધર્માણામેવ સર્વનિર્વચનેષુ યાવદ્ભાવિકતયા યથાવદ્ભાવિકતયા ચ ભાવનામયમસક્તમવિવર્ત્યં જ્ઞાનમ્ । ઇયમેષાં નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ । યત્પુનઃ સર્વધર્માણામેવ સર્વપ્રકારપદપ્રભેદેષુ યાવદ્ભાવિકતયા યથાવદ્ભાવિકતયા ચ ભાવનામયમસક્તમવિવર્ત્યં જ્ઞાનમ્ । ઇયમેષાં પ્રતિભાનપ્રતિસંવત્ । એતાશ્ચતસ્રો બોધિસત્ત્વપ્રતિસંવિદો નિશ્રિત્યો ઽપ્રમેયં બોધિસત્ત્વાનાં પઞ્ચસ્થાનકૌશલ્યં વેદિતવ્યમ્ । સ્કન્ધકૌશલ્યં ધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યઞ્ચ । એભિશ્ચતુર્ભિરાકારૈઃ । સર્વધર્મા બોધિસત્ત્વેન સ્વયઞ્ચ સ્વભિસંબુદ્ધા ભવન્તિ । પરેષાઞ્ચ સુપ્રકાશિતાઃ । અત ઉત્તરિ સ્વયમભિસંબોધો નાસ્તિ કુતઃ પુનઃ પરેષાં પ્રકાશના ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસંભારઃ । સ દ્વિવિધો દ્રષ્ટવ્યઃ । પુણ્યસંભારો જ્ઞાનસંભારશ્ચ । તસ્ય પુનર્દ્વિવિધસ્યાપિ સંભારસ્ય વિસ્તરવિભાગો વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા સ્વપરાર્થપટલે । સ પુનઃ પુણ્યજ્ઞાનસંભારો બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમે કલ્પાસંખ્યેયે મૃદુર્વેદિતવ્યો દ્વિતીયે મધ્યસ્તૃતીયે ઽધિમાત્રો વેદિતવ્યઃ ।
કથં બોધિસત્ત્વઃ સપ્તત્રિંસત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ યોગં કરોતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વશ્ચતસ્રો બોધિસત્ત્વપ્રતિસંવિદો નિશ્રિત્યોપાય-પરિગૃહીતેન જ્ઞાનેન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ધર્માન્યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ન ચૈતાન્ સાક્ષાત્કરોતિ । સ ( દુત્ત્ 177 ) દ્વિવિધેનાપિ યાનનયેન તાન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ શ્રાવકયાનનયેન ચ મહાયાનનયેન ચ । તત્ર શ્રાવકયાનનયેન યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તદ્યથા શ્રાવકભૂમૌ સર્વં યથા નિર્દિષ્ટં વેદિતવ્યમ્ । કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વો મહાયાનનયેન

સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ કાયે કાયાનુદર્શી વિહરન્ નૈવ કાયં કાયભાવતો વિકલ્પયતિ । નાપિ સર્વેણ સર્વમભાવતઃ । તઞ્ચ કાયનિરભિલાપ્યસ્વભાવધર્મતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇયમસ્ય પરમાર્થિકી કાયે કાયાનુપશ્યના સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । સંવૃતિનયેન પુનર્બોધિસત્ત્વસ્યાપ્રમાણવ્યવસ્થાન-નયજ્ઞાનાનુગતં કાયે કાયાનુપશ્યના સ્મૃત્યુપસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । યથા કાયે કાયાનુપશ્યના સ્મૃત્યુપસ્થાનં એવમવશિષ્ટાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ અવિશિષ્ટાશ્ચ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા વેદિતવ્યાઃ । સ નૈવ કાયાદીન્ધર્માન્ દુઃખતો વા વિકલ્પયતિ સમુદયતો વા । નાપિ તત્કૃતં પ્રહાણં નિરોધતઃ કલ્પયતિ । નાપિ તત્પ્રાપ્તિહેતું માર્ગતઃ કલ્પયતિ । નિરભિલાપ્યસ્વભાવધર્મતયા ચ દુઃખધર્મતાં સમુદયધર્મતાં નિરોધધર્મતાં માર્ગધર્મતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇયમસ્ય પારમાર્થિકી બોધિપક્ષ્યભાવના-સન્નિશ્રયેણ સત્યભાવના ભવતિ । સંવૃત્ત્યા પુનરપ્રમાણવ્યવસ્થાન-નયજ્ઞાનાનુગતા બોધિસત્ત્વસ્ય સત્યાલમ્બનભાવના દૃષ્ટવ્યા ।
તત્ર યા બોધિસત્ત્વસ્યૈષા ધર્માણામેવમવિકલ્પના સો ઽસ્ય શમથો દ્રષ્ટવ્યઃ । યચ્ચ તદ્યથાભૂતજ્ઞાનં પારમાર્થિકં યચ્ચ તદપ્રમાણ-વ્યવસ્થાનનયજ્ઞાનં ધર્મેષુ ઇયમસ્ય વિપશ્યના દ્રષ્ટવ્યા ।
તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય સમાસતશ્ચતુરાકારઃ શમથો વેદિતવ્યઃ । પારમાર્થિકસાઙ્કેતિક-જ્ઞાનપૂર્વઙ્ગમઃ પારમાર્થિકસાંકેતિક-જ્ઞાનફલં સર્વપ્રપઞ્ચસંજ્ઞાસુ અનાભોગવાહનઃ તસ્મિંશ્ચ નિરભિલાપ્યે વસ્તુમાત્રૈ નિર્નિમિત્તતયા ચ નિર્વિકલ્પચિત્તાશાન્ત્યા સર્વધર્મસમતૈકરસગામી । એભિશ્ચતુર્ભિરાકારૈબોધિસત્ત્વાનાં શમથમાર્ગઃ પ્રવર્તતે યાવદનુત્તર-સમ્યક્સંબોધિજ્ઞાનદર્શન-પરિનિષ્પત્તયે સમુદાગમાય ।
તત્ર બોધિસત્ત્વાનાં સમાસતશ્ચતુરાકારૈવ વિપશ્યના વેદિતવ્યા । એતચ્ચતુરાકાર-શમથપૂર્વઙ્ગમા સર્વધર્મેષુ સમારોપાસદ્ગ્રાહાન્તવિવર્જિતા અપવાદાસદ્ગ્રાહાન્તવિવર્જિતા અપ્રમાણધર્મપ્રભેદવ્યવસ્થાન-નયાનુગતા ચ વિપશ્યના । એભિશ્ચતુર્ભિરાકારૈ ર્બોધિસત્ત્વાનાં વિપશ્યનામાર્ગઃ પ્રવર્તતે યાવદનુત્તર-સમ્યક્સંબોધિજ્ઞાનિદર્શન-[પરિ]નિષ્પત્તયે ( દુત્ત્ 178 ) સમુદાગમાય । ઇતીયં બોધિસત્ત્વાનાં શમથવિપશ્યના સમાસનિર્દેશતઃ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વાનામુપાયકૌશલ્યમ્ । તત્સમાસતો દ્વાદશાકારમ્ । અધ્યાત્મ-બુદ્ધધર્મસમુદાગમમારભ્ય [ષડ્વિધમ્ ।] બહિર્ધા-સત્ત્વપરિપાકમારભ્ય ષડ્વિધમેવ ।
અધ્યાત્મ-બુદ્ધધર્મસમુદાગમમારભ્ય ષડ્વિધમુપાયકૌશલ્યં કતમત્ । યા બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વેષુ કરુણાસહગતા અપેક્ષા યચ્ચ સર્વસંસ્કારેષુ યથાભૂતસર્વપરિજ્ઞાનં યા ચાનુત્તરસમ્યક્સંબોધિજ્ઞાને સ્પૃહા । યચ્ચ સત્ત્વાપેક્ષાં નિશ્રિત્ય સંસારાપરિત્યાગઃ યા ચ સંસ્કારેષુ યથાભૂતપરિજ્ઞાનં નિશ્રિત્યાસંક્લિષ્ટચિત્તસ્ય સંસારસંસૃતી । યા ચ બુદ્ધજ્ઞાને સ્પૃહા નિશ્રિત્યોત્તપ્તવીર્યતા । ઇદમધ્યાત્મબુદ્ધધર્મંસમુદાગમમારભ્ય ષડિવધમુપાયકૌશલ્યં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કતમદ્બહિર્ધા-સત્ત્વપરિપાકમારભ્ય ષડ્વિધમુપાયકૌશલ્યમ્ । યેનોપાયકૌશલ્યેન બોધિસત્ત્વઃ પરાત્તાનિ કુશલમૂલાનિ અપ્રમાણફલતાયામુપનયતિ । તથાલ્પકૃચ્છ્રેણ વિપુલાન્યપ્રમાણાનિ કુશલમૂલાનિ સમાવર્તયત્યુપસંહરતિ । તથા બુદ્ધશાસનપ્રતિહતાનાં સત્ત્વાનાં પ્રતિઘાતમપનયતિ । મધ્યસ્થાનવતારયતિ । અવતીર્ણાન્ પરિપાચયતિ । પરિપક્વાન્ વિમોચયતિ ।
કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનાં પરીત્તાનિ કુશલમૂલાનિ અપ્રમાણફલતાયામુપનયતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વો યત્ કિંચિત્ સત્ત્વં પ્રત્યવરમપિ વસ્ત્વન્તતઃ સક્તુપ્રસૃતં પ્રત્યવર એવ ક્ષેત્રે પ્રદાપયતિ અન્તતસ્તિર્યગ્યોનિગતે ઽપિ પરીત્તં તચ્ચ પ્રાણિભૂતે દાપયિત્વા ચાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંમ્બોધૌ પરિણામયતિ । એવં તત્કુશલમૂલં વસ્તુતો ઽપિ ક્ષેત્રતો ઽપિ પરીત્તં તચ્ચ પરિણામના-વશેનાપ્રમાણફલતયામુપનીતં ભવતિ
કથં ચ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામલ્પકૃચ્છ્રેણ વિપુલાન્યપ્રમાણાનિ કુશલમૂલાનિ સંજનયતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વો મિથ્યા-માસોપવાસાનશનાદ્યધિમુક્તાનાં સત્ત્વાનામાર્યાષ્ટાઙ્ગમુપવાસં વ્યપદિશતિ । તસ્માદ્વિચ્છન્દયતિ કૃચ્છ્રાદનિષ્ટફલાદુપવાસાત્ । તસ્મિન્નકૃચ્છ્રસમાદાને મહાફલે ચોપવાસે સમાદાપયતિ । તથા આત્મક્લમથયોગમનુયુક્તાનાં મોક્ષકામાનાં મિથ્યાપ્રયુક્તાનાં [સત્ત્વાનાં] ( દુત્ત્ 179 ) મધ્યમાં પ્રતિપદમન્તદ્વયવિગતાં વ્યપદિશતિ તસ્યાં ચાવતારયતિ । તથા સ્વર્ગકામાનાં [સત્ત્વાનાં] મિથ્યાપ્રયુક્તાનામગ્નિપ્રવેશાતટપ્રપાતા ઽનશનસ્થાનાદિભિઃ સમ્યગ્ધ્યાનં દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય ચાયત્યાં અકૃછ્રેણ સહૈવ સુખેન સહ સૌમનસ્યેન સ્વર્ગોપપત્તયે વ્યપદિશતિ । પુનર્વૈદિકમન્ત્રોદ્દેશસ્વાધ્યાયશુદ્ધિનિષ્ઠાગમનાધિમુક્તાન્ બુદ્ધવચનોદ્દેશસ્વાધ્યાયક્રિયાયામર્થચિન્તાયાઞ્ચ સમાદાપયતિ । પુનર્ગમ્ભીરાંસ્તથાગતભાષિતાન્ શૂન્યતાપ્રતિસંયુક્તાન્ધર્માન્ તથા તથા ઉત્તાનીકરોતિ સંપ્રકાશયતિ યથા પરે શ્રુત્વા તીવ્રઞ્ચ સંવેગમુત્પાદયન્તિ તીવ્રં ચ પ્રસાદમ્ । તદેકક્ષણિકમપિ સંવેગપ્રસાદસહગતં ચિત્તં વિપુલ[કુશમૂલ]સંગ્રહે સંખ્યાં ગચ્છતિ પ્રાગેવ પ્રાબન્ધિકમ્ । પુનર્બોધિસત્ત્વો યાનિ કાનિચિન્માલ્યાનિ ગન્ધજાતાનિ ચ લોકે વિવિધાનિ પ્રવરાણિ પ્રણીતાનિ તૈઃ પ્રસાદસહગતેનાધ્યાશયેન બુદ્ધધર્મસંઘ[ત્રિ]રત્નપૂજામધિમુચ્યતે પરાંશ્ચાધિમોચયતિ દશસુ દિક્ષુ । પુનઃ સર્વા દિશસ્તેનૈવ પ્રસાદસહગતેનાધ્યાશયેન સ્ફરિત્વા સર્વાં ત્રિરત્નપૂજામભ્યનુમોદતે પરાંશ્ચાભ્યનુમોદયતિ । પુનર્બુદ્ધાનુસ્મૃતિં સતતસમિતં ભાવયતિ પરેષાઞ્ચ સમાદાપયતિ ધર્માનુસ્મૃતિં સંઘાનુસ્મૃતિં યાવદ્દેવતાનુસ્મૃતિમ્ । પુનર્મનોજલ્પૈસ્ત્રિરત્ન-નમસ્ક્રિયયા અબન્ધ્યં કાલં કરોતિ કારયતિ ચ । પુનઃ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વપુણ્યમનુમોદતે અનુમોદયતિ ચ । પુનઃ સર્વસત્ત્વાનાં વિપુલકરુણાનુપ્રવિષ્ટેનાધ્યાશયેન સર્વદુઃખમાત્મનિ સંપ્રતીચ્છતિ । તત્રૈવ પરં સમાદાપયતિ । પુનરતીતપ્રત્યુત્પન્નાનિ સર્વ-સ્ખલિતાનિ સર્વવ્યતિક્રમાંશ્ચ કલ્યાણેન શિક્ષાકામાનુગતેન ચેતસા સર્વદિક્ષુ બુદ્ધાનાં ભગવતામન્તિકે પ્રતિદેશયતિ । તત્રૈવ ચ પરાન્ સમાદાપયતિ । તસ્યૈવમભીક્ષ્ણં સ્ખલિતં પ્રતિદેશયતઃ સર્વકર્માવરણેભ્યો વિમોક્ષો ભવત્યલ્પકૃચ્છ્રેણ । પુનઃ પ્રભૂતૈર્વિચિત્રૈશ્ચ નિર્માણૈઃ સર્વદિક્ષુ બુદ્ધધર્મસંઘાધિષ્ઠાનં સત્ત્વાધિષ્ઠાનઞ્ચાપ્રમેયં બોધિસત્ત્વઃ ઋદ્ધિમાંશ્ચેતોવશિપ્રાપ્તઃ પુણ્યપરિગ્રહં કરોતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ મૈત્રીં કરુણાં મુદિતામુપેક્ષાં ભાવયતિ । તત્રૈવ ચ પરં સમાદાપયતિ । એવં હિ બોધિસત્ત્વો ઽલ્પકૃચ્છ્રેણ વિપુલાન્યપ્રમેયફલાનિ કુશલમૂલાન્યભિનિર્હરતિ સમુદાનયતિ ।

કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિહતાનાઞ્ચ સત્ત્વાનાં પ્રતિઘાતમપનયતિ । મધ્યસ્થાંશ્ચાવતારયતિ । અવતીર્ણાંશ્ચ પરિપાચયતિ । પરિક્વાંશ્ચ વિમોચયતિ । ( દુત્ત્ 180 ) અત્રાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય ચતુર્વિધસ્યાપ્યસ્ય સત્ત્વાર્થસ્યાભિનિષ્પત્તયે સમાસતઃ ષડ્વિધ એવોપાયો વેદિતવ્યઃ । આનુલોમિકો વિબન્ધસ્થાયી વિસભાગાશયઃ અવષ્ટમ્ભજઃ કૃતપ્રકૃતિકઃ વિશુદ્ધશ્ચ ષષ્ઠ ઉપાયઃ ।
તત્રાયં બોધિસત્ત્વસ્યાનુલોમિક ઉપાયઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પૂર્વમેવ તાવદ્ યેષાં સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિતુકામો ભવતિ તેષાં શ્લક્ષ્ણૈર્મધુરૈઃ કાયવાક્સમુદાચારૈરુપપ્રદાનાનુવૃત્તિસમુદાચારૈશ્ચાત્મગતં તેષાં પ્રતિઘાતમપનયતિ । પ્રતિઘાતમપનીય પ્રેમગૌરવ જનયતિ । પ્રેમગૌરવં જનયિત્વા ધર્મે ઽર્થિત્વં જનયતિ । તત એષાં પશ્ચાદ્ધર્મં દેશયતિ । તઞ્ચ પુનર્ધર્મં યથાર્હં સુપ્રવેશં ગમકં કાલેનાનુપૂર્વમવિપરીતમર્થોપસંહિતઞ્ચ દેશયતિ । વિમર્દસહિષ્ણુશ્ચ ભવતિ । સત્ત્વવિનયે પરમયા ચ કર્તુકામતયા અનુકમ્પાચિત્તેન સમન્વાગતો ભવતિ । સ ઋદ્ધ્યા ચિત્તાદેશનયા યુક્તરૂપયા ધર્મદેશનયા પરં વા ઽધ્યેષ્ય વિચિત્રૈર્વા પ્રભૂતૈશ્ચ નિર્મિતૈઃ સત્ત્વાન્વિનયતિ । સંક્ષિપ્તાનાઞ્ચાર્થોપસંહિતાનાં શાસ્ત્રાણાં પ્રવિસ્તરણતયા અતિવિસ્તૃતાનાં ચાભિસંક્ષેપણતયા તથા ઉદ્દેશદાનેન અનુસ્મરણપરિપૃચ્છાદાનેન ધૃતાનાઞ્ચોદ્ગૃહીતાનાઞ્ચ ધર્માણાં સમ્યગર્થવિવરણતયા સર્વાલમ્બનસમાધ્યવતારમુખેષુચાનુલોમિક્યા અવવાદાનુસાસન્યા સત્ત્વાનનુગૃહ્ણાતિ સત્ત્વાનામર્થમાચરતિ । યે ચ સત્ત્વા ગમ્ભીરાણાં તથાગતભાષિતાનાં શૂન્યતાપ્રતિસંયુક્તાનાં સૂત્રાન્તાનામાભિપ્રાયિકં તથાગતાનામર્થમવિજ્ઞાય યે તે સૂત્રાન્તાઃ નિઃસ્વભાવતાં ધર્માણામભિવદન્તિ નિર્વસ્તુકતામનુત્પન્નાનિરુદ્ધતામા કાશસમતાં માયાસ્વપ્નોપમતાં ધર્માણામભિવદન્તિ તેષાં યથાવદર્થમવિજ્ઞાયોત્રસ્તમાનસાઃ તાન્ સૂત્રાન્તાન્ સર્વેણ સર્વં પ્રતિક્ષિપન્તિ નૈતે તથાગતભાષિતા ઇતિ । તેષામપિ સત્ત્વાનાં સ બોધિસત્ત્વઃ આનુલોમિકેનોપાયકૌશલ્યેન તેષાં સૂત્રાન્તાનાં તથાગતાભિપ્રાયિકમર્થં યથાવદનુલોમયતિ ।
તાંશ્ચ સત્ત્વાન્ ગ્રાહયતિ । એવઞ્ચ પુનરનુલોમયતિ । યથા નેમે ધર્માઃ સર્વેણ સર્વં ન સંવિદ્યન્તે અપિ ત્વભિલાપાત્મકઃ સ્વભાવ એષાં નાસ્તિ તેનેમે નિઃસ્વભાવા ઇત્યુચ્યન્તે । યદ્યપ્યેતવભિલાપ્યવસ્તુ વિદ્યતે યદાશ્રિત્યાભિલાપાઃ પ્રવર્તન્તે તદપિ યૈરભિલાપૈર્યત્ સ્વભાવમભિલપ્યતે તદપિ ન તત્સ્વભાવ પરમાર્થતઃ । તસ્માન્નિર્વસ્તુકા ઇત્યુચ્યન્તે એવઞ્ચ સતિ તે ઽભિલાપ્યાઃ સ્વભાવા ધર્માણામાદિત એવ સર્વેણ ( દુત્ત્ 181 ) સર્વં ન સંવિદ્યન્તે । તે કિમુત્પત્સ્યન્તે વા નિરોત્સ્યન્તે વા તસ્માદનુત્પન્ના અનિરુદ્ધા ઇત્યુચ્યન્તે । તદ્યથા ચાકાશે વિચિત્રાણિ પ્રભૂતાનિ રૂપાણિ રૂપકર્માણિ ચોપલભ્યન્તે । સર્વેષાઞ્ચ તેષાં રૂપાણાં રૂપકર્મણાં ચાવકાશં દદાતિ । તદાકાશં ગમનાગમનસ્થાનોત્પતનનિપતનાકુઞ્ચનપ્રસારણાદીનામ્ । યદા ચ પુનસ્તદ્ રૂપં તાનિ ચ રૂપકર્માણ્યપનીતાનિ ભવન્તિ તદા રૂપાભાવમાત્રાત્મકમેવ પરિશુદ્ધમાકાશં ખ્યાતિ । એવં તસ્મિન્નાકાશસ્થાનીયે નિરભિલાપ્યે વસ્તુનિ વિવિધાભિલાપકૃતાઃ સંજ્ઞા વિકલ્પાઃ પ્રપઞ્ચસંજ્ઞાનુગતાઃ રૂપકર્મસ્થાનીયાઃ પ્રવર્તન્તે । સર્વેષાઞ્ચ તેષામભિલાપકૃતાનાં સંજ્ઞાવિકલ્પાનાં પ્રપઞ્ચસંજ્ઞાનુગતાનાં ચિત્રરૂપકર્મસ્થાનીયાનાં તન્નિરભિલાપ્યં વસ્ત્વાકાશ સ્થાનીયમવકાશં દદાતિ । યદા ચ પુનર્બોધિસત્ત્વૈર્જ્ઞાનેનાર્યેણ તે ઽભિલાપસમુત્થિતા મિથ્યાસંજ્ઞાવિકલ્પાઃ પ્રપઞ્ચસંજ્ઞાનુગતાઃ સર્વેણ સર્વમપનીતા ભવન્તિ તદા તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં પરમાર્યાણાં તેનાર્યજ્ઞાનેન તન્નિરભિલાપ્યં વસ્તુ સર્વાભિલાપ્યસ્વભાવાભાવમાત્રમાકાશોપમં પરિશુદ્ધં ખ્યાતિ । ન ચ તસ્માત્ પરમન્યં સ્વભાવમસ્ય મૃગયન્તે । તસ્માદ્ધર્મા આકાશ સમા ઇત્યુચ્યન્તે । તદ્યથા માયા ન ચ યથા ખ્યાતિ તથાસ્તિ । ન ચ પુનઃ સર્વેણૈવ સર્વં નાસ્તિ તન્માયાકૃતમ્ । એવં ન ચૈતે ધર્મા યથૈવાભિલાપસંસ્તવવશેન ખ્યાન્તિ બાલાનાં તથૈવ સંવિદ્યન્તે । ન ચ પુનઃ સર્વેણ સર્વં ન સંવિદ્યન્તે પારમાર્થિક-નિરભિલાપ્યાત્મના । તે ચાનેન નયપ્રવેશેન ન સન્તો નાસન્ત ઇત્યદ્વયા માયાવત્ । તસ્માન્માયોપમા ઇત્યુચ્યન્તે । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વસ્માદ્ધર્મધાતોર્ન કિઞ્ચિદુત્ક્ષિપતિ ન ચ કિઞ્ચિત્ પ્રતિક્ષિપતિ નોની-કરોતિ નાધિકં કરોતિ ન વિનાશયતિ । ભૂતઞ્ચ ભૂતતઃ પ્રજાનાતિ । તથૈવ ચ સંપ્રકાશયતિ । અયં બોધિસત્ત્વસ્યાનુલોમિક ઉપાયો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય વિબન્ધસ્થાયી ઉપાયઃ ઇહ બોધિસત્ત્વો ભોજનપાનાદિ-દશ-કાયાદિપરિષ્કારાર્થિકાનાં [સત્ત્વાનાં] વિપ્રતિબન્ધેનાવતિષ્ઠતે । સ ચેન્માતૃજ્ઞા ભવથેતિ પિતૃજ્ઞાઃ શ્રામણ્યાઃ બ્રાહ્મણ્યા વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ યાવત્સચેચ્છીલં સમાદાય વર્તધ્વે એવમહં યુષ્માકં ભોજનપાનાદીન્ કાયપરિષ્કારાન્યાવદર્થમનુપ્રદાસ્યામિ । અન્યથા ન દાસ્યામીતિ । તથા ક્ષેત્રવસ્તુગૃહવસ્ત્વાપણવસ્તુ-રાજ્યવસ્તુ-દેશવસ્તુ-ધનવસ્તુ-ધાન્યવસ્તુ અર્થિકાનાં ( દુત્ત્ 182 ) તથા શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યાર્થિકાનાં તથા તેન સહ સખ્યાર્થિકાનામાવાહવિવાહાર્થિકાનામાભક્ષણસંભક્ષણાર્થિકાનાં કૃત્યસહાયાર્થિકાનાઞ્ચ સત્ત્વાનાં કાર્યવિપ્રતિબન્ધેનાવતિષ્ઠતે । એવમહં યુષ્માકં વિસ્તરેણ યાવત્કૃત્યેષુ સહાયીભાવં ગમિષ્યામિ સ ચેન્માતૃજ્ઞા ભવથેતિ પૂર્વવત્ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ અપરાધિષુ દુષિષ્વપકારિષુ સત્ત્વેષુ પરૈર્વધબન્ધનચ્છેદનતાડનકુત્સનતર્જનપ્રવાસનાયોપાત્તેષ્વાધમનબન્ધન-વિક્રયાય ચોપાત્તેષુ વિપ્રતિબન્ધે નાવતિષ્ઠતે શક્તઃ પ્રતિબલઃ । સ ચેન્માતૃજ્ઞાઃ [પિતૃજ્ઞા] ભવથેતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ એવમહં ભવતો ઽસ્માદ્વ્યસનાદ્વિમોચયિષ્યામીતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વો રાજચૌરોદકાગ્નિમનુષ્યામનુષ્યાજીવિકાશ્લોકાદિભયભીતાનાં સત્ત્વાનાં વિપ્રતિબન્ધેનાવતિષ્ઠતે । સ ચેન્માતૃજ્ઞા ભવથેતિ પૂર્વવત્ વિસ્તરેણૈવમહં ભવતો ઽસ્માદ્ભયાત્ પરિત્રાસ્યામીતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વઃ પ્રિયસમાગમકામાનાં વાપ્રિયવિયોગકામાનાઞ્ચ સત્ત્વાનાં વિપ્રતિબન્ધેનાવતિષ્ઠતે । સ ચેન્માતૃજ્ઞા ભવથ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ એવમહં ભવતાં પ્રિયસમાગમમપ્રિયવિનાભાવં ચોપસંહરિષ્યામીતિ । પુનર્બોધિસત્ત્વ આબાધિકાનાં સત્ત્વાનાં વ્યાધિતાનાં વિપ્રતિબન્ધેનાવતિષ્ઠતે । સ ચેન્માતૃજ્ઞા ભવથ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ એવમહં ભવતો ઽસ્માદ્વ્યાધિદુઃખાત્ પરિમોચયિષ્યામીતિ । તે ચ સત્ત્વાઃ એવં વિબન્ધાવસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય લઘુલધ્વેવ તસ્મિન્ કુશલસમાદાને પાપપ્રહાણે ચ યથાકામં કરણીયા ભવન્તિ । અયં બોધિસત્ત્વસ્ય વિબન્ધસ્થાયી ઉપાય ઇત્યુચ્યતે ।

યે પુનઃ સત્ત્વા એવં વિબન્ધસ્થાયિનો બોધિસત્ત્વસ્ય યથાપરિકીર્તિતેષુ વસ્તુષુ ન લઘુ-લઘ્વેવ યથાકામં પ્રતિપદ્યન્તે તેષાં બોધિસત્ત્વો યથા પરિકીર્તિતૈર્વસ્તુભિરર્થિકાનાં તાનિ વસ્તૂનિ નાનુપ્રયચ્છતિ હિતકામતયા । ન ચાદાતુકામાશયો ભવતિ । વ્યસનસ્થાન્ ભીતાન્પ્રિયાપ્રિયસંયોગવિસંયોગકામાન્ વ્યાધિદુઃખેન આર્તાન્ સત્ત્વાન્ કઞ્ચિત્કાલમધ્યુપેક્ષતે હિતકામતયા । ન ચોપેક્ષણાશયો ભવતિ નાપરિત્રાણાશયઃ । તે ચ સત્ત્વા એવં નિષ્ઠુરકર્મણા પ્રતિપદ્યમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ન ત્વાશયતઃ અપરેણ સમયેન યથાકામકરણીયા ભવન્તિ પાપપ્રહાણાય કુશલસમાદાનાય ચ । યે ચ સત્ત્વા નાપ્યર્થિનો ( દુત્ત્ 183 ) બોધિસત્ત્વસ્ય નાપિ ચ વ્યસનસ્થા નાપિ વિસ્તરેણ યાવદ્વ્યાધિતાસ્તે ચાસ્ય સંસ્તુતાઃ સપ્રણયાઃ । તાનપિ બોધિસત્ત્વસ્તસ્મિન્નેવ કુશલ-[મૂલે] સમાદાપયતિ યદુત માતૃજ્ઞતાયાં વિસ્તરેણ યાવચ્છીલસમાદાનાનુવર્તનાયામ્ । ત એવં બોધિસત્ત્વેન સમાદાપ્યમાનાઃ સ ચેદ્વિકમ્પનેન [ન] પ્રતિપદ્યન્તે તેષાં બોધિસત્ત્વઃ કુપિતમપ્યાત્માનમુપદર્શયતિ હિતકામતયા । ન ચાશયતઃ કુપિતો ભવતિ । કૃત્યેષુ વૈમુખ્યમુપદર્શયતિ હિતકામતયા । ન ચાશયતો વિમુખો ભવતિ । તદેકત્વમપ્યસ્યાનર્થં લૌકિકમુપસંહરતિ હિતકામતયા । ન ચાશયતો ઽનર્થકામો ભવતિ । વિસભાગો ઽસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય તેષુ [સત્ત્વેષુ] તસ્યાશ્ચેષ્ટાયાઃ સ આશયો ભવતિ । તેન ચ તાન્સત્ત્વાંસ્તસ્મિન્ પાપપ્રહાણે કુશલસમાદાને ચ સન્નિયોજયતિ । તસ્માદયં સત્ત્વવિનયોપાયો બોધિસત્ત્વસ્ય વિસભાગાશય ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્યાવષ્ટમ્ભજ ઉપાયઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સ્વામિભૂતો વા રાજભૂતો વા આધિપત્યપ્રાપ્તઃ સ્વં વા પરિજનં સ્વ વા વિજિતમેવં સમ્યક્ સમનુશાસ્તિ । યો મે કશ્ચિત્પરિજને વા વિજિતે વા ઽમાતૃજ્ઞો ભવિષ્યતિ વિસ્તરેણ યાવદ્દૌશીલ્યં સમાદાય વર્તિષ્યતે તસ્યાહમુચિતં વા ભક્તાચ્છાદનં સમુચ્છેત્સ્યામિ વારયિષ્યામિ વા તાડયિષ્યામિ વા સર્વસ્વેન વા વિયોજયિષ્યામિ સર્વેણ વા સર્વ વિજિતાત્ પ્રવાસયિષ્યામીતિ । તત્ર ચ કર્મણિ કુશલાન્ દક્ષાન્ પૌરુષેયાન્વિનિયોજયતિ । તે ચ સત્ત્વાસ્તસ્માન્મહતો દણ્ડકર્મણો ભીતાઃ પાપઞ્ચ પ્રજહતિ કુશલઞ્ચ સમાદાય વર્તન્તે । અકામકા અપિ તેન બલાવષ્ટમ્ભેન કુશલે સન્નિયોજ્યન્તે તે સત્ત્વા અનેનોપાયેન । તસ્માદયમવષ્ટમ્ભજ ઉપાય ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય કૃતપ્રતિકૃતિક ઉપાયઃ । સહ બોધિસત્ત્વેન યેષાં સત્ત્વાનાં પૂર્વમેવોપકારઃ પરીત્તઃ પ્રભૂતો વા કૃતો ભવતિ દાનેન વા વ્યસનપરિત્રાણતયા ( દુત્ત્ 184 ) વા ભયપરિત્રાણતયા વા પ્રિયાપ્રિયસંયોગવિસયોગોપસંહરણતયા વા વ્યાધિસશમનતયા વા તેષાં કૃતજ્ઞાનાં કૃતવેદિનાં પ્રત્યુપકાર-કામાનામન્તિકાદ્બોધિસત્ત્વઃ કુશલસમાદાનમેવ પ્રતિકારતો યાચતે સંપ્રતીચ્છતિ । ન કિઞ્ચિદન્યલ્લોકામિષમ્ । એવં ચાહ । અયમેવ મે ભવતામન્તિકાન્મહાપ્રત્યુપકારો ભવિષ્યતિ । સ ચેદ્યૂયમેવ માતૃજ્ઞા ભવથ પિતૃજ્ઞા વિસ્તરેણ યાવચ્છીલં સમાદાય વર્તધ્વે કૃતસ્ય પ્રતિકૃતં કુશલસમાદાનં પરતઃ પ્રત્યાસંશતે તેન ચોપાયેન પરાંસ્તત્ર કુશલે સમાદાપયતિ । તસ્માદયમુપાયઃ કૃતિપ્રતિકૃતિક ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધ ઉપાયઃ । ઇહ નિષ્ઠાગમન-બોધિસત્ત્વભૂમિ-સ્થિતો બોધિસત્ત્વઃ સુવિશોધિતબોધિસત્ત્વમાર્ગસ્તુષિતે દેવનિકાયે ઉપપદ્યતે । અમુકો બોધિસત્ત્વવસ્તુષિતે દેવનિકાયે ઉપપન્નઃ । સ ન ચિરસ્યેદાનીં જમ્બૂદ્વીપે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે । તં વયમારાગયેમ ન વિરાગયેમ । તસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકે ઽસ્માકં જન્મ ભવેદિત્યપરિમિતસત્ત્વ-સમ્યક્-છન્દ-જનનાર્થં છન્દબહુલીકરણાર્થમ્ । પુનર્બોધિસત્ત્વસ્તુષિતાદ્દેવનિકાયાચ્ચ્યુત્વા ઉચ્ચે વા સમ્મતે વા કુલે ઉપપદ્યતે યદુત રાજકુલે વા પુરોહિતકુલે વા । તથોદારાન્ કામાનુત્સૃજ્ય નિષ્ક્રામતિ સત્ત્વાનાં બહુમાનોત્પાદનાર્થમ્ । પુનર્દુષ્કરચર્યામભ્યુપગચ્છતિ દુષ્કરચર્યાધિમુક્તાનાં સત્ત્વાન વિચ્છન્દનાર્થમ્ । પુનરનુત્તરાં સમ્યક્ સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । તદન્યેષાં સત્ત્વાનાં બોધિવિમુક્તિસામાન્યોપગમનપરિહર્ષણાર્થમ્ । પુનરનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય બ્રહ્માધ્યેષણાં પ્રતીક્ષતે । ન તાવત્સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ । તેષાં સત્ત્વાનાં ધર્મગૌરવોત્પાદનાર્થમ્ । નાવરમાત્રકમેતદ્ધર્માખ્યાનં ભવતિ યત્રેદાનીં બ્રહ્મા [સ્વયં] ધર્મદેશનાયૈ ભગવન્તમધ્યેષત ઇતિ । પુનર્બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકાં યતિ । બ્રહ્માધ્યેષિતે ઽનેન ધર્મો દેશિતો બ્રહ્મગૌરવાત્ । પરવ્યાપારિતેન ન તુ સ્વેન સત્ત્વેષુ કારુણ્યચિત્તેન નાત્મન એવ પ્રતિરુપતાં વિદિત્વેતિ । તદેકત્યાનાં સત્ત્વાનામેવંરૂપસ્ય મિથ્યાગ્રાહસ્ય વિપ્રણાશાર્થમ્ । પુનર્ધર્મચક્રમપ્રવર્તિતપૂર્વં લોકે પ્રવર્તયતિ । તથા ધર્મં દેશયતિ । શિક્ષાપદાનિ ચ પ્રજ્ઞપયતિ । અયમુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય વિશુદ્ધ ઉપાયઃ । યસ્માદુપાયાદન્ય ઉપાય ઉત્તરિ અતિક્રાન્તતરશ્ચ પ્રણીતતરશ્ચ નાસ્તિ ।
ઇતીદં ષડ્વિધમુપાયકૌશલ્યં બોધિસત્ત્વાનાં સમાસવ્યાસનિર્દેશતઃ પ્રતિહતાનાં સત્ત્વાનાં પ્રતિઘાતાય નયનાય મધ્યસ્થાનામવતારાયાવતીર્ણાનાં પરિપાકાય પરિપક્કાનાં વિમોચનાય । ઇતિ નાસ્ત્યત ઉત્તરિ નાસ્ત્યતો ભૂયઃ । ઇદં બોધિસત્ત્વાનામુપાયકૌશલ્યમ્ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વાનાં ધારણી । સમાસતશ્ચતુર્વિધા દ્રષ્ટવ્યા । ધર્મધારણી । અર્થધારણી । મન્ત્રધારણી । બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિલાભાય ચ ધારણી ।
તત્ર ધર્માધારણી કતમા । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્તદ્રૂપાં સ્મૃતિપ્રજ્ઞાબલાધાનતાં પ્રતિલભતે યથા શ્રુતમાત્રકેણૈવાનામ્નાતાન્ વચસા ઽપરિચિતાન્ નામપદવ્યઞ્જનકાયસંગૃહીતાનનુપૂર્વચરિતાનનુપૂર્વસમાયુક્તાન્ પ્રમાણાન્ ગ્રન્થાનપ્રમાણં કાલં ધારયતિ ।
તત્રાર્થધારણી કતમા । પૂર્વવત્ । તત્રાયં વિશેષઃ । તેષામેવ ધર્માણામપ્રમાણમર્થમનામ્નાતમપરિચિતં મનસા ઽપ્રમાણં કાલં ધારયતિ ।
તત્ર મન્ત્રધારણી કતમા । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્તદ્રૂપં સમાધિવશિતાં પ્રતિલભતે યથા યાનિ મન્ત્રપદાનીતિ સંશમનાય સત્ત્વાનામધિતિષ્ઠન્તિ । તાનિ સિદ્ધાનિ ભવન્તિ । પરમસિદ્ધાન્યમોઘાન્યેનેકવિધાનામીતીનાં સંશમનાય । ઇયમુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મન્ત્રધારણી ।

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિલાભાય ધારણી । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સ્વયં પ્રગાઢહેતુચરિતઃ પ્રજ્ઞાવાન્ પ્રવિવિક્તવિહારી વાચમપ્યનુદીરયન્ દર્શનપથમપ્યનાગચ્છન્ કેનચિત્ સહ તથા માત્રાભોજી અસંકીર્ણભોજી એકપ્રકારાશનભોજી પ્રધ્યાનપરતઃ અલ્પં રાત્રૌ સ્વપન્ બહુ જાગ્રન્ યાનીમાનિ તથાગતભાષિતાનિ બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિલાભાય મન્ત્રપદાનિ તદ્યથા ઇટિ મિટિ કિટિભિઃ ક્ષાન્તિપદાનિ સ્વાહા । ઇત્યેતેષાં મન્ત્રપદાનામર્થં ચિન્તયતિ તુલયત્યુપપરીક્ષતે । સ તેષાં મન્ત્રપદાનામેવં સમ્યક્ પ્રતિપન્ન એવમર્થં સ્વયમેવાશ્રુત્વા કુતશ્ચિત્ પ્રતિવિધ્યતિ । તદ્ યથા નાસ્ત્યેષાં મન્ત્રપદાનાં કાચિદર્થપરિનિષ્પત્તિઃ નિરર્થા એવૈતે । અયમેવ ચૈષામર્થો યદુત નિરર્થતા । તસ્માચ્ચ પરં પુનરપરમર્થં ન સમન્વેષતે । ઇયતા તેન તેષાં મન્ત્રપદાનામર્થઃ સુપ્રતિવિદ્ધો ભવતિ । સ ( દુત્ત્ 186 ) તેષાં મન્ત્રપદાનામર્થં સમ્યક્ પ્રતિવિધ્ય તેનૈવાર્થાનુસારેણ સર્વધર્માણામત્યર્થં સમ્યક્ પ્રતિવિધ્યતિ સ્વયમેવાશ્રુત્વા પરતઃ । એવઞ્ચ પુનરર્થં પ્રતિવિધ્યતિ । સર્વાભિલાપૈઃ સર્વધર્માણાં સ્વભાવાર્થાપરિનિષ્પત્તિઃ । યા પુનરેષાં નિરભિલાપ્યસ્વભાવતા અયમેવૈષાં સ્વભાવાર્થઃ । સ એવં સર્વધર્માણાં સ્વભાવાર્થં સમ્યક્ પ્રતિવિધ્ય તસ્માત્પરમર્થં ન સમન્વેષતે । ઉદારઞ્ચ તસ્યાર્થસ્ય પ્રતિવેધાત્ પ્રીતિપ્રામોદ્યં પ્રતિલભતે । તેન બોધિસત્ત્વેન પ્રતિલબ્ધા તાનિ ધારણીપદાન્યધિષ્ઠાય બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિર્વક્તવ્યા । તસ્યાશ્ચ લાભાત્ સ બોધિસત્ત્વો ન ચિરસ્યેદાનીમધ્યાશયવિશુદ્ધિં પ્રતિલભતે । અધિમાત્રાયામધિમુત્તિચર્યાભૂમિક્ષાન્તૌ વર્તતે । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિલાભાય ધારણી વેદિતવ્યા ।
તત્ર ધર્મધારણીમર્થધારણીઞ્ચ બોધિસત્ત્વઃ પ્રથમસ્ય કલ્પાસંખ્યેયસ્યાત્યયાચ્છુદ્ધાધ્યાશયભૂમિપ્રવિષ્ટો લભતે નિયતાં સ્થિરામુદારાઞ્ચ । તતઃ પુનરર્વાગ્ લભતે પ્રણિધાનવશેન વા ધ્યાનસન્નિશ્રયેણ વા નતુ નિયતાં ન સ્થિરાં નોદારામ્ । યથાધર્માર્થધારણી એવં મન્ત્રધારણી વેદિતવ્યા । બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિલાભાય તુ ધારણી યથૈવ વ્યાખ્યાતા તથૈવ લભ્યતે ।
એતાઃ પુનઃ સર્વા ધારણીર્બોધિસત્ત્વશ્ચતુર્ભિગુણૈર્યુક્તો લભતે નાન્યતમવિકલઃ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ । કામેષ્વનધ્વવસિતો ભવતિ પરસમુચ્છ્રયેષ્વીર્યાં નોત્પાદયતિ । અનીર્ષુર્ભવતિ સર્વ-યાચિત-પ્રદશ્ચ ભવત્યનનુતાપ્યદાયી । ધર્મારામશ્ચ ભવતિ ધર્મરતો બોધિસત્ત્વપિટકમારભ્ય પિટકમાતૃકાં વા
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વપ્રણિધાનમ્ । તત્ સમાસતઃ પઞ્ચવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ચિત્તોત્પાદપ્રણિધાનં ઉપપત્તિપ્રણિધાનં ગોચરપ્રણિધાનં સમ્યક્પ્રણિધાનં મહાપ્રણિધાનઞ્ચ ।
તત્ર પ્રથમચિત્તોત્પાદો બોધિસત્ત્વસ્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તોત્પાદપ્રણિધાનમિત્યુચ્યતે ।
આયત્યાં સત્ત્વાર્થાનુકૂલાસુ સુગત્યુપપત્તિષુ પ્રણિધાનં બોધિસત્ત્વસ્યોપપત્તિપ્રણિધાનમિત્યુચ્યતે ।

સમ્યગ્ધર્મપ્રવિચયપ્રણિધાનં અપ્રમાણાદિકુશલધર્મભાવના-વિષય-પ્રણિધાનઞ્ચ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોચરપ્રણિધાનમિત્યુચ્યતે ।
આયત્યાં સર્વબોધિસત્ત્વકુશલસંગ્રહાય સર્વગુણસંગ્રહાય ચ સમાસતો વ્યાસતો વા પ્રણિધાનં બોધિસત્ત્વસ્ય સમ્યક્ પ્રણિધાનમિત્યુચ્યતે ।
મહાપ્રણિધાનં પુનર્બોધિસત્ત્વસત્ત્વસ્યાસ્માદેવ સમ્યક્પ્રણિધાનાદ્વેદિતવ્યમ્ । તત્ પુનર્દશવિંધમ્ । આયત્યાં સર્વાકારાપ્રમેય-તથાગત-પૂજોપસ્થાનતાયૈ પ્રથમં પ્રણિધાન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાપ્રણિધાનમિત્યુચ્યતે । બુદ્ધાનાં ચ ભગવતાં સદ્ધર્મ-પરિગ્રહારક્ષણતાયૈ ધર્મનેત્રીસન્ધારણાય મહાપ્રણિધાનમ્ । તુષિતભવનવાસમુપાદાય પુર્વવદ્યાવત્ પરિનિર્વાણાય મહાપ્રણિધાનમ્ । બોધિસત્ત્વ-સર્વાકારસમ્યક્ચર્યાચરણતાયૈ મહાપ્રણિધાનમ્ । સર્વસત્ત્વપરિપાકાય મહાપ્રણિધાનમ્ । સર્વલોકધાતુસન્દર્શનાય મહાપ્રણિધાનમ્ । બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાય મહાપ્રણિધાનમ્ । સર્વબોધિસત્ત્વૈકાશયપ્રયોગતાયૈ મહાયાનાવતરણતાયૈ મહાપ્રણિધાનમ્ । અબન્ધ્યસર્વ-સમ્યક્પ્રયોગતાયૈ મહાપ્રણિધાનમ્ । અનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યભિસંબોધાય મહાપ્રણિધાનમ્ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય શૂન્યતાસમાધિઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વાભિલાષાત્મકેન સ્વભાવેન વિરહિતં નિરભિલાપ્યસ્વભાવં વસ્તુ પશ્યતઃ યા ચિત્તસ્ય સ્થિતિઃ । અયમસ્યોચ્યતે શૂન્યતાસમાધિઃ ।
અપ્રણિહિતઃ સમાધિઃ કતમઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય તદેવ નિરભિલાપ્યસ્વભાવં વસ્તુ મિથ્યાવિકલ્પસમુત્થાપિતેન ક્લેશેન દુઃખેન ચ પરિગૃહીતત્વાદનેકદોષદુષ્ટં સમનુપશ્યતો યા આયત્યાં તત્રાપ્રણિધાનપૂર્વિકા ચિત્તસ્થિતિઃ । અયમસ્યાપ્રણિહિતઃ સમાધિરિત્યુચ્યતે ।
અનિમિત્તઃ સમાધિઃ કતમઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય તદેવ નિરભિલાપ્યસ્વભાવં વસ્તુ સર્વવિકલ્પપ્રપઞ્ચ નિમિત્તાન્યપનીય યથાભૂતં શાન્તતો મનસિ કુર્વતો યા ચિત્તસ્થિતિઃ । અયમસ્યોચ્યતે અનિમિત્તઃ સમાધિઃ । કસ્માત્પુનરેષામેવ ત્રયાણાં સમાધીનાં પ્રજ્ઞપ્તિર્ભવતિ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ દ્વયમિદં સચ્ચાસચ્ચ । તત્ર સંસ્કૃતમસસ્કૃતઞ્ચ સત્ અસદાત્મા વાત્મીયં વા । તત્રઃ ( દુત્ત્ 188 ) સંસ્કૃતે સત્યપ્રણિધાનતઃ પ્રાતિકૂલ્યતો ઽપ્રણિહિતસમાધિવ્યવસ્થાનમ્ । અસંસ્કૃતે પુનર્નિર્વાણે પ્રણિધાનતઃ સમ્યગભિરતિગ્રહણતો નિર્નિમિત્તસમાધિવ્યવસ્થાનમ્ । યત્ પુનરેતદસદેવ વસ્તુ તત્ર બોધિસત્ત્વેન ન પ્રણિધાનં નાપ્રણિધાનં કરણીયમ્ । અપિ તુ તદસદસદિત્યેવ યથાભૂતં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તચ્ચ દર્શનમધિકૃત્ય શૂન્યતાસમાધિવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । એવં હિ બોધિસત્ત્વ એષુ ત્રિષુ સમાધિષુ યોગં કરોતિ । એવં ચ વ્યવસ્થાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તદન્યાકારાનપિ ત્રીન્સમાધીન્યથાભૂત-વ્યવસ્થાન-નયપ્રવેશેન ભાવના-નયપ્રવેશેન ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ યેષુ શ્રાવકાઃ શિક્ષન્તે સમુદાગચ્છતિ ચ ।
ચત્વારીમાનિ ધર્મોદ્દાનાનિ યાનિ બુદ્ધાશ્ચ બોધિસત્ત્વાશ્ચ સત્ત્વાનાં વિશુદ્ધયે દેશયન્તિ । કતમાનિ ચત્વારિ । અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારા ઇતિ ધર્મોદ્દાનમ્ । દુઃખાઃ સર્વસંસ્કારા ઇતિ ધર્મોદ્દાનમ્ । અનાત્માનઃ સર્વધર્મા ઇતિ ધર્મોદ્દાનમ્ । શાન્તં નિર્વાણમિતિ ધર્મોદ્દાનમ્ । એતત્ પ્રતિસંયુક્તાર્થ યદ્ભૂયસા ધર્મમુદીરયન્તિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાઃ સત્ત્વાનામ્ । તસ્માદેતાનિ ધર્મોદ્દાનાનીત્યુચ્યન્તે । પૌરાણેશ્ચ શાન્તમાનસૈર્મુનિભિરુદિતોદિતત્વાન્નિત્યકાલમુદ્દાનાનીત્યુચ્યન્તે । મહોદયગામિની ભવાગ્રોર્ધ્વંગામિની ચૈષા પ્રતિપત્ તસ્માદુદ્દાનાનીત્યુચ્યન્તે ।
કથં ચ બોધિસત્ત્વઃ સર્વસંસ્કારાનનિત્યતઃ સમનુપશ્યતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સર્વસંસ્કારાણામભિલાપ્યસ્વભાવં નિત્યકાલમેવ નાસ્તીત્યુપલભ્યાનિત્યતઃ સર્વસંસ્કારાન્ પશ્યતિ । પુનરવિજ્ઞાતસ્ય ભૂતતસ્તસ્યૈવ નિરભિલાપ્યસ્ય વસ્તુનઃ અપરિજ્ઞાનહેતુકમુદયવ્યયમુપલભ્યતાન્ નિરભિલાપ્યસ્વભાવાન્ સર્વસંસ્કારાનનિત્યતઃ સમનુપશ્યતિ । સો ઽતીતાન્ સંસ્કારાનુત્પન્નનિરુદ્ધાન્સમનુપશ્યતિ । તેષાં નૈવ હેતુમુપલભતે નાપિ સ્વભાવમ્ । તસ્માત્તેષાં નૈવ હેતુતો નૈવ સ્વભાવતો વિદ્યમાનતાં સમનુપશ્યતિ । પ્રત્યુત્પન્નાનિરુદ્ધાન્સમનુપશ્યતિ । તેષાં હેતું નોપલભતે દત્તફલત્વાત્ । સ્વભાવં પુનરુપલભતે અનિરુદ્ધત્વાત્ । તસ્માત્તેષાં સ્વભાવતો વિદ્યમાનતાં સમનુપશ્યતિ નો તુ હેતુતઃ । અનાગતાન્ સંસ્કારાનનુત્પન્નાનિરુદ્ધાન્ પશ્યતિ । તેષાં હેતુમુપલભતે અદત્તફલત્વાત્ । નો તુ સ્વભાવમનુત્પન્નત્વાત્ । તસ્માત્તેષાં બોધિસત્ત્વો હેતુતો વિદ્યમાનતાં ( દુત્ત્ 189 ) પશ્યતિ નો તુ સ્વભાવતઃ । સ એવ ત્રિષ્વધ્વસ્વવ્યવચ્છિન્નાં સંસ્કાર-સન્તતિં પ્રવર્તમાનાં દૃષ્ટ્વા એકૈકસ્મિન્ સંસ્કારક્ષણે ત્રીણિ સંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણાનિ પશ્યતિ । ક્ષણાદુર્ક્ષ્વં ચતુર્થં સંસ્કૃતલક્ષણં સમનુપશ્યતિ । તત્ર પૂર્વસંસ્કારક્ષણે સ્વભાવવિનાશાનન્તર યો ઽપૂર્વસંસ્કારક્ષણસ્વભાવપ્રાદુર્ભાવઃ સા જાતિરિતિ પશ્યતિ । ઉત્પન્નસ્ય યસ્તત્કાલાવિપ્રણાશઃ સા સ્થિતિરિતિ પશ્યતિ । તં પૂર્વનિરુદ્ધં સંસ્કારજ્ઞણસ્વભાવમપેક્ષ્ય તસ્યોત્પન્નસ્ય યદન્યત્વમન્યથાત્વં વા સા જરેતિ પશ્યતિ । તસ્માજ્જાતિક્ષણાદૂર્ધ્વં તસ્યૈવોત્પન્નસ્ય સંસ્કારક્ષણસ્ય યઃ સ્વભાવવિનાશઃ સ વ્યય ઇતિ પશ્યતિ । સ યત્સ્વભાવમેવ તમુત્પન્નં સંસ્કારક્ષણં સમનુપશ્યતિ । તત્સ્વભાવાનેવ તસ્ય જાતિં સ્થિતિં જરાં ચ । [ન] પશ્યતિ તદન્યસ્વભાવાન્ ।

તસ્માચ્ચ ક્ષણાદૂર્ધ્વં ચ એવ તસ્ય સંસ્કારક્ષણ[સ્વભાવ]સ્યાપગમઃ સ એવ તેષાં જાત્યાદીનામિતિ યથાભૂતં પશ્યતિ તાન્યેતાનિ ચત્વાર્યષિ સંસ્કૃતલક્ષણાન્યભિસમસ્ય સંસ્કારાણાં સમાસતો દ્વયાવસ્થા-પ્રભાવિતાનિ । ભાવપ્રભાવિતાન્યભાવપ્રભાવિતાનિ ચ । તત્ર ભગવતા યો ભાવસ્તદેકં સંસ્કૃતલક્ષણં વ્યવસ્થાપિતમ્ । યસ્ત્વભાવસ્તત્ દ્વિતીયં સંસ્કૃતલક્ષણં વ્યવસ્થાપિતમ્ । સ ચ ભાવસ્તેષાં સંસ્કારાણાં સ્થિત્યન્યથાત્વપ્રભાવિત ઇતિ કૃત્વા તૃતીયં સંસ્કૃતલક્ષણં વ્યવસ્થાપિતમ્ । તત્ર બોધિસત્ત્વઃ સંસ્કારમાત્રં સ્થાપયિત્વા ન તસ્ય જાતિં ન સ્થિતિં ન જરાં નાનિત્યતાં સર્વકાલં દ્રવ્યસ્વભાવપરિનિષ્પત્તિતઃ પશ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । સંસ્કારમાત્રં સ ઉત્પદ્યમાનમુપલભતે । નાસ્યાન્યાં જાતિં ન સ્થિતિં ન જરાં નાનિત્યતામ્ । સંસ્કારમાત્રમેવ ચ જાયમાનં તિષ્ઠન્તં જીર્યમાણં વિનશ્યમાનમુપલભતે । ન તસ્યાન્યાં જાતિં સ્થિતિં જરામનિત્યતાઞ્ચ । યુક્ત્યાપિ બોધિસત્ત્વો વિમૃશન્નેતાન્ જાત્યાદીન્ દ્રવ્યતો નોપલભતે । એવઞ્ચ પુનર્વિમૃશન્નોપલભતે । સ ચેદ્રૂપાદિસંસ્કારવિનિર્મુક્તઃ અન્યો જાતિધર્મઃ સ્યાત્ સ યથૈવ રૂપાદિકઃ સંસ્કારઃ સ્વાત્મનોત્પદ્યતે । તથૈવ સો ઽપ્યુત્પદ્યેત । એવં સતિ દ્વે જન્મની સ્યાતામ્ યચ્ચ સંસ્કાર-જન્મ યચ્ચ જાતિ-જન્મ તત્ર તત્સંસ્કારજન્મ તસ્માજ્જાતિજન્મનઃ અનન્યદેવ વા સ્યાત્ । [અન્યદેવ વા ।] યદિ તાવદનન્યદેવં સત્યપાર્થિકા જાતિદ્રવ્યકલ્પના । અન્યા જાતિર્દ્રવ્યતો ઽસ્તીતિં ન યુજ્યતે । ( દુત્ત્ 190 ) અથ ચ પુનરન્યદેવં સતિ સંસ્કાર-જન્મ જાતિર્ન ભવતિ । સંસ્કાર-જન્મ જાતિરિતિ ન યુજ્યતે । યથા જાતિરેવં સ્થિતિર્જરા વિનાશશ્ચ વિસ્તરેણ વેદિતવ્યઃ । સ ચેદ્વિનાશો નામ સ્વભાવતો ધર્મઃ પરિનિષ્પન્નઃ સ્યાત્ સો ઽપ્યુત્પદ્યેત નિરુધ્યેત વા । યદા ચ વિનાશ ઉત્પન્નઃ સ્યાત્તદા સર્વસંસ્કારૈર્નિરુદ્ધૈર્ભવિતવ્યં સ્યાત્ । એવં સત્યલ્પકૃચ્છ્રેણ નિરોધસમાપન્નસ્યેવ ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ । તસ્ય ચ પુનર્વિનાશસ્ય નિરોધાત્ નિરુદ્ધૈરપિ તૈઃ સંસ્કારૈઃ પુનરેવ ભવિતવ્યં સ્યાત્ વિનાશ એષાં નાસ્તીતિ કૃત્વા । અતો વિનાશ ઉત્પદ્યતે નિરુધ્યતે ચેતિ ન યુજ્યતે । ન ચ પુનઃ કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા સર્વકાલાસ્તિતાઞ્ચ દ્રવ્યસતાં સ્વભાવપરિનિષ્પતિઞ્ચ પ્રજ્ઞપ્તિ સતાં પશ્યતો નિર્વિદ્વિરાગો વિમુક્તિશ્ચ યુજ્યતે । અતો વિપર્યયેણ તુ યુજ્યતે । ઇત્યેભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વઃ સર્વસંસ્કારા અનિત્યા ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ।
તાન્ પુનરેવ અનિત્યાન્ સંસ્કારાન્ પ્રબન્ધેન વર્તમાનાદ્બોધિસત્ત્વઃ ત્રિઃપ્રકારાયા દુઃખતાયાઃ સન્નિશ્રયભાવેન પશ્યતિ સંસ્કારદુઃખતાયાઃ વિપરિણામદુઃખતાયાઃ દુઃખદુઃખતાયાશ્ચ । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વસંસ્કારા દુઃખા ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ।
પુનઃ સર્વધર્માણાં બોધિસત્ત્વઃ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં દ્વિવિધં નૈરાત્મ્યં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પુદ્ગલનૈરાત્મ્યં ધર્મનૈરાત્મ્યં ચ । તત્રેદં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમ્ । યન્નૈવતે વિદ્યમાના ધર્માઃ પુદ્ગલાઃ । નાપિ વિદ્યમાનધર્મવિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ પુદ્ગલો વિદ્યતે । તત્રેદં ધર્મનૈરાત્મ્યમ્ । યત્સર્વેષ્વભિલાપ્યેષુ વસ્તુષુ સર્વાભિલાપસ્વભાવો ધર્મો ન સંવિદ્યતે । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ।

યઃ પુનરેષામેવ સંસ્કારાણાં પૂર્વં હેતુસમુચ્છિન્નાનાં પશ્ચાદશેષોપરમસ્તદન્યેષાઞ્ચાત્યન્તમનભિનિર્વૃત્તિરપ્રાદુર્ભાવઃ । ઇદમુચ્યતે નિર્વાણમ્ । તચ્ચ શાન્તં ક્લેશોપશમાત્ દુઃખોપશમાચ્ચ વેદિતવ્યમ્ । એવં ચ તાવદનધ્યાશયશુદ્ધો બોધિસત્ત્વઃ અદૃષ્ટસત્યો વા શ્રાવકાયાનીયો નિર્વાણમધિમુક્તો ભવતિ । એવઞ્ચાભિવદતિ-શાન્તં નિર્વાણમિતિ । ન ચાસ્ય તસ્મિન્નિર્વાણે યથાભૂતાવગમો યથાવજ્જ્ઞાનદર્શનં ( દુત્ત્ 191 ) પ્રવર્તતે । અસ્તિ ત્વેષ યોનિશો મનસ્કારઃ । તદ્યથા રાજપુત્રો વા ગૃહપતિપુત્રો વા રાજ્ઞા ગૃહપતિના વા ઽન્તર્ગૃહે સંવર્ધિતઃ સ્યાત્ તસ્ય ચ દહરસ્યૈવ કુમારભૂતસ્ય તેન રાજ્ઞા ગૃહપતિના વા કૃત્રિમકા મૃગરથકા વા ગો-અશ્વરથકા વા હસ્તિરથકા વા ઉપસંહૃતા ભવેયુઃ । સ ચ રાજપુત્રો વા ગૃહપતિપુત્રો વા તૈઃ ક્રીડન્ રમમાણઃ પરિચારયંસ્તેષ્વેવ કૃત્રિમેષુ મૃગેષુ મૃગસંજ્ઞી સ્યાત્ કૃત્રિમેષુ ગો ઽશ્વેષુ હસ્તિષુ હસ્તિસંજ્ઞી સ્યાત્ । અથૈકદા સ રાજા વા ગૃહપતિર્વા સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૃદ્ધેરન્વયાદિન્દ્રિયાણાં પરિપાકાદ્ભૂતાનાં મૃગાણાં વર્ણં ભાષેત । ભૂતાનાં યાવદ્ધસ્તિનાં વર્ણં ભાષેત । તસ્ય પુના રાજપુત્રસ્ય [વા] ગૃહપતિપુત્રસ્ય વા ત વર્ણવાદં શ્રુત્વા એવં સ્યાત્ । એષામયં રાજા ગૃહપતિર્વા અસ્માકં મૃગરથકાનાં યાવદ્ધસ્તિરથકાનાં વા વર્ણં ભાષત ઇતિ । અથાપરેણ સમયેન સ રાજા ગહપતિર્વા સ્વં પુત્રં બહિરાગારાન્નિવીષ્ય ભૂતાનેવ મૃગાંસ્તસ્મૈ ઉપદર્શયેદ્ભૂતાનેવ યાવદ્ધસ્તિન ઉપદર્શયેત્ । તસ્ય તાન્ દૃષ્ટ્વા તસ્મિન્સમયે પ્રત્યાત્મં પ્રત્યવગમો યથાભૂત ઉત્પદ્યેત । ઇમે તે ભૂતાર્થિકા મૃગરથકા વિસ્તરેણ યાવદ્ધસ્તિરથકા યેષામસ્માકં પિતા દીર્ઘરાત્રં વર્ણં ભાષિતવાનસ્માકમેવ ત્વયથાભૂતે અર્થે તત્ પ્રતિરૂપમાત્રકે તત્પ્રતિબિમ્બપ્રતિભાસમાત્રકે અધિમોક્ષઃ પ્રવૃત્ત ઇતિ । તેન પૂર્વકેણાધિમોક્ષેણારિતીયેરન્ । એવમેવ સંસારાન્તર્ગૃહસંવૃદ્ધાનામશુદ્ધાશયાનાં બોધિસત્ત્વાનામદૃષ્ટસત્યાનાઞ્ચ શ્રાવકાણાં પુત્રસ્થાનીયાનાં પિતૃકલ્પૈર્બુદ્ધૈર્બોધિસત્ત્વૈશ્ચ મહાભૂમિપ્રવિષ્ટૈર્નિર્વાણપ્રત્યક્ષદર્શિભિસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં શ્રાવકાણાઞ્ચ પુરસ્તાન્નિર્વાણસ્ય યથાદૃષ્ટસ્ય વર્ણો ભાષિતઃ । તૈશ્ચ તન્નિર્વાણં ગુણતો ઘોષમાત્રાનુસરિણ્યા બુદ્ધ્યા દીર્ઘરાત્રમધિમુક્તમ્ । યદા પુનસ્તેષાં સંભારપરિપાકવૃદ્ધેરન્વયાત્ શ્રદ્ધાશયાનાઞ્ચ બોધિસત્ત્વાનાં દૃષ્ટસત્યાનાઞ્ચ શ્રાવકાણાં નિર્વાણે પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનદર્શનમુત્પદ્યતે । તદા તેષામપિ યથાભૂતઃ પ્રત્યવગમ ઉત્પદ્યતે । ઇદં તન્નિર્વાણં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં યસ્ય બુદ્ધબોધિસત્ત્વૈર્વર્ણા ભાષિતઃ । અસ્માભિસ્તુ પૂર્વબાલપ્રજ્ઞતયા ન યથાભૂતમધિમુક્તમ્ । અસ્તિ તુ તદસ્ય પ્રતિરૂપકમ્ । અસ્તિ પ્રતિભાસમાત્રકમ્ । તે તેન પૂર્વકેણાધિમોક્ષેણ ( દુત્ત્ 192 ) રિતીયન્તે પશ્ચિમકં યથાભૂતાધિમોક્ષં નિશ્રિત્ય । તદ્યથા કિઞ્ચિદ્વ્યાધિતં પુરુષં કશ્ચિન્મહાવૈદ્યસ્તસ્ય પ્રપ્યુપસ્થિતસ્ય વ્યાધેઃ પ્રશમાયાનુલોમિકૈર્ભૈષજ્યૈરૂપતિષ્ઠેત્ । સ ચ વ્યાધિતપુરુષો દીર્ઘકાલપ્રતિનિષેવણાત્તેષાં ભૈષજ્યાનાં તદધિમુક્ત એવ ભવેત્ તદારામઃ । તેષ્વેવ સારદર્શી ભવેત્ । અથ તસ્યૈવ વ્યાધિતપુરુષસ્ય સ ચ પૂર્વકો વ્યાધિસ્તયા ભૈષજ્યાસેવયા વ્યુપશામ્યેદન્યશ્ચાપૂર્વો વ્યાધિરન્યભૈષજ્યસાધ્યઃ પ્રાદુર્ભવેત્ । અથ સ મહાવૈદ્યઃ પૂર્વકસ્ય ચ વ્યાધેઃ પ્રશમં પશ્ચિમકસ્ય ચોત્પાદમન્યભૈષજ્યસાધ્યં વિદિત્વા તઞ્ચ પૂર્વકં ભૈષજ્યપ્રયોગં પ્રતિક્ષિપેદન્યં ચાનુલોમિકં વ્યપદિશેદ્ ભૈષજ્યમ્ । સ બાલો વ્યાધિત પુરુષઃ પૂર્વભૈષજ્યાધિમુક્તસ્તેષ્વેવ પથ્યસંજ્ઞી યેનૈવ મહાવૈદ્યેન તાનિ પૂર્વપશ્ચિમાનિ ભૈષજ્યાનિ વ્યપદિષ્ટાનિ । એવમપ્યુચ્યમાનસ્તેન સંમુખમપથ્યાન્યેતાનિ પૂર્વકાણિ ભૈષજ્યાનિ પશ્ચિમે વ્યાધાવિતિ સંપ્રત્યયેન ન ગચ્છન્નાષ્ય વચનમભિશ્રદ્ધવ્યાદેવમેવ તદુપમાસ્તે બાલા બોધિસત્ત્વાઃ શ્રાવકાશ્ચ વેદિતવ્યાઃ । યે વ્યાધિતપુરુષા એવ ક્લેશગ્રસ્તા મહાવૈદ્યસ્ય તથાગતસ્યોત્તરાદુત્તરતરામુત્તમતમામુત્તાનાદુત્તાનતરાં ગમ્ભીરાદ્ ગમ્ભીરતરાં ગમ્ભીરતમાં હીનાદુદારામુદારતરામુદારતમાં ધર્મદેશનાં સમ્યગ્વ્યપદેશમવવાદાનુશાસનીં નાવતરન્તિ નાધિમુચ્યન્તે ન પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મસ્યાનુધર્મમ્ । તત્ર શ્રાદ્ધો બોધિસત્ત્વઃ શ્રાવકો વા ન કસ્મિંશ્ચિત્તથાગતભાષિતે વિમતિસન્દેહમુત્પાદયતિ । સ પુનઃ સર્વાઙ્ગપરિષ્કારસુસમાયુક્તમિવાજન્યરથં તં તથાગતભાષિતં ધર્મરથમભિરૂહ્ય કુશલ ઇવ સારથિર્યાવતી તેન ભૂમિર્ગન્તવ્યા ભવત્યનુપ્રાપ્તવ્યા તાં લઘુલધ્વેવ ગન્તા ભવત્યધન્ધાયમાનઃ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને સપ્તદશમં બોધિપક્ષ્યપટલમ્ ।
બોધિસત્ત્વગુણપટલમ્ (છપ્તેર્ 1.18)
ઉદ્દાનમ્ ।
આશ્ચર્યં ચાપ્યનાશ્ચર્યં સમચિત્તોપકારિતા ।
પ્રતિકારસ્તથા શાસ્તિ સ્યાદબન્ધ્યપ્રયોગતા ॥
પઞ્ચેમે બોધિસત્ત્વાસ્યાશ્ચર્યાદ્ભૂતા ધર્મા અનુત્તરે સમ્યક્સંબોધિયાને શિક્ષમાણસ્ય વેદિતવ્યાઃ । કતમે પઞ્ચ । નિષ્કારણવત્સલતા સર્વસત્ત્વેષુ । સત્ત્વાનામેવાર્થાય સંસારે ઽપ્રમેયદુઃખસહિષ્ણુતા । બહુક્લેશાનાં દુર્વિનેયાનાં ચ સત્ત્વાનાં વિનયોપાયજ્ઞતા । પરમદુર્વિજ્ઞાનતત્ત્વાર્થાનુપ્રવેશઃ । અચિન્ત્યપ્રભાવતા ચ । ઇમે પઞ્ચ બોધિસત્ત્વાનામાશ્ચર્યાદ્ભુતા ધર્મા અસાધારણસ્તદન્યૈઃ સર્વસત્ત્વૈઃ ।
પઞ્ચેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્યાનાશ્ચર્યાણિ યૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વઃ અનાશ્ચર્યાદ્ભુતધર્મસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । કતમાનિ પઞ્ચ । યદ્ બોધિસત્ત્વઃ પરહિતહેતુકેન દુઃખેન સુખાત્મક એવ સન્ કૃત્સ્નં પરહિતહેતુકં દુઃખમભ્યુપગચ્છતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમમનાશ્ચર્યં યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વઃ અનાશ્ચર્યાદ્ભુતધર્મસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । પુનરપરં યદ્ બોધિસત્ત્વઃ સંસારદોષજ્ઞો નિર્વાણગુણજ્ઞ એવ ચ સન્ સત્ત્વપરિશુદ્ધિપ્રિયસ્તેનૈવ ચ સુખાત્મકઃ સત્ત્વપરિશુદ્ધિમેવાધિપતિં કૃત્વા સંસારમભ્યુપગચ્છતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય દ્વિતીયમનાશ્ચર્યં પૂર્વવત્ । પુનરપરં યદ્ બોધિસત્ત્વસ્તૂષ્ણીંભાવ-સુખરસજ્ઞ એવ સન્ સત્ત્વપરિશુદ્ધિપ્રિયસ્તેનૈવ ચ સુખાત્મકં સત્ત્વપરિશુદ્ધિમેવાધિપતિં કૃત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મેદેશનાયૈ પ્રયુજ્યતે । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય તૃતીયમનાશ્ચર્યં પૂર્વવત્ । પુનરપરં યદ્ બોધિસત્ત્વઃ [ષટ્] પારમિતોપચિતં કુશલમૂલં સત્ત્વપરિશુદ્ધિપ્રિયસ્તેનૈવ ચ સુખાત્મકઃ સત્ત્વપરિશુદ્ધિમેવાધિપતિં કૃત્વા સર્વસત્ત્વાનામાશયતઃ સમુત્સૃજતિ । ન ચ પુનસ્તસ્ય સમુત્સર્ગસ્ય વિપાકેનાર્થી ભવતિ । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય ચતુર્થમનાશ્વર્યં પૂર્વવત્ । પુનરપરં યદ્ બોધિસત્ત્વઃ પરકાર્યસ્વકાર્ય ઇવ સર્વપરકાર્યાર્થક્રિયાસુ સંદૃશ્યતે । ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય પઞ્ચમમનાશ્ચર્યં યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વઃ અનાશ્ચર્યાદ્ભુતધર્મસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે ।

પઞ્ચભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તો વેદિતવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ । પ્રથમેન બોધાય ચિત્તોત્પાદ-પ્રણિધાનેન । તથા હિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામર્થે સમં તચ્ચિત્તમુત્પાદયતિ । અનુકમ્પાસહગતેન ચિત્તેન સમચિત્તો ભવતિ । બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષુ એકપુત્રક ઇવ પ્રેમસહગતેન ચિત્તેન સમચિત્તો ભવતિ । બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષુ એકપુત્રક એવ પ્રેમસહગતેન ચિત્તેન સમચિત્તો ભવતિ । બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષુ પ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ચ [સર્વ]સંસ્કારેષુ સત્ત્વસંજ્ઞેતિ વિદિત્વા બોધિસત્ત્વો યા એકસ્ય સત્ત્વસ્ય ધર્મતા સા સર્વેષામિતિ ધર્મસમતાનુગતેન ચેતસા સર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તો વિહરતિ । યથા ચૈકસ્ય સત્ત્વસ્યાર્થમાચરતિ તથા સર્વેષામ્ । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વાર્થક્રિયાસહગતેન ચેતસા સર્વસત્ત્વેષુ સ્મચિત્તો વિહરતિ । એભિઃ પઞ્ચભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષુ સમચિત્તો ભવતિ ।
પઞ્ચભિરાકારૈર્બોધિસત્ત્વાનાં સત્ત્વેષુ સર્વોપકારક્રિયા વેદિતવ્યા । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ । સમ્યગાજીવવ્યપદેશોપસંહારેણ । વિલોમેષુ ચ કૃત્યેષ્વર્થોપસંહિતેષ્વનુલોમોપદેશોપસંહારેણ । અનાથાનાં ચ દુઃખિતાનાં કૃપણાનામપ્રતિશરણાનાં સનાથક્રિયયા । સુગતિગમનાય માર્ગવ્યપદેશોપસંહારેણ યાનત્રયવ્યપદેશોપસંહારેણ ચ ।
પઞ્ચભિરાકારૈઃ સત્ત્વા ઉપકારિણો બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રત્યુપકારેણ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવન્તિ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ । આત્માનં ગુણૈઃ સંયોજયન્તિ પરગુણાધાનાય પ્રયુક્તારો ભવન્તિ । અનાથેષુ દુઃખિતેષુ કૃપણેષ્વપ્રતિશરણેષુ સત્ત્વેષુ સાનાથ્યં કુર્વન્તિ । તથાગતાન્ પૂજયન્તિ । તથાગતાભાષિતઞ્ચ ધર્મમુખેન વા લેખયિત્વા વા ધારયન્તિ તઞ્ચ પૂજયન્તિ ।
પઞ્ચેમાનિ સ્થાનાનિ બોધિસત્ત્વેન નિત્યમેવમાશંસિતવ્યાનિ ભવન્તિ । કતમાનિ પઞ્ચ । બુદ્ધોત્પાદારાગણતા । તેષામેવ ચ બુદ્ધાનામન્તિકાત્ ષટે પારમિતા-બોધિસત્ત્વપિટકશ્રવણમ્ । સર્વાકારસત્ત્વપરિપાચનપ્રતિઅબલતા । અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિપ્રાપ્તિઃ । અભિસંબોધેશ્ચ શ્રાવકસામગ્રી ।
પઞ્ચભિઃ કારણૈઃ બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષ્વ્વબન્ધ્યો ઽર્થક્રિયા-પ્રયોગો ભવતિ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વ આદિત એવ સત્ત્વેષુ હિતસુખૈષી ભવતિ । તચ્ચ હિતસુખં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અવિપર્યસ્તબુદ્ધિર્ભવતિ । ઇતિ સર્વં પૂર્વવદ્ વેદિતવ્યં યદ્યથા પૂજાસેવા ઽપ્રમાણપટલે ।
ઉદ્દાનમ્ ।
સમ્યક્ પ્રયોગો હાનિશ્ચ વિશેષગમનં તથા ।
પ્રતિરૂપાશ્ચ ભૂતાશ્ચ ગુણા વિનયનં તથા ॥
પઞ્ચભિઃ પ્રયોગૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વસમ્યક્સંપ્રયોગ સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ । અનુરક્ષણા-પ્રયોગેણ । અનવદ્યપ્રયોગેણ પ્રતિસંખ્યાનબલપ્રયોગેણ । અધ્યાશયશુદ્ધિપ્રયોગેણ । નિયતપતિતપ્રયોગેણ ચ ।
તત્ર બોધિસત્ત્વો ઽનુરક્ષણા પ્રયોગેણ મેધાં રક્ષતિ યેન સહજેન જ્ઞાનેન ધર્માન્ લઘુલધ્વેવોદ્ગૃહ્ણાતિ । સ્મૃતિં રક્ષતિ યયા સ્મૃત્યા ઉદ્ગૃહીતાન્ ધર્માન્ ધારયતિ । જ્ઞાનમારક્ષતિ યેન જ્ઞાનેન ધૃતાનાં ધર્માણામર્થમુપપરીક્ષતે । સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્યતિ મેધાસ્મૃતિબુદ્ધિહાનભાગીયનિદાનપરિવર્જનતયા સ્થિતિવૃદ્ધિભાગીયનિદાનપ્રતિનિષેવણતયા ચ । સ્વચિત્તમારક્ષતિ ઇન્દ્રિયાણાં ગુપ્તદ્વારતયા । પરચિત્તમારક્ષતિ સમ્યક્પરિચિત્તાનુવર્તનતયા । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્યાનવદ્યપ્રયોગો યઃ કુશલેષુ ધર્મેષ્વવિપરીતશ્ચોત્તપ્તશ્ચાપ્રમાણશ્ચ સતતશ્ચ બોધિપરિણામિતશ્ચ । પ્રતિસંખ્યાનબલપ્રયોગઃ પુનરસ્ય સર્વસ્યામધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ દ્રષ્ટવ્યઃ । [શુદ્ધાધ્યાશયપ્રયોગઃ] શુદ્ધાધ્યાશયભૂમૌ ચર્યા પ્રતિપત્તિભૂમૌ ચ દ્રષ્ટવ્યઃ । નિયતિપતિતપ્રયોગો નિયતાયાં ભૂમૌ નિષ્ઠાગમનભૂમૌ ચ દ્રષ્ટવ્યઃ । ઇવમેભિઃ પઞ્ચભિઃ પ્રયોગૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વસમ્યક્પ્રયોગસંગ્રહો ભવતિ ।
પઞ્ચેમે બોધિસત્ત્વસ્ય હાનભાગીયા ધર્મા વેદિતવ્યાઃ । કતમે પઞ્ચ । અગૌરવતા ધર્મે ધર્મભાણકે ચ । પ્રમાદકૌસીદ્યમ્ । ક્લેશ-આસેવા ઽધિવાસનતા । દુશ્ચરિત-આસેવા ઽધિવાસનતા । તદન્યૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈઃ સહ પરિતુલનાભિમાનતા ધર્મવિપર્યાસાભિમાનતા ચ ।
પઞ્ચેમે બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્મા વિશેષભાગીયા વેદિતવ્યાઃ । તે પુનરેષામેવ પઞ્ચાનાં કૃષ્ણપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં યથાક્રમં વિપર્યયેણ વેદિતવ્યાઃ ।
પઞ્ચેમે બોધિસત્ત્વાનાં ગુણપ્રતિરૂપકઃ બોધિસત્ત્વદોષા વેદિતવ્યાઃ । કતમે પઞ્ચ । રૌદ્રદુઃશીલેષુ સત્ત્વેષુ તતો નિદાનમપકારક્રિયા । કુહકસ્યેર્યાપથસમ્પત્તિક્રલ્પના । લોકાયતૈર્મન્ત્રૈસ્તીર્થિકશાસ્ત્રપ્રવિસંયુત્તૈર્જ્ઞાત્ર પ્રતિલમ્ભઃ પણ્ડિતસંખ્યા-ગમનતા ચ । સાવદ્યસ્ય ચ દાનાદિકસ્ય કુશલસ્યાધ્યાચારઃ । સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકાણાં ચ । રોચના દેશના વ્યવસ્થાપના ।
પઞ્ચેમે બોધિસત્ત્વસ્ય ભૂતા બોધિસત્ત્વગુણા વેદિતવ્યાઃ । કતમે પઞ્ચ । રૌદ્રદુઃશીલેષુ સત્ત્વેષુ વિશેષેણ કારુણ્યચિત્તતા । પ્રકૃત્યા ઈર્યાપથસંપન્નતા । તથાગતપ્રણીતેનાગમાધિગમેન જ્ઞાત્રપ્રતિલમ્ભઃ । પણ્ડિતસંખ્યાગમનતા ચ । અનવદ્યસ્ય ચ દાનાદિકસ્ય કુશલસ્ય ક્રિયા । સદ્ધર્મસ્ય ચ પ્રકાશના સદ્ધર્મપ્રતિરૂપકાણાં ચ પ્રતિક્ષેપણતા ।
દશસુ સ્થાનેષુ સમાસતો બોધિસત્ત્વા વિનેયાન્ સત્ત્વાન્ સમ્યગેવ વિનયન્તિ । કતમેષુ દશસુ । દુશ્ચરિતવિવેકે । [કામવિવેકે] । આપત્ત્યન ધ્યાચારવ્યુત્થાને । ઇન્દ્રિયૈર્ગુપ્તદ્વારતાયામ્ । સંપ્રાજનવિહારિતાયામ્ । સંસર્ગવિવેકે પ્રવિવિક્તસ્યાસદ્વિતર્કંવિવેકે । આવરણવિવેકે । ક્લેશપર્યવસ્થાનવિવેકે । ક્લેશપક્ષદૌષ્ઠુલ્યવિવેકે ચ ।
ઉદ્દાનમ્ ।
વ્યાકૃતિર્નિયતૌ પાતો હ્યવશ્યકરણીયતા ।
સાતત્યકરણીયઞ્ચ પ્રાધાન્યં પશ્ચિમં ભવેત્ ॥
ષડ્ભિરાકારૈઃ સમાસતસ્તથાગતા બોધિસત્ત્વમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકુર્વન્તિ । કતમૈઃ ષડ્ભિઃ । ગોત્રસ્થમનુત્પાદિતચિત્તમ્ । તથોત્પાદિતં ચિત્તમ્ સમ્મુખાવસ્થિતમ્ । વિપરોક્ષાવસ્થિતમ્ । પરિમિતં કાલમિયતા કાલેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યત ઇતિ । અપરિમિતકાલં વ્યાકુર્વન્તિ ન તુ કાલનિયમ કુર્વન્તિ ।
ત્રય ઇમે બોધિસત્ત્વસ્ય નિયતિપાતાઃ । કતમે ત્રયઃ । ગોત્રસ્થ એવ બોધિસત્ત્વો નિયતિપતિત ઇત્યુચ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ । ભવ્યો ઽસૌ પ્રત્યયાનાસાદ્ય નિયતમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । પુનરેકત્યો બોધિસત્ત્વો નિયતં ચિત્તમુત્પાદયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ન પુનસ્તાવત્પ્રત્યુદાવર્તયતિ યાવદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । પુનર્બોધિસત્ત્વો વશિતાપ્રાપ્તઃ સર્વાં સત્ત્વાર્થચર્યાં યથેચ્છતિ યથારભતે તથૈવાબન્ધ્યાં કરોતિ । ત એતે ત્રયો નિયતિપાતા ભવન્તિ । ગોત્રસ્થનિયતિપાતઃ । ચિત્તોત્પાદનિયતિપાતઃ । અબન્ધ્ય-ચર્યા-નિયતિપાતશ્ચ । તત્ર પશ્ચિમં નિયતિપાતમારભ્ય તથાગતા નિયતિપતિતં બોધિસત્ત્વં વ્યાકુર્વાણા વ્યાકુર્વન્તિ ।

પઞ્ચેમાનિ સ્થાનાનિ બોધિસત્ત્વસ્યાવશ્યકરણીયાનિ ભવન્તિ યાન્યકૃત્વા બોધિસત્ત્વઃ અભવ્યો ભવત્યનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । કતમાનિ પઞ્ચ । પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ । સત્ત્વેષ્વનુકમ્પા । ઉત્તપ્તવીર્યમ્ । સર્વવિદ્યાસ્થાનેષુ યોગ્યતા । અખેદશ્ચ ।

પઞ્ચેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય સ્થાનાનિ સાતત્યકરણીયાનિ । કતમાનિ પઞ્ચ । અપ્રમાદો બોધિસત્ત્વસ્ય સાતત્યકરણીયઃ । અનાથેષુ સત્ત્વેષુ [દુઃખિતેષુ ચ] અપ્રતિશરણેષુ સનાથક્રિયા । તથાગતપૂજા સ્ખલિતપરિજ્ઞાનમ્ । સર્વક્રિયાચારવિહારમનસિકારેષુ બોધિચિત્તપૂર્વઙ્ગમતા બોધિસત્ત્વસ્ય પઞ્ચમં સાતત્યકરણીયમ્ ।
દશેમે ધર્મા બોધિસત્ત્વાનાં પ્રધાનસમ્મતા યાન્ બોધિસત્ત્વા અગ્રતો ધારયન્ત્યગ્ર્યપ્રજ્ઞપ્તિષુ ચ પ્રજ્ઞપયન્તિ । કતમે દશ । બોધિસત્ત્વગોત્રં સર્વગોત્રાણાં પ્રધાનમ્ । પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ સર્વસમ્યક્ પ્રણિધાનાનં પ્રધાનમ્ । વીર્યં ચ પ્રજ્ઞા ચ સર્વપારમિતાનાં પ્રધાનમ્ । પ્રિયવાદિતા સર્વસંગ્રહવસ્તૂનાં પ્રધાનમ્ । તથાગતઃ સર્વસત્ત્વાનાં પ્રધાનમ્ । કરૂણા ઽપ્રમાણાનાં પ્રધાનમ્ । ચતુર્થં ધ્યાનં [સર્વધ્યાનાનાં પ્રધાનમ્ ।] ત્રયાણાં સમાધીનાં શૂન્યતાસમાધિઃ પ્રધાનમ્ । સર્વસમાપત્તીનાં ( દુત્ત્ 198 ) નિરોધસમાપત્તિઃ પ્રધાનમ્ । સર્વોપાયકૌશલ્યાનાં વિશુદ્ધમુપાયકૌશલ્યં યથાનિર્દિષ્ટં પ્રધાનમ્ ।
ઉદ્દાનમ્ ।
પ્રજ્ઞપ્તેઃ સ્યાદ્વ્યવસ્થાનં ધર્માણામેષણા તથા । યથાભૂતપરિજ્ઞાનમપ્રમેયાસ્તથૈવ ચ ॥
દેશનાયાઃ ફલં ચૈવ મહત્ત્વં યાનસંગ્રહઃ ।
બોધિસત્ત્વા દશ જ્ઞેયા નામપ્રજ્ઞપ્તયસ્તથા ॥
ચત્વારીમાનિ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનાનિ યાનિં બોધિસત્ત્વા એવ સમ્યક્ પ્રજ્ઞપયન્તિ વ્યવસ્થાપયન્તિ તથાગતા વા । ન ત્વન્યઃ કશ્ચિદ્દેવભૂતો વા મનુષ્યભૂતો વા શ્રમણબ્રાહ્મણભૂતો વાન્યત્રૈતેભ્ય એવં શ્રુત્વા । કતમાનિ ચત્વારિ । ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં સત્યપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવત્ત્થાનં યુક્તિપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં યાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનઞ્ચ ।
તત્ર યા દ્વાદશાઙ્ગસ્ય સૂત્રાદિકસ્ય વચોગતસ્યાનુપૂર્વરચના અનુપૂર્વવ્યવસ્થાનસમાયોગઃ । ઇદમુચ્યતે ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનમ્ ।
સત્યપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં પુનરનેકવિધમ્ । અવિતથાર્થેન તાવદેકમેવ સત્યં ન દ્વિતીયમસ્તિ । દ્વિવિધં સત્યમ્ । સંવૃતિસત્યં પરમાર્થસત્યં ચ । ત્રિવિધં સત્યમ્ । લક્ષણસત્યં વાક્સત્યં ક્રિયાસત્યં ચ । [ચતુર્વિધં સત્યમ્ ।] દુઃખસત્યં યાવન્માર્ગસત્યમ્ । પઞ્ચવિધં [સત્યમ્ ।] હેતુસત્યં ફલસત્યં જ્ઞાનસત્યં જ્ઞેયસત્યં અગ્ર્યસત્યં ચ । ષડ્વિધં [સત્યમ્] । સત્યસત્યં મૃષાસત્યં પરિજ્ઞેયસત્યં પ્રહાતવ્યસત્યં સાક્ષાત્કર્તવ્યસત્યં ભાવયિતવ્યસત્યં ચ । સપ્તવિધં સત્યમ્ । આસ્વાદસત્યં આદીનવસત્યં નિઃસરણસત્યં ધર્મતાસત્યં અધિમુક્તિસત્યં આર્યાણાં સત્યં અનાર્યાણાં સત્યં ચ । અષ્ટવિધં [સત્યં] । સંસ્કારદુઃખતાસત્યં વિપરિણામદુઃખતાસત્યં દુઃખદુઃખતાસત્યં પ્રવૃત્તિસત્યં નિવૃતિસત્યં સંક્લેશસત્યં વ્યવદાનસત્યં સમ્યક્પ્રયોગસત્યં ચ । નવવિધં [સત્યમ્] । અનિત્યસત્યં દુઃખસત્યં શૂન્યતાસત્યં નૈરાત્મ્યસત્યં [ભવતૃષ્ણાસત્યં] ( દુત્ત્ 199 ) વિભવતૃષ્ણાસત્યં તત્પ્રહાણોપાયસત્યં સોપધિશેષનિર્વાણસત્યં નિરુપધિશેષનિર્વાણસત્યં [ચ] । દશવિધં સત્યમ્ । ઔપક્રમિકદુઃખસત્યં ભોગવૈકલ્યદુઃખસત્યં ધાતુર્વૈષમ્યદુઃખસત્યં પ્રિયવિપરિણામદુઃખસત્યં દૌષ્ઠુલ્યદુઃખસત્યં કર્મસત્યં ક્લેશસત્યં તથા શ્રવણયોનિશોમનસ્કારસત્યં સમ્યક્દૃષ્ટિસત્યં સમ્યગ્દૃષ્ટિફલસત્યં ચેતિ । ઇદમુચ્યતે બોધિસત્ત્વાનાં સત્યપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનમ્ । પ્રભેદશઃ પુનરેતદપ્રમાણ વેદિતવ્યમ્ ।
ચતસ્રો યુક્તયો યુક્તિપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનમિત્યુચ્યતે । તાસાં પુનઃ પ્રવિભાગઃ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યઃ ।
ત્રયાણાં યાનાનાં એકૈકસ્ય સપ્તભિરાકારૈઃ પ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનમ્ । શ્રાવકયાનસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસ્ય મહાયાનસ્ય યાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનમિત્યુચ્યતે । ચતુર્ષ્વાર્યસત્યેષુ યા પ્રજ્ઞા તસ્યા એવ ચ પ્રજ્ઞાયા ય આશ્રયઃ આલમ્બનં સહાયઃ કર્મ સંભારસ્તસ્યા એવ ચ પ્રજ્ઞાયા યત્ ફલમ્ એભિઃ સપ્તભિરાકારૈઃ શ્રાવકયાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં સાકલ્યેન વેદિતવ્યમ્ । યથા શ્રાવકયાનમેવં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનમ્ । નિરભિલાપ્યં વસ્ત્વાલમ્બનીકૃત્ય સર્વધર્મેષુ યા તથતા નિર્વિકલ્પસમતા નિર્યાણતા પ્રજ્ઞા તસ્યા એવ ચ પ્રજ્ઞાયા ય આશ્રય આલમ્બનં સહાયઃ કર્મ સમ્ભારસ્તસ્યા એવ ચ પ્રજ્ઞાયા યત્ફલમ્ । ઇત્યેભિઃ સપ્તભિરાકારૈર્મહાયાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વષુ યે કેચિદ્બોધિસત્ત્વાઃ સમ્યક્પ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં કૃતવન્તઃ કરિષ્યન્તિ કુર્વન્તિ વા પુનઃ સર્વે ત એભિશ્ચતુભિર્વસ્તુભિઃ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
ચત્વારીમાનિ બોધિસત્ત્વાનાં સર્વધર્માણાં યથાભૂતપરિજ્ઞાયૈ પર્યેષણાવસ્તૂનિ । કતમાનિ ચત્વારિ । નામપર્યેષણા । વસ્તુપર્યેષણા । સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા । વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા ચ । એષાં ચ વિભાગઃ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યઃ તદ્યથા તત્ત્વાર્થપટલે ।
( દુત્ત્ 200 ) ચત્વારીમાનિ બોધિસત્ત્વાનાં સર્વધર્માણાં યથાભૂતપરિજ્ઞાનાનિ । કતમાનિ ચત્વારિ । નામપર્યેષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં વસ્તુપર્યેષણાગતં સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણાગતં વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણાગતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનમ્ । એષામપિ વિભાગઃ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યઃ । [તદ્યથા તત્ત્વાર્થપટલે ।] ।

પઞ્ચેમે અપ્રમેયા બોધિસત્ત્વાનાં સર્વકૌશલ્યક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે । કતમે પઞ્ચ । સત્ત્વધાતુરપ્રમેયો લોકધાતુરપ્રમેયો ધર્મધાતુરપ્રમેયઃ । વિનેયધાતુરપ્રમેયો વિનેયોપાયશ્ચાપ્રમેયઃ । ચતુઃષષ્ટિઃ સત્ત્વનિકાયાઃ સત્ત્વધાતુસ્તદ્યથા મનોમપ્યાં ભૂમૌ । સન્તાનભેદેન પુનરપ્રમેયઃ । દશસુ દિક્ષુપ્રમેયા અપ્રમેયનામલોકધાતવસ્તદ્યથા ઇયં સહા નામ લોકધાતુર્યસ્ય નામ્ના બ્રહ્મા સહાંપતિરિત્યુચ્યતે । કુશલાકુશલાવ્યાકૃતા ધર્માઃ પ્રભેદનયેનાપ્રમેયા વેદિતવ્યાઃ । સ્યાદેકવિધો વિનેયઃ સર્વસત્ત્વા વિનેયા ઇતિ કૃત્વા । સ્યાદ્ દ્વિવિધઃ । સકલબન્ધનો વિકલબન્ધનશ્ચ । સ્યાત્ ત્રિવિધઃ મૃદ્વિન્દ્રિયો મધ્યેન્દ્રિયસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયશ્ચ । ચતુર્વિધઃ । ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણો વૈશ્યઃ શૂદ્રશ્ચ । પઞ્ચવિધઃ । રાગચરિતો દ્વેષચરિતો મોહચરિતો માનચરિતો વિતર્કચરિતશ્ચ । ષડ્વિધઃ । ગૃહી પ્રવ્રજિતઃ અપરિપક્વઃ પરિપક્વો [ઽવિમુક્તશ્ચ] વિમુક્તશ્ચ । સપ્તવિધઃ । પ્રતિહતો મધ્યસ્થઃ વિપઞ્ચિતજ્ઞઃ ઉદ્ધટિતજ્ઞઃ તદાત્વવિનેયઃ આપત્તિવિનેયઃ પ્રત્યયહાર્યશ્ચવિનેયો યાદૃશાન્ પ્રત્યયાન્ લભતે તથા તથા પરિણમતિ । અષ્ટવિધઃ । અષ્ટૌ પરિષદઃ । ક્ષત્રિયપરિષદમાદિં કૃત્વા યાવદ્બ્રહ્મપરિષત્ । નવવિધઃ । તથાગતવિનેયઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવિનેયઃ બોધિસત્ત્વવિનેયઃ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ [અકૃચ્છ્રસાધ્યઃ] શ્લક્ષ્ણસાધ્યઃ અવસાદના-સાધ્યઃ દૂરે વિનેયઃ અન્તિકે ચ વિનેયઃ । દશવિધઃ । નારકઃ તૈર્યક્યોનિકઃ યામલૌકિકઃ કામાવચરો દિવ્યમાનુષ્યકઃ આન્તરાભવિકઃ રૂપી અરૂપી સજ્ઞી અસંજ્ઞી નૈવસજ્ઞીનાસંજ્ઞી ચ । અયં તાવત્ પ્રકારભેદેન પઞ્ચપઞ્ચાશદાકારઃ । અપ્રમાણસ્તુ સન્તાનપ્રભેદેન વેદિતવ્યઃ । તત્ર ( દુત્ત્ 201 ) સત્ત્વધાતુ વિનેયધાત્વોઃ કિં નાનાકરણમ્ સત્ત્વધાતુરવિશેષેણ સર્વસત્ત્વા ગોત્રસ્થાશ્ચાગોત્રસ્થાશ્ચ । યે પુર્નગોત્રસ્થા એવ તાસુ તાષ્વવસ્થાસુ વર્તન્તે । સ વિનેયધાતુરિત્યુચ્યતે । વિનેયોપાયઃ પુનઃ પૂર્વવદ્યથા નિર્દિષ્ટો વેદિતવ્યઃ । સો ઽપિ ચાપ્રભેયઃ પ્રકારભેદતઃ ।
ત એતે ઽભિસમસ્ય પઞ્ચાપ્રમેયા ભવન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વો યેષાં સત્ત્વાનામર્થે પ્રયુજ્યતે સ પ્રથમો ઽપ્રમેયઃ । તાન્પુનઃ સત્ત્વાન્ યત્રસ્થાનુપલભતે । સ દ્વિતીયો ઽપ્રમેયઃ તાન્પુનઃ સત્ત્વાંસ્તેષુ તેષુ લોકધાતુષુ યૈર્ધર્મૈઃ સંક્લિશ્યમાનાંશ્ચ વિશુધ્યમાનાંશ્ચોપલભતે । સ તૃતીયો ઽપ્રમેયઃ । તેભ્યશ્ચ સત્ત્વેભ્યો યાન્સત્ત્વાન્ ભવ્યાન્ શક્યરુપાનત્યન્તદુઃખવિમોક્ષાય પશ્યતિ । સ ચતુર્થો ઽપ્રમેયઃ । યશ્ચોપાયસ્તેષામેવ સત્ત્વાનાં વિમોક્ષાય સ પઞ્ચમોપ્રમેયઃ । તસ્માદેતે પઞ્ચાપ્રમેયા બોધિસત્ત્વાનાં સર્વ[કૌશલ]ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે ।
પઞ્ચેમે બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સત્ત્વેષુ ધર્મદેશનાયા વિપુલાઃ ફલાનુશંસા વેદિતવ્યાઃ । કતમે પઞ્ચ । તદેકત્યાઃ સત્ત્વાઃ તસ્મિન્નેવ સદ્ધર્મે દેશ્યમાને વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુરૂત્પાદયન્તિ । તદેકત્યાઃ સત્ત્વા દેશ્યમાન એવ સદ્ધર્મતઃ આસ્રવક્ષયમનુપ્રાપ્નુવન્તિ । તદેકત્યાઃ સત્ત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયન્તિ । તદેકત્યાઃ સત્ત્વાઃ પરમાં બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિં પ્રતિલભન્તે । શ્રુતમાત્ર એવ તસ્મિન્સદ્ધર્મે દેશિતશ્ચ સદ્ધર્મો બુદ્ધૈર્બોધિસત્ત્વૈશ્ચ ઉદ્દેશસ્વાધ્યાયસંપ્રતિપત્તિપારંપર્યયોગેન સદ્ધર્મનેત્ર્યાશ્ચિરસ્થિતિકતાયૈ સંવર્તતે । ઇતીમે પઞ્ચ દેશનાયા વિપુલાઃ ફલાનુશંસા વેદિતવ્યાઃ ।
સપ્તેમાનિ મહત્ત્વાનિ યૈર્યુક્તં બોધિસત્ત્વાનાં યાનં મહાયાનમિત્યુચ્યતે । કતમાનિ સપ્ત । ધર્મમહત્ત્વમ્ । તદ્યથા દ્વાદશાઙ્ગાદ્વચોગતાદ્ બોધિસત્ત્વપિટકવૈપુલ્યમ્ । ચિત્તોત્પાદમહત્ત્વમ્ । તદ્યથા એકત્યો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયતિ । અધિમુક્તિમહત્ત્વમ્ । તદ્યથૈકત્યઃ તસ્મિન્નેવ ચ ધર્મમહત્ત્વે ઽધિમુક્તો ભવતિ । અધ્યાશયમહત્ત્વમ્ । તદ્યથૈકત્યઃ અધિમુક્તિચર્યાભૂમિં ( દુત્ત્ 202 ) સમતિક્રમ્યાધ્યાશયશુદ્ધિભૂમિમનુપ્રવિશતિ । સમ્ભારમહત્ત્વમ્ । યસ્ય પુણ્યસમ્ભારસ્ય જ્ઞાનસમ્ભારસ્ય સમુદાગમાદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસમ્બુધ્યતે । કાલમહત્ત્વમ્ । યેન કાલેન યૈસ્ત્રિભિષ્કલ્પાસંખ્યેયૈરનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । સમુદાગમમહત્ત્વમ્ । સૈવાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । યસ્યાત્મભાવસમુદાગમસ્યાન્યઃ આત્મભાવસમુદાગમઃ સમો નાસ્તિ । કુતઃ પુનરુત્તરિ કુતો ભૂયઃ । તત્ર યચ્ચ ધર્મમહત્ત્વં યચ્ચ ચિત્તોત્પાદમહત્ત્વં યચ્ચાધિમુક્તિમહત્ત્વં યચ્ચાધ્યાશયમહત્ત્વં યચ્ચ સમ્ભારમહત્ત્વં યચ્ચ કાલમહત્ત્વમિતીમાનિ ષટ્મહત્ત્વાનિ હેતુભૂમાનિ સમુદાગમ-મહત્ત્વસ્ય । તત્પુનરેકં સમુદાગમ-મહત્ત્વં ફલસ્થાનીયમેષાં ષણ્ણાં વેદિતવ્યમ્ ।
અષ્ટાવિમે ધર્માઃ સર્વસ્ય મહાયાનસ્ય સંગ્રહાય સંવર્તન્તે । બોધિસત્ત્વપિટકદેશના । તસ્મિન્નેવ ચ બોધિસત્ત્વપિટકે ય સર્વધર્માણાં તત્ત્વાર્થપ્રકાશના । તસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વપિટકે યા સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામચિન્ત્યા પરમોદારા પ્રભાવસંપ્રકાશના । તસ્ય ચ યદ્યોનિશઃ શ્રવણમ્ । યોનિશશ્ચ ચિન્તાપૂર્વકમધ્યાશયોપગમનમ્ । અધ્યાશયોપગમનપૂર્વંકશ્ચ ભાવનાકારપ્રવેશઃ । ભાવનાકારપ્રવેશપૂર્વિકા ચ ભાવનાફલપરિનિષ્પત્તિઃ । તશ્યા એવ ચ ભાવનાફલપરિનિષ્પત્તેરત્યન્તનૈર્યાણિકતા । એવં હિ બોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષમાણા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્થન્તે ।
કે પુનસ્તે બોધિસત્ત્વા ય એવં શિક્ષમાણા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે । તે સમાસતો દશ વેદિતવ્યાઃ । ગોત્રસ્થઃ । અવતીર્ણઃ । અશુદ્ધાશયઃ । શુદ્ધાશયઃ । અપરિપક્વઃ । પરિપક્વઃ । અનિયતિપતિતઃ । નિયતિપતિતઃ । એકજાતિપ્રતિબદ્ધઃ । ચરમભવિકશ્ચેતિ । તત્ર ગોત્રસ્થો બોધિસત્ત્વઃ શિક્ષમાણશ્ચિત્તમુત્પાદયતિ । સો ઽવતીર્ણ ઇત્યુચ્યતે । સ એવ પુનરવતીર્ણો યાવત્ શુદ્ધાશયભૂમિમપ્રવિષ્ટો ભવતિ તાવદશુદ્ધાશય ઇત્યુચ્યતે । પ્રવિષ્ટસ્તુ શુદ્ધાશયો ભવતિ । સ એવ પુનઃ શુદ્ધાશયો યાવન્નિષ્ઠાગમનભૂમિમપ્રવિષ્ટો ભવતિ તાવદપરિપક્વ ઇત્યુચ્યતે । પ્રવિષ્ટસ્તુ પરિપક્વો ભવતિ । સ પુનરપરિપક્વો યાવન્નિયતનિયતાચર્યાભૂમૌ ( દુત્ત્ 203 ) વા નાનુપ્રવિષ્ટો ભવતિ તાવદનિયત ઇત્યુચ્યતે । પ્રવિષ્ટસ્તુ નિયતો ભવતિ । સ એવ પુનઃ પરિપક્વૌ દ્વિવિધઃ । એકજાતિપ્રતિબદ્ધો યસ્ય જન્મનો ઽનન્તરમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે । ચરમભવિકશ્ચ તસ્મિન્નેવ જન્મનિ સ્થિતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । તત્ર તે ગોત્રમુપાદાય યાવદનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્દશ બોધિસત્ત્વા નિર્દિષ્ટાઃ । યે બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ શિક્ષન્તે તેષાં નાત ઉત્તરિ શિક્ષા વિદ્યતે । યત્ર શિક્ષેરન્ યથા ચ શિક્ષેરન્ ન ચ એભ્યો યથા નિર્દિષ્ટેભ્યો બોધિસત્ત્વેભ્ય ઉત્તરિ બોધિસત્ત્વો વિદ્યતે યો બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ શિક્ષતે ।

તેષાં પુનઃ સર્વેષાં એવ બોધિસત્ત્વાનામભેદેનિમાન્યેવં ભાગીયાનિ ગૌણાનિ નામાનિ વેદિતવ્યાનિ । તદ્યથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ધીમાનુત્તમદ્યુતિઃ જિનપુત્રો જિનાધારઃ વિજેતા જિનાઙ્કુરઃ વિક્રાન્તઃ પરમાર્યઃ સાર્થવાહો મહાયશઃ કૃપાલુર્મહાપુણ્યઃ ઈશ્વરો ધાર્મિકશ્ચેતિ । તેષાં પુનર્દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષ્વનન્તાનાં બોધિસત્ત્વાનામપ્રમેયાઃ પ્રયાત્મગતાઃ સંજ્ઞાપ્રાપ્તયો વેદિતવ્યાઃ । તત્ર યે બોધિસત્ત્વાઃ સ્મ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાં બોધિસત્ત્વા વર્તન્તે ન ચ બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ સમ્યક્ પ્રતિપદ્યન્તે તે બોધિસત્ત્વપ્રતિરૂપકા વેદિતવ્યાઃ । નો તુ ભૂતાઃ । બોધિસત્ત્વાઃ સ્મ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાં વર્તન્તે સમ્યક્ [ચ યે] બોધિસત્ત્વશિક્ષાષુ શિક્ષન્તે તે ભૂતા બોધિસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે યોગસ્થાને બોધિસત્ત્વગુણપટલમષ્ટાદશમમ્ ।
સમાપ્તં ચાધારયોગસ્થાનમ્ ।
આધારાનુધર્મયોગસ્થાનમ્ (બોઓક્ 2)
બોધિસત્ત્વલિઙ્ગપટલમ્ (છપ્તેર્ 2.1)
ઉદ્દાનમ્ ।
સ્વભાવો ઽધિષ્ઠાનં [ફલાનુશંસઃ] અનુક્રમઃ સંગ્રહેણ ચ ।
પઞ્ચેમાનિ ભૂતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વલિઙ્ગાનિ યૈઃ સમન્વાગતો [બોધિસત્ત્વો] બોધિસત્ત્વ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । કતમાનિ પઞ્ચ । અનુકમ્પા પ્રિયવાદિતા વૈર્યં મુક્તહસ્તતા ગમ્ભીરાર્થસન્ધિનિર્મોચનતા ચ । ઇમે પુનઃ પઞ્ચ ધર્માઃ પઞ્ચ પરિવર્તેન વેદિતવ્યાઃ । સ્વભાવતો ઽધિષ્ઠાનતઃ ફલાનુસંશતઃ અનુક્રમતઃ સંગ્રહતશ્ચ ।
તત્રાનુકમ્પાયાઃ સ્વભાવો દ્વિવિધઃ । આશયગતઃ પ્રતિપત્તિગતશ્ચ । તત્રાશયગતો હિતાશયઃ સુખાશયશ્ચ બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષ્વનુકમ્પેત્યુચ્યતે । પ્રતિપત્તિગતશ્ચ સ્વભાવતો ઽનુકમ્પાયાઃ યદાશયો ભવતિ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષુ તદેવ યથાશક્ત્યા યથાબલં કાયેન વાચા ઉપસંહરતિ । તત્ર પ્રિયવાદિતાયાઃ સ્વભાવઃ પૂર્વવદામોદની સંમોદની ઉપકરા ચ વાગ્વેદિતવ્યા । તદ્યથા સંગ્રહવસ્તુપટલે । તત્ર સત્ત્વં ધૃતિરલીનત્વં ચ યદ્બલં બોધિસત્ત્વસ્ય અયં વૈર્યંસ્વભાવ ઇત્યુચ્યતે । તત્ર યા બોધિસત્ત્વસ્યોદારદાનતા અસંક્લિષ્ટદાનતા વા । અયં મુક્તહસ્તતાયાઃ સ્વભાવો વેદિતવ્યઃ । ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદસ્તાસામેવ ચાભિનિર્હારાય યત્સમ્યક્ પ્રાયોગિકં જ્ઞાનમયં બોધિસત્ત્વાનાં ગમ્ભીરાર્થસન્ધિનિર્મોચનતાયાઃ સ્વભાવો વેદિતવ્યઃ ।
તત્રાનુકમ્પાયાઃ પઞ્ચાધિષ્ઠાનાનિ । કતમાનિ પઞ્ચ । દુઃખિતાઃ સત્ત્વા દુશ્ચરિતચારિણઃ પ્રમત્તા મિથ્યાપ્રતિપન્નાઃ ક્લેશાનુશયિતાશ્ચ । નારકાન્સત્ત્વાનુપાદાય શેષાં કેષાંચિત્સત્ત્વાનાં દુઃખા વેદના પ્રાબન્ધિકી સન્તતિસમારૂઢા વર્તતે । ( દુત્ત્ 208 ) ઇમે [તે] સત્ત્વા દુઃખિતા ઇત્યુચ્યન્તે । યે પુનર્નાવશ્યં દુઃખિતાઅપિ તુ બહુલં કાયદુશ્ચરિતમધ્યાચરન્તિ વાગ્દુશ્ચરિતં મનોદુશ્ચરિતમધ્યાચરન્તિ । તત્ર ચાભિરતરૂપા વિહરન્તિ । ઇમે સત્ત્વા દુશ્ચરિતચારિણ ઇત્યુચ્યન્તે તદ્યથા ઔરભ્રિક-શૌકરિક-કૌક્કુટિકપ્રભૃતયઃ । યે પુનર્નાવશ્યં દુઃખિતા ન દુશ્ચરિતચારિણો ઽપિ ત્વધ્યવસિતાઃ કામાનુપભુઞ્જતે નટનર્તકહાસકલાસકપ્રેક્ષણપરા વિહરન્તિ આત્મોપલાડનપરાઃ । ઇમે સત્ત્વાઃ પ્રમત્તા ઇત્યુચ્યન્તે તદ્યથા તદેકત્યાઃ કામોપભોગિનઃ । યે પુનર્નાવશ્યં દુઃખિતા ન દુશ્ચરિતચારિણો ન વાપિ પ્રમત્તાઃ અપિ તુ દૃષ્ટિવિપત્તિમાશ્રિત્ય દુઃખવિમોક્ષાય પ્રતિપન્નાઃ । ઇમે સત્ત્વા મિથ્યાપ્રતિપન્ના ઇત્યુચ્યન્તે તદ્યથા કામાનુત્સૃજ્ય દુરાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજિતાઃ । યે પુનઃ સત્ત્વા નાવશ્યં દુઃખિતા વિસ્તરેણ યાવન્ ન મિથ્યાપ્રતિપન્નાઃ અપિ તુ સકલબન્ધનાશ્ચ વિકલબન્ધનાશ્ચ ક્લેશૈઃ ઇમે સત્ત્વાઃ ક્લેશાનુશયિતા ઇત્યુચ્યન્તે તદ્યથા યે ચ સમ્યક્ પ્રયુક્તાઃ પૃથગ્જના કલ્યાણકા યે ચ શૈક્ષાઃ એતાવદનુકમ્પાધિષ્ઠાનં બોધિસત્ત્વાનાં યેનાધિષ્ઠાનેન યેનાલમ્બનેનાનુકમ્પા પ્રવર્તતે । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
પઞ્ચેમાનિ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રિયવાદિતાયા અધિષ્ઠાનાનિ । કતમાનિ પઞ્ચ । સમ્યગાલપના સમ્યગાનન્દના સમ્યગાશ્વાસના સમ્યક્પ્રવારણા ન્યાયોપદેશશ્ચ । તેષાં પુનઃ પ્રતિભાગો વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા સંગ્રહવસ્તુપટલે । એભિઃ પચ્ચભિરધિષ્ઠાનૈરેભિરાલમ્બનૈર્બોધિસત્ત્વાનાં પ્રિયવાદિતા પ્રવર્તતે । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
પઞ્ચેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય વૈર્યાધિષ્ઠાનાનિ વેદિતવ્યાનિ । કતમાનિ પઞ્ચ । યૈરેવ પઞ્ચભિરાકારૈર્બોધિપક્ષપટલે ધૃતિબલાધાનતા બોધિસત્ત્વાનામુક્તા તાન્યેવ બોધિસત્ત્વસ્ય વૈર્યાધિષ્ઠાનાનિ વે દિતવ્યાનિ । યૈરધિષ્ઠાનૈર્યૈરાલમ્બનૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય વૈર્ય પ્રવર્તતે । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
પઞ્ચેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય મુક્તહસ્તતાયા અધિષ્ઠાનાનિ । કતમાનિ પઞ્ચ । અભીક્ષ્ણદાનતા પ્રમુદિતદાનતા સત્કૃત્યદાનતા અસંક્લિષ્ટદાનતા અનિશ્રિત્યદાનતા ચ । એષાં પુનર્વિસ્તરેણ વિભાગો વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા દાનપટલે । એભિરધિષ્ઠાનૈરેભિરાલમ્બનૈર્બોધિસત્ત્વાનાં મુક્તહસ્તતા પ્રવર્તતે । નાત્ ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
પઞ્ચેમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય ગમ્ભીરાર્થસન્ધિનિર્મોચનતાયા અધિષ્ઠાનાનિ । કતમાનિ પઞ્ચ । યે તે તથાગતભાષિતાઃ સૂત્રાન્તાઃ ગમ્ભીરાગમ્ભીરાવભાષાઃ શૂન્યતા-પ્રતિસંયુક્તા ઇદંપ્રત્યયતા । પ્રતીત્યસમુત્પાદાનુલોમાઃ । ઇદં પ્રથમમધિષ્ઠાનમ્ । વિનયે વા પુનરાપત્તિકૌશલ્યમાપત્તિવ્યુત્થાન-કૌશલ્યં ચ । ઇદં દ્વિતીયમધિષ્ઠાનમ્ । માતૃકાયાં વા પુનરવિપરીતં ધર્મલક્ષણવ્યવસ્થાનમ્ । ઇદં તૃતીયમધિષ્ઠાનમ્ । આભિપ્રાયિકનિગૂઢધર્મસંજ્ઞાર્થવિભાવનતા । ઇદં ચતુર્થમધિષ્ઠાનમ્ । સર્વધર્માણાઞ્ચ ધર્માર્થનિર્વચનપ્રકારભેદઃ । ઇદં પઞ્ચમમધિષ્ઠાનમ્ । યેનાધિષ્ઠાનેન યેનાલમ્બનેન બોધિસત્ત્વાનાં ગમ્ભીરાર્થસન્ધિનિર્મોચનતા પ્રવર્તતે । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
અનુકમ્પા બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષ્વાદિત એવ તાવદ્વૈરપ્રહાણાય સંવર્તતે । તથાનુકમ્પકો બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાર્થક્રિયાસુ અદિનમનાઃ પ્રયુજ્યતે । તસ્મિંશ્ચ પ્રયોગે ન પરિખિદ્યતે । અનુકમ્પા તદ્-બહુલવિહારિતા ચાસ્યાનવદ્યદૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય પરાનુગ્રહાય ચ સંવર્તતે । યે ચ ભગવતા મૈત્ર્યા અનુશંસા ઉક્તાનાસ્ય કાયે વિષં ક્રામતિ ન શસ્રમિત્યેવમાદયઃ । તે ઽપ્યનુકમ્પકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વે વેદિતવ્યાઃ । ઇત્યયમનુકમ્પાયા બોધિસત્ત્વાનાં ફલાનુશંસો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
પ્રિયવાદી બોધિસત્ત્વો દૃષ્ટે ધર્મે ચતુર્વિધં વાગ્દોષં વિજહાતિ મૃષાવાદં પૈશૂન્યં ષારુષ્યં સમ્ભિન્નપ્રલાપઞ્ચ । સા ચાસ્ય બાગાત્માનુગ્રહાય પરાનુગ્રહાય ચ પ્રવૃત્તા ભવતિ । દૃષ્ટ એવ ચ ધર્મે આયત્યાં ચ પ્રિયવાદી બોધિસત્ત્વઃ આદેયવચનો ભવતિ ગ્રાહ્યવચનઃ । ઇત્યયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રિયવાદિતાયાઃ [ફલા]નુશંસો વેદિતવ્યઃ ।

ધીરો બોધિસત્ત્વો દૃષ્ટે [તાવત] ધર્મે સર્વેણ સર્વમાલસ્યકૌસીદ્યાપગતો ભવતિ પ્રમુદિતચિત્તશ્ચ । બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનં કરોતિ । કૃત્વા ચ ન ( દુત્ત્ 210 ) વિષીદતિ । આત્માનં ચ પરઞ્ચ ક્ષાન્ત્યાનુગૃહ્ણાતિ । આયત્યાં ચ સર્વબોધિસત્ત્વકૃત્યસમારમ્ભેષુ પ્રકૃત્યા દૃઢસમારંભો ભવતિ । નાકૃત્વા વિનિવર્તતે । ઇતીમે બોધિસત્ત્વાનાં વૈર્યફલાનુશંસા વેદિતવ્યા ।
મુક્તહસ્તતાયા ગમ્ભીરાર્થસન્ધિનિર્મોચનતાયાશ્ચ ફલાનુશંસા વેદિતવ્યાઃ । તદ્યથા પ્રભાવપટલે દાનપ્રભાવે પ્રજ્ઞાપ્રભાવે ચ । અયમેષાં બોધિસત્ત્વવિજ્ઞાનાં ફલાનુશંસઃ ।
કશ્ચૈષામનુક્રમઃ । પૂર્વં તાવદ્બોધિસત્ત્વો ઽનુકમ્પયા સત્ત્વાનનુગૃહ્ણાતિ તેષુ ચ સાપેક્ષો ભવત્યર્થકામઃ । તતશ્ચાકુશલાત્સ્થાનાદ્વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપનાય યુક્તિં ભાષતે ગ્રાહયતિ વ્યપદિશતિ । એવમવતીર્ણેષુ ચ સત્ત્વેષુ સત્ત્વવિપ્રતિપત્તિષુ [ચ] ક્લેશવિપ્રકૃતાસ્વર્થવિધાસુ વિમર્દસહો ભવતિ । પ્રતિપત્તિવિપ્રતિ[પત્તિ]સ્થિતાનાં સત્ત્વાનામનુત્સર્ગતયા । સ એવં ધીરઃ એકત્યાન્સત્ત્વાનામિષસંગ્રહેણ પરિપાચયતિ એકત્યાન્ધર્મસંગ્રહેણ તદેકત્યાંસ્તદુભાભ્યાં ધર્માભિષસંગ્રહાભ્યામ્ । અયમેષાં પઞ્ચાનાં બોધિસત્ત્વલિઙ્ગાનામનુક્રમો વેદિતવ્યઃ ।
પઞ્ચેમાનિ બોધિસત્ત્વલિઙ્ગાનિ ષટ્પારમિતાઃ । આસાં ષણ્ણાં પારમિતાનાં કતમયા પારમિતયા કતમદ્બોધિસત્ત્વલિઙ્ગં સંગૃહીતમ્ । અનુકમ્પા ધ્યાનપારમિતયા સંગૃહીતા । પ્રિયાવાદિતા શીલપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ સંગૃહીતા । વૈર્યં વીર્યપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ સંગૃહીતમ્ । મુક્તહસ્તતા દાનપારમિતાયૈવ સંગૃહીતા । ગમ્ભીરાર્થસન્ધિનિર્મોચનતા ધ્યાનપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ સંગૃહીતા એવમિમાનિ [પઞ્ચ બોધિ]સત્ત્વલિઙ્ગાનિ પઞ્ચપરિવર્તેન વેદિતવ્યાનિ । સ્વભાવતો ઽધિષ્ઠાનતઃ ફલાનુસંશતો ઽનુક્રમતઃ સંગ્રહતશ્ચ વેદિતવ્યાનિ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારાનુધર્મે યોગસ્થાને પ્રથમં બોધિસત્ત્વલિઙ્ગપટલમ્ ।

પક્ષપટલમ્ (છપ્તેર્ 2.2)
ઉદ્દાનમ્ ।
સુકૃતકર્માન્તતા કૌશલ્યં પરાનુગ્રહઃ પરિણામનં ચ પશ્ચિમમ્ ।
ગૃહિપક્ષે વા પ્રવ્રજિતપક્ષે વા વર્તમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સમાસતશ્ચત્વારો ધર્મા વેદિતવ્યાઃ । યેષુ ગૃહી પ્રવ્રજિતો વ બોધિસત્ત્વઃ શિક્ષમાણઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે । કતમે ચત્વારઃ । સુકૃતકર્માન્તતા કૌશલ્યં પરાનુગ્રહઃ પરિણામના ચ ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય સુકૃતકર્માન્તતા । યા પારમિતાસુ નિયતકારિતા નિપુણકારિતા નિત્યકારિતા અનવદ્યકારિતા ચ । કથઞ્ચ બોધિસત્ત્વો નિયતકારી ભવતિ યદુત દાને । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સંવિદ્યમાને દેયધર્મે યાચનકે સમ્યક્ પ્રપ્યુપસ્થિતે અપકારિણ્યુપકારિણિ વા ગુણવતિ દોષવતિ વા ઽવશ્યં દદાતિ । નાસ્ય દાનચિત્તં કશ્ચિદ્વિકમ્પયિતું સમર્થો ભવતિ મનુષ્યો વા ઽમનુષ્યો વા શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા કશ્ચિદ્વા પુનર્લોકે સહધર્મેણ । કથં ચ બોધિસત્ત્વો નિપુણકારી ભવતિ યદુત્ દાને । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સંવિદ્યમાને દેયધર્મે સમ્યક્ પ્રત્યુપસ્થિતે યાચનકે સર્વં દદાતિ । નાસ્ત્યસ્ય કિઞ્ચિદ્યદપરિત્યાજ્યં ભવતિ સત્ત્વેભ્યઃ આધ્યાત્મિકમપિ વસ્તુ પ્રાગેવ બાહ્યમ્ । કથં ચ બોધિસત્ત્વો નિત્યકારી ભવતિ યદુત દાને । ઇહ બોધિસત્ત્વો અપરિખિદ્યમાનો દાનેન સતતસમિતમેવ સર્વકાલં યથોત્પન્નં દાનં દદાતિ । કથં ચ બોધિસત્ત્વઃ અનવદ્યકારી ભવતિ યદુત દાને । ઇહ બોધિસત્ત્વો યત્તત્સંક્લિષ્ટં દાનં વર્ણિતં દાનપટલે તત્સંક્લિષ્ટં વર્જયિત્વા અસંક્લિષ્ટં દાનં દદાતિ । એવં હિ બોધિસત્ત્વઃ સુકૃતકારી ભવતિ યદુત દાને । યથા દાને એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાસુ ( દુત્ત્ 212 ) યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ । એત એવ ચત્વાર આકારા નિયતકારિતા નિપુણકારિતા નિત્યકારિતા અનવદ્યકારિતા ચ ।
તત્ર કતમદ્બોધિસત્ત્વસ્ય કૌશલ્યમ્ । તત્સમાસતો દશવિધં વેદિતવ્યમ્ પ્રતિહતાનાં સત્ત્વાનાં પ્રતિઘાતાપનયાયોપાયકૌશલ્યમ્ । મધ્યસ્થાનામવતારણાય અવતીર્ણાનાં પરિપાચનાય પરિપક્વાનાં વિમોચનાયોપાયકૌશલ્યમ્ । લૌકિકેષુ સર્વશાસ્ત્રેષુ કૌશલ્યમ્ । બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાને સ્ખલિતપ્રત્યવેક્ષણાકૌશલ્યમ્ સમ્યક્પ્રણિધાનકૌશલ્યમ્ । [શ્રાવકયાનકૌશલ્યં] પ્રત્યેકબુદ્ધાયાનકૌશલ્યમ્ મહાયાનકૌશશલ્યઞ્ચ । એષાં સર્વેષામેવ કૌશલ્યાનાં પૂર્વવદ્યથાયોગં તત્ર તત્રાસ્યામેવ બોધિસત્ત્વભૂમૌ પ્રવિભાગો વેદિતવ્યઃ । એતાનિ પુનર્બોધિસત્ત્વસ્ય દશ કૌશલ્યાનિ પઞ્ચકૃત્યાનિ કુર્વન્તિ । પૂર્વકૈશ્ચતુર્ભિઃ કૌશલ્યૈર્બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ સ્વાર્થે સન્નિયોજયતિ । લૌકિકેષુ સર્વશાસ્ત્રેષુ કૌશલ્યેન બોધિસત્ત્વઃ સર્વપરપ્રવાદાનભિભવતિ । બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાને સ્ખલિતપ્રત્યવેક્ષણાકૌશલ્યેન બોધિસત્ત્વઃ આપત્તિં [ન] વાપદ્યતે । આપન્નો વા યથાધર્મં પ્રતિકરોતિ । સુવિશુદ્ધં શીલસંવરસમાદાનં પરિકર્ષતિ । સમ્યક્ પ્રણિધાનકૌશલ્યેન બોધિસત્ત્વઃ આયત્યાં સર્વાભિપ્રેતાર્થસમૃદ્ધિમધિગચ્છતિ । ત્રિભિન્નં કૌશલ્યૈર્બોધિસત્ત્વો યથા ગોત્રેન્દ્રિયાધિમુક્તાનાં તદુપમં ધર્મં દેશયતિ । અનુકૂલાં યુક્તિં વ્યપદિશતિ । એવમેભિર્દશભિઃ કૌશલ્યૈર્બોધિસત્ત્વઃ પઞ્ચકૃત્યાનિ કરોતિ । યૈરસ્ય પઞ્ચભિઃ કૃત્યૈઃ સર્વકૃત્યસમાપ્તિર્ભવતિ । દૃષ્ટધાર્મિકસાંપરાયિકં ચાર્થમારભ્ય ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય પરાનુગ્રહઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વશ્ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ નિશ્રિત્ય દાનં પ્રિયવાદિતામર્થચર્યાં સમાનાર્થતાઞ્ચ તદેકત્યાનાં સત્ત્વાનાં હિતમપ્યુપસંહરતિ । સુખમપ્યુપસંહરતિ । [હિતસુખમપ્યુપસંહરતિ ।] અયં બોધિસત્ત્વાનાં પરાનુગ્રહસ્ય સમાસનિર્દેશઃ । વિસ્તરનિર્દેશઃ પુનઃ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યઃ તદ્યથા સ્વપરાર્થપટલે ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય પરિણામના । ઇહ બોધિસત્ત્વો યત્કિઞ્ચિદેભિસ્ત્રિભિર્મુખૈરુપચિતોપચિતં કુશલમૂલં સુકૃતકર્માન્તતયા કૌશલ્યેન પરાનુગ્રહેણ ચ તત્સર્વમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ઘનરસેન પ્રસાદેન પરિણામયતિ । ન તસ્ય કુશલમૂલસ્યાન્યં ફલવિપાકં પ્રતિકાંક્ષતિ નાન્ય[ત્રા]નુત્તરામેવ સમ્યક્સંબોધિમ્ । યે ચ કેચિદ્ભગવતા ગૃહિણાં વા પ્રવ્રજિતાનાં વા બોધિસત્ત્વાનાં શિક્ષાધર્મા વ્યપદિષ્ટાઃ સર્વેષાં તેષામેષ્વેવ ચતુર્ષુ સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ સુકૃતકર્માન્તતાયાં કૌશલ્યે પરાનુગ્રહે પરિણામનાયાં ચ । તસ્માદેવં સુકૃતકર્માન્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કુશલસ્ય પરાનુગ્રહપ્રવૃત્તસ્ય પરિણામકસ્ય એવં દુષ્પ્રાપા દુરધિગમા ચ બોધિરાસન્ના સમાસન્ના વેદિતવ્યા । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ યે કેચિદ્બોધિસત્ત્વા ગૃહિ-પ્રવ્રજિત પક્ષેષુ શિક્ષમાણા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધવન્તો ઽભિસંભોત્સ્યન્તે ઽભિસંબુધ્યન્તે ચ સર્વે તે એભિરેવ ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ । એવમપિ ચતુર્ષુ ધર્મેષુ સમ્યક્પ્રયુક્તો ગૃહી પ્રવ્રજિતો વા બોધિસત્ત્વો ભવતિ । અપિ તુ ગૃહિણો બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકાત્પ્રવ્રજિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સુમહાન્ વિશેષઃ । સુમહાન્ નાનાકરણં વેદિતવ્યમ્ । તથાહિ પ્રવ્રજિતો બોધિસત્ત્વઃ પરિમુક્તો ભવત્યાદિત એવ તાવન્માતાપિતૃપુત્તદારાદિકલત્રપરિગ્રહદોષાત્ । અપરિમુક્તસ્તુ ગૃહી વેદિતવ્યઃ । પુનઃ પ્રવ્રજિતો બોધિસત્ત્વઃ પરિમુક્તો ભવતિ તસ્યૈવ પરિગ્રહસ્યાર્થે કૃષિવણિજ્યા-રાજપૌરુષ્યાદિ-પરિક્લેશે વ્યાસઙ્ગદુઃખેભ્યઃ । અપરિમુક્તસ્તુ ગૃહી વેદિતવ્યઃ । પુનઃ પ્રવ્રજિતો બોધિસત્ત્વ એકાન્તસઙ્કલીકૃતં બ્રહ્મચર્યં શક્નોતિ ચરિતું [ન તુ] ગૃહી બોધિસત્ત્વઃ । પુનઃ પ્રવ્રજિતો બોધિસત્ત્વઃ સર્વેષુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞો ભવતિ । યદ્યદેવ કુશલમારભતે તત્ર તત્રૈવ લઘુલધ્વેવ નિષ્ઠાં ગચ્છતિ । ન તુ તથા ગૃહી બોધિસત્ત્વઃ । પુનઃ પ્રવ્રજિતો બોધિસત્ત્વઃ પરેષાં વ્રતનિયમે સ્થિતત્વાદ્ આદેયવચનો ભવતિ । ન તુ તથા ગૃહી બોધિસત્ત્વઃ । ઇત્યેવંભાગીયૈર્ધર્મૈઃ સુમહદન્તરં ગૃહિ-પ્રવ્રજિતયોર્બોધિસત્ત્વયોર્વેદિતવ્યમ્ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભુમાવાધારાનુધર્મે યોગસ્થાને દ્વિતીયં પક્ષપટલમ્ ।
અધ્યાશયપટલમ્ (છપ્તેર્ 2.3)
ઉદ્દાનમ્ ।
વાત્સલ્યં સર્વસત્ત્વેષુ સપ્તાકારં હિ ધીમતામ્ ।
પઞ્ચદશાશયાસ્તેષાં દશ કૃત્યકરા મતાઃ ॥

સપ્તાકારં બોધિસત્ત્વાનાં સત્ત્વેષુ વાત્સલ્યં પ્રવર્તતે યેન વાત્સલ્યેનોપેતા બોધિસત્ત્વાઃ કલ્યાણાશયાઃ પરમકલ્યાણાશયા ઇત્યુચ્યન્તે । સપ્તાકારં વાત્સલ્યં કતમત્ । અભયં યુક્તમખેદમયાચિતમનામિષં વિસ્તીર્ણં સમઞ્ચેતિ । ન હિ બોધિસત્ત્વઃ કસ્યચિદ્ભયાદ્વત્સલો ભવતિ । આનુલોમિકેન કાયવાઙ્મનસ્કર્મણા સમુદાચરતિ મનાપેન હિતસુખેન ચ । ન ચ પુનર્બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષુ યોગરહિતં વાત્સલ્યં પ્રવર્તતે તદ્યથા અધર્મે ઽવિનયે ઽસત્યસમુદાચારે અસ્થાને સમાદાપનતાયૈ । તથા ચ બોધિસત્ત્વો વત્સલો ભવતિ સત્ત્વેષુ યથા તેષામર્થે સર્વારમ્ભૈર્ન પરિખિદ્યતે । અયાચિત એવ ચ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષુ વત્સલો ભવતિ ન તુ કેનચિદ્યાચિતઃ । નિરામિષેણ ચ ચિત્તેન વત્સલો [ભવતિ] ન પરતઃ પ્રત્યુપકારં પ્રતિકાંક્ષમાણઃ પરત્ર ચ વિપાકમિષ્ટં પ્રત્યાશંસમાન ઇતિ નિષ્કારણવત્સલો ભવતિ સત્ત્વેષુ બોધિસત્ત્વઃ । વિપુલઞ્ચ તદ્બોધિસત્ત્વસ્ય વાત્સલ્યં ભવતિ સત્ત્વેષુ ન પરીત્તમ્ । તથા ચ વિપુલં ભવતિ યથૈષાં સત્ત્વાનામન્તિકાદ્બોધિસત્ત્વઃ સર્વાકારમપ્યપકારં લભમાનો નોત્સૃજતિ આત્માનં કામમપ્રિયં કરોતિ । ન તુ કેનચિત્પર્યાયેણ પરેષાં પાપકર્મેચ્છતિ । તત્પુનરેવં લક્ષણમેવ ગુણયુક્તં વાત્સલ્યં બોધિસત્ત્વાનાં સર્વસત્ત્વેષ્વેવ સમમાસમન્ત સત્ત્વધાતુપ્રાદેશિકઃ । એવમનેન સપ્તાકારેણૈવ વાત્સલ્યેન યુક્તા બોધિસત્ત્વાઃ કલ્યાણાશયાઃ પરમકલ્યાણાશયા ઇત્યુચ્યન્તે ।
તત્ર શ્રદ્ધાપૂર્વંકો ધર્મવિચયપૂર્વકશ્ચ બુદ્ધધર્મેષુ યો ઽધિમોક્ષઃ પ્રત્યવગમો નિશ્ચયો બોધિસત્ત્વસ્ય સો ઽધ્યાશય ઇત્યુચ્યતે । તે પુનરધ્યાશયા બોધિસત્ત્વસ્ય સમાસતઃ પઞ્ચદશ વેદિતવ્યાઃ । કતમે પઞ્ચદશ । અગ્ર્યાશયો વૃત્તાશયઃ પારમિતાશયઃ તત્ત્વાર્થાશયઃ પ્રભાવાશયઃ હિતાશયઃ સુખાશયો વિનિર્મુક્તાશયઃ દૃઢાશયઃ અવિસંવાદનાશયઃ અશુદ્ધાશયઃ શુદ્ધાશયઃ સુશુદ્ધાશયઃ નિગૃહીતાશયઃ સહજશ્ચાશયઃ । તત્ર યો બુદ્ધધર્મસંઘરત્નેષુ બોધિસત્ત્વસ્યાધ્યાશયઃ સો ઽગ્ર્યાશય ઇત્યુચ્યતે । બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાને યો ઽધ્યાશયો ઽયં વૃત્તાશય ઇત્યુચ્યતે । દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાસમુદાગમાય યો ઽધ્યાશયો ઽયં પારમિતાશય ઇત્યુચ્યતે । ધર્મપુગ્દલનૈરાત્મ્યે પરમાર્થે ચ ધર્મતથતાયાં ગમ્ભીરાયાં યો ઽધ્યાશયો ઽયં તત્ત્વાર્થાશય ઇત્યુચ્યતે । બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામચિન્ત્યે ઽભિજ્ઞાપ્રભાવે સહજે વા પ્રભાવે યો ઽધ્યાશયો ઽયં પ્રભાવાશય ઇત્યુચ્યતે । સત્ત્વેષુ કુશલોપસંહર્તુકામતા હિતાશય ઇત્યુચ્યતે । સત્ત્વેષ્વેવાનુગ્રહોપસંહર્તુકામતા સુખાશય ઇત્યુચ્યતે । સત્ત્વેષ્વેવ નિરામિષચિત્તતા ઇષ્ટે ચ વિપાકે નિષ્પ્રતિબદ્ધચિત્તતા વિનિર્મુક્તાશય ઇત્યુચ્યતે । અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ યા ચિતૈકાન્તિકતાયં દૃઢાશય ઇત્યુચ્યતે । સત્ત્વાર્થોપાયે બોધ્યુપાયે અવિપરીતજ્ઞાનસહગતો ઽધિમોક્ષઃ અવિસંવાદનાશય ઇત્યુચ્યતે । સર્વસ્યામધિમુક્તિવર્યાભૂમૌ યો ઽધ્યાશયો બોધિસત્ત્વાનાં સો ઽશુદ્ધાશય ઇત્યુચ્યતે । શુદ્ધાશયભૂમિમુપાદાય યાવન્નિયતચર્યાભૂમેરધ્યાશયો બોધિસત્ત્વાનાં શુદ્ધાશય ઇત્યુચ્યતે । નિષ્ઠાગમનભૂમાવધ્યાશયો બોધિસત્ત્વાનાં સુશુદ્ધાશય ઇત્યુચ્યતે । તત્ર યો હિ [અ]શુદ્ધાશયઃ સ એવ નિગૃહી[તાશય] ઇત્યુચ્યતે પ્રતિસંખ્યાનકરણીયતયા । યઃ પુનઃ શુદ્ધઃ સુશુદ્ધશ્ચાધ્યાશયઃ સ સહજો ઽધ્યાશય ઇત્યુચ્યતે પ્રકૃત્યા તન્મયતયા આશ્રયસુસંનિવિષ્ટતયા ચ ।
ઇત્યેભિર્બોધિસત્ત્વાઃ પઞ્ચદશભિઃ કલ્યાણૈરધ્યાશયૈઃ સર્વભૂમિગતૈઃ સમાસતો દશકૃત્યાનિ કુર્વન્તિ । કતમાનિ દશ । અગ્ર્યાશયેન રત્નપૂજાં સર્વાકારાં પ્રયોજયન્તિ સર્વબોધિસમ્ભારાણામગ્ર્યભૂતામ્ । વૃત્તાશયેન બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાને ( દુત્ત્ 216 ) જીવિતહેતોરપિ [ન] સંચિન્ત્યાપત્તિમાપદ્યન્તે । આપન્નાશ્ચ ત્વરિતત્વરિતં પ્રતિદેશયન્તિ । પારમિતાશયેન કુશલાનાં ધર્માણાં ભાવનાસાતત્યક્રિયયા ઽપ્રમાદવિહારિણો ભવન્તિ પરમાપ્રમાદવિહારિણશ્ચ । તત્ત્વાર્થાધ્યાશયેનાસંક્લિષ્ટચિત્તાશ્ચ સંસારે સત્ત્વહેતોઃ સંસરન્તિ । અવિનિર્મુક્ત-નિર્વાણાધ્યાશયાશ્ચ ભવન્તિ । પ્રભાવાધ્યાશયેન ઘનરસં ચ શાસને પ્રસાદં પ્રવેદયન્તિ । ભાવનાયાં ચ સારસંજ્ઞિનઃ સ્પૃહાજાતા બહુલં વિહરન્તિ । ન તુ શ્રુતમાત્રચિન્તામાત્રસંતુષ્ટાઃ । હિતાશયેન સુખાશયેન વિનિર્મુક્તાશયેન ચ સર્વાકરાસુ સત્ત્વાર્થક્રિયાસુ પ્રયુજ્યન્તે । પ્રયુક્તાશ્ચ ન પરિખિદ્યન્તે । દૃઢાશયેન ઉત્તપ્તવીર્યા વિપુલવીર્યાઃ સમારમ્ભા વિહરન્તિ । ન શિથિલપ્રયોગાઃ । ન છિદ્રપ્રયોગાઃ । અવિસંવાદનાધ્યાશયેન ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા ભવન્તિ તેષુ તેષુ કુશલધર્માભિનિર્હારેષુ । ન ચાલ્પમાત્રકેણાવરમાત્રકેણ હીનેન વિશેષાધિગમેન તુષ્ટિમાપદ્યન્તે । નિગૃહીતેનાધ્યાશયેન સહજાધ્યાશયમાકર્ષન્તિ । સહજેન પુનરધ્યાશયેન ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે અર્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુષ્યાણામ્ । તત્ર યે કેચિદ્ભગવતા બોધિસત્ત્વાનામધ્યાશયા આખ્યાતાઃ પ્રજ્ઞપ્તાઃ પ્રકાશિતાસ્તેષુ તેષ્વધિકરણેષુ તેષાં સર્વેષામેભિરેવ પઞ્ચદશભિરધ્યાશયૈઃ સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । તસ્માદતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ યે બોધિસત્ત્વાઃ કલ્યાણૈરધ્યાશયૈરનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધવન્તો ઽભિસંભોત્સ્યન્તે ઽભિસંબુધ્યન્તે ચ સર્વે ત એભિરેવ પઞ્ચદશભિરધ્યાશયૈઃ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ । એવમેતે પઞ્ચદશ બોધિસત્ત્વાધ્યાશયા મહાફલાનુશંસાઃ । તસ્માત્તાનાશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમધિગચ્છેદિતિ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારાનુધર્મે યોગસ્થાને તૃતીયમધ્યાશયપટલમ્ ।
વિહારપટલમ્ (છપ્તેર્ 2.4)
ઉદ્દાનમ્ ।
ગોત્રં તથા ઽધિમુક્તિશ્ચ પ્રમુદિતો ઽધિશીલમધિચિતમ્ ।
ત્રયઃ પ્રજ્ઞા દ્વે અનિમિત્તેસાભોગશ્ચ અનાભોગશ્ચ ।
પ્રતિસંવિદશ્ચ પરમશ્ચ સ્યાત્તથાગતોત્તમો વિહારઃ ॥
એવં ગોત્રસંપદમુપાદાય યથોક્તાયાં બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાં શિક્ષમાણાનાં યથોક્તેષુ ચ બોધિસત્ત્વલિઙ્ગેષુ સંદૃશ્યમાનાનાં બોધિસત્ત્વપક્ષ્યપ્રયોગેષુ ચ સમ્યક્ પ્રયુક્તાનાં બોધિસત્ત્વાધ્યાશયાઞ્ચ યથોક્તાં વિશોધયતાં બોધિસત્ત્વાનાં સમાસતો દ્વાદશબોધિસત્ત્વવિહારા ભવન્તિ । યૈર્બોધિસત્ત્વવિહારૈઃ સર્વા બોધિસત્ત્વચર્યા સંગૃહીતા વેદિતવ્યાઃ । ત્રયોદશશ્ચ તથાગતો વિહારો યો ઽસ્ય ભવત્યભિસંબોધેર્નિરુત્તરો વિહારઃ ।

તત્ર દ્વાદશબોધિસત્ત્વવિહારાઃ કતમે । [ગોત્રવિહારઃ ।] અધિમુક્તિચર્યાવિહારઃ । પ્રમુદિતવિહારઃ । અધિશીલવિહારઃ । અધિચિત્તવિહારઃ । અધિપ્રજ્ઞવિહારાસ્ત્રયઃ । બોધિપક્ષ્યપ્રતિસંયુક્તઃ । સત્યપ્રતિસંયુક્તઃ । પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રતિસંયુક્તશ્ચ । ઇતિ યેન [ચ] બોધિસત્ત્વસ્તત્ત્વં પશ્યતિ યઞ્ચ તત્ત્વં પશ્યતિ તસ્ય ચ તત્ત્વસ્યાજ્ઞાનાદ્ યથા પ્રવૃત્તિર્દુઃખસ્ય જ્ઞાનાચ્ચ પુનરપ્રવૃત્તિર્દુઃખસ્ય ભવતિ સત્ત્વાનામ્ । તદેતદ્બોધિસત્ત્વસ્ય ત્રિભિર્મુખૈઃ પ્રજ્ઞયા વ્યવચારયતઃ ત્રયોરધિપ્રજ્ઞવિહારા ભવન્તિ । સાભિસંસ્કારઃસાભાગો નિશ્છિદ્રમાર્ગવાહનો નિર્નિમિત્તો વિહારઃ । અનભિસંસ્કારો ઽનાભોગમાર્ગવાહનો નિર્નિમિત્ત એવ વિહારઃ । [પ્રતિસંવિદ્વિહારઃ] પરમશ્ચ પરિનિષ્પન્નો બોધિસત્ત્વવિહારઃ । ઇમે તે દ્વાદશ[વિધા] બોધિસત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વવિહારાઃ । યૈર્વિહારૈરેષાં સર્વવિહારસંગ્રહઃ સર્વબોધિસત્ત્વચર્યાસંગ્રહો ભવતિ । તાથાગતઃ ( દુત્ત્ 218 ) પુનર્વિહારો યઃ સર્વબોધિસત્ત્વવિહારસમતિક્રાન્તસ્યાભિસંબુદ્ધબોધેર્વિહારઃ તત્ર તથાગતસ્ય પશ્ચિમસ્ય વિહારસ્ય પ્રતિષ્ઠાયોગસ્થાને પશ્ચિમે સાકલ્યેન નિર્દેશો ભવિષ્યતિ ।
દ્વાદશાનાં પુનર્બોધિસત્ત્વવિહારાણાં યથા વ્યવસ્થાનં ભવતિ તથા નિર્દેક્ષામિ ।
કતમશ્ચ બોધિસત્ત્વસ્ય ગોત્રવિહારઃ । કથં ચ બોધિસત્ત્વો ગોત્રસ્થો વિહરતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વો ગોત્રવિહારી પ્રકૃતિભદ્રસન્તાનતયા પ્રકૃત્યા બોધિસત્ત્વગુણૈર્બોધિસત્ત્વાર્હૈઃ કુશલૈર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । તત્સમુદાચારે સંદૃશ્યતે । પ્રકૃતિભદ્રતયૈવ ન હઠયોગેન તસ્મિન્ કુશલે પ્રવર્ત્તતે । અપિ તુ પ્રતિસંખ્યાનતઃ સાવગ્રહઃ સમ્ભૃતો ભવતિ । સર્વેષાં ચ બુદ્ધધર્માણાં ગોત્રવિહારી બોધિસત્ત્વો બીજધરો ભવતિ । સર્વબુદ્ધધર્માણામસ્ય [સર્વ]બીજાન્યાત્મભાવગતાન્યાશ્રયગતાનિ વિદ્યન્તે । ઔદારિકમલવિગતશ્ચ બોધિસત્ત્વો ગોત્રવિહારી ભવતિ । અભવ્યઃ સ તદ્રૂપં [સં]ક્લેશપર્યવસ્થાનં સમ્મુખીકર્તુમ્ । યેન પર્યવસ્થાનેન પર્યવસ્થિતઃ અન્યતમદાનન્તર્યકર્મ સમુદાચરેત્ । કુશલમૂલાનિ વા સમુચ્છિન્દ્યાત્ । યશ્ચ વિધિર્ગોત્રસ્થસ્ય ગોત્રપટલે નિર્દિષ્ટઃ । સ ગોત્રવિહારિણો બોધિસત્ત્વસ્ય વિસ્તરેણ વેદિતવ્યઃ । [ઇતિ] અયમુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય ગોત્રવિહારઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્યાધિમુક્તિચર્યાવિહારઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમં ચિત્તોત્પાદમુપાદાય અશુદ્ધાધ્યાશયસ્ય યા કાચિદ્બોધિસત્ત્વચર્યા અયમસ્યાધિમુક્તિચર્યાવિહાર ઇત્યુચ્યતે । તત્ર ગોત્રવિહારી બોધિસત્ત્વસ્તદન્યેષાં [સર્વેષાં] બોધિસત્ત્વવિહારાણામેકાદશાનાં તાથાગતસ્ય ચ વિહારસ્ય હેતુમાત્રે વર્તતે હેતુ પરિગ્રહેણ । નો તુ તેન કશ્ચિતુ તદન્યો બોધિસત્ત્વવિહાર આરબ્ધો ભવતિ ન પ્રતિલબ્ધો ન વિશોધિતઃ । કુતઃ પુનસ્તથાગતવિહારઃ । અધિમુક્તિચર્યાવિહારિણા પુનર્બોધિસત્ત્વેન સર્વે બોધિસત્ત્વવિહારાસ્તાથાગતશ્ચ વિહાર આરબ્ધા ભવન્તિ ( દુત્ત્ 219 ) નો તુ પ્રતિલબ્ધા ન વિશોધિતાઃ । સ એવ ત્વધિમુક્તિચર્યાવિહારઃ પ્રતિલબ્ધો ભવતિ । તસ્યૈવ ચાયં વિશુદ્ધયે પ્રતિપન્નઃ । અધિમુક્તિચર્યાવિહારે પરિશુદ્ધે પ્રમુદિતવિહારં પૂર્વારબ્ધમેવ પ્રતિલભતે । તસ્યૈવ ચ વિશુદ્ધયે પ્રતિપન્નો ભવતિ । પ્રમુદિત વિહારે પરિશુદ્ધે ઽધિશીલવિહારં પૂર્વારબ્ધમેવ પ્રતિલભતે । તસ્યૈવ ચ વિશુદ્ધયે પ્રતિપન્નો ભવતિ । એવં વિસ્તરેણ યાવત્પરમઃ પરનિષ્પન્નો બોધિસત્ત્વવિહારો વેદિતવ્યઃ । પરમે પરિનિષ્પન્ને બોધિસત્ત્વવિહારે પરિશુદ્ધે ઽનન્તરં પૂર્વારબ્ધસ્ય તાતથાગતસ્ય વિહારસ્ય સકૃત્પ્રતિલમ્ભો વિશુદ્ધિશ્ચ વેદિતવ્યા । ઇદં તાથાગતવિહારે બોધિસત્ત્વવિહારેભ્યો વિશેષણં વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રમુદિતવિહારઃ । યઃ શુદ્ધાશયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય વિહારઃ । તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્યાધિશીલવિહારઃ । યો ઽધ્યાશયશુદ્ધિનિદાનેન પ્રકૃતિશીલેન સંયુક્તસ્તસ્ય વિહારઃ । તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્યાધિચિત્તવિહારઃ । યો ઽધિશીલવિહાર વિશુદ્ધિનિદાનૈલૌકિકધ્યાનસમાધિસમાપત્તિભિર્વિહારઃ । તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિપક્ષ્યપ્રતિસંયુક્તો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । યો લૌકિકં જ્ઞાનવિશુદ્ધિસન્નિશ્રયભૂતં સમાધિં નિશ્રૃત્ય સત્યાવબોધાય સમ્યક્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનાં સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં પ્રવિચયવિહારઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય સત્યપ્રતિસંયુક્તો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । યો બોધિપક્ષ્યપ્રવિચયં નિશ્રિત્ય યથાવત્સત્યાવબોધવિહારઃ । તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રતિસંયુક્તો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । યસ્તમેવ સત્યાવબોધ[મધિ]પતિં કૃત્વા તદજ્ઞાનાત્ સહેતુકદુઃખપ્રવૃતિ । પ્રવિચયપ્રભાવિતસ્તજ્જ્ઞાનાચ્ચ સહેતુકદુઃખનિરોધપ્રવિચયપ્રભાવિતો વિહારઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં સાભિસંસ્કારઃ સાભોગો નિર્નિમિત્તો વિહારઃ । યસ્તમેવ ત્રિવિધમપ્યધિપ્રજ્ઞવિહારમધિપતિં કૃત્વા ઽભિસંસ્કારેણાભોગેન નિશ્છિદ્રનિરન્તરઃ સર્વધર્મેષુ તથતા-નિર્વિકલ્પપ્રજ્ઞાભાવના સહગતો વિહારઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં અનભિસંસ્કારો ઽનાભોગો નિર્નિમિત્તો વિહારઃ । ( દુત્ત્ 220 ) યસ્તસ્યૈવ પૂર્વકસ્ય નિર્નિમિત્તસ્ય વિહારસ્ય ભાવના-બાહુલ્યાત્ સ્વરસેનૈવ નિશ્છિદ્રનિરન્તર-વાહિર્માર્ગાનુગતો વિહારઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં પ્રવિસંવિદ્વિહારઃ । યસ્તમેવ સુપરિશુદ્ધં નિશ્ચલં પ્રજ્ઞાસમાધિં નિશ્રિત્ય મહામતિવૈપુલ્યમનુપ્રાપ્તસ્ય પરેષાં ધર્મસમાખ્યાનાનુત્તર્યમારભ્ય ધર્માણાં પર્યાયાર્થ-નિર્વચનપ્રભેદપ્રવિચયવિહારઃ ।

તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય પરમો વિહારઃ । યત્ર સ્થિતો બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વમાર્ગનિષ્ઠાગતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ મહાધર્માભિષેકપ્રાપ્ત એકજાતિપ્રતિબદ્ધો વા ભવતિ ચરમભવિકો વા । યસ્ય વિહારસ્યાનન્તરં સંહિતમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સર્વબુદ્ધકાર્યં કરોતિ । તત્રાધિમુક્તિચર્યાવિહારે [બોધિસત્ત્વો] બોધિસત્ત્વભાવનાયાં પરીત્તકારી ભવતિ ચ્છિદ્રકારી અનિયતકારી પુનર્લાભપરિહાણિતઃ । પ્રમુદિતવિહારે બોધિસત્ત્વસ્તસ્યામેવ બોધિસત્ત્વભાવનાયાં વિપુલકારી ભવત્યચ્છિદ્રકારી નિયતકારી યથાપ્રતિલબ્ધાપરિહાણિતઃ । યથા પ્રમુદિતવિહારે એવં યાવત્ ત્રિષ્વધિપ્રજ્ઞવિહારેષુ । પ્રથર્મ નિર્નિમિત્તં વિહારમુપાદાય યાવત્પરમાદ્બોધિસત્ત્વવિહારાદ્બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વભાવનાયાં અપ્રમાણકારી ભવત્યચ્છિદ્રકારી નિયતકારી ચ । તત્રાધિમુક્તિચર્યાવિહારે બોધિસત્ત્વ-નિર્નિમિત્તભાવનાયાઃ સમારમ્ભો વેદિતવ્યઃ । પ્રમુદિતવિહારે ઽઘિશીલાધિચિત્તાધિપ્રજ્ઞવિહારેષુ ચ તસ્યા બોધિસત્ત્વ-નિર્નિમિત્તભાવનાયાઃ પ્રતિલમ્ભો વેદિતવ્યઃ । પ્રથમે ઽનિમિત્તવિહારે સમુદાગમો દ્વિતીયે ઽનિમિત્તવિહારે બોધિસત્ત્વ-નિર્નિમિત્તભાવનાયાઃ પરિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા । પ્રતિસંવિદ્વિહારે પરમે ચ વિહારે તસ્યા એવ બોધિસત્ત્વ-નિર્નિમિત્ત-ભાવનાયાઃ ફલપ્રત્યનુભાવના વેદિતવ્યા ।
અધિમુક્તિચર્યાવિહારે વર્તમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કે આકારાઃ કાનિ લિંગાનિ કાનિ નિમિત્તાનિ ભવન્તિ । અધિમુક્તિચર્યા-વિહારે વર્તમાનો બોધિસત્ત્વઃ પ્રતિસંખ્યાનબલિકો ભવતિ । બોધિસત્ત્વકૃત્યપ્રયોગેષુ પ્રતિસંખ્યાય પ્રજ્ઞયા પ્રયુજ્યતે । નો તુ પ્રકૃત્યા તન્મયતયા । દૃઢાયાઃ સ્થિરાયાઃ અવિવર્તયા બોધિસત્ત્વભાવનાયાઃ અલાભી ભવતિ । યથા ભાવનાયા એવં ભાવનાફલસ્ય વિવિધાનાં પ્રતિસંવિદભિજ્ઞાવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીનામ્ । ( દુત્ત્ 221 ) પઞ્ચ ચ ભયાન્યસમતિક્રાન્તો ભવતિ । અજીવિકાભયમશ્લોકભયં મરણભયં દુર્ગતિભયં પરિષદ્શારદ્યભયં ચ । પ્રતિસંખ્યાય ચ સત્ત્વાર્થેષુ પ્રયુજ્યતે ન પ્રકૃત્યનુકમ્પા-પ્રેમતયા । એકદા ચ સત્ત્વેષુ મિથ્યાપિ પ્રતિપદ્યતે કાયેન વાચા મનસા । એકદા વિષયેષ્વપ્યધ્યવસિતો ભવતિ । એકદા આગૃહીત-પરિષ્કારતાયામપિ સંદૃશ્યતે । શ્રદ્ધાગામી ચ ભવતિ પરેષાં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામ્ । નો તુ પ્રત્યાત્મં તત્ત્વજ્ઞો ભવતિ યદુત તથાગતં વા આરભ્ય ધર્મં વા સંઘં વા તત્ત્વાર્થં વા બુદ્ધબોધિસત્ત્વપ્રભાવં વા હેતું વા ફલં વા પ્રાપ્તવ્યં વા ઽર્થં પ્રાપ્ત્યુપાયં વા ગોચરં વા । પરીત્તેન ચ શ્રુતમયચિન્તામયેન જ્ઞાનેન સમન્વાગતો ભવતિ નાપ્રમાણેન । તદપિ ચાસ્યૈકદા સંપ્રમુષ્યતે । સંપ્રમોષધર્મો ચ ભવતિ । દુઃખયા ચ ધન્ધાભિજ્ઞયા બોધિસત્ત્વ-પ્રતિપદા સમન્વાગતો ભવતિ । ન ચ તીવ્રચ્છન્દો ભવતિ મહાબોધૌ । નોત્તપ્તવીર્યો ન ગમ્ભીરસુસન્નિવિષ્ટપ્રસાદઃ । ત્રિષુ ચ સ્થાનેષુ મુષિત-સ્મૃતિર્ભવતિ । વિષયેષુ મનાપામનાપેષુ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મેષ્વેકદા વિપર્યસ્તચિત્તતાયાઃ । ઉપપત્તૌ તત્ર તત્રાત્મભાવાન્તરે પ્રત્યાજાતસ્ય પૂર્વકાત્મભાવવિસ્મરણાત્ । ઉદ્દિષ્ટાનામુદ્ગૃહીતાનાં ધર્માણાં ચિરકૃતચિરભાષિતસ્ય ચૈકદા વિસ્મરણાત્ । એવમેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ મુષિતસ્મૃતિર્ભવતિ । એકદા ચ મેધાવી ભવતિ ધર્માણામુદ્ગ્રહણધારણાર્થપ્રવેશસમર્થઃ । એકદા ન તથા । એકદા સ્મૃતિમાન્ ભવતિ । એકદા મુષિતસ્મૃતિજાતીયઃ । ન ચ સત્ત્વાનાં યથાવદ્વિનયોપાયાભિજ્ઞો ભવતિ । નાપ્યાત્મનો બુદ્ધધર્માભિનિર્હારોપાયાભિજ્ઞઃ । હઠેન ચ પરેષાં ધર્મં દેશયતિ । અવવાદાનુશાસનીં વા પ્રવર્તયતિ । સા ચાસ્ય હઠેન પ્રવર્તિતા ન યથાભૂતમાજ્ઞાય । એકદા ચ વન્ધ્યા ભવત્યેકદા ચાવન્ધ્યા । રાત્રિક્ષિપ્તાનામિવ શરાણાં યદૃચ્છાસિદ્ધિતામુપાદાય । એકદા ચ ચિત્તમપ્યુત્પાદિતં મહાબોધાદુત્સૃજતિ । એકદા ચ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનાન્ નિવર્તતે નોત્સહતે વા । એકદા સત્ત્વાર્થક્રિયાપ્રયુક્તો ઽપિ ખેદમન્તરા કૃત્વા તસ્માત્સત્ત્વાર્થક્રિયાપ્રયોગાત્ પ્રતિનિવર્તતે । આશયતશ્ચાત્મનઃ સુખકામો ભવતિ પ્રતિસંખ્યાય ચ પરસુખકામઃ । બોધિસત્ત્વસ્ખલિતેષુ ચ પરિજ્ઞાબહુલો ભવતિ । નો તુ પરિજ્ઞાય પરિજ્ઞાયાશેષ-પ્રહાણવાન્ પુનઃ પુનઃ સ્ખલિતાધ્યાચારતયા । એકદા નેયશ્ચ ભવત્યસ્માદ્બોધિસત્ત્વપિટકધર્મવિનયાત્ । ( દુત્ત્ 222 ) એકદા ગમ્ભીરામુદારાં ધર્મદેશનાં શ્રુત્વા ઉત્વ્રસ્યતિ । ભવતિ ચાસ્ય ચેતસો વિકમ્પિતત્વં વિમતિઃ સન્દેહશ્ચ । સર્વેણ ચ સર્વં મહાકરુણાસમુદાચારવિવર્જિતો ભવતિ સત્ત્વેષુ । અલ્પેન ચ હિતસુખોપસંહારેણ સત્ત્વેષુ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । ન વિપુલેન નાપ્રમેયેણ ચ સર્વાસુ પરિપૂર્ણાસુ યથાનિર્દિષ્ટાસુ બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ શિક્ષતે । ન ચ સર્વૈઃ પરિપૂર્ણૈર્યથાનિર્દિષ્ટૈર્બોધિસત્ત્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । ન ચ સર્વેષુ યથાનિર્દિષ્ટેષુ બોધિપક્ષપ્રયોગેષુ પરિપૂર્ણેષુ સંદૃશ્યતે । દૂરે ચાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધેરાત્માનં પ્રત્યેતિ । ન ચ તથા નિર્વાણે ઽસ્યાધ્યાશયઃ સન્નિવિષ્ટો ભવતિ યથા સંસારસંસૃતૌ । ઉત્તપ્તૈરચલૈશ્ચ કુશલૈર્બોધિપક્ષ્યૈર્ધર્મૈરસમન્વાગતો ભવતિ । ઇતીમાન્યેવંભાગીયાનિ લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાનીમે આકારા અધિમુક્તિચર્યાવિહારે વર્તમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય વેદિતવ્યાઃ । અધિમુક્તિચર્યાવિહારે મૃદ્ધ્યાં ક્ષાન્ત્યાં વર્તમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યૈષાં યથા નિર્દિષ્ટાનામાકારલિઙ્ગ-નિમિત્તાનામધિમાત્રતા વેદિતવ્યા । મધ્યાયાં ક્ષાન્તૌ વર્તમાનસ્ય [મધ્યતા] વેદિતવ્યા । અધિમાત્રાયાં ક્ષાન્તૌ વર્તમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યૈષામાકારલિઙ્ગનિમિત્તાનાં મૃદુતા તનુત્વં વેદિતવ્યમ્ । અધિમાત્રાયામેવ ક્ષાન્તૌ વર્તમાનસ્યૈષામાકારલિઙ્ગનિમિત્તાનામશેષપ્રહાણામનન્તરઞ્ચ પ્રમુદિતવિહારપ્રવેશો બોધિસત્ત્વસ્ય વેદિતવ્યઃ પ્રતિલમ્ભયોગેન । તસ્યાસ્ય પ્રમુદિતવિહારવિહારિણ એતે [સર્વ]ધર્માઃ સર્વેન સર્વં ન ભવન્તિ યે ઽધિમુક્તિચર્યાવિહાર-વિહારિણ આખ્યાતાઃ । એતદ્વિપર્યયેણ ચ સર્વે શુક્લપક્ષ્યા ધર્માઃ સંવિદ્યન્તે । યૈરયં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વઃ શુદ્ધાશય ઇત્યુચ્યતે । કિઞ્ચાપ્યધિમુક્તિચર્યાવિહારે ઽપિ વર્તમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મૃદુમધ્યાધિમાત્રયોગેનોત્તરોત્તરા શુદ્ધિરધિમોક્ષસ્યાસ્તિ । ન ત્વસૌ અધ્યાશયશુદ્ધિરિત્યુચ્યતે । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તથા હિ સો ઽધિમોક્ષ એભિરનેકવિધૈરુપક્લેશૈરુપક્લિષ્ટઃ પ્રવર્તતે । પ્રમુદિતવિહારસ્થિતસ્ય તુ બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વેષામેષામધિમોક્ષોપક્લેશાનાં પ્રહાણાન્નિરૂપક્લેશઃ શુદ્ધો ઽધિમોક્ષઃ પ્રવર્તતે ।

તત્રપ્રમુદિતવિહારે વર્તમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કે આકારાઃ કાનિ લિઙ્ગાનિ કાનિ નિમિત્તાનિ વેદિતવ્યાનિ । ઇહ બોધિસત્ત્વો ઽધિમુક્તિચર્યાવિહારાત્ પ્રમુદિતવિહારમનુપ્રવેશન-પૂર્વકઞ્ચ બોધિસત્ત્વપ્રણિધાનમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ અસુપ્રતિવિદ્ધબોધ્ય સુપ્રતિવિદ્ધબોધ્યુપાયં યદ્ભૂયસા પરપ્રત્યયગાસુનિશ્ચિતં ( દુત્ત્ 223 ) પ્રહાયાન્યદભિનવં ષડ્ભિરાકારૈઃ સુ[વિ]નિશ્ચિતં પ્રત્યાત્મં ભાવાનામયં બોધિસત્ત્વપ્રણિધાનમુત્પાદયતિ । સર્વં તદન્યશુલ્કપ્રણિધાન-સમતિક્રાન્તમતુલ્યમસાધારણફલમ્ । લૌકિકં ચ તત્સર્વ[લોક]વિષય-સમતિક્રાન્તં ચ । સર્વસત્ત્વદુઃખપરિત્રાણાનુગતત્વાત્ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસાધારણમ્ । એકક્ષણ[માત્રં] સમુત્પન્ને અપિ તસ્મિન્ પ્રણિધાને ધર્મપ્રકૃતિઃ સા તાદૃશી યા ઽપ્રમેયશુલ્કધર્મેષ્ટફલા ભવતિ બોધિસત્ત્વાનામ્ । નિર્વિકારઞ્ચ તત્પ્રણિધાન[મ]ક્ષયમ્ । નાસ્ય પ્રતિલબ્ધસ્ય કેનચિત્પર્યાયેણ પરિહાણિરન્યથાભાવો વા ઉપલભ્યતે । વિશેષભાગીયઞ્ચ તદપરાન્તકોટીપતિતમ્ । મહાબોધિનિષ્ઠં તત્ ।
પુનરેતત્સુવિનિશ્ચિતં બોધિસત્ત્વપ્રણિધાનં ચિત્તોત્પાદે ઇત્યુચ્યતે । સ પુનરેષ ચિત્તોત્પાદો બોધિસત્ત્વસ્ય સમાસતશ્ચતુર્ભિરાકારૈર્વેદિતવ્યઃ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ । આદિત એવ તાવત્કીદૃશાનાં બોધિસત્ત્વાનાં તચ્ચિત્તમુત્પદ્યતે । કિઞ્ચાલમ્બ્યોત્પદ્યતે । કીદૃશઞ્ચ કિં લક્ષણં કેનાત્મના ઉત્પદ્યતે । ઉત્પન્ને ચ તસ્મિશ્ચિત્તે કો ઽનુશંસો ભવતિ । ઇત્યેભિશ્ચતુર્ભિરાકારૈઃ સ ચિત્તોત્પાદો વેદિતવ્યઃ । તત્રાધિમુક્તિચર્યાવિહારિણાં સર્વાકારસૂપચિતકુશલમૂલાનાં સમાસતઃ સમ્યગ્બોધિસત્ત્વચર્યાનિર્યાતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં તચ્ચિત્તમુત્પદ્યતે । આયત્યાં સમ્યગાશુ સર્વબોધિસમ્ભારપરિપૂરિં સર્વબોધિસત્ત્વ-સત્ત્વાર્થક્રિયાપરિપૂરિમનુત્તરસમ્યક્સંબોધિ સર્વાકાર-સર્વબુદ્ધધર્મપરિપૂરિં બુદ્ધકાર્યક્રિયાપરિપૂરિં ચ સમાસતઃ આલમ્બનીકૃત્ય તદ્બોધિસત્ત્વાનાઞ્ચિત્તમુત્પદ્યતે । સમ્યગાશુ ચ સર્વાકારસર્વબોધિસંભારાનુકૂલં સર્વસત્ત્વેષુ સર્વાકારબોધિસત્ત્વકૃત્યાનુકૂલમનુત્તર-સમ્યક્સંબોધિસ્વયંભૂજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભાનુકૂલં સર્વાકારબુદ્ધકૃત્યકરણાનુકૂલં તચ્ચિત્તમુત્પદ્યતે । તસ્ય ચ ચિત્તસ્યોત્પાદાદ્બોધિસત્ત્વો ઽતિક્રાન્તો ભવતિ બાલબોધિસત્ત્વપૃથગ્જનભૂમિમ્ । અવક્રાન્તો ભવતિ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ । જાતો ભવતિ તથાગતકુલે । તથાગતસ્યૌરસઃ પુત્રો ભવતિ । નિયતં સંબોધિપરાયણઃ તથાગતવંશનિયતો ભવતિ । સ ચ તથાભૂતો ઽવેત્યપ્રસાદપ્રાપ્તઃ પ્રામોદ્યબહુલો ભવતિ । અસંરમ્ભાવિહિંસાક્રોધબહુલઃ ( દુત્ત્ 224 ) પરેષાં સર્વાકારાં બોધિસત્ત્વ-સત્ત્વાર્થક્રિયાં સર્વાકારાં બોધિસંભારપરિપૂરિં સર્વાકારાં બોધિં બુદ્ધધર્માંશ્ચ બુદ્ધકૃત્યાનુષ્ઠાનં ચ શુદ્ધેનાધ્યાશયેનાલમ્બનીકુર્વન્ અધિમુચ્યમાનો ઽવતરન્ એતદ્ધર્માશુ-સમુદાગમો ઽનુકૂલતાઞ્ચાત્મનઃ સમ્પશ્યન્ પ્રત્યવગચ્છન્ પ્રામોદ્યબહુલો ભવતિ । કુશલેનોદારેણ નૈષ્ક્રમ્યોપસંહિતેન નિરામિષેણાપ્રતિસમેન કાયચિત્તાનુગ્રાહકેણ પ્રામોદ્યેન ઉત્તપ્તૈરચલૈરસ્મિ કુશલૈર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ । આસન્નીભૂતશ્ચાસ્મ્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સમ્બોધેઃ । વિશુદ્ધશ્ચ મે આધ્યાશયો મહાબોધૌ । સર્વાણિ ચ મે ભયાન્યપગતાનિ । ઇતિ અતો ઽપિ પ્રામોદ્યબહુલો ભવતિ । તથા હ્યસ્ય [સુવિ]નિશ્ચિતોત્પાદિતચિત્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પઞ્ચ ભયાનિ પ્રહીણાનિ ભવન્તિ । સુપરિભાવિતનૈરાત્મ્યજ્ઞાનસ્યાત્મસંજ્ઞા તાવન્ ન પ્રવર્તતે । કુતઃ પુનરસ્ય આત્મ[સ્નેહો] વા ઉપકરણસ્નેહો વા ભવિષ્યતિ । અતો ઽસ્ય જીવિકાભયં ન ભવતિ । ન ચ પરેષમન્તિકાત્કિઞ્ચિત્પ્રતિકાંક્ષતિ । એવંકામશ્ચ ભવતિ । મયૈવૈષાં સત્ત્વાનાં સર્વાર્થા ઉપસંહર્તવ્યા ઇતિ । અતો ઽસ્ય અશ્લોકભયં ન ભવતિ । આત્મદૃષ્ટિવિગમાચ્ચાસ્યાત્મ[વિગમ]સંજ્ઞા ન પ્રવર્તતે । અતો ઽસ્ય મરણભયં ન ભવતિ । મરણાત્ મે ઊર્ધ્વમાયત્યાં નિયતં બુદ્ધબોધિસત્ત્વૈઃ સમવધાનં ભવિષ્યતીતિ એવં નિશ્ચિતો ભવતિ । અતો ઽસ્ય દુર્ગતિભયં ન ભવતિ । આત્મનશ્ચ સર્વલોકે ન પશ્યત્યાશયેન કઞ્ચિત્સમસમમ્ । કુતઃ પુનરુત્તરતરમિતિ । અતો ઽસ્ય પરિષચ્છારદ્યભયં ન ભવતિ । સ એવં સર્વ ભયાપગતઃ સર્વગમ્ભીંરનિર્દેશત્રાસાપગતઃ સર્વોચ્છ્રયમાનસ્તંભાપગતઃ સર્વપરાપકારવિપ્રતિપત્તિષુ દ્વેષાપગતઃ સર્વલોકામિષ હર્ષાપગતઃ અક્લિષ્ટત્વાદનુપહતેન ઉત્તપ્તત્વાદપ્રકૃતેનાશયેન સર્વકુશલધર્મસમુદાગમાય દૃષ્ટે ચ ધર્મે સર્વાકારં બોધિસત્ત્વવીર્યમારભતે શ્રદ્ધાધિપતેયં પૂર્વઙ્ગમાં કૃત્વા । આયત્યાઞ્ચ યાનિ તાનિ પૂર્વનિર્દિષ્ટાનિ બોધિપક્ષ્યપટલે દશમહાપ્રણિધાનાનિ તાન્યસ્મિન્ પ્રમુદિતવિહારે ઽભિનિર્હૃત્યાશય-શુદ્ધિતામુપાદાય અગ્રયસત્ત્વદક્ષિણીયશાસ્તૃધર્મસ્વામિપૂજાયૈ મહાપ્રણિધાનં તત્પ્રણીત-[સદ્]-ધર્મસન્ધારણાય દ્વિતીયમનુપૂર્વસદ્ધર્મપ્રવર્તનાય તૃતીયં તદનુકૂલ-બોધિસત્ત્વચર્યાચરણતાયૈ ચતુર્થં તદ્ભાજનસત્ત્વપરિપાચનતાયૈ ( દુત્ત્ 225 ) પઞ્ચમં બુદ્ધક્ષેત્રેષૂપસંક્રમ્ય તથાગતદર્શનપર્યુપાસનસદ્ધર્મશ્રવણતાયૈ ષષ્ઠં સ્વબુદ્ધક્ષેત્ર-પરિશોધનતાયૈ સપ્તમં સર્વજાતિષુ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાવિરહિતતાયૈ બોધિસત્ત્વૈશ્ચ સહૈકાશયપ્રયોગિતાયૈ અષ્ટમં સર્વસત્ત્વાર્થક્રિયામોઘતાયૈ નવમમનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધ્યભિસંબુધ્યનતાયૈ બુદ્ધકૃત્યકરણતાયૈ ચ દશમં મહાપ્રણિધાનભિનિર્હરતિ પારમ્પર્યેણ ચ સત્ત્વધાત્વનુપચ્છેદવલ્લોકધર્માનુપચ્છેદવદેષામેવ [મે] મહાપ્રણિધાનાનાં જન્મનિ જન્મનિ યવદ્બોધિપર્યન્તગમનાદવિગમશ્ચાસંપ્રમોષશ્ચાવિસયોગશ્ચ સ્યાદિતિ સમ્યક્ ચિત્તં પ્રણિદધાતિ । પૂર્વકં પ્રણિધાતવ્યે ઽર્થે પ્રણિધાનં પશ્ચિમકં પ્રણિધાનં વેદિતવ્યમ્ । એતાન્યેવ ચ મહાપ્રણિધાનાનિ પ્રમુખાનિ કૃત્વા તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય દશપ્રણિધાનાસંખ્યેયશતસહસ્રાણ્યુત્પદ્યન્તે સમ્યક્ પ્રણિધાનાનામ્ ।

તસ્યૈવમાયત્યાઞ્ચ પ્રણિધાનવતઃ દૃષ્ટે ચ ધર્મે આરબ્ધવીર્યસ્ય દશવિહારપરિશોધના ધર્માઃ પ્રમુદિતવિહારપરિશુદ્ધયે સંવર્તન્તે । સર્વબુદ્ધધર્માનભિશ્રદ્દધાતિ । પ્રતીત્યસમુત્પાદયોગેન કેવલં સત્ત્વાનાં દુઃખસ્કન્ધસમુદાગમં પશ્યતઃ કરુણા । મયૈતે સત્ત્વા અસ્માત્કેવલાદ્ દુઃખસ્કન્ધાદ્વિમોચયિતવ્યા ઇતિ સંપશ્યતો મૈત્રી । સર્વદુઃખપરિત્રાણાભિપ્રાયસ્યાત્મનિરપેક્ષતા । તન્નિરપેક્ષસ્ય સત્ત્વેષ્વાધ્યાત્મિકબાહ્યવસ્તુપરિત્યાગઃ । પરતશ્ચ તેષામેવ સત્ત્વાનામર્થે લૌકિક-લોકોત્તરધર્મપરિગવેષણો ઽખેદઃ । અખિન્નસ્ય ચ સર્વશાસ્ત્રજ્ઞાનસમુદાગમવિશુદ્ધિતઃ શાસ્ત્રજ્ઞતા । શાસ્રજ્ઞસ્ય હીનમધ્યવિશિષ્ટેષુ સત્ત્વેષુ યથાયોગાનુરૂપપ્રતિપત્તિતો લોકજ્ઞતા । તેષ્વેવ પ્રયોગેષુ કાલવેલામાત્રાદિચર્યામારભ્ય હ્રી-વ્યપત્રાપ્યતા । તેષ્વેવ ચ પ્રયોગેષ્વપ્રત્યુદાવર્તનતયા ધૃતિબલાધાનતા । લામસત્કારપ્રતિપત્તિભ્યાઞ્ચ તથાગતપૂજોપસ્થાનતા । ઇમે દશ ધર્મા વિહારપરિશુદ્ધયે સંવર્તન્તે । યદુત શ્રદ્ધા કરુણામૈત્રીત્યાગઃ અખેદઃ શાસ્ત્રજ્ઞતા લોકજ્ઞતા હ્રીવ્યપત્રાપ્યતા ધૃતિબલાધાનતા તથાગતપૂજોપસ્થાનતા ચ ।
સ ચ બોધિસત્ત્વ એતાંશ્ચ ધર્માં સમાદાય વર્તતે બહલીકરોતિ । તદન્યેષાઞ્ચ નવાનામધિશીલાદીનાં બોધિસત્ત્વવિહારાણાં સર્વાકારમાર્ગગુણદોષાન્ પર્યેષતે બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામન્તિકાત્ । તદભિજ્ઞાશ્ચ સુખાવિપ્રનષ્ટમાર્ગઃ સૂદ્ગૃહીતાકારપ્રતિલમ્ભનિષ્યન્દનિમિત્તઃ । સ્વયઞ્ચ સર્વવિહારાનાક્રમ્ય મહાબોધિમધિગચ્છતિ મહાસત્ત્વસાર્થઞ્ચ સંસારકાન્તારમાર્ગાદુત્તારયતિ । યૈરાકારૈઃ પ્રવેશતિ ત આકારાઃ યઃ પ્રવેશઃ સ પ્રતિલમ્ભઃ । પ્રવિષ્ટસ્ય યા [મહા]ફલાનુશંસનિષ્પત્તિઃ સમુદાગમશ્ચ સ નિષ્યન્દો વેદિતવ્યઃ । તસ્યાસ્મિન્વિહારે વ્યવસ્થિતસ્ય દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં બહવો બુદ્ધા આભાસમાગચ્છન્તિ ઔદારિકદર્શનસ્ય । યે ચ તેન શ્રુતા ભવન્તિ બોધિસત્ત્વપટિકે । યે ચ ચેતસા ઽધિમુક્તા ભવન્તિ । સન્તિ દશસુ દિક્ષુ નાના-નામસુ લોકધાતુષુ નાના-નામાનસ્તથાગતા ઇતિ । તાનૌદારિકપ્રસાદસહગતેન ચેતસા દર્શનાયાયાચતે । તસ્ય ચ તથાભૂતસ્ય ઋધ્યત્યેવ । સા આયાચના ઇદમેકં કારણમ્ । એવઞ્ચ ચિત્તં પ્રણિદધાતિ । તત્ર બુદ્ધોત્પાદસ્તત્ર મે જન્મ ભવેદિતિ । તસ્ય તથાભૂતસ્ય ઋધ્યત્યેવ તત્પ્રણિધાનમ્ । સ એવમૌદારિકપ્રસાદદર્શનતયા પ્રણિધાનબલાધાનતયા ચ તાંસ્તથાગતાન્ દૃષ્ટ્વા સર્વાકારાં પૂજાં સુખોપધાનતામુપસંહરતિ યથાશક્ત્યા યથાબલં સંઘસમ્માનનાં ચ કરોતિ । તેષાં ચ તથાગતાનામન્તિકાદ્ધર્મં શૃણોતિ ઉદ્ગૃહણાતિ ધારયતિ । ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્ત્યા ચ સમ્પાદયતિ । તાનિ ચ સર્વાણિ કુશલમૂલાનિ મહાબોધૌ પરિણામયતિ । ચતુર્ભિશ્ચ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સત્ત્વાન્પરિપાચયતિ । તસ્યૈભિસ્ત્રિભિર્વિશુદ્ધિકારણૈસ્તાનિ કુશલમૂલાનિ [યદ્] ભૂયસ્યા માત્રાયા વિશુધ્યન્તિ તથાગતધર્મસંઘપૂજા-પરિગ્રહ[ણ]તયા સંગ્રહવસ્તુભિઃ સત્ત્વપરિપાચનતયા કુશલમૂલાનાં બોધિપરિણમનતયા ચ યાવદનેકાનિ કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ । તદ્યથા સુવર્ણં પ્રકૃતિસ્થિતં યથા યથાગ્નૌ પ્રક્ષિપ્યતે દક્ષેણ કર્મારેણ તથા તથા વિશુદ્ધતરતાં ગચ્છતિ । એવમેવાસ્યાશયશુદ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય તાનિ કુશલમૂલાનિ તૈવિંશુદ્ધિકારણૈર્વિશુદ્ધિતરતાં ગચ્છન્તિ । તત્રસ્થશ્ચાસાવુપપત્તિતો યદ્ભૂયસા ચક્રવર્તી ભવતિ જન્મનિ ( દુત્ત્ 227 ) જન્મનિ જમ્બુદ્વીપેશ્વરઃ । સર્વમાત્સર્યમલાપગતઃ પ્રભુઃ સત્ત્વાનાં માત્સર્યવિનયનતાયૈ । યચ્ચ કિઞ્ચિચ્ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ કર્મારભ્યતે તત્સર્વમવિરહિતં રત્નસર્વાકારબોધિસમુદાગમ-મનસ્કારૈઃ । કશ્ચિદહં સર્વસત્ત્વાનામગ્ર્યઃ સર્વાર્થપ્રતિશરણો ભવેયમિતિ । આકાંક્ષમાણશ્ચ તદ્રૂપં વીર્યમારભતે યત્સર્વગૃહકલત્રભોગાનુત્સૃજ્ય તથાગતશાસને પ્રવ્રજિત્વા એકક્ષણલવમુહૂર્તેન શતં બોધિસત્ત્વસમાધીનાં સમાપદ્યતે । તથાગતશતં નાનાબુદ્ધક્ષેત્રેષુ દિવ્યેન ચક્ષુષા પશ્યતિ । તેષાં ચ નિર્મિતાધિષ્ઠાનં બોધિસત્ત્વાધિષ્ઠાઞ્ચ જાનાતિ । લોકધાતુશતં ચ કમ્પયતિ । તથા કાયેનાક્રામતે । આભયા સ્ફરિત્વા પરેષામુપદર્શયતિ । વિનેયસત્ત્વશતં નિર્મિતશતેન પરિપાચયતિ । કલ્પશતમપ્યાકાંક્ષમાણઃ સ્થાનમધિતિષ્ઠતિ । કલ્પશતં ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તતો જ્ઞાનદર્શનેન પ્રવિશતિ । [ધર્મમુખશતં ચ] પ્રવિચિનોતિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાદિકાનાં ધર્મમુખાનામ્ । કાયશતં ચ નિર્મિમીતે । કાયઞ્ચ કાયં બોધિસત્ત્વશતપરિવારમાદર્શયતિ અતઃપરં પ્રણિધાનબલેનાપ્રમાણા પ્રભાવવિકુર્વણા બોધિસત્ત્વાનાં વેદિતવ્યા અસ્મિન્ પ્રમુદિતવિહારે સ્થિતાનામ્ । પ્રણિધાનબલિકા હિ તે પ્રણિધાનવિશેષૈર્વિકુર્વન્તિ । તેષાં સમ્યક્ પ્રણિધાનાં ન સુકરાં સંખ્યા કર્તુ યાવત્કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રૈરપિ । એવમયં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રમુદિતવિહારઃ સુવિનિશ્ચિત[તઃ] ચતુરાકારઃ ચિત્તોત્પાદતઃ સમ્યક્ પ્રણિધાનવીર્યારમ્ભાભિનિર્હારતઃ વિહારપરિશોધનતસ્તદન્યવિહારવ્યુત્પત્તિતઃ કુશલમૂલપરિશોધનતઃ ઉપપત્તિતઃ પ્રભાવતશ્ચ સમાસનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તરનિર્દેશ[તઃ] પુનર્યથાસૂત્રમેવ દશભૂમિકે પ્રમુદિતભૂમિનિર્દેશમારભ્ય । યાશ્ચ દશભૂમિકે સૂત્રે દશ બોધિસત્ત્વભૂમયઃ ત ઇહ બોધિસત્ત્વપિટકે માતૃકાનિર્દેશ-દશ-બોધિસત્ત્વવિહારા યથાક્રમં પ્રમુદિતવિહારમુપાદાય યાવત્પરમવિહારાદ્વેદિતવ્યાઃ । તત્ર બોધિસત્ત્વાનાં પરિગ્રહાર્થેન ભૂમિરિત્યુચ્યતે । ઉપભોગવાસાર્થેન પુનર્વિહાર ઇત્યુચ્યતે ।

તત્ર કતમે બોધિસત્ત્વાનામધિશીલવિહારસ્ય આકારાઃ કાનિ લિઙ્ગાનિ કાનિ નિમિત્તનિ વેદિતવ્યાનિ । ઇહ બોધિસત્ત્વેન પૂર્વમેવ પ્રમુદિતવિહારે દશાકારેણ ( દુત્ત્ 228 ) ચિત્તાશયેનાશયશુદ્ધિઃ પ્રતિલબ્ધા ભવતિ । સર્વાચાર્યગુરુદક્ષિણીયાવિસંવાદના[ધ્યા]શયઃ । સહધાર્મિકબોધિસત્ત્વસૌરત્યસુખસંવાસાશયઃ । સર્વક્લેશોપક્લેશમારકર્માભિભવ-સ્વચિત્તવશવર્તનાશયઃ । સર્વસંસ્કારેષુ દોષાશયઃ નિર્વાણે ઽનુશંસાશયઃ । કુશલાનાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં ભાવનાસાતત્યાશયઃ । તેષામેવ ચ ભાવનાનુકૂલતયા પ્રાવિવિક્યાશયઃ । સર્વલૌકામિષસમુચ્છ્રયલાભસત્કારનિરપેક્ષાશયઃ । હીનયાનમપહાય મહાયાનાધિગમાશયઃ સર્વસત્ત્વસર્વાર્થકરણાશયશ્ચ । ઇતીમે દશ સમ્યગાશયાસ્તસ્મિંશ્ચિત્તે પ્રવૃત્તા ભવન્તિ । યૈરસ્યાશયઃ શુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । એષામેવ ચાશયાનામધિમાત્રત્વાત્પરિપૂર્ણત્વાત્ દ્વિતીયમધિશીલવિહારં બોધિસત્ત્વઃ પ્રવિશત્યાક્રમતે । સો ઽધિશીલવિહારે પ્રકૃતિશીલી ભવતિ । સ્વલ્પમપિ મિથ્યાકર્મપથસંગૃહીતદૌઃશીલ્યં ન સમુદાચરતિ । પ્રાગેવ મધ્યમધિમાત્રં વા । દશસુ ચ પરિપૂર્ણેષુ [કુશલેષુ] કર્મપથેષુ પ્રકૃત્યા સંદૃશ્યતે । સ એવં પ્રકૃતિશીલી પ્રજ્ઞયા ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટાનાં કર્મપથાનાં દુર્ગતિસુગતિયાનેષુ કર્મસમુદાચારે હેતુફલસમુદાગમવ્યવસ્થાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । વિપાકનિષ્યન્દફલ[ત]શ્ચ તાનિ કર્માણિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સ સ્વયં ચાકુશલકર્મપ્રહાણે કુશલકર્મસમાદાને સંદૃશ્યતે । પરાંશ્ચ તત્રૈવ સમાદાપયિતુકામો ભવતિ સમાદાપયતિ ચ વિષમકર્મસમાચારદોષદુષ્ટઞ્ચ સત્ત્વધાતું સર્વમવિશેષેણ સમ્પત્તિવિપત્તિગતં પરમાર્થતો દુઃખિતં વ્યસનસ્થં વિચિત્રૈર્વ્યસનાકારૈરનુકમ્પમાનો ઽનુકમ્પાવૈપુલ્યમનુપ્રાપ્તઃ પ્રત્યવેક્ષતે । તસ્યાસ્મિન્ અધિશીલવિહારે વ્યવસ્થિતસ્ય બુદ્ધદર્શનં કુશલમૂલવિશુદ્ધિઃ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યા । તત્રાયં વિશેષઃ । તદ્યથા તદેવ સુવર્ણં કુશલેન કર્મકારેણ કાસીસં ગ્રક્ષિપ્તં ભૂયસ્યા માત્રયા વિશુદ્ધતરં ભવત્યગ્નૌ પ્રક્ષિપ્યમાણમ્ । એવમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સા કુશલમૂલવિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા । અસ્મિંશ્ચ વિહારે શુદ્ધચિત્તાશયનિષ્પત્તિપ્રવેશત ઉપપત્તિ[ત]શ્ચાતુર્દ્વીપકશ્ચક્રવર્તી ભવતિ । યદ્ભૂયસા બાહુલ્યેન ચ દૌઃશીલ્યાદકુશલેભ્યઃ કર્મપથેભ્યઃ સત્ત્વાન્ વ્યાવર્તયતિ । કુશલેષુ ચ કર્મપથેષુ સમાદાપયતિ । પ્રભાવો ઽપ્યસ્ય પૂર્વકાદ્ દશગુણો વેદિતવ્યઃ । ઇત્યેવં બોધિસત્ત્વાનામધિશીલવિહારઃ । પ્રકૃતિશીલતશ્ચ સર્વાકારદૌઃશીલ્યમલાપકર્ષતશ્ચ સર્વકર્મપથસર્વાકારહેતુફલજ્ઞાનપ્રતિવેધતશ્ચ શુભે કર્મણી પરસમાદાપનકામશ્ચાનુકમ્પાવૈપુલ્યપ્રતિલમ્ભતશ્ચ ( દુત્ત્ 229 ) સત્ત્વધાતુકર્મજદુઃખવ્યસનાલોચનતશ્ચ કુશલમૂલવિશુદ્ધિતશ્ચ ઉપપત્તિતશ્ચ પ્રભાવતશ્ચ સમાસનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તરનિર્દેશતઃ પુનર્યથા સૂત્રમેવ યથા દશભૂમિકે વિમલાયાં ભૂમૌ દૌઃશીલ્યમલાપગતત્વાત્ વિમલા ભૂમિરિત્યુચ્યતે । દૌઃશીલ્યમલાપગતત્વાત્ એવાધિશીલવિહાર ઇતિ । યા તત્ર વિમલા ભૂમિઃ સેહાધિશીલવિહારો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમે બોધિસત્ત્વાનામાકારાઃ કાનિ લિઙ્ગાનિ કાનિ નિમિત્તાનિ અધિચિત્તવિહારસ્ય । ઇહ બોધિસત્ત્વેન પૂર્વમેવાધિશીલવિહારે તે દશ શુદ્ધાશયા મનસિકૃતા ભવન્તિ જુષ્ટાઃ પ્રતિવિદ્ધાઃ । દશભિરપરૈરાકારૈસ્તેષાં ચિત્તાશયમનસિકારાણામધિમાત્રત્વાત્ પરિપૂર્ણત્વાદધિશીલવિહારં સમતિક્રમ્યાધિચિત્તવિહારમનુપ્રવિશતિ । શુદ્ધો મે દશભિરાકારૈશ્ચિત્તાશય ઇતિ મનસિકારેણ । અભવ્યશ્ચાહં તસ્માદ્ દશાકારાત્ત્છુદ્ધાશયાત્પરિહાણાયેતિ મનસિકારેણ । સર્વાસ્રવસાસ્રવેષુ મે ધર્મેષુ ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતિ પ્રતિકૂલતાયાં ચ સન્તિષ્ઠત ઇતિ મનસિકારેણ । તત્પ્રતિપક્ષભાવનાયાં ચ મે વિજ્ઞાનં સંસ્થિતમિતિ મનસિકારેણ । અભવ્યશ્ચાહમસ્માત્પ્રતિપક્ષાત્પુનઃ પરિહાણાયેતિ મનસિકારેણ । અભવ્યશ્ચાહમેવં દૃઢપ્રતિપક્ષસ્તૈઃ સર્વાસ્રવસાસ્રવૈર્ધર્મૈઃ સર્વમારૈશ્ચાભિભવિતુમિતિ મનસિકારેણ । અસંલીનં ચ મે માનસં પ્રવર્તતે સર્વબુદ્ધધર્મેષ્વિતિ મનસિકારેણ । સર્વદુષ્કરચર્યાસુ ચ મે નાસ્તિ વ્યથેતિ મનસિકારેણ । અધિમુક્તં ચ મે મહાયાને ચિત્તમેકાન્તેન ન તદન્યહીનયાનેષ્વિતિ મનસિકારેણ । સર્વસત્ત્વાર્થક્રિયાભિરતઞ્ચ મે ચિત્તમિતિ મનસિકારેણ । એભિર્દશભિશ્ચિત્તાશયમનસિકારૈઃ પ્રવિશતિ ।

અધિચિત્તવિહારસ્થિતો બોધિસત્ત્વઃ સર્વસંસ્કારાનાદીનવાકારૈર્વિચિત્રૈર્વિદૂષયતિ । તેભ્યશ્ચ માનસમુદ્વેજયતિ । બુદ્ધજ્ઞાને ચાનુશંસદર્શી ભવતિ વિચિત્રૈરનુશંસાકારૈઃ । તત્ર ચ સ્પૃહાજાતો ભવતિ ઘનરસેન ચ્છન્દેન । સત્ત્વધાતું દુઃખિતં વ્યવલોકયતિ વિચિત્રૈર્દુઃખાકારૈઃ । તેષુ ચ સત્ત્વેષુપેક્ષાચિત્તો ભવત્યર્થપ્રતિશરણચિત્તઃ । સર્વસંસ્કારેષ્વપ્રમત્તઃ । બોધાયોત્તપ્તવીર્યઃ । સત્ત્વેષુ વિપુલકરુણાશયઃ । તેષાં સત્ત્વાનામત્યન્તદુઃખવિમોક્ષોપાયં સર્વક્લેશાનાવરણજ્ઞાનમેવ પશ્યતિ । ( દુત્ત્ 230 ) તસ્ય ચ વિમોક્ષસ્ય સમુદાગમાય ધર્મધાતૌ સર્વવિકલ્પપ્રચાર-સંલ્કેશોત્પત્તિપ્રતિપક્ષં પ્રજ્ઞાં પશ્યતિ । તસ્ય ચ જ્ઞાનાલોકસ્ય નિષ્પત્તયે સમ્યક્સંબોધિં પશ્યતિ । તઞ્ચ ધ્યાનસમાધિસમાપત્તિનિર્હારં બોધિસત્ત્વપિટકશ્રવણપૂર્વકં શ્રવણનિદાનં પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા [ચ] મહતા વીર્યારમ્ભેણ શ્રુતપર્યેષ્ટિમાપદ્યતે । સદ્ધર્મશ્રવણહેતોર્નાસ્તિ તદ્દ્રવિણં પરિષ્કારમાધ્યાત્મિક-વાહ્યં વસ્તુ યન્ન પરિત્યજતિ । નાસ્તિ સા ગુરુપરિચર્યા યાન્નાભ્યુપગચ્છતિ । નાસ્તિ સા સન્તતિર્યાન્નાભ્યુપગચ્છતિ । નાસ્તિ સા કાયોત્પીડા યાન્નાભ્યુપગચ્છતિ । સ પ્રીતતરો ભવત્યેક ચતુષ્પદગાથાશ્રવણેન ન ત્વેવં ત્રિસાહસ્રપૂર્ણપ્રતિમેન મહારત્નરાશિના । પ્રીતતરો ભવત્યેકધર્મપદશ્રવણેન સમ્યક્સંબુદ્ધોપનીતેન બોધિસત્ત્વચર્યાપરિશોધકેન ન સર્વશક્રત્વ[-મારત્વ-]બ્રહ્મત્વ-લોકપાલત્વ-ચક્રવર્તિત્વ-સમુચ્છ્રયપ્રતિલમ્ભૈઃ । સ ચેદેનં કશ્ચિદેવં વદેત્ । એવમહમિદં [ધર્મપદં] સમ્યક્સંબુદ્ધોપનીતં સર્વબોધિસત્ત્વચર્યાપરિશોધકં તે ઽનુશ્રાવયિષ્યામિ સ ચેન્મહત્યામગ્નિખદાયામાત્માનં પ્રક્ષિપસિ મહાન્તઞ્ચ દુઃખોપક્રમં સંપ્રતીચ્છસીતિ । શ્રુત્વાસ્યૈવં ભવેત્ । ઉત્સહામ્યહમસ્ય ધર્મપદસ્યાર્થે પૂર્વવત્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રપ્રતિમાયામાપ્યગ્નિખદાયાં બ્રહ્મલોકાદાત્માનમુત્સ્રષ્ટું પ્રાગેવ પ્રત્યવરાયામ્ । નારકદુઃખસંવાસૈરપ્યસ્માભિર્બુદ્ધધર્માઃ પર્યેષિતવ્યાઃ પ્રાગેવ પ્રાકૃતૈર્દુઃખોપક્રમૈરિતિ । એવંરૂપેણ વીર્યારમ્ભેણ ધર્માન્ પર્યેષ્યૈવં યોનિશો મનસિકરોતિ । યથા ધર્માન્નુધર્મપ્રતિપત્તિં બુદ્ધધર્માનુગતાં ન વ્યઞ્જનસ્વરમાત્રવિશદ્ધિમિતિ વિદિત્વા તદેવ શ્રુતં નિશ્રિત્ય ધર્મનિમિત્તાનિ સમ્યગાલમ્બનીકુર્વન્ વિવિક્તં કામૈર્વિસ્તરેણ પ્રથમં દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થઞ્ચ ધ્યાનં લૌકિકં ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીર્લૌકિકીશ્ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ પઞ્ચ ચાભિજ્ઞા ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । સ તૈર્બહુલં વિહૃત્ય તાનિ ધ્યાનાનિ સમાધીન્ સમાપત્તીઃ વ્યાવર્તયિત્વા પ્રણિધાનવશેન કામધાતૌ યત્ર સત્ત્વાર્થં બોધિપક્ષધર્મપરિપૂરિં ચ પશ્યતિ તત્રોપપદ્યતે । ન ત્વેવાસ્ય તદ્વશેનોપપત્તિર્ભવતિ । તસ્ય કામવીતરાગત્વાત્કામબન્ધનાનિ પ્રહીણાનિ ભવન્તિ ધ્યાનસમાધિસમાપત્તિવ્યાવર્તનત્વાદ્ ( દુત્ત્ 231 ) ભવબન્ધનાનિ । અધિમુક્તિચર્યા-ભૂમાવેવાસ્ય પૂર્વમેવ ધર્મતથતાધિમોક્ષાદ્ દૃષ્ટિકૃતબન્ધનાનિ પ્રહીણાનિ ભવન્તિ । મિથ્યારાગદ્વેષમોહાશ્ચાસ્યાત્યન્તં ન પ્રવર્તન્તે । તસ્ય બુદ્ધદર્શનં વિસ્તરેણ કુશલમૂલવિશુદ્ધિઃ પૂર્વવદ્વેદિતવ્યા । તત્રાયં વિશેષઃ । તદ્યથા તદેવ સુવર્ણકુશલસ્ય કર્મારસ્ય હસ્તગતં પ્રક્ષીણમલકષાયમપિ સમધરણમવતિષ્ઠતે તુલ્યમાનમ્ । એવમસ્ય સા કુશલ મૂલવિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા । ઉપપત્તિતશ્ચ શક્રો ભવતિ દેવેન્દ્રો યદ્ભૂયસા । કુશલઃ સત્ત્વાનાં કામરાગવિનિવર્તનતાયૈ । પ્રભાવે ઽપિ યત્ર પૂર્વકે વિહારે સહસ્રમાખ્યાતં તત્રેહ શતસહસ્રં વેદિતવ્યમ્ । અયં બોધિસત્ત્વાનામધિચિત્તવિહારશ્ચિત્તમનસ્કાર-પરિનિષ્પ[ત્તિ]પ્રવેશતશ્ચ સંસારસત્ત્વધાતુમહાબોધિસમ્યક્-પ્રતિવેધ[ત]શ્ચ સત્ત્વદુઃખવિમોક્ષોપાય-સમ્યક્-પર્યેષણતશ્ચ મહાગૌરવધર્મપર્યેષણતશ્ચ ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિ-લૌકિકધ્યાનસમાધિસમાપત્ત્યભિજ્ઞાભિનિર્હાર-વિહારતશ્ચ તદ્વ્યાવર્તનં પ્રણિધાય યત્ર કામોપપત્તિતશ્ચ કુશલમૂલવિશુદ્ધિતશ્ચોપપત્તિતશ્ચ પ્રભાવતશ્ચ સમાસનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તરનિર્દેશઃ પુનર્યથાસૂત્રં તદ્યથા દશભૂમિકે પ્રભાકર્યાં ભૂમૌ । શ્રુતાકારધર્માલોકાવભાસ-સમાધ્યાલોકાવભાસ-પ્રભાવિતત્વાદસ્યા ભૂમેઃ પ્રભાકરીત્યુચ્યતે । અધ્યાત્મં ચિત્તવિશુદ્ધિમુપાદાય સા પ્રભા સંભવતિ તસ્માત્સ વિહારઃ અધિચિત્ત ઇત્યુચ્યતે । યેનાર્થેન પ્રભાકરી ભૂમિઃ તેનૈવાર્થેનાધિચિત્તવિહારો વેદિતવ્યઃ ।

તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં બોધિપક્ષ્યપ્રતિસંયુક્તો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વેન પૂર્વમેવાધિચિત્તવિહારે દશ ધર્માલોકપ્રવેશાઃ શ્રુતપર્યેષ્ટિમધિપત્તિં કૃત્વા પ્રતિલબ્ધા ભવન્તિ । યેષામધિમાત્રત્વાત્પરિપૂર્ણત્વાદધિચિત્તવિહારમતિક્રમ્ય પ્રથમમધિપ્રજ્ઞવિહારં પ્રવિશતિ । [તે] પુનર્દશ ધર્માલોકપ્રવેશા ગ્રન્થતો યથા સૂત્રમેવ વેદિતવ્યઃ । યે ચ પ્રજ્ઞપ્યન્તે યત્ર ચ પ્રજ્ઞપ્યન્તે યેન ચ પ્રજ્ઞપ્યન્તે તે ચ યત્સમાઃ પરમાર્થઃ યસ્ય ચ સંક્લેશ-વ્યવદાનશ્ચ સંક્લિશ્યન્તે વિશુદ્ધન્તે ચ યત્પ્રતિયુસંક્તેન સંક્લેશેન સંક્લિશ્યન્તે યયા ચાનુત્તરયા વિશુદ્ધ્યા ( દુત્ત્ 232 ) વિશુધ્યન્તે । ઇત્યયં સમાસાર્થસ્તેષાં ધર્માલોકનિર્દેશાનાં વેદિતવ્યઃ । સ તસ્મિન્ વિહારે વ્યવસ્થિતઃ । અભેદ્યાશયતા પૂર્વઙ્ગમૈર્યથાસૂત્રમેવ દશાકારેણ જ્ઞાનપરિપાકેન [જ્ઞાન-]પરિપાચકૈર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ સંવૃત્તો ભવતિ તથાગતકુલે તદાત્મક-ધર્મપ્રતિલમ્ભાત્ । સર્વાકારાં બોધિસત્ત્વાપેક્ષામધિપતિં કૃત્વા સ્મૃત્યુપસ્થાનપ્રમુખાન્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયન્તિ યથાસૂત્રમેવ । તસ્ય તાન્ધર્માનુપાયપરિગ્રહેણ ભાવયતઃ સત્કાયદૃષ્ટિઃ સુસૂક્ષ્માપ્યસ્ય સ્કન્ધધાત્વાયતનાન્યભિનિવેશઃ સર્વેઞ્જિતાનિ ચાત્યન્તાસમુદાચારતઃ પ્રહીયન્તે । તેષાં પ્રહાણાદ્ યાનિ તથાગત-વિવર્ણિતાનિ કર્માણિ તાનિ સર્વેણ સર્વં નાધ્યાચરતિ । યાનિ પુનસ્તથાગત-વર્ણિતાનિ તાનિ સર્વાપ્યનુવર્તન્તે યથાવત્ । તથાભૂતશ્ચ ભૂયસા માત્રયા સ્નિગ્ધમૃદુકર્મણ્યચિત્તશ્ચ ભવતિ તથા ચિત્રાકારસુવિશુદ્ધચિત્તશ્ચ । કૃતજ્ઞકૃતવેદિતાદિભિસ્તદાશયાનુગુણૈર્વિચિત્રૈઃ શુક્લ-ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । ઉત્તરિ ચ ભૂમિપરિશોધકાનિ કર્માણિ સમન્વેષમાણો મહાવીર્યારમ્ભપ્રાપ્તો ભવતિ । તસ્ય તન્નિદાનમાશયાધ્યાશયાધિમુક્તિધાતુઃ પરિપૂર્યતે । તન્નિદાનં ચાસંહાર્યો ભવતિ અવિકમ્પ્યઃ સર્વતીર્થ્યમારશાસનપ્રત્યર્થિકભૂતૈઃ । પૂર્વવચ્ચ બુદ્ધદર્શનં વિસ્તરેણ કુશલમૂલવિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા । તત્રાયં વિશેષઃ । તદ્યથા તદેવ સુવર્ણકુશલેન કર્મકારેણાલંકારવિધિકૃતમસંહાર્યં ભવત્યકૃતાભરણૈર્જાતરુપૈઃ । એવમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય તાનિ કુશલમૂલાન્યસંહાર્યાણિ ભવન્તિ તદન્યબાલવિહારસ્થિતૈર્બોધિસત્ત્વકુશલમૂલૈઃ । તદ્યથા ચ મણિરત્નમુક્તાલોકમસંહાર્યં ભવતિ તદન્યૈર્મણિભિઃ । સર્વવાતોદકવૃષ્ટિભિશ્ચાનાચ્છેદ્યપ્રભં ભવતિ । એવમયં બોધિસત્ત્વો ઽસંહાર્યો ભવતિ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ । અનાચ્છેદ્યપ્રજ્ઞાલોકશ્ચ ભવતિ સર્વમારપ્રત્યર્થિકૈઃ । ઉપપત્તિતશ્ચ સુયામો ભવતિ દેવરાજઃ । કુશલઃ સત્ત્વાનાં સત્કાયદૃષ્ટિવિનિવર્તનતાયૈ । પ્રભાવે ચ યત્ર પૂર્વવિહારે શતસહસ્રગુણં સમાખ્યાતં તત્રાસ્મિન્ કોટિસમાખ્યાતં વેદિતવ્યમ્ । અયં બોધિસત્ત્વાનાં બોધિપક્ષ્યાધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । ધર્માલોકપ્રવેશનિષ્પત્તિં પ્રતિલાભતશ્ચ જ્ઞાનપરિપાચનતશ્ચ બોધિપક્ષ્યધર્મનિષેવણતશ્ચ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિ-સર્વાભિનિવેશેઞ્જિતપ્રહાણતશ્ચ પ્રતિષિદ્ધાનુજ્ઞાતકર્મવિવર્જન-નિષેવણતશ્ચ તન્નિદાનં ચિત્તમાર્દવતશ્ચ તદનુકૂલગુણસમૃદ્ધિતશ્ચ ( દુત્ત્ 233 ) ભૂમિપરિશોધક-કર્મપર્યેષ્ટિમારભ્ય મહાવીર્યારમ્ભતશ્ચ તન્નિદાનમાશયાધ્યાશયાધિમુક્તિવિશોધનતશ્ચ તન્નિદાનં સર્વશાસનપ્રત્યર્થિકાસંહાર્યતશ્ચ કુશલમૂલવિશુદ્ધિતશ્ચોપપત્તિતશ્ચ પ્રભાવતશ્ચ સમાસનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તરનિર્દેશઃ પુનસ્તદ્યથાદશભૂમિકે ઽર્ચિષ્મતી ભૂમિનિર્દેશે બોધિપક્ષ્યા ધર્માસ્તસ્યાં ભૂમૌ જ્ઞાનાર્ચિભૂતાઃ સમ્યગ્ધર્મદેશના પ્રજ્ઞાવભાસકરકાલોકાનામ્ । તસ્માત્સા ભૂમિરર્ચિષ્મતીત્યુચ્યતે । સૈવ ચેહ બોધિપક્ષ્યાપ્રજ્ઞાવભાસકર-ધિપ્રજ્ઞવિહાર ઇત્યુચ્યતે ।

તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં સત્યપ્રતિસંયુક્તો દ્વિતીયો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પૂર્વકે ઽધિપ્રજ્ઞવિહારે [યા] દશ વિશુદ્ધાશયસમતાઃ પ્રતિલબ્ધાઃ તાસામધિમાત્રાત્વાત્ પરિપૂર્ણત્વાત્ દ્વિતીયમધિપ્રજ્ઞવિહારં પ્રવિશતિ । દશ વિશુદ્ધાશયસમતા યથાસૂત્રં ગ્રન્થતો વેદિતવ્યાઃ । અસમૈશ્ચ બુદ્ધૈર્બુદ્ધાઃ સમાઃ । તદન્યસત્ત્વધાતુસમતિક્રાન્તાઃ । યૈશ્ચ ધર્મૈર્યથા સમાઃ । ઇત્યયં સમાસાર્થો વિશુદ્ધાશયસમતાનાં વેદિતવ્યઃ । સો ઽસ્મિન્વિહારે વ્યવસ્થિતઃ । ભૂયો જ્ઞાનવૈશેષિકતાં પ્રાર્થયમાનઃ ચત્વાર્યસત્યાનિ દશભિરાકારૈર્યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ગ્રન્થતો યથાસૂત્રમેવ સર્વં વેદિતવ્યમ્ । પરસંજ્ઞાપનતાં [પ્રત્યાત્મજ્ઞાનતાં] તદુભયાધિષ્ઠાનતાં ચારભ્ય યચ્ચ દેશ્યતે । સૂત્રવિનયમાતૃકામારભ્ય યેન ચ દેશ્યતે । પ્રત્યુપન્નદુઃખાત્મકતાં હેતુ[ત]શ્ચાનાગતદુઃખપ્રભાવતાં હેતુક્ષયાત્ [તત્]ક્ષયાનુત્પાદ[ન]તાં તત્પ્રહાણોપાયનિષેવણતાં ચારભ્ય યથા દેશ્યતે । ઇત્યયં સમાસાર્થસ્તસ્ય દશાકારસ્ય ચતુરાર્યસત્યજ્ઞાનસ્ય વેદિતવ્યઃ । સ એવં સત્યકુશલઃ સર્વઞ્ચ સંસ્કારગતં પ્રજ્ઞયા સમ્યગ્ વિદૂષયતિ । સત્ત્વધાતૌ ચ કરૂણાશયં વિવર્ધયતિ । પૂર્વાન્તાપરાન્તતશ્ચ બાલસત્ત્વમિથ્યાપ્રતિપત્તિં સમ્યક્ પ્રતિવિધ્યતિ । તેષાઞ્ચ વિમોક્ષાય મહાપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારપરિગ્રહે ચિત્તં પ્રણિધત્તે । તદ્ગતાશયં ચ સમુદાનયતિ । સ્મૃતિમતિગતિપ્રમુખૈઃ પ્રભૂતૈર્વિચિત્રૈર્ગુણૈઃ સમૃદ્ધશ્ચ । અન્ય મનસિકારાપગતઃ । ચિત્રૈઃ પરિપાચનોપાયૈ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ । યાનિ ચ સત્ત્વાનુગ્રાહકાનિ લૌકિકાનિ લિપિશાસ્ત્રમુદ્રાગણનાદીનિ યથાસૂત્રમેવ શિલ્પકર્મંસ્થાનાનિ તાનિ સર્વાણ્યાભિનિર્હરતિ સત્ત્વકરુણ[ત]યા । ( દુત્ત્ 234 ) અનુપૂર્વેણ યાવત્ બોધિપ્રતિષ્ઠાપનાર્થં લૌકિકવ્યવહારાનુકૂલતયા દારિદ્ર્ય-નાશોપાયતયા ધાતુવૈષમ્યમનુષ્યામનુષ્યોપસંહૃતોપદ્રવપ્રશમનતયા ઽનવદ્યક્રીડારતિવસ્તૂપસંહારતો ધર્મરતિવ્યાવર્તનતયા સન્નિવાસોપકરણાર્થિનામલ્પકૃચ્છ્રેણ સન્નિવાસોપકરણોપસંહરણતયા રાજચૌરાદ્યુપદ્રવપરિત્રાણતયા સ્થાનાસ્થાનપ્રયોગાનુજ્ઞાપ્રતિષેધનતયા મઙ્ગલ્યામઙ્ગલ્યવસ્ત્વાદાનત્યાગસન્નિયોજનતયા દૃષ્ટે ધર્મે પરસ્પરાનભિદ્રોહસમ્પરાયાવિપરીતાભ્યુદયમાર્ગોપદેશનતયા । ઇત્યયં તેષાં સત્ત્વાનુગ્રાહકાનાં શિલ્પકર્મસ્થાનાનાં સમાસાર્થો વેદિતવ્યઃ । સર્વમન્યત્પૂર્વવત્ । તત્રાયં વિશેષઃ । તદ્યથા તદેવ સ્વર્ણકુશલેન કર્મકારેણ મુસારગલ્વ-મૃષ્ટં પ્રત્યર્પિતમતુલ્યતયા ઽસંહાર્યં ભવતિ તદન્યૈઃ સુવર્ણૈઃ । એવમયં બોધિસત્ત્વો ઽસંહાર્યો ભવતિ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ તદન્યભૂમિસ્થિતૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈઃ । તદ્યથા ચન્દ્રસૂર્યનક્ષત્રાણામાભા અસંહાર્યા ચ ભવતિ સર્વ વાતમણ્ડલૈઃ । [સર્વ]વાતવાહા સાધારણા ચ ભવતિ । એવમેવાસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સા પ્રજ્ઞા અસંહાર્યા ભવતિ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ । લૌકિકક્રિયા સાધારણા ચ ભવતિ । ઉપપત્તિતઃ સંતુષિતો ભવતિ દેવરાજઃ । કુશલઃ સર્વતીર્થ્યવિનિવર્તનતાયૈ । પ્રભાવશ્ચ કોટીશતસહસ્રસંખ્યા નિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । અયં બોધિસત્ત્વાનાં સત્યપ્રતિસંયુક્તો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । શુદ્ધાશયસમતા-નિષ્પત્તિ-પ્રવેશતશ્ચ ઉપાયસત્યવ્યવચારણા-પ્રતિવિવર્ધનતશ્ચ સર્વસંસ્કારવિદૂષણતશ્ચ કારૂણ્યવિવર્ધનતશ્ચ તદર્થં પુણ્યજ્ઞાનસંભારોપચયપ્રણિધાનપ્રયોગતશ્ચ સ્મૃતિમતિગત્યાદિગુણવિવૃદ્ધિતશ્ચાનન્યમનસિકાર-સર્વાકાર-સત્ત્વપરિપાચનાભિયોગતશ્ચ લૌકિકશિલ્પાભિનિર્હારતશ્ચ કુશલમૂલવિશુદ્ધિતશ્ચોપપત્તિતશ્ચ પ્રભાવતશ્ચ સમાસનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તરનિર્દેશતઃ પુનસ્તદ્યથા દશભૂમિકે સુદુર્જયાયાં ભૂમૌ સત્ત્વેષુ નિશ્ચયજ્ઞાનં સુદુર્જયમ્ । તચ્ચેહ પરિદીપિતમ્ । તસ્માત્સા ભુમિઃ સુદુર્જયેત્યુચ્યતે । તેનૈવ ચાર્થેન સત્યપ્રતિસંયુક્તો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।

તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતિસંયુક્તો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વેન પૂર્વમેવ સત્યપ્રતિસંયુક્તે અધિપ્રજ્ઞવિહારે દશ ધર્મસમતાઃ પ્રતિલબ્ધઃ ( દુત્ત્ 235 ) ભવન્તિ । યથાસૂત્રં ગ્રન્થતસ્તા વેદિતવ્યાઃ । તાસામધિમત્રત્વાત્પરિપૂર્ણત્વાદિદં વિહારમનુપ્રવિશતિ । સર્વધર્મેષુ પારમાર્થિકસ્ય સતઃ સ્વભાવસ્ય નિર્નિમિત્તસમતયા અભિલાપાભિસંસ્કારપ્રતિભાસસ્યાલક્ષણસમતયા તસ્યૈવાલક્ષણત્વાત્ સ્વયમજાતસમતયા હેતુતો ઽનુત્પન્નસમતા સ્વયં હેતુ[ત]શ્ચાનુપ્તન્નત્વાદત્યન્તમાદિશાન્તસમતયા વિદ્યમાન[સ્ય] વસ્તુગ્રાહકસ્ય જ્ઞાનસ્ય નિષ્પ્રપઞ્ચસમતયા આદાનત્યાગાભિસંસ્કારવિગમસમતયા ચ તસ્યૈવ ક્લેશદુઃખસંક્લેશ-વિસંયોગાદ્ વિવિક્તસમતયા વિકલ્પિતસ્ય જ્ઞેયસ્વભાવસ્ય માયાનિર્મિતોપમસમતયા નિર્વિકલ્પજ્ઞાનગોચરસ્ય સ્વભાવસ્ય ભાવાભાવાદ્વયસમતયા । ઇત્યયં તાસાં દશાનાં ધર્મસમતાનામર્થવિભાગો વેદિતવ્યઃ । સો ઽસ્મિન્વિહારે સ્થિતઃ સત્ત્વેષુ સંવૃદ્ધકરુણો બોધૌ તીવ્રચ્છન્દાભિલાષજાતઃ । લોકાનાં સંભવઞ્ચ વિભવઞ્ચ સર્વાકારયા પ્રતીત્યસમુત્પાદ-સમ્યગ્વ્યવચારણતયા વ્યવચારયતિ પ્રજાનાતિ । પ્રતીત્યસમુત્પાદજ્ઞાનસન્નિશ્રિતં ચાસ્ય વિમોક્ષમુખત્રયમાજાતં ભવતિ શૂન્યમનિમિત્તમપ્રણિહિતમ્ । તતો નિદાનં ચાસ્યાત્મ-પર-કારક-વેદકભાવાભાવસંજ્ઞા ન પ્રવર્તન્તે । સ એવં પરમાર્થકુશલઃ સત્ત્વસાપેક્ષઃ યોનિશઃ પ્રતિવિધ્યતિ ક્લેશસંયોગાત્ । પ્રત્યયસામગ્ર્યાચ્ચ સંસ્કૃતં પ્રકૃતિદુર્બલમાત્માત્મીયવિરહિતમનેકદોષદુષ્ટં પ્રવર્તતે ન વિના ક્લેશસંયોગપ્રત્યયસામગ્રીમ્ । તેન મયા ક્લેશસંયોગપ્રત્યયસામગ્રીં ચ વિકલીકર્તવ્યા ચાત્મરક્ષાર્થમ્ । ન ચ સર્વેણ સર્વં સંસ્કૃતં વ્યુપશમયિતવ્યં સત્ત્વાનુગ્રહાર્થમ્ । તસ્યૈવં જ્ઞાનકારૂણ્યાનુગતસ્યાસ્મિન્ વિહારે ઽસઙ્ગજ્ઞાનાભિમુખો નામ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારઃ અભિસંમુખી ભવતિ । યેનાયં સર્વલોકિકચર્યાસ્વશક્તશ્ચરતિ । સ ચ વિહારો યા તીક્ષ્ણા સપ્તમ્યાં ભૂમૌ પ્રાયોગિકચર્યાપર્યન્તગતા બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિઃ તયાનુલોમિક્યા ક્ષાન્ત્યા સંગૃહીતો વેદિતવ્યઃ । સો ઽસઙ્ગજ્ઞાનાભિમુખ-પ્રજ્ઞાપારમિતા-વિહારાભિમુખ્યાદ્ બોધ્યાહારકાંશ્ચ પ્રત્યયાનાહરતિ । લૌકિકાનાઞ્ચ સંસ્કૃતસંવાસે ન સંવસતિ । પ્રશમે ચ શાન્તદર્શી ભવતિ । ન ચ તત્રાવતિષ્ઠતે । તસ્યૈવમુપાય-પ્રજ્ઞાજ્ઞાનાનુગત-સ્યાવતાર-શૂન્યતાસમાધિપ્રમુખાનિ દશ સમાધિમુખશતસહસ્રાણ્યામુખી ભવતિ । યથા શૂન્યતાસમાધિઃ એવમપ્રણિહિતાનિમિત્તસમાધયો વેદિતવ્યાઃ । ( દુત્ત્ 236 ) તેષામામુખીભવાદભેદ્યાશયશ્ચ ભવતિ । સર્વાકારાચ્છાસનાદસંહાર્યશ્ચ ભવતિ સર્વમારતીર્થ્યશાસનપ્રત્યર્થિકૈઃ શેષં પૂર્વવત્ । તત્રાયં વિશેષઃ । તદ્યથા તદેવ સુવર્ણં કુશલેન કર્મકારેણ વૈદૂર્યમણિરત્નમુષ્ટં પ્રત્યર્પિતમસંહાર્યં ભવતિ તદન્યૈઃ સર્વજાતરૂપૈઃ એવમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય તાનિ કુશલમૂલાનિ વિશુદ્ધતરાણિ ભવન્ત્યસંહાર્યાણિ પૂર્વવત્ । તદ્યથા ચન્દ્રપ્રભા સત્ત્વાશ્રયાંશ્ચ પ્રહલાદયત્યનાચ્છેદ્યપ્રભા ચ ભવતિ ચતસૃભિર્વાતમણ્ડલિકાભિઃ । એવમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સા પ્રજ્ઞાભા સર્વસત્ત્વક્લેશપરિદાહઞ્ચ પ્રશમયતિ । અનાચ્છેદ્યા ચ ભવતિ સર્વમારપ્રત્યર્થિકૈઃ । સુનિર્મિતશ્ચ ભવતિ દેવરાજઃ । કુશલઃ સત્ત્વાનાં સર્વાભિમાનવિનિવર્તનતાયૈ । પ્રભાવો ઽપિ કોટીશતસહસ્રં સંખ્યાનિર્દેશતો દ્રષ્ટવ્યઃ । અયં પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતિસંયુક્તો ઽધિપ્રજ્ઞવિહારઃ । ધર્મસમતા-પરિનિષ્પત્તિપ્રવેશતશ્ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદાવબોધવિમોક્ષમુખસમ્ભવતશ્ચ સર્વમિથ્યાસંજ્ઞાસમુદાચારતશ્ચ ઉપાયસંસારપરિગ્રહતશ્ચ અસઙ્ગજ્ઞાનાભિમુખ-પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારાભિમુખતશ્ચ અપ્રમાણ-સમાધિપ્રતિલમ્ભતશ્ચ અભેદ્યાશયપ્રતિલમ્ભતશ્ચ શાસનાદાસંહાર્યતશ્ચ કુશલમૂલવિશુદ્ધિત ઉપપત્તિતઃ પ્રભાવતશ્ચ સમાસનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તર[નિર્દશત]સ્તદ્યથા ઽભિમુખ્યાં ભૂમૌ । અસઙ્ગજ્ઞાનાભિમુખસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારસ્યાભિમુખ્યાદભિમુખીત્યુચ્યતે । તનૈવાર્થેનાયં વિહારો વેદિતવ્યઃ ।

તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં સાભિસંસ્કારઃ સાભોગો નિર્નિમિત્તો વિહારઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વેનાનન્તરે ઽધિપ્રજ્ઞવિહારે દશોપાયેન પ્રજ્ઞયા ચાભિનિર્હૃતાઃ સર્વસત્ત્વાસાધારણા લૌકિકાઃ સર્વલોકાસાધારણાશ્ચ માર્ગાન્તરારમ્ભવિશેષાઃ પ્રતિલબ્ધા ભવન્તિ । યેષામધિમાત્રત્વાત્પરિપૂર્ણત્વાત્સપ્તમં વિહારમનુપ્રવિશતિ । તેષાં યથાસૂત્રમેવ ગ્રન્થવિસ્તરો વેદિતવ્યઃ । લૌકિકસમ્પત્તિસંવર્તકં પુણ્યપરિગ્રહ મારભ્ય સત્ત્વેષુ હિતસુખાશયમારભ્ય બોધાય પુણ્યસમ્ભારબોધિપક્ષ્ય-ધર્મોત્તરોત્કર્ષમારભ્ય શ્રાવકાસાધારણતામારભ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધાસાધારણતામારભ્ય સત્ત્વધર્મધાતુમારભ્ય લોકધાતુમારભ્ય તથાગતકાયવાક્ચિત્તજ્ઞાનમારમ્ય । ઇત્યથં તેષામુપાયપ્રજ્ઞાભિનિહૃતાનાં માર્ગાન્તરાણામારમ્ભવિશેષાણામધિકારાર્થઃ સમાસતો વેદિતવ્યઃ । સ એભિર્યુક્તો ઽપ્રમાણમસંખ્યેયં તથાગતવિષયં પ્રતિવિધ્યતિ । તત્સમુત્થાનાય ( દુત્ત્ 237 ) ચાનાભોગનિર્નિમિત્તાકલ્પાવિકલ્પનતયા ઽપ્રમાણબુદ્ધિવિષય-સમુત્થાનં પશ્યન્ નિરન્તરં નિશ્ચ્છિદ્રં પ્રયુજ્યતે સર્વેર્યાપથ-ચારવિહારમનસિકારેષુ । નાસ્ય સર્વાવસ્થાગતસ્ય માર્ગવિપ્રયુક્તો ભવતિ । તસ્ય ચિત્તક્ષણે દશપારમિતાઃ પ્રમુખાઃ સર્વે બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ પરિપૂર્યન્તે વિશેષેણ । અન્યેષુ તુ વિહારેષુ ન તથા । પ્રથમે પ્રમુદિતવિહારે પ્રણિધાનાધ્યાલમ્બનતયા દ્વિતીયે ચિત્તદૌઃશીલ્યમલાપકર્ષણતયા તૃતીયે પ્રણિધાનવિવર્ધનધર્માલોકપ્રતિલાભતયા ચતુર્થે માર્ગાવતારણતયા પઞ્ચભે લૌકિકક્રિયાવતારણ યા ષષ્ઠે ગમ્ભીરપ્રવેશનતયા । આસ્મિન્ પુનઃ સપ્તમે વિહારે સર્વબુદ્ધધર્મસમુત્થાપનતયા બોધઙ્ગાનિ પરિપૂર્યન્તે બોધિસત્ત્વપ્રાયોગિકચર્યાપરિપૂરિસંગ્રહાદસ્ય વિહારસ્ય જ્ઞાનાભિજ્ઞાચર્યાવિશુદ્ધાષ્ટમવિહારાક્રમણાચ્ચ । તથા હિ સ બોધિસત્ત્વો ઽસ્ય વિહારસ્યાનન્તરમષ્ટમં વિશુદ્ધં વિહારં પ્રવિશતિ । સ ચ વિહાર એકાન્તવિશુદ્ધઃ । ઇમે તુ સપ્ત વિહારા વ્યામિશ્રાઃ । વિશુદ્ધવિહારપૂર્વઙ્ગમત્વાદસંક્લિષ્ટઃ । તદસંપ્રાપ્તત્વાત્સંક્લિષ્ટચયપતિતા વક્તવ્યાઃ । તસ્માદસ્મિન્ વિહારે સર્વે રાગાદિપ્રમુખાઃ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે । સ ચ ન સંક્લેશો ન નિઃક્લેશો વેદિતવ્યઃ અસમુદાચારાદ્ બુદ્ધજ્ઞાનાભિલાષાચ્ચ । તથાભૂતસ્યાસ્યાધ્યાશયપરિશુદ્ધમપ્રમાણં કાય વાડભનસ્કર્મ પ્રવર્તતે । સ યાનિ તથાગતવિવર્ણિતાનિ કર્માણિ પૂર્વવત્ તસ્ય પઞ્ચમવિહારાભિનિહૃતાનિ લૌકિકાનિ શિલ્પજ્ઞાનાનીહ પરિપૂર્યન્તે આચાર્યસમ્મતશ્ચ ભવતિ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે સ્થાપયિત્વા ઊર્ધ્વવિહારસ્થાન્ બોધિસત્ત્વાંસ્તથાગતાંશ્ચ । ન કશ્ચિદસ્યાશયપ્રયોગાભ્યાં સમો ભવતિ । સર્વે ચ ધ્યાનાદયો બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આમુખી ભવન્તિ । ભાવનાકારાભિમુખતયા નોત્તરિયાકારસ્થાનતઃ । તદ્યથા આમુખી ભવન્તિ । ભાવનાકારાભિમુખતયા નોત્તરિયાકારસ્થાનતઃ । તદ્યથા અષ્ઠમે વિહારે । સ તથા પ્રયુક્તઃ સુનિશ્ચિતવિષયસમાધિપ્રમુખાનિ દશ સમાધિશતસહસ્રાણ્યભિનિર્હરતિ બોધિસત્ત્વસમાધીનામ્ । તેષાઞ્ચ લાભાત્સમતિક્રાન્તો ભવતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમાધિવિષયમ્ । સ એવં સર્વક્લેશવિવિક્તેન દુર્વિજ્ઞેયેન સર્વવિકલ્પપ્રચારાપગતેન કાયવાઙ્મનસ્કર્મણા વિહરતિ । ન ચોત્તરિવિશેષપરિમાર્ગણાભિયોગમુત્સૃજતિ સત્ત્વાપેક્ષયા । બોધિપરિપૂર્ણાર્થં તસ્યાપ્રમાણં સર્વનિમિત્તાપગતં કાયવાઙ્મનસ્કર્મ પ્રવર્તતે સુપરિશોધિતમનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્ત્યાવભાસિતમ્ । ( દુત્ત્ 238 ) અસ્મિન્વિહારે સ્વબુદ્ધિવિષયતયા સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવિષયસમતિક્રાન્તાસ્તદન્યેષુ તુ ષટ્ષુ બુદ્ધધર્માધ્યાલમ્બનતયા ષષ્ઠે ચ વિહારે બોધિસત્ત્વો નિરોધં સમાપદ્યતે । અસ્મિંસ્તુ પ્રતિક્ષણં સમાપદ્યતે । ઇદઞ્ચાસ્યાત્યદ્ભુતં કર્માચિન્ત્યમ્ । યદ્ ભૂતકોટિવિહારેણ ચ વિહરતિ ન ચ નિરોધં સાક્ષાત્કરોતિ । સ તમેવોપાયજ્ઞાનાભિનિહારમધિપતિં કૃત્વા સર્વસત્ત્વાસાધારણાં બોધિસત્ત્વચર્યાઞ્ચરતિ લૌકિકપ્રતિભાસાઞ્ચાતન્મયીં ચ યથાસૂત્રમેવ । તસ્ય તુ પિણ્ડાર્થઃ । પુણ્યક્રિયામારભ્ય કડત્રપરિષત્પરિગ્રહમભિનિર્વૃત્તિવિશેષપ્રાર્થના-સમારમ્ભં વિમોક્ષત્રયવિહારતાં હીનયાનાધિમુક્તોપાયવિનયનતાં કામપરિભોગં કામવિશેષપ્રાર્થનાં તીર્થિકવ્યાવર્તનતાં પરચિત્તાનુવર્તનતાં મહાજનકાયાનુવર્તનતાં ચારભ્ય શેષં પૂર્વવત્ । તત્રાયં વિશેષઃ । તદ્યથા તદેવ સુવર્ણં કુશલેન કર્મકારેણ સર્વમણિરત્નમૃષ્ટું પ્રત્યર્પિતમત્યર્થં ભ્રાજતે । અસંહાર્યઞ્ચ ભવતિ તદન્યૈર્જામ્બૂદ્વીપકૈરાભરણૈઃ । એવમસ્ય તાનિ કુશલમૂલાનિ વિશુદ્ધતરાણ્યસંહાર્યાણિ ભવન્તિ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધકુશલમૂલૈસ્તદન્યૈશ્ચ નિકૃષ્ટતરવિહારસ્થૈર્બોધિસત્ત્વકુશલમૂલૈઃ । તદ્યથા સૂર્યાભા જમ્બૂદ્વીપે યદ્ભૂયસા સ્નેહશ્ચ પરિશોષયતિ । અસંહાર્યા ચ ભવતિ સ ચ તદન્યપ્રભાભિઃ । એવમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાભા સત્ત્વાનાં સર્વક્લેશવિષાણિ ચ શોષયતિ । અસંહાર્યા ચ ભવતિ પૂર્વવત્ શ્રાવકાદિજ્ઞાનપ્રભાભિઃ । વશવર્તી ચ ભવતિ દેવરાજઃ । કુશલઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાભિસમયોપસંહારેષુ । પ્રભાવઃ કોટીશતસહસ્રસંખ્યાનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । અયં સાભોગો નિર્નિમિત્તો વિહારઃ ઉપાયપ્રજ્ઞાભિનિહૃતમાર્ગાન્તરારમ્ભવિશેષનિષ્પત્તિપ્રવેશતશ્ચ તથાગતવિષયસમુત્થાન-પ્રતિવેધ-નિરન્તરપ્રયોગતશ્ચ પ્રતિક્ષણં સર્વબોધિપક્ષ્યધર્મસમુદાગમતશ્ચ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટ-વ્યવસ્થાનતશ્ચ પ્રયોગિકચર્યાપરિપૂરિસંગ્રહતશ્ચ આશયશુદ્ધિકર્મપ્રવૃત્તિમ્ અધિકૃત્ય સર્વલૌકિકશિલ્પકર્માદિપરિપૂરણતશ્ચ અપ્રમેયશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસાધારણસમાધિ-પ્રતિલમ્ભતશ્ચ પ્રતિક્ષણનિરોધસમાપત્તિતશ્ચ સર્વસત્ત્વાસાધારણલોકચર્યાચરણતશ્ચ કુશલમૂલવિશુદ્ધિતશ્ચ ઉપપત્તિતઃ પ્રભાવતશ્ચ સમાસ-નિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । ( દુત્ત્ 239 ) વિસ્તરતઃ પૂર્વવત્ । તદ્યથા દૂરંગમાયાં ભૂમૌ । બોધિસત્ત્વ-પ્રાયોગિકચર્યા-પરિપૂરિસંગૃહીતત્વાત્ દૂરંગમેત્યુચ્યતે । તેનૈવ ચાર્થેન વિહારો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનામ્ અનાભોગો નિર્નિમિત્તો વિહારઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વેન પ્રથમે ઽનન્તરે વિહારે દશાકારં સર્વધર્મપરમાર્થાવતારજ્ઞાનં પ્રતિલબ્ધં ભવતિ । ત્રિષુ અધ્વેષુ યથાયોગમ્ આદ્યનુત્પન્નતામજન્મતામલક્ષણતામ્ આરભ્ય તદન્યહેતુભાવાસમ્ભવાવિનાશતાઞ્ચારભ્ય પરમાર્થતો નિરભિલાપ્યસ્વભાવે વસ્તુન્યભિલાપાભિસંસ્કારપ્રતિભાસસ્ય સ્વભાવસ્ય લક્ષણેન હેતુભાવેન ચાવિદ્યમાનસ્ય તસ્યૈવ સંક્લેશાત્મનાપ્રવૃત્તિતાઞ્ચાનિવૃત્તિતાઞ્ચારભ્ય તદજ્ઞાનમિથ્યાભિનિવેશહેતુકાઞ્ચ તસ્મિન્વિદ્યમાને વસ્તુનિ નિરભિલાપ્યે આદૌ મધ્યે પર્યવસાને સર્વકાલસંક્લેશસમતાં ચારભ્ય તથતા-સમ્યક્પ્રવેશનિર્વિકલ્પસમતયા ચ તત્સંક્લેશાપનયનમારભ્ય । ઇત્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય દશાકારસ્યાધિમાત્રત્વાત્પરિપૂર્ણત્વાદિમમષ્ટમં પરિશુદ્ધં વિહારમવતરતિ ।

ઇહસ્થશ્ચાનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ પરમાં બોધિસત્ત્વક્ષાન્તિં સુવિશુદ્ધાં લભતે । સા પુનઃ કતમા । ચતસૃભિઃ પર્યેષણાભિરયં બોધિસત્ત્વઃ સર્વધમાન્ પર્યેષ્ય યદા ચતુર્ભિરેવ યથાભૂતપરિજ્ઞાનૈઃ પરિજાનાતિ । તદા સર્વમિથ્યાવિકલ્પાભિનિવેશેષ્વપનીતેષુ સર્વધર્માણાં દૃષ્ટે ચ ધર્મે સર્વસંલ્કેશાનુત્પત્ત્યનુકૂલતાં પશ્યતિ । સમ્પરાયે ચ સર્વેણ સર્વં નિરવશેષતો ઽનુત્પતિં પશ્યતિ તેષામેવ પૂર્વમિથ્યાવિકલ્પાભિનિવેશહેતુસમુત્પન્નાનાં ધર્માણામ્ । તાઃ પુનઃ ચતસ્રઃ પર્યેષણા યથાપૂર્વં નિર્દિષ્ટાસ્તત્ત્વાર્થપટલે । ચત્વારિ ચ યથાભૂતપરિજ્ઞાનાનિ તાન્યધિમુક્તિચર્યાવિહારમુપાદાય યાવત્સાભોગનિર્નિર્મિત્તાદ્વિહારાન્ ન સુવિશુદ્ધાનિ ભવન્તિ । અસ્મિંસ્તુ વિહારે પરિશુદ્ધાનિ ભવન્તિ । તસ્માત્ સ બોધિસત્ત્વઃ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિ-પ્રતિલબ્ધ ઇત્યુચ્યતે । સ તસ્યાઃ ક્ષાન્તેર્લાભાદ્ ગમ્ભીરં બોધિસત્ત્વવિહારમનુપ્રાપ્તો ભવતિ । તસ્ય યે પૂર્વકે નિર્નિમિત્તે વિહારે ચત્વારો ઽપક્ષાલાસ્તે પ્રહીણા ભવન્તિ । યઃ સાભોગાભિસંસ્કારઃ સ પ્રહીણો ભવતિ । ઉત્તરિ ચ વિશુદ્ધવિહારે ઔત્સુક્યં પ્રહીણં ભવતિ । સર્વાકારસત્ત્વાર્થક્રિયાશક્તાવૌત્સુક્યં ( દુત્ત્ 240 ) પ્રહીણં ભવતિ । સૂક્ષ્મસંજ્ઞા-સમુદાચારશ્ચ પ્રહીણો ભવતિ । તસ્માત્ સ વિહારઃ સુવિશુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્ય ચ તસ્મિન્ ગમ્ભીરે વિહારે ઽભિરતસ્ય તસ્મિન્ ધર્મમુખસ્રોતસિ તથાગત-સંચોદના-સમાદાપના-અભિનિર્હારમુખ-જ્ઞાનાભિજ્ઞા-કર્મોપસંહારો ઽપ્રમેયઃ । તથા સંચોદિતસ્ય ચાપ્રમાણકાયવિભક્તિજ્ઞાનાભિનિર્હારો દશવશિતા-પ્રાપ્તિશ્ચ યથાસૂત્રમેવ વિસ્તરેણ વેદિતવ્યાઃ । વશિતાપ્રાપ્તઃ સ તાવદાકાંક્ષતિ તાવત્તિષ્ઠતિ । યેન વા ધ્યાનવિમોક્ષાદિચિત્તવિહારેણાકાંક્ષતિ તેન વિહરતિ । સંકલ્પમાત્રેણૈવાસ્ય સર્વભોજનાદિ-પરિષ્કારસમ્પદ્ ભવતિ । સર્વશિલ્પકર્મસ્થાનેષુ ચાસ્ય યથાકામપ્રચારતા ભવતિ । સર્વોપપત્તિસંવર્તનીયેષુ ચ કર્મસુ સર્વોપપત્ત્યાયતનેષુ ચાસ્ય કામકામોપપત્તિતા ભવતિ । યથેપ્સિતઞ્ચ સર્વર્દ્ધિકાર્યં કરોતિ । સર્વપ્રણિધાનાનિ ચાસ્ય યથાકામં સમૃધ્યન્તિ । યદ્ યદેવ વસ્તુ યથાધિમુચ્યતે તત્તથૈવ ભવતિ નાન્યથા । યઞ્ચ જ્ઞેયં જ્ઞાતુકામો ભવતિ તદપિ જાનીતે યથાવત્ । નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયાનાઞ્ચ નિકામલાભી ભવતિ । સર્વધર્મસમ્યક્વ્યવસ્થાનકુશલઃ । એવં વશિતાપ્રાપ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાતઃ પરેણ વશિતાપ્રાપ્તકૃતો ઽનુશંસો વિસ્તરેણ યથાસૂત્રમેવ વેદિતવ્યઃ । ઔદારિકઞ્ચ બુદ્ધદર્શનં વિહાય સતતસમિતમવિરહિતો ભવતિ બુદ્ધદર્શનેન । શેષકુશલમૂલવિશુદ્ધિર્યથાસૂત્રં વેદિતવ્યા । મહર્ઘસુવર્ણદૃષ્ટાન્તેન [આભાદૃષ્ટાન્તેન] ચ । ઉપપત્તિઃ પ્રભાવવિશેષશ્ચાપ્યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાસ્મિન્વિહારે યથાસૂત્રમેવ વેદિતવ્યઃ । અયમનાભોગો નિર્નિમિત્તો વિહારઃ । પરમાર્થવતારજ્ઞાનનિષ્પત્તિપ્રવેશતશ્ચ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભતશ્ચ સર્વાપક્ષાલાપગત-ગમ્ભીર-બોધિસત્ત્વવિહારપ્રાપ્તિતશ્ચ ધર્મમુખસ્રોતસિ બુદ્ધૈરપ્રમેયાભિનિર્હારમુખજ્ઞાનાભિજ્ઞાકર્મોપસંહારતશ્ચ અપ્રમાણકાયવિભક્તિજ્ઞાનપ્રવેશતશ્ચ વશિતાપ્રાપ્તિતશ્ચ વશિતાનુશંસપ્રત્યનુભવનતશ્ચ કુશલમૂલવિશુદ્ધિત ઉપપત્તિઃ પ્રભાવતશ્ચ સમાસનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તરેણ નિર્દેશતો યથાસૂત્રં તદ્યથા ઽચલાયાં ભૂમૌ । પૂર્વકાભિસંસ્કારાપગમાદનાભોગાનિશ્ચલવાહિમાર્ગસમારૂઢં ( દુત્ત્ 241 ) તચ્ચિત્તં તસ્યાં ભૂમૌ પ્રવર્તતે । તસ્માત્ સા ભૂમિરચલેત્યુચ્યતે । તેનૈવ ચાર્થેનાયં વિહારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં પ્રતિસંવિદ્વિહારઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્તેનાપિ વિહારેણ ગમ્ભીરેણાસંતુષ્ટ ઉત્તરિજ્ઞાનવિશેષતામનુગચ્છન્ યૈશ્ચ ધર્મજ્ઞાનાભિસંસ્કારૈઃ પરેષાં ધર્મઃ સર્વાકારો બોધિસત્ત્વેન દેશયિતવ્યો યચ્ચ ધર્માખ્યાનકૃત્યં તત્સર્વં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ તત્રેદં ધર્મસમાખ્યાનકૃત્યમ્ । ગહનોપવિચારેષુ યે ચ સંક્લિશ્યન્તે વિશુધ્યન્તે ચ । યેન ચ સંક્લિશ્યન્તે યેન ચ વિશુધ્યન્તે । યચ્ચ સંક્લેશવ્યવદાનમ્ । યા ચ તસ્યાનૈકાન્તિકતા । યા ચ તસ્યૈકાન્તિકતા । યા ચ તસ્યૈકાન્તિકતા ઽનૈકાન્તિકતા । તસ્ય યથાભૂતજ્ઞાનમ્ । એવઞ્ચ ધર્મ-દેશનાકુશલસ્ય દેશનાકૃત્યકુશલસ્ય ચ યત્ સર્વાકારમહાધર્મ-ભાણકત્વમ્ અપ્રમેયધારણીપ્રાપ્તસ્ય સર્વસ્વરાઙ્ગવિભક્તિકુશલસ્યાક્ષયપ્રતિભાનસ્ય । યાદૃશ્યા ધર્મધારણોદ્ગ્રહણશક્ત્યા સમન્વાગતસ્ય । યયા બોધિસત્ત્વપ્રતિસંવિદભિનિહૃતયા વાચા । યદૃશે ધર્માસને નિષણ્ણસ્ય । યત્ર યેષુ ચ ધર્મ દેશયતઃ યાવદ્ભિર્મુખૈઃ યયા સત્ત્વ-વિજ્ઞાપન સન્તોષણ-કૃત્યસંનિયોજન-શક્ત્યા સમન્વાગતસ્ય । તત્ સર્વં યથાસૂત્રમેવ વિસ્તરનિર્દેશતો વેદિતવ્યમ્ । કુશલમૂલવિશુદ્ધ્યુપપત્તિપ્રભાવવિશેષો ઽપિ યથાસૂત્રમેવ વેદિતવ્યઃ । અયં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રતિસંવિદ્વિહારઃ શાન્તવિમોક્ષસન્તુષ્ટિપ્રવેશતશ્ચ ધર્મસમાખ્યાનાભિસંસ્કારજ્ઞાનતશ્ચ તત્કૃત્યજ્ઞાનતશ્ચ અચિન્ત્યમહાધર્મભાણકત્વપ્રતિલમ્ભતશ્ચકશલમૂલવિશુદ્ધિત ઉપપત્તિતઃ પ્રભાવતશ્ચ સમાસનિર્દેશતો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તરનિર્દેશતઃ પુનઃ યથાસૂત્રમેવ । તદ્યથા સાધુમત્યાં ભૂમૌ । સર્વસત્ત્વાનાં હિતસુખાશયપરિશુદ્ધ્યા બોધિસત્ત્વપ્રતિસંવિન્મત્યા ધર્મસમાખ્યાનાધિકારત્વાત્ સા ભૂમિઃ સાધુમતીત્યુચ્યતે । તેનૈવ ચાર્થેનાયમપિ વિહારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વાનાં પરમો વિહારઃ । ઇહ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રતિસંવિદ્-વિહારે સર્વાકારપરિશુદ્ધે ધર્મરાજત્વાર્હસ્ય ધર્માભિષેકસમાસન્નસ્ય વિમલાદિસમાધિ-અપ્રમેયપ્રતિલમ્ભ-તત્કૃત્યકરણતઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનવિશેષાભિષેકપશ્ચિમસાધિસમ્મુખીભાવાચ્ચ ( દુત્ત્ 242 ) સર્વબુદ્ધેભ્યસ્યદનુરૂપાસનકાયપરિવારપ્રતિલાભિનઃ સ્વરશ્મિગમનપ્રત્યાગમનૈઃ સર્વાકારસર્વજ્ઞજ્ઞાનાભિષેકપ્રતિલમ્ભતશ્ચ અભિષિક્તસ્ય ચ સર્વવિનેય-સમુદાનયન-તદ્વિમોક્ષોપાય-બુદ્ધકૃત્યજ્ઞાનતશ્ચ અપ્રમેય-વિમોક્ષ-ધારણી અભિજ્ઞા પ્રતિલમ્ભતશ્ચ તદાધિપતેય મહાસ્મૃતિજ્ઞા નાભિનિર્હારનિર્વચનવ્યવસ્થાનતશ્ચ મહાભિજ્ઞાભિનિર્હારતશ્ચ કુશલમૂલવિશુદ્ધિ-ઉપપત્તિપ્રભાવવિશેષતશ્ચ સમાસનિર્દેશતઃ પરમો વિહારો વેદિતવ્યઃ । વિસ્તરનિર્દેશતઃ પુનર્યથાસૂત્રમેવ તદ્યથા ધર્મમેઘાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ । પરિપૂર્ણબોધિસત્ત્વમાર્ગઃ સુપરિપૂર્ણ-બોધિસમ્ભારશ્ચ સ બોધિસત્ત્વઃ તથાગતા નામન્તિકાત્ ધર્મમેધભૂમ્યામત્યુદારાં દુઃસહાઃ તદન્યૈઃ સર્વસત્ત્વૈઃ સદ્ધર્મંવૃષ્ટિ સમ્પ્રતીચ્છતિ । મહામેધભૂતશ્ચ સ્વયમનભિસમ્બુદ્ધબોધિ-અભિસમ્બુદ્ધબોધિશ્ચાપ્રમેયાનાં સત્ત્વાનાં સદ્ધર્મ-વૃષ્ટયા નિરપમયા ક્લેશરજાંસિ પ્રશમયતિ । વિચિત્રાણિ ચ કુશલમુલશસ્યાનિ વિરોહયતિ વિવર્ધયતી પાચયતી તસ્યાં ભૂમાવવસ્થિતઃ । તસ્માત્ સા ભૂમિર્ધર્મમેઘેત્યુચ્યતે । તેનૈવ ચાર્થેન પરમો વિહારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।

ન ચ યાન્યુત્તરોત્તરેષુ વિહારેષ્વઙ્ગાનિ નિર્નિષ્ટાનિ તાનિ પૂર્વકેષુ વિહારેષુ સર્વેણ સર્વં ન સંવિદ્યન્તે । અપિ તુ મૃદુત્વાન્ ન સંખ્યાં ગચ્છન્તિ । તેષામેવ ચ મધ્યાધિમાત્રત્વાત્ [ત]દન્યોત્તરભૂમિપ્રતિલાભ-નિષ્પત્તિવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । એકૈકશ્ચાત્ર વિહારો ઽનેકૈર્મહાકલ્પકોટીશતસહસ્રૈસ્તતો વા પ્રભૂતતરૈઃ પ્રતિલભ્યતે નિષ્પદ્યતે ચ । તે તુ સર્વે વિહારાસ્ત્રિભિર્મહાકલ્પાસંખ્યેયૈઃ સમુદાગચ્છન્તિ મહાકલ્પાસંખ્યેયેનાધિમુક્તિચર્યા-વિહારં સમતિક્રમ્ય પ્રમુદિતવિહારો લભ્યતે । યચ્ચ વ્યાયચ્છમાનો ધ્રૌવ્યેણ નાવ્યાયચ્છમાનઃ । દ્વિતીયેન મહાકલ્પાસંખ્યેયેન પ્રમુદિતવિહારં યાવત્સાભોગં નિર્નિમિત્તં વિહારમતિક્રમ્યાનાભોગં નિર્નિમિત્તં પ્રતિલભતે । તચ્ચ નિય મેવ । તથા હિ સ શુદ્ધાશયો બોધિસત્ત્વો નિયતં વ્યાયચ્છતે । તૃતીયેન મહાકલ્પાસંખ્યેયેનાનાભોગઞ્ચ નિર્નિમિત્તં પ્રતિસંવિદ્વિહારઞ્ચ સમતિક્રમ્ય પરમં બોધિસત્ત્વવિહારં પ્રતિલભતે ।
તત્ર દૌ કલ્પાસંખ્યેયૌ વેદિતવ્યૌ । યો ઽપિ મહાકલ્પઃ સો ઽપિ રાત્રિન્દિવસમાસાર્ધમાસગણનાયોગેન કાલાપ્રમેયત્વાદસંખ્યેય ઇત્યુચ્યતે । યાપિ ( દુત્ત્ 243 ) તેષામેવ મહાકલ્પાનાં ગણનાયોગેન સર્વગણના સમતિક્રાન્તા સંખ્યા સો ઽપ્યસંખ્યેયઃ । પૂર્વકેણ કલ્પાસંખ્યેયેન બોધિરનલ્પૈઃ કલ્પાસંખ્યેયૈરધિગમ્યતે । પશ્ચિમકેન પુનઃ કલ્પાસંખ્યેયેન ત્રિભિરેવનધિકૈઃ । યસ્ત્વધિમાત્રાધિમાત્રેણ વીર્યારમ્ભેણ પ્રયુજ્યતે તતઃ કશ્ચિદન્તરકલ્પાન્ પ્રભૂતાન્ વ્યાવર્તયતિ કશ્ચિત્ યાવન્મહાકલ્પાન્ । ન ત્વસંખ્યેયવ્યાવૃત્તિઃ કસ્યચિદસ્તીતિ વેદિતવ્યમ્ ।
એભિશ્ચ દ્વાદશભિર્બોધિસત્ત્વવિહારૈસ્ત્રિભિરસંખ્યેયૈઃ ક્લેશાવરણપક્ષ્યઞ્ચ દૌષ્ઠુલ્યં પ્રહીયતે જ્ઞેયાવરણ-પક્ષ્યઞ્ચ । તત્ર ત્રિષુ વિહારેષુ ક્લેશાવરણપક્ષ્યદૌષ્ઠુલ્યસ્ય પ્રહાણં વેદિતવ્યમ્ । પ્રમુદિતે [વિહારે] આપાયિકક્લેશપક્ષ્યસ્ય સર્વેણ સર્વં સમુદાચારતસ્ત્વધિમાત્રમમ્યસ્ય સર્વક્લેશપક્ષ્યસ્ય અનાભોગે નિર્નિમિત્તે વિહારે ઽનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિ-વિશુદ્ધિવિબન્ધક્લેશ પક્ષ્યસ્ય સર્વેણ સર્વં દૌષ્ઠુલ્યસ્ય પ્રહાણં વેદિતવ્યમ્ । સમુદાચારતસ્તુ સર્વક્લેશાનામ્ । પરમે પુનર્વિહારે સર્વક્લેશ[સ]વાસનાનુશયાવરણપ્રહાણં વેદિતવ્યમ્ । તચ્ચ તથાગતં વિહારમનુપ્રવિશતઃ જ્ઞેયાવરણપક્ષ્યમપિ દૌષ્ઠુલ્યં ત્રિવિધં વેદિતવ્યમ્ । ત્વગ્ગતંફલ્ગુગતં સારગતઞ્ચ । તત્ર ત્વગ્ગતસ્ય પ્રમુદિતવિહારે પ્રહાણં ભવતિ । ફલ્ગુગતસ્યાનાભોગે નિર્નિમિત્તે સારગતસ્ય તથાગતે વિહારે પ્રહાણં ભવતિ । સર્વાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનતા ચ તેષુ ત્રિષુ વિહારેષુ તસ્ય ક્લેશ-જ્ઞેયાવરણપ્રહાણસ્ય તદન્યે વિહારા યથાનુક્રમં સંભારભૂતા ભવન્તિ ।
એષુ ત્રયોદશસુ વિહારેષુ સમાસત એકાદશવિધા વિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા । પ્રથમે ગોત્રવિશુદ્ધિઃ । દ્વિતીયે શ્રદ્ધાવિમુક્તિવિશુદ્ધિઃ । તૃતીયે ઽધ્યાશયવિશુદ્ધિઃ । ચતુર્થે શીલવિશુદ્ધિઃ । પઞ્ચમે ચિત્તવિશુદ્ધિઃ । ષષ્ઠે સપ્તમે ઽષ્ટમે ચ સમ્યક્ જ્ઞાનસમારમ્ભવિશુદ્ધિઃ । નવમે પ્રાયોગિકચર્યા-પરિપૂરિવિશુદ્ધિઃ । દશમે તત્ત્વજ્ઞાનાભિનિર્હારવિશુદ્ધિઃ એકાદશે તદર્થસમ્યક્ પરસમાખ્યાનાય પ્રતિર્સવિદ્વિશુદ્ધિઃ । દ્વાદશે સર્વાકારસર્વજ્ઞેયાનુપ્રવેશજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ । ત્રયોદશે તથાગતે વિહારે સવાસન-સર્વક્લેશ-જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધિઃ ।
અષ્ટાભિશ્ચ પૂર્વનિર્દિષ્ટૈર્મહાયાનસંગ્રાહકૈર્ધર્મૈરેષાં ત્રયોદશાનાં વિહારાણાં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । પ્રથમદ્વિતીયયોર્વિહારયોઃ શ્રદ્ધાજાતસ્યાધિમુક્તિગતસ્ય ( દુત્ત્ 244 ) બોધિસત્ત્વપિટક-શ્રવણચિન્તના । તૃતીયે વિહારે ઽધ્યાશયોપગમનં ભાવનાકારપ્રતિલાભપૂર્વકમ્ । તદન્યેષુ સર્વવિહારેષુ યાવત્ સાભોગનિર્નિમિત્તાદ્ભાવનાવાહુલ્યમ્ । તતશ્ચોર્ધ્વં ત્રિષુ બોધિસત્ત્વવિહારેષુ પરિશુદ્ધચર્યા સંગૃહીતેષુ ભાવનાફલનિષ્પત્તિઃ । તથાગતે વિહારે ઽત્યન્ત નૈર્યાણિકતા વેદિતવ્યા ।
શ્રાવકવિહારે સાધર્મ્યેણ ચૈષાં દ્વાદશાનાં બોધિસત્ત્વવિહારાણામનુક્રમો વેદિતવ્યઃ । યથા શ્રાવકસ્ય સ્વગોત્રવિહારસ્તથા ઽસ્ય પ્રથમો વેદિતવ્યઃ । યથા તસ્ય [સમ્યકત્વ]ન્યામાવક્રાન્તિપ્રયોગવિહારઃ એવમસ્ય દ્વિતીયઃ । યથા તસ્ય ન્યામાવક્રાન્તિવિહારઃ તથાસ્ય તૃતીયો વિહારઃ । યથા તસ્યાવેત્યપ્રસાદલાભિનઃ આર્યકાન્તાધિશીલવિહાર ઉત્તરિ આસ્રવક્ષયાય તથાસ્ય ચતુર્થો વિહારઃ । યથા તસ્યાધિશીલં નિશ્રિત્યાધિચિત્તશિક્ષાનિર્હારવિહારઃ તથાસ્ય પઞ્ચમો વિહારઃ । યથા તસ્ય યથા પ્રતિલબ્ધસત્યજ્ઞાનાધિપ્રશિક્ષાવિહારઃ તથાસ્ય ષષ્ઠ સપ્તમાષ્ટમા વિહારા વેદિતવ્યા । યથા તસ્ય સુવિચારિત જ્ઞેયસ્યાનિમિત્તસમાધિપ્રયોગવિહારઃ તથાસ્યનવમો વિહારઃ । યથા તસ્ય પરિનિષ્પન્નો નિર્નિમિત્તો વિહારઃ તથાસ્ય દશમો વિહારઃ । યથા તસ્ય વ્યુત્થિતસ્ય વિમુક્ત્યાયતનવિહારઃ તથાસ્યૈકાદશો વિહારઃ । યથા તસ્ય સર્વાકારો ઽર્હત્વવિહારઃ તથાસ્ય દ્વાદશો વિહારો વેદિતવ્યઃ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારાનુધર્મે યોગસ્થાને ચતુર્થં વિહારપટલમ્ ।
સમાપ્તઞ્ચ યોગસ્થાનં દ્વિતીયમ્ ।
આધારનિષ્ઠાયોગસ્થાનમ્ (બોઓક્ 3)
ઉપપત્તિપટલમ્ (છપ્તેર્ 3.1)
સમાસતો બોધિસત્ત્વાનાં પઞ્ચવિધા ઉપપત્તિઃ સર્વત્રં સર્વવિહારેષુ ચ સર્વેષાઞ્ચ બોધિસત્ત્વાનામનવદ્યા પર્વસત્ત્વહિતસુખાય । ઈતિ-સંશમની તત્સભાગાનુવર્તની મહત્ત્વોપપત્તિરાધિપત્યોપપત્તિશ્ચરમા ચોપપત્તિઃ ।
તત્રેતિ-સંશમની ઉપપત્તિઃ કતમા । ઇહ બોધિસત્ત્વો દુર્ભિક્ષેષુ કૃચ્છ્રેષુ મહાકાન્તારેષુ કાલેષુ પ્રણિધાય સત્ત્વાનામલ્પકૃચ્છ્રેણ યાત્રાનિમિત્તં મહામત્સ્યાદિયોનિષૂપપદ્યતે । વિપુલેષ્વાત્મભાવેષુ યત્રોપપન્નઃ કૃત્સ્નં જગત્સ્વમાંસેન સન્તર્પયતિ । વ્યાધિબહુલેષુ ચ સત્ત્વેષુ પ્રણિધાય સિદ્ધવિદ્યાધર-મહાવૈદ્યાત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ તેષાં વ્યાધીનાં પ્રશમાય । ભૃશ-પરચક્રોપદ્રવેષુ ચ સત્ત્વેષુ બલવાન્ ભૂમિપતિર્ભવતિ ધર્મેણ શમેનોપાયકૌશલ્યેન પરચક્રોપદ્રવપ્રશમનાર્થં પરસ્પર-વિરુદ્ધેષુ ચ સત્ત્વેષ્વાદેયવચનો ભવતિ સન્ધિક્રિયાયૈ વૈરાશયપ્રહાણાય ચ । દણ્ડબન્ધનચિત્રપીડાપ્રવૃત્તેષુ ચ પ્રજાનાં રાજસુ તેષામેવ સત્ત્વોપદ્રવાણાં પ્રહાણાય તદ્રૂપેષુ રાજકુલેષૂપપદ્યતે । રાજા ચ ધાર્મિકો ભવતિ સત્ત્વાનુકમ્પઃ । યે ચ સત્ત્વા મિથ્યાદૃષ્ટયશ્ચ પાપકારિણશ્ચ કસ્મિંશ્ચિદ્દેવાયતને ઽધિમુક્તાઃ તેષામનુકમ્પયા મિથ્યાદૃષ્ટિદુશ્ચિરિતપ્રહાણાય તસ્મિન્દેવાયતને ઉપપદ્યતે । પ્રણિધાનવશિતાબલાભ્યાઞ્ચ ઇયમુપપત્તિરનુકમ્પા-પૂર્વિકા અપ્રમેયા વેદિતવ્યા વિસ્તરનિર્દેશતસ્તાસુ તાસુ વિચિત્રાસુ યોનિષુ તિર્યગ્યોન્યુપપન્નેષુ સત્ત્વેષુ સમાસ-નિર્દેશસ્ત્વયમાશયઃ ।

તત્સભાગાનુવર્તિની ઉપપત્તિઃ કતમા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રણિધાય વા વશિતાપ્રાપ્તિતો વા વિચિત્રેષુ તિર્યગ્યોન્યુપપન્નેષુ સત્ત્વેષુ દેવનાગયક્ષાસુરાદિષુ ચાન્યોન્યદ્રુગ્ધ વિરુદ્ધેષુ તથા મિથ્યાદૃષ્ટિકેષુ બ્રાહ્મણેષુ તથા દુશ્ચરિતચારિષુ તત્ ( દુત્ત્ 248 ) આજીવેષુ તદભિરતેષુ તથાકામેષ્વત્યર્થાધ્યવસિતેષુ કામાધિમુક્તેષુ [સત્ત્વેષુ] તેષાં સત્ત્વાનાં સભા[ગતા]યામુપપદ્યતે પ્રામુખ્યેન તસ્ય દોષસ્ય વિનિવર્તનાર્થમ્ । સ પ્રમુખો ભૂત્વા યત્તે સત્ત્વાઃ સમુદાચરન્તિ તદસા ન સમુદાચરન્તિ । યત્તે ન સમુદાચરન્તિ કુશલં તદસૌ સમુદાચરતિ । કુશલસમુદાચારાય ચૈષાં ધર્મં દેશયતિ । તે તયા [ચ] ધર્મદેશનયા [તયા] ચ વિસભાગસમુદાચારતયા તેભ્યો દોષેભ્યસ્તેનોપાયકૌશલ્યેન વિનિવર્તન્તે । ઇયમપ્યુપપત્તિપ્રમેયા પૂર્વવદ્વેદિતવ્યા ।
તત્ર મહત્ત્વોપપત્તિઃ કતમા । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃત્યૈવૌપપદ્યમાનઃ સર્વલોકપ્રતિવિશિષ્ટમાયુર્વર્ણકુલૈશ્વર્યાદિ-વિપાકમભિનિર્વર્તયતિ । તેન ચ વિપાકેન યથોક્તં સ્વપરાર્થપટલે કર્મ કરોતિ । સાપ્યુપપત્તિર્બોધિસત્ત્વસ્યાપ્રમેયા તાસુ તાસુ યોનિષુ વેદિતવ્યા ।
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્યાધિપત્યોપપત્તિઃ । યા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમં પ્રમુદિતવિહારમુપાદાય યાવદ્દશમાદ્વિહારાદુપપત્તિર્વર્ણિતા સા ઽસ્યાધિપત્ત્યોપપત્તિરિત્યુચ્યતે । જમ્બૂદ્વીપેશ્વરત્વમુપાદાય યાવન્મહેશ્વરત્વાદકનિષ્ઠાનતિક્રમ્ય સર્વોપપત્ત્યાયતનપ્રવિષ્ટં યત્ર પરમવિહારપ્રાપ્તા એવ બોધિસત્ત્વા ઉપપદ્યન્તે । તેષાં હિ તત્ કર્માધિપત્યેન નિર્વૃત્તમ્ ।
તત્ર ચરમા બોધિસત્ત્વોપપત્તિઃ કતમા । યસ્યામુપપત્તૌ પરિપૂર્ણબોધિસમ્ભારી બોધિસત્ત્વઃ પુરોહિતકુલે વા રાજકુલે વા ઉપપદ્યાનુત્તરાઞ્ચ સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । સર્વઞ્ચ બુદ્ધકાર્ય કરોતિ । ઇયમુપપત્તિશ્ચરમા પશ્ચિમમેત્યુચ્યતે । યે કેચિદ્ બોધિસત્ત્વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ શુભાસુ ભદ્રાસુ કલ્યાણાસુ ઉપપત્તિષૂપપન્ના ઉપપત્સ્યન્તે ઉપપદ્યન્તે ચ સર્વે તે આસ્વેવ પઞ્ચસુ । નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ સ્થાપયિત્વા બાલભૂમ્યુપપત્તીઃ । તથા હિ વિજ્ઞૈર્બોધિસત્ત્વૈઃ ઉપપત્તય એતાઃ પઞ્ચાભિપ્રેતાઃ । તાઃ ખલ્વેતા ઉપપત્તયો મહાબોધિફલાઃ । યા આશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વાઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે નિષ્ઠે યોગસ્થાને પ્રથમમપપત્તિપટલમ્ ।
પરિગ્રહપટલમ્ (છપ્તેર્ 3.2)
તત્ર સર્વાસુ વિહારગતાસુ બોધિસત્ત્વચર્યાસુ બોધિસત્ત્વાનાં સમાસતઃ ષડ્વિધઃ સમ્યક્ત્વપરિગ્રહો વેદિતવ્યઃ । સકૃત્સર્વસત્ત્વપરિગ્રહઃ । અધિપત્યપરિગ્રહઃ । ઉપાદાનપરિગ્રહઃ । દીર્ઘકાલિકઃ । અદીર્ઘકાલિકઃ । ચરમશ્ચ પરિગ્રહઃ ।
પ્રથમ એવ ચિત્તોત્પાદે બોધિસત્ત્વેન સર્વઃ સત્ત્વધાતુઃ કલત્રભાવેન પરિગૃહીતઃ । એષાં મયા યથાશક્તિ યથાબલં સર્વાકારહિતસુખોપસંહારઃ કરણીય ઇતિ । તથૈવ ચ કરોતિ । અયં બોધિસત્ત્વસ્ય સકૃત્ સર્વસત્ત્વપરિગ્રહઃ ।
સ્વામિભૂતસ્ય માતાપિતૃપુત્રદારદાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયપરિગ્રહે રાજભૂતસ્ય ચ રાજ્યજને બોધિસત્ત્વસ્યાધિપત્યપરિગ્રહસંજ્ઞા । સ ચ તસ્મિન્પરિગ્રહે પરિગ્રહાનુરૂપયા ક્રિયયા બોધિસત્ત્વાનુરૂપયા પ્રવર્તતે । માતાપિતરઞ્ચ કુશલમૂલે સન્નિયોજયતિ વિવિધૈરુપાયૈઃ । કાલેન ચ કાલં પૂજોપસ્થાનં કરોતિ । કૃતજ્ઞશ્ચ ભવતિ કૃતવેદી । ચિત્તાનુવર્તકશ્ચ માતાપિત્રોર્ભવતિ । ધર્મેષ્વર્થેષુ તદ્વશવર્તી । પુત્રદારદાસીદાસાદીનાં કાલેન કાલં સમ્યગ્ભક્તપ્રાવરણમનુપ્રયચ્છતિ । કર્માન્તૈશ્ચૈનાં ન બાધતે । વ્યતિક્રમઞ્ચૈષાં ક્ષમતે । ગ્લાનાનાઞ્ચ સમ્યક્ગ્લાનોપસ્થાનં કરોતિ । કુશલે ચૈનાં સન્નિયોજયતિ । કાલેન ચ કાલં વૈશેષિકેણ લાભેન પ્રિયવાદિતયા ચોપવત્સયતિ ન ચૈષુ દાસદાસીસંજ્ઞાં કરોતિ । આત્મવચ્ચૈનાં વિશેષેણ વા પરિપાલયતિ । રાજ્યજને પુના રાજભૂતો બોધિસત્ત્વઃ અદણ્ડેનાશસ્ત્રેણ રાજ્યં કારયતિ । ધર્મેણ ભોગાનુપસંહરતિ । અન્વયાગતઞ્ચ રાજ્યં પરિભુંક્તે । ન પરરાષ્ટ્રં સહસા બલેનાક્રામતિ । યથાશક્તિ ચ યથાબલં સત્ત્વાન્ પાપાન્નિવારયતિ । પિતૃભૂતશ્ચ ભવતિ પ્રજાનામ્ । સંવિભાગશીલશ્ચ ભવતિ પરસત્ત્વાનામપિ પ્રાગેવ સ્વભૃત્યાનામ્ । અનભિદ્રોહી ચ ભવતિ સત્યવાદી ચ । વધબન્ધનદણ્ડનચ્છેદનતાડનાદિ-સત્ત્વોત્પીડા વિવર્જિતાઃ ।
તત્ર સમ્યગ્ગણપરિકર્ષણં બોધિસત્ત્વસ્યોપાદાનપરિગ્રહ ઇત્યુચ્યતે । સ દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં સમ્યક્ પરિષદં પરિગૃહ્ણાતિ । નિરામિષચિત્તેન પરિગૃહ્ણાતિ । સમ્યક્ ચ સ્વાર્થે પ્રયોજયતિ । ન મિથ્યાપ્રયોગેણ વિપ્રતિપાદયતિ । સર્વસ્મિંશ્ચ પરિગ્રહે સમચિત્તો ભવતિ ન પક્ષપતિતઃ । ન ચ તેષામન્તિકે ધર્મમાત્સર્યં કરોતિ ન ચાચાર્યમુષ્ટિમ્ । ન ચ તેષામન્તિકાદુપસ્થાનપરિચર્યાં પ્રત્યાશંસતે । કુશલકામતયા તુ સ્વયં કુર્વતાં ન નિવારયતિ તેષામેવ-પુણ્યસમ્ભારોપચયનિમિત્તમ્ કાલં ચ પ્રાપ્ય સ્વયમેવતેષામુપસ્થાનપરિચર્યાકર્તા ભવતિ । અવ્યુત્પન્નઞ્ચૈષામાર્થં વ્યુત્પાદયતિ । વ્યુત્પઞ્ચ પર્યવદાપયતિ । ઉત્પન્નોત્પન્નઞ્ચ સંશયં નાશયતિ । કૌકૃત્યઞ્ચ પ્રતિવિનોદ યતિ । ગમ્ભીરં ચાર્થપદં પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્ય કાલેન કાલં સંપ્રકાશયતિ । સમદુઃખસુખી ચ તૈર્ભવતિ । આત્મનશ્ચાન્તિકાત્ તેષામર્થે આમિષહેતોરધિકેન વ્યાપારેણ સમન્વાગતો ભવતિ । કાલેન ચ કાલમેષાંવ્યતિક્રમે સમ્યક્ચોદકો ભવતિ । કાલેન ચ ન્યાયેનાવસાદકઃ । વ્યાધિતાંશ્ચૈતાં વિમનસ્કં વા સર્વથા નાભ્યુપેક્ષતે વ્યાધિપ્રશમાય દૌર્મનસ્યાપગમાય । હીનાંશ્ચૈનાન્ રૂપસ્મૃતિવીર્યજ્ઞાનાદિભિર્ન પરિભવતિ । કાલેન ચ કાલં તેષાં ખેદમનુપ્રવિશ્ય યુક્તરૂપં ધર્મં દેશયતિ । કાલેન ચ કાલમેષામાલમ્બને સમ્યગવવાદમનુપ્રયચ્છતિ । વિમર્દસહિષ્ણુશ્ચ ભવત્યસંક્ષોભ્યઃ । તૈશ્ચ સહ તુલ્યવૃત્તસમાચારો ભવત્યધિકો વા [ન] ન્યૂનઃ । લાભસત્કારે ચ નિષ્પૃહો ભવતિ । કારુણિકશ્ચ ભવતિ । અનુદ્ધતશ્ચાચપલશ્ચ શલીદૃષ્ટ્યાચારાજીવસમ્પન્નશ્ચ ભવતિ । ઉત્તાનમુખવર્ણશ્ચ [ભવતિ ।] વિગતભૃકુટિઃ પેશલો મધુરભાણી પૂર્વાભિલાપી સ્મિતપૂર્વઙ્ગમઃ । સતતસમિતમભિયુક્તશ્ચ ભવતિ । કુશલપક્ષે । પ્રમાદકૌસીદ્યાપગતઃ । તથૈવ પરિષદો ઽનુ શિક્ષણાર્થમાત્મવિશેષતા-ગમનતાયૈ ચ । ન ચ બોધિસત્ત્વઃ સર્વં કાલં પરિષદુપાદાનં કરોતિ । નૈવ ન કરોતિ । ન ચાન્યથા કરોતિ ।
તત્ર યે મૃદુકે પરિપાકે વ્યવસ્થિતાઃ સત્ત્વાસ્તે બોધિસત્ત્વસ્ય દીર્ઘકાલિકમુપાદાનમિત્યુચ્યન્તે ચિરેણ કાલેન વિશુઇદ્ધિભવ્યતયા ।
યે પુનર્મધ્યે પરિપાકે વ્યવસ્થિતાસ્તે ઽદીર્ઘકાલિકમુપાદાનમિત્યુચ્યન્તે ન ચિરેણ વિશુદ્ધિભવ્યતયા ।

યે પુનઃ સત્ત્વા અધિમાત્રે પરિપાકે વ્યવસ્થિતાસ્તે બોધિસત્ત્વસ્ય ચરમમુપાદાનમિત્યુચ્યન્તે તસ્મિન્નેવ જન્મનિ વિશુદ્ધિભવ્યતયા । ઇત્યયં ષડ્વિધઃ સમ્યક્સત્ત્વપરિગ્રહો બોધિસત્ત્વાનામ્ । યેન પરિગ્રહેણાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બોધિસત્ત્વાઃ સત્ત્વાન્ પરિગૃહીતવન્તઃ પરિગ્રહીષ્યન્તિ પરિગૃહ્ણન્તિ વા । પુનઃ નાસ્ત્યત ઉત્તરિ નાસ્તો ભૂયઃ ।
એવઞ્ચ સમ્યક્સત્ત્વપરિગ્રહવૃત્તાનાં બોધિસત્ત્વાનાં દ્વાદશસમ્બાધસંકટપ્રાપ્તયો વેદિતવ્યાઃ । તાસુ ચ વિચક્ષણેન બોધિસત્ત્વેન ભવિતવ્યમ્ । વ્યતિક્રમવ્યવસ્થિતેષુ સત્ત્વેષુ યુદિ વા બાધનં યદિ વા ઽધ્યુપેક્ષણા બોધિસત્ત્વસ્ય સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ કટુકેન ચ પ્રયોગેણ સત્ત્વે સમુદાચારઃ સ્વસ્ય ચાશયસ્ય ક્લેશારક્ષાસમ્બાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । અલ્પકે ચ દેયધર્મે સંવિદ્યમાને બહૂનાં યાચકાનાં સમ્મુખીભાવો યાચનાય સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । એકાત્મકસ્ય ચાસ્ય બહૂનાં સત્ત્વાનાં કૃત્યેષુ વિચિત્રેષૂત્પન્નેષુ સહાયીભાવયાચના સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । પ્રમાદસ્થાનીયા ચ શુભા લૌકિકી સમાપત્તિર્દેવલોકોત્પત્તિશ્ચાકર્મણ્યચેતસઃ સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । સત્ત્વાર્થક્રિયાર્થિનશ્ચ સત્ત્વાર્થકરણાસમર્થતા સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । મૂઢશઠખઠુંકેષુ સત્ત્વેષુ ધર્મસ્ય દેશના વાધ્યુપેક્ષણા વા સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । સંસારે ચ નિત્યકાલં દોષદર્શનં સંસારાપરિત્યાગશ્ચ સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । અવિશુદ્ધે ઽધ્યાશયે મુષિતસ્મૃતે મરણં સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । અવિશુદ્ધે ચાધ્યાષયે પરૈરગ્રસ્ય પરમ-પ્રિયસ્ય વસ્તુનો યાચના સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ નાનાધિભિન્નમતાનાં નાનાધિમુક્તિકાનાં સત્ત્વાનાં સંજ્ઞપ્તિકા અધ્યુપેક્ષણા વા સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । આત્યન્તિકશ્ચાપ્રમાદઃ કરણીયઃ ક્લેશાશ્ચ સર્વેણ સર્વં ન પ્રહાતવ્ય ઇતિ સંબાધસંકટપ્રાપ્તિઃ । એવં સંબાધસંકટપ્રાપ્તેન બોધિસત્ત્વે ક્વચિદ્ગુરુલાઘવં લક્ષયિત્વા તથૈવ પ્રયોક્તવ્યમ્ ક્વચિત્પુદ્ગલપ્રવિચયઃ કરણીયઃ । ક્વચિદ્ધૈર્યમાલમ્બ્ય હેતું સમાદાય વર્તિતવ્યમ્ । સમ્યક્ પ્રણિધાનાનિ ચ કરણીયાનિ । ક્વચિચ્ચિત્તસ્ય પ્રસરો ન દેયઃ । ક્વચિત્તીવ્રં પ્રતિસંખ્યાનમુપસ્થાપ્યાખિન્નેન ક્ષમેન ભવિતવ્યમ્ । ક્વચિદ્ ( દુત્ત્ 252 ) ઉપેક્ષકેણ ભવિતવ્યમ્ । ક્વચિદારબ્ધવીર્યેણ આતપ્તકારિણા ભવિતવ્યમ્ । ક્વચિદુપાયકુશલેન ભવિતવ્યમ્ । એવં સમ્યક્ પ્રતિપક્ષકુશલો બોધિસત્ત્વઃ સર્વસંબાધસંકટપ્રાપ્તિસમ્મુખીભાવે ઽપિ ન વિષીદતિ સમ્યક્ચાત્માનં પરિહરતિ ।
ઇતિ બોધિસત્ત્વભૂમાવાધારે નિષ્ઠે યોગસ્થાને પરિગ્રહપટલં દ્વિતીયમ્ ।
ભૂમિપટલમ્ (છપ્તેર્ 3.3)
એષુ યથાવર્ણિતેષુ ત્રયોદશસુ વિહારેષ્વનુગતાઃ સપ્ત ભૂમયો વેદિતવ્યાઃ । ષટ્ બોધિસત્ત્વભૂમયઃ । એકા વ્યામિશ્રા બોધિસત્ત્વ-તાથાગતી-ભૂમિઃ । ગોત્રભૂમિઃ । અભિમુક્તિચર્યાભૂમિઃ શુદ્ધાધ્યાશયભૂમિઃ । ચર્યાપ્રતિપત્તિભૂમિઃ । નિયતા ભૂમિઃ । નિયતચર્યાભૂમિઃ । નિષ્ઠાગમનભૂમિશ્ચ ઇતીમાઃ સપ્ત બોધિસત્ત્વભૂમયઃ । આસાં પશ્ચિમા વ્યામિશ્રા । તત્ર ગોત્રવિહારો ઽધિમુક્તિચર્યાવિહારશ્ચ દ્વે ભૂમી । પ્રમુદિતો વિહારઃ શુદ્ધાધ્યાશયા ભૂમિઃ । અધિશીલાધિચિત્તવિહારૌ ત્રયશ્ચાધિપ્રજ્ઞવિહારાઃ સાભોગશ્ચ નિર્નિમિત્તો વિહારશ્ચર્યાપ્રતિપત્તિભૂમિઃ । અનાભોગો નિર્નિમિત્તો વિહારો નિયતા ભૂમિઃ । તસ્યાં ભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્તૃતીયનિયતિપાતપતિતો ભવતિ । પ્રતિસંવિદ્વિહારો નિયતચર્યાભૂમિઃ । પરમો વિહારસ્તાથાગતશ્ચ નિષ્ઠાગમનભૂમિઃ । તાથાગતસ્ય પુનર્વિહારસ્ય ભૂમેશ્ચ પશ્ચાન્નિર્દેશો ભવિષ્યતિ બુદ્ધધર્મપ્રતિષ્ઠા પટલે ।
તત્ર બોધિસત્ત્વઃ અધિમુક્તિચર્યાભૂમેઃ શુદ્ધાધ્યાશયભૂમિમનુપ્રવિશન્ કથમ્ અપાયાન્સમતિક્રામતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વો લૌકિકં પરિશુદ્ધં ધ્યાનં નિશ્રિત્યાધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ સુસમ્ભૃતબોધિ સમ્ભારો દશોત્તરેણ પૂર્વનિર્દિષ્ટેનાકારશતેન સત્ત્વેષ્વનુકમ્પાં ભાવયપ્યનન્યમનસિકારઃ । સ ભાવનાન્વયાત્ તદ્રૂપં સત્ત્વેષ્વનુકમ્પાશયં કરુણાશયં પ્રતિલભતે । યેનાપાયાન્ સત્ત્વાનામર્થે ઽગારાવસાયોગેનાધિતિષ્ઠતિ । યદિ મે એષ્વેવ સન્નિવસતો ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ સમુદાગચ્છતિ તથાપ્યહમુત્સહામીતિ સત્ત્વાનાં દુઃખાપનયનહેતોઃ । સર્વાઞ્ચ સત્ત્વાનામાપાયિકં કર્મ તેન શુદ્ધેનાશયેનાત્મવૈપાક્યમિચ્છતિ । અત્યન્તઞ્ચ સર્વાકુશલકર્માસમુદાચારાય માનં સંપ્રણિધત્તે । તસ્ય તથા પરિભાવિતં તલ્લૌકિકં પરિશુદ્ધં ધ્યાનમ્ । આપાયિકક્લેશપક્ષ્યં દૌષ્ઠલ્યં આશ્રયાદપકર્ષતિ । અચિરેણ તસ્ય પ્રહાણાદાશ્રયો ઽસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પરિવર્તતે પાપકસ્યાપાયિકસ્ય કર્મણો ઽત્યન્તમકરણતાયૈ અપાયાગમનતાયૈ ( દુત્ત્ 254 ) ચ । ઇયતા બોધિસત્ત્વઃ સમતિક્રાન્તો ઽપાયગતીઃ સર્વા ભવતિ । સમતિક્રાન્તશ્ચાધિમુક્તિચર્યાભૂમિમ્ । પ્રવિષ્ટશ્ચ શુદ્ધાધ્યાશયભૂમિમ્ ।