બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 8

તૂલકં કર્પાસાદિસમુદ્ભૂતં યથા વાયોર્ગમને ચ આગમને ચ વશમાયત્તમ્, તથા તદ્વદેવ ઉત્સાહવશં યાયાત્ વીર્યવશવર્તી ભવેત્ । એવમભ્યાસપરાયણસ્ય ઋદ્ધિશ્ચ આકાશગમનાદિલક્ષણા સમૃધ્યતિ સંપદ્યતે ॥
પરાત્મસમતાપરાત્મપરિવર્તને પુનઃ ઉભયત્રાપિ ઉપયુક્તે ઇતિ ધ્યાનપરિચ્છેદે એવ વ્યાખ્યેયે ॥
ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં વીર્યપારમિતા નામ સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
8. ધ્યાનપારમિતા નામ અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ ।
તદેવં ક્ષાન્તેરનન્તરં વીર્યમભિધાય યદુક્તમ્-
સંશ્રયેત વનં તતઃ ।
સમાધાનાય યુજ્યેત ભાવયેચ્ચાશુભાદિકમ્ ॥
[શિક્ષા. સ. કારિકા-20]
ઇતિ, તદ્ વર્ધયિત્વૈવમિત્યાદિના પ્રતિપાદયિતુમુપક્રમતે-
વર્ધયિત્વૈવમુત્સાહં સમાધૌ સ્થાપયેન્મનઃ ।
એવમુક્તપ્રતિપક્ષસ્ય આસેવનાદિના વિપક્ષમુન્મૂલ્ય વીર્યં વર્ધયિત્વા અનાભોગવાહિતયા સ્થિરીકૃત્ય સમાધૌ સમાધાને ચિત્તૈકાગ્રતાયાં સ્થાપયેન્મનઃ, તત્ર નિવેશયેત્ । આરોપયેદિતિ યાવત્ । કિમર્થમિત્યાહ-
વિક્ષિપ્તચિત્તસ્તુ નરઃ ક્લેશદંષ્ટ્રાન્તરે સ્થિતઃ

તુરિતિ હેતૌ । યસ્માત્ સમાધાનમન્તરેણ વિક્ષિપ્તચિત્તઃ અસમાહિતચિત્તસમુદાચારઃ વીર્યવાનપિ નરઃ પુરુષઃ ક્લેશાનાં રાક્ષસાનામિવ દંષ્ટ્રાન્તરે મધ્યે સ્થિતઃ, કવલીકૃત એવ તૈરાસ્તે । તસ્માત્ ॥
તત્ર તાવત્ સમાધિવિપક્ષં નિરાકર્તું પીઠિકાબન્ધં રચયન્નાહ-
કાયચિત્તવિવેકેન વિક્ષેપસ્ય ન સંભવઃ ।
તસ્માલ્લોકં પરિત્યજ્ય વિતર્કાન્ પરિવર્જયેત્

કાયવિવેકો જનસંપર્કવિવર્જનતા । ચિત્તવિવેકઃ કામાદિવિતર્કવિવર્જનતા । ઇતિ । કાયચિત્તયોર્વિવેકે નિરાસઙ્ગતયા વિક્ષેપસ્ય તયોરુન્નતતાયાઃ । આલમ્બનાપ્રતિષ્ઠાનસ્યેતિ યાવત્ । ન સંભવઃ ન પ્રાદુર્ભાવઃ । યત એવમ્, તસ્માલ્લોકં સ્વજનબાન્ધવાદિલક્ષણં પરિત્યજ્ય વિહાય પૂર્વં વિતર્કાશ્ચિત્તવિક્ષેપહેતૂન્ પરિવર્જયેત્ પરિત્યજેત્ ॥
તત્ર લોકાપરિત્યાગહેતું તાવન્નિરાકર્તુમુપદર્શયન્નાહ-
સ્નેહાન્ન ત્યજ્યતે લોકો લાભાદિષુ ચ તૃષ્ણયા ।
તસ્માદેતત્પરિત્યાગે વિદ્વાનેવં વિભાવયેત્

આત્માત્મીયગ્રહપ્રવર્તિતો ઽભિષ્વઙ્ગઃ સ્નેહઃ । તસ્માન્ન ત્યજ્યતે લોકઃ । લાભાદિષુ ચ તૃષ્ણયા । આદિશબ્દાત્ સત્કારયશઃશ્લોકાદયઃ પરિગૃહ્યન્તે । તેષુ તૃષ્ણયા પ્રલોભેન । ચકારાન્ન ત્યજ્યતે લોકે ઇતિ સમુચ્ચીયતે । યત એતત્કારણમપરિત્યાગસ્ય, તસ્માદેતસ્ય સ્નેહસ્ય લોભાદીનાં વા । યદિ વા લોકસ્ય પરિત્યાગનિમિત્તં વિદ્વાન્ વિચક્ષણઃ । એવમિતિ વક્ષ્યમાણં વિભાવયેત્ ॥
( બ્ચ્પ્ 137 ) તદેવાહ-
શમથેન વિપશ્યનાસુયુક્તઃ કુરુતે ક્લેશવિનાશમિત્યવેત્ય ।
શમથઃ પ્રથમં ગવેષણીયઃ સ ચ લોકે નિરપેક્ષયાભિરત્યા

શમથઃ ચિત્તૈકાગ્રતાલક્ષણઃ સમાધિઃ । તેન સુયુક્ત ઇતિ અપોદ્ધૃત્ય ઇહાપિ યોજનીયમ્ । યદિ વા હેત્વર્થે તૃતીયા । શમથેન હેતુના વિપશ્યનાસુયુક્તઃ । સહાર્થે વા । શમથેન સાર્ધં વિપશ્યનાસુયુક્ત ઇતિ । વિપશ્યના યથાભૂતતત્ત્વપરિજ્ઞાનસ્વભાવા પ્રજ્ઞા । તયા સુયુક્તઃ । યુગનદ્ધવાહિમાર્ગયોગેન કુરુતે ક્લેશાનાં વિનાશં પ્રહાણમિત્યેવમવેત્ય જ્ઞાત્વા ક્લેશવિમુમુક્ષુણા શમથઃ પ્રથમમાદૌ ગવેષણીયઃ । ઉત્પાદ્ય ઇત્યર્થઃ । તદનન્તરં વિપશ્યના ।
સમાહિતો યથાભૂતં પ્રજાનાતીત્યવદન્મુનિઃ ।
શમાચ્ચ ન ચલેચ્ચિત્તં બાહ્યચેષ્ટાનિવર્તનાત્ ॥
ઇતિ । [શિક્ષા. સ. કારિકા-9]
સ ચ શમથઃ લોકે લોકવિષયે નિરપેક્ષયા અભિરત્યા । અભિરતિં પરિહરત એવ ઉત્પદ્યતે નાન્યથા ॥
તામેવ અભિરતિનિરપેક્ષતામુત્તરપ્રબન્ધેન દર્શયિતુમાહ-
કસ્યાનિત્યેષ્વનિત્યસ્ય સ્નેહો ભવિતુમર્હતિ ।
યેન જન્મસહસ્રાણિ દ્રષ્ટવ્યો ન પુનઃ પ્રિયઃ

કસ્ય સચેતનસ્ય સ્વયમેવ અનિત્યસ્ય અનિત્યેષુ પુત્રદારાદિષુ સ્નેહો ભવિતુમર્હતિ યુજ્યતે । કેન હેતુના? યેન કારણેન જન્મનાં સહસ્રાણિ અનેકાનિ જન્માનિ અપર્યન્તસંસારે સંસરતા કદાચિદપિ દ્રષ્ટવ્યો ન પુનઃ પ્રિયઃ । પ્રીણાતીતિ પ્રિય ઉચ્યતે ॥
તદપિ ચ અસ્મિન્નાસ્તિ ઇત્યાહ-
અપશ્યન્નરતિં યાતિ સમાઘૌ ન ચ તિષ્ઠતિ ।
ન ચ તૃપ્યતિ દૃષ્ટ્વાપિ પૂર્વવદ્બાધ્યતે તૃષા

યદા તાવન્ન પશ્યતિ તમ્, તદા અયમરતિમધૃતિં યાતિ । તેનૈવ અસૌમનસ્યેન સમાકુલિતચિત્તત્વાત્ સમાધૌ ન ચ તિષ્ઠતિ, નૈવ સ્થિતો ભવતિ । તમવલમ્બિતુમશક્ત ઇત્યર્થઃ । અથ યદાપિ પ્રિયદર્શનમસ્ય જાયતે, તદાપિ ન ચ તૃપ્યતિ । દૃષ્ટ્વાપિ પુનરધિકતરં બાધ્યતે તૃષા । તદ્દર્શનાભિલાષેણ પૂર્વવત્ અદર્શનકાલ ઇવ પીડ્યતે ॥
અપિ ચ । સર્વાનર્થનિદાનં પ્રિયસંગતિકરણમિત્યુપદર્શયન્નાહ-
ન પશ્યતિ યથાભૂતં સંવેગાદવહીયતે ।
દહ્યતે તેન શોકેન પ્રિયસંગમકાઙ્ક્ષયા

( બ્ચ્પ્ 138 ) યથાભૂતવિપરીતં દોષગુણાન્ન પશ્યતિ ન જાનાતિ । પ્રિયસંગમકાઙ્ક્ષયા તેનૈવ મોહેન સંવેગાદવહીયતે ભ્રષ્ટો ભવતિ । તથા તેનૈવ અભિષ્વઙ્ગેણ દહ્યતે તેન શોકેન મુહૂર્તમપિ વિચ્છેદે । તથા તેન શોકેન દહ્યતે પરિતપ્યતે તેનૈવ મનસ્તાપેન । પ્રિયસંગમકાઙ્ક્ષયા પ્રિયસ્ય સંગમઃ સંપ્રયોગઃ, તસ્મિન્નાકાઙ્ક્ષા તૃષ્ણા, તયા હેતુભૂતયા, પુનરુત્તરોત્તરમધિકાધિકપ્રાર્થનયા ॥
ઇતો ઽપ્યનર્થહેતુરેવ તત્સંગતિરિત્યાહ-
તચ્ચિન્તયા મુધા યાતિ હ્રસ્વમાયુર્મુહુર્મુહુઃ ।
તસ્ય પ્રિયસ્ય તત્સંગમસ્ય વા ચિન્તયા તદ્ગુણાનાં સદા પરિભાવનયા । કથં નામ મમાસ્ય પ્રિયસંગમસ્ય વિચ્છિત્તિર્મા ભૂદિતિ તલ્લીનચિત્તતયા વા । નિષ્ફલમેવ આયુઃસંસ્કારાઃ પ્રતિક્ષણં ક્ષીયન્તે । ન ચ ક્વચિદપિ કુશલકર્મણિ સમુપયુજ્યન્તે ઇતિ ભાવઃ । ન ચ યદર્થમાયુઃ ક્શયમુપનીયતે તન્મિત્રં સ્થિરમિત્યત આહ-
અશાસ્વતેન ધર્મેણ ધર્મો ભ્રશ્યતિ શાશ્વતઃ

અવશ્યં ભઙ્ગુરતયા અનવસ્થાનાદસ્થાવરેણ મિત્રેણ હેતુના ધર્મો ભ્રશ્યતિ પરિહીયતે શાશ્વતો દીર્ઘકાલાવસ્થાયી સંભારાન્તર્ગમાત્ ફલમહત્ત્વાચ્ચ ॥
સ્યાદેતત્- અવશ્યં હિ કિંચિત્તત્સંગમાદ્ધિતસુખનિબન્ધનં પ્રાપ્યતે । તત્કિમિતિ સર્વથા તન્નિષિધ્યત ઇત્યત્રાહ-
બાલૈઃ સભાગચરિતો નિયતં યાતિ દુર્ગતિમ્ ।
નેષ્યતે વિષભાગશ્ચ કિં પ્રાપ્તં બાલસંગમાત્

નાપિ તત્સંગમાદનર્થમન્તરેણ કિંચિદપરમિહ લભ્યતે । તથા હિ બાલૈઃ પૃથગ્જનૈઃ સહ સભાગચરિતઃ સમાનશીલઃ નિયતમવશ્યં યાતિ દુર્ગતિમ્, તત્કર્મસદૃશસમાચરણત્, આર્યધર્મબહિર્ભાવાચ્ચ । અથ આર્યધર્માનુવર્તનાત્ તતો ઽસદૃશકર્મકારી સ્યાત્, તદા નેષ્યતે દ્વિષ્યતે વિસભાગશ્ચેતિ અસમાનચરિતઃ । બાલૈરિતિ સંબન્ધઃ । અત્ર કર્તરિ તૃતીયા । ઇતિ ઉભયલોકબાધનાત્ કિં પ્રાપ્તમધિગતં હિતસુખનિમિત્તં બાલસંગમાત્? નૈવ કિંચિદિત્યર્થઃ ॥
ન ચ અનુકૂલચરિતૈરપિ આત્મસાત્કર્તું શક્યા ઇત્યાહ-
ક્ષણાદ્ભવન્તિ સુહૃદો ભવન્તિ રિપવઃ ક્ષણાત્ ।
તોષસ્થાને પ્રકૃપ્યન્તિ દુરારાધાઃ પૃથગ્જનાઃ

ક્ષણમાત્રેણ સુહૃદો મિત્રાણિ ભવન્તિ કિંચિત્ સ્વપ્રયોજનમુદ્દિશ્ય, ક્ષણાદેવ ચ વિષમાભિપ્રાયત્વાત્ કિંચિન્નિમિત્તમાલમ્બ્ય ત એવ રિપવઃ શત્રવો ભવન્તિ । ન ચ નિમિત્તમપ્યેષાં નિયતમ્, યત્ કદાચિત્તોષસ્થાને પ્રીતિવિષયે વિપર્યાસવશાત્ પ્રકુપ્યન્તિ । ઇતિ દુરારાધા દુઃખેનારાધયિતું શક્યાઃ પૃથગ્જનાઃ અનાર્યાઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 139 ) અપરમપિ બાલધર્મં તદ્વિવર્જનાર્થમુપદર્શયન્નાહ-
હિતમુક્તાઃ પ્રકુપ્યન્તિ વારયન્તિ ચ માં હિતાત્ ।
અથ ન શ્રૂયતે તેષાં કુપિતા યાન્તિ દુર્ગતિમ્

ઇદં કરણીયમ્, ઇદમકરણીયમ્, ઇત્યુક્તાઃ અભિહિતાઃ પ્રકુપ્યન્તિ વિદ્વિષન્તિ, ન પુનસ્તદુક્તં હિતમિતિ ગૃહ્ણન્તિ । પ્રત્યુત વારયન્તિ ચ માં હિતાત્, કિં તવ અનેન કેવલપ્રયાસફલાનુષ્ઠાનેનેતિ તત્ર પ્રવૃત્તં માં નિષેધયન્તિ તતઃ । અથ ન શ્રૂયતે તેષાં બાલાનામ્ । વચનમિતિ શેષઃ । યદિ તદ્વચનમવગમ્ય હિતે પ્રવૃત્તિઃ ક્રિયતે, તદા કુપિતા અસ્મદ્વચનાન્નાયં નિવર્તતે ઇતિ તસ્મિન્ હિતકર્મકારિણિ કોપં કૃત્વા તત્કર્મપ્રેરિતા દુર્ગતિં પ્રયાન્તિ ॥
ઇમં ચ બાલધર્મમપરં તદ્વિવેકાય ભાવયેદિત્યુપદર્શયન્નાહ-
ઈર્ષ્યોત્કૃષ્ટાત્સમાદ્દૂન્દ્વો હીનાન્માનઃ સ્તુતેર્મદઃ ।
અવર્ણાત્પ્રતિઘશ્ચેતિ કદા બાલાદ્ધિતં ભવેત્

આત્મનો વિદ્યાકુલધનાદિભિરુત્કૃષ્ટાદુત્તમાદીર્ષ્યા પરસંપત્ત્યસહનતા જાયતે । અર્થાત્તેષ્વેવ । આત્મના સમાત્ તુલ્યાદ્ દ્વન્દ્વો વિવાદઃ । આત્મનો હીનાદધમાન્માનઃ, અહમિતઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્યભિમનનાત્ । સ્તુતેર્મદઃ સદસતાં તદ્ગુણાનામાખ્યાનાદહં મહીયાનિત્યારોપાદવલેપઃ । અવર્ણાદાત્મનો દોષકીર્તનશ્રવણાદ્ દ્વેષશ્ચ । અર્થાદવર્ણવાદિનિ । ઇત્યેવં કદા કસ્મિન્ કાલે બાલદ્ધિતં ભવેત્? ન કદાચિદિત્યર્થઃ ॥
ઇતો ઽપિ બાલાન્ પરિહૃત્ય વિહરેદિતિ પ્રતિપાદયિતુમાહ-
આત્મોત્કર્ષઃ પરાવર્ણઃ સંસારરતિસંકથા ।
ઇત્યાદ્યવશ્યમશુભં કિંચિદ્બાલસ્ય બાલતઃ

એકસ્ય બાલસ્ય અપરસ્માદ્બાલાત્ ઇત્યેવમાદિ કિંચિદશુભમકુશલમવશ્યં નિયમેન જાયતે । કિં તત્? આત્મન ઉત્કર્ષઃ પ્રકર્ષઃ શ્રુતજ્ઞાનાદિપ્રશંસયા । પરેષામવર્ણો દોષપ્રકાશનં શ્રુતાદિપ્રચ્છાદનમ્ । યા સંસારે રતિરભિરામઃ તસ્યાઃ સંકથા સંવર્ણનમ્, કામગુણાનાં સંપ્રમોદનાત્ । ઇત્યાદિ એવંપ્રકારમ્ ॥
એવં તસ્યાપિ તત્સઙ્ગાત્તેનાનર્થસમાગમઃ ।
અપરસ્યાપિ તત્સઙ્ગાત્ દ્વિતીયસ્ય સઙ્ગાત્ કિંચિદશુભમવશ્યં સ્યાત્ । યેન એવમ્, તેન કારણેન અનર્થસ્ય અકલ્યાણસ્ય સમાગમઃ સંપ્રાપ્તિરેવ અયં બાલસમાગમ । અત આર્યધર્માનુશિક્ષણાર્થમ્-
એકાકી વિહરિષ્યામિ સુખમક્લિષ્ટમાનસઃ

બાલજનસંગમવિયુક્તઃ અદ્વિતીયઃ વિહરિષ્યામિ । તદ્વિવેકાત્ સુખમ્ । ક્રિયાવિશેષણમેતત્ । કથમ્? અક્લિષ્ટમાનસ ઇતિ તત્સંપર્કવિવર્જનાત્ તત્કૃતસંક્લેશાભાવાત્ । પૂર્વસ્મિન્ હેતુપદમેતત્ । યદિ વા । સુખં કાયિકમ્ । અક્લિષ્ટમાનસ ઇતિ માનસમ્ ॥
( બ્ચ્પ્ 140 ) તસ્માદ્વાલજનસંપર્કજદુઃખપરિજિહીર્ષુણા તત્સંગતિર્ન કાર્યેતિ કથયિતુમાહ-
બાલાદ્દૂરં પલાયેત પ્રાપ્તમારાધયેત્પ્રિયૈઃ ।
ન સંસ્તવાનુબન્ધેન કિં તૂદાસીનસાધુવત્

બાલાત્ સર્વતો દૂરમારાત્ પલાયેત અપસરેત્, યથા તૈઃ સહ કાચિદપિ સંગતિર્ન સ્યાત્ । અથ કથંચિદ્દૈવયોગાદ્ભવેત્, તદા પ્રાપ્તં મિલિતમારાધયેત્ આરાગયેત્ । પ્રિયૈઃ પ્રીતિકરૈરુપચારૈઃ । આરાધયન્નપિ ન સંસ્તવાનુબન્ધેન ન પરિચયાસત્તિકરણાભિપ્રાયેણ । યદિ વા, ન સંસ્તવાનુનયેન, કિં તર્હિ પ્રતિઘાનુનયવર્જનાદુદાસીનસાધુવત્ સદાચારમધ્યસ્થજનવત્ ॥
ઇદમપરં સાધુજનસમાચારં શિક્ષયિતુમાહ-
ધર્માર્થમાત્રમાદાય ભૃઙ્ગવત્ કુસુમાન્મધુ ।
અપૂર્વ ઇવ સર્વત્ર વિહરિષ્યામ્યસંસ્તુતઃ

ધર્માયેદં ધર્માર્થમ્, તદેવ કેવલં તન્માત્રમ્ । તદાદાય ગૃહીત્વા । સારાદાનં કૃત્વેત્યર્થઃ । ભૃઙ્ગવત્ ચઞ્ચરીકવત્ । મધુ મકરન્દમ્ । યદિ વા । ધર્મ એવ અર્થઃ પ્રયોજનમસ્ય ચીવરપિણ્ડપાતાદેરિતિ વિગ્રહઃ । બાલસંપર્કવિમુખઃ અપૂર્વ ઇવ નવચન્દ્રોપમઃ સર્વત્ર દેશે સ્થાને વા વિહરિષ્યામિ । અસંસ્તુતઃ અપરિચિતઃ । તન્નિવાસિજનૈઃ પ્રત્યાસત્તિરહિત ઇત્યર્થઃ ॥
તદેવં પ્રિયસંગતિકારણં સ્નેહમપાકૃત્ય સાંપ્રતં લાભાદિતૃષ્ણા લોકાપરિત્યાગકારણં પરિહર્તવ્યેત્યુપદર્શયન્નાહ-
લાભી ચ સત્કૃતશ્ચાહમિચ્છન્તિ બહવશ્ચ મામ્ ।
ઇતિ મર્ત્યસ્ય સંપ્રાપ્તાન્મરણાજ્જાયતે ભયમ્

લાભો વિદ્યતે ઽસ્યેતિ ચીવરપિણ્ડપાતાદિલાભયોગાલ્લાભી ચ અહમ્ । સત્કૃતશ્ચ પૂજિતો જનૈઃ । ઇચ્છન્તિ અભિલષન્તિ બહવશ્ચ અનેકે મામ્ । બહુજનસંમતો ઽહમિત્યર્થઃ । ઇત્યેવં ચિન્તયતઃ એવં મર્ત્યસ્ય મનુષ્યસ્ય મરણાજ્જાયતે ભયમ્ । કિંભૂતાત્? સંપ્રાપ્તાત્ અચિન્તિતોપસ્થિતાત્ ॥
યત્ર યત્ર રતિં યાતિ મનઃ સુખવિમોહિતમ્ ।
તત્તત્સહસ્રગુણિતં દુઃખં ભૂત્વોપતિષ્ઠતિ

તસ્માત્પ્રાજ્ઞો ન તામિચ્છેદિચ્છાતો જાયતે ભયમ્ ।
સ્વયમેવ ચ યાત્યેતદ્વૈર્યં કૃત્વા પ્રતીક્ષતામ્

બહવો લાભિનો ઽભૂવન્ બહવશ્ચ યશસ્વિનઃ ।
સહ લાભયશોભિસ્તે ન જ્ઞાતાઃ ક્ક ગતા ઇતિ

મામેવાન્યે જુગુપ્સન્તિ કિં પ્રહૃષ્યામ્યહં સ્તુતઃ ।
મામેવાન્યે પ્રશંસન્તિ કિં વિષીદામિ નિન્દિતઃ

નાનાધિમુક્તિકાઃ સત્ત્વા જિનૈરપિ ન તોષિતાઃ ।
કિં પુનર્માદૃશૈરજ્ઞૈસ્તસ્માત્કિં લોકચિન્તયા

* * * * * * ઇતિ સર્વદા અવશ્યંભાવિમરણમનસિકારાત્ કિં લોકસ્ય બાલજનસ્ય ચિન્તયા ચરિતપરિભાવનયા? ન કિંચિત્ પ્રયોજનમ્, અનુપાદેયત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
ઇત્થમપિ બાલજનસંગતિર્દુઃખહેતુરેવેત્યાહ-
નિન્દન્ત્યલાભિનં સત્ત્વમવધ્યાયન્તિ લાભિનમ્ ।
પ્રકૃત્યા દુઃખસંવાસૈઃ કથં તૈર્જાયતે રતિઃ

નિન્દન્તિ કુત્સયન્તિ અલાભિનં લાભવિરહિતં સત્ત્વમ્ । અકૃતપુણ્યો ઽયં વરાકઃ, યેન અયં પિણ્ડપાતાદિમાત્રકમપિ નૈવ અપરિક્લેશેન પ્રાપ્નોતીતિ । લાભિનં પુનરવધ્યાયન્તિ પ્રસન્નૈર્દાયકદાનપતિભિશ્ચીવરાદિપ્રદાનૈઃ પૂજિતમ્ । કુહનાદિભિરપિ દાયકદાનપતીન્ પ્રસાદ્યચીવરાદિલાભમાસાદયતિ । અન્યથા કિમન્યસ્ય તથાવિધા ગુણા ન સન્તિ, યેન અયમેવ વરં લભતે નાપરઃ, ઇતિ અસ્મિંશ્ચિત્તમપ્રસાદયન્તિ, વચનં ચૈવમુદ્ગિરન્તિ । ઇતિ ઉભયથાપિ તેભ્યો ન ચેતસિ શાન્તિરસ્તિ । તદેવં પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન દુઃખહેતુત્વાત્ દુઃખં સંવાસો યેષાં બાલાનાં તે તથા । તૈસ્તથાવિધૈઃ સહ સંવસતઃ કથં જાયતે રતિઃ? નૈવેત્યર્થઃ ॥
[ન ચ બાલો દૃઢસુહૃદ્ભવતિ । યસ્માન્ન બાલ ઇત્યાહ-
ન બાલઃ કસ્યચિન્મિત્રમિતિ ચોક્તં તથાગતૈઃ ।
ન સ્વાર્થેન વિના પ્રીતિર્યસ્માદ્વાલસ્ય જાયતે

સ્વાર્થદ્વારેણ યા પ્રીતિરાત્માર્થ પ્રીતિરેવ સા ।
દ્રવ્યનાશે યથોદ્વેગઃ સુખહાનિકૃતો હિ સઃ

મિત્રમિતિ સુહૃત્ । ઉક્તં તથાગતેનેત્યાગમેષુ ઉક્તમ્ । કસ્માત્? યસ્માત્ સ્વપ્રયોજનેન વિના બાલસ્ય ન કર્હિચિદપિ પ્રીતિર્જાયતે । તસ્માત્ તદભાવે વિપર્યયઃ । તદપિ બાલસંવાસે સત્યપિ ન નિર્દિષ્ટમ્ (?) તત્ર મૈત્રીકૃતેનાપિ પૃથગ્જનસ્ય પ્રીતિરશક્યા ॥
એવં સતિ તત્સંવાસોદ્ભૂતદોષપરિહારાર્થં સુખેન] સૌમનસ્યેન ચ વિહારાય વિવેકકામેન મયા અરણ્યનિષેવણાય યતિતવ્યમિતિ તદનુશંસાં દર્શયન્નાહ-
નાવધ્યાયન્તિ તરવો ન ચારાધ્યાઃ પ્રયત્નતઃ
કદા તૈઃ સુખસંવાસૈઃ સહ વાસો ભવેન્મમ

તરવો વૃક્ષાઃ નાવધ્યાયન્તિ, ન ચ આરાધ્યાઃ આરાધયિતવ્યાઃ પ્રયત્નત ઇતિ । તદનુકૂલસમાચરણેન અરણ્યાદિષુ વસતા વિષમાભિપ્રાયરહિતત્વાત્ । ઇતિ કદા તૈસ્તરુભિઃ સહ વાસો ભવેન્મમ? કિભૂતૈઃ સુખસંવાસૈરિત્યાશંસતિ । સુખહેતુત્વાત્ સુખમિતિ પૂર્વવત્ ॥
પુનરેકાકિતાવિહારે ઽભિરતિમાહ-
શૂન્યદેવકુલે સ્થિત્વા વૃક્ષમૂલે ગુહાસુ વા ।
કદાનપેક્ષો યાસ્યામિ પૃષ્ઠતો ઽનવલોકયન્

શૂન્યદેવકુલે જનસંકીર્ણતારહિતે સ્થિત્વા નિવસ્ય રાત્રિમેકામુષિત્વા દ્વે વા, યથાભિલાષં વૃક્ષમૂલે વૃક્ષસ્યાધસ્તાત્ । પર્વતાદિષુ ગુહ્યપ્રદેશા ગુહાઃ, તત્ર વા । અનપેક્ષઃ કદા યાસ્યામિ? આસઙ્ગસ્થાનસ્ય કસ્યચિદભાવાત્ । અત એવ પૃષ્ઠતો ઽનવલોકયન્ પશ્ચાદનિર્વૃતેરભાવાત્ ॥
પુનરન્યથા પ્રાહ-
અયમેષુ પ્રદેશેષુ વિસ્તીર્ણેષુ સ્વભાવતઃ ।
સ્વચ્છન્દચાર્યનિલયો વિહરિષ્યામ્યહં કદા

કેનચિદ્વિરોધકારિણા પુર્વમસ્વીકૃતેષુ । વિસ્તીર્ણેષુ વિપુલેષુ સૌમનસ્યકારિષુ । સ્વભાવતઃ સ્વયમેવ તથાવિધેષુ, ન કૃત્રિમતયા । વિહરિષ્યામ્યહં કદા ઇત્યાશાસ્તે । એવં વિહરતો યત્સુખં તદુપદર્શયન્નાહ- સ્વચ્છન્દ ચારી ન પરતન્ત્રવૃત્તિઃ । અનિલયઃ ન વિદ્યતે નિલયઃ આલયઃ નિરાસઙ્ગતયા યસ્યેતિ અનિલયઃ, ક્વચિદપિ સ્વીકારાભાવાત્ । તથાભૂતઃ પ્રતિબદ્ધો ન કસ્યચિત્ । શેષઃ સુબોધઃ ॥
પુનરેવમલ્પેચ્છતયા આશંસનીયમિત્યાદર્શયન્નાહ-
મૃત્પાત્રમાત્રવિભવશ્ચૌરાસંભોગચીવરઃ ।
નિર્ભયો વિહરિષ્યામિ કદા કાયમગોપયન્

મૃત્પાત્રં મુણ્મયં ભિક્ષાભાજનમ્, તદેવ કેવલં તન્માત્રં વિભવો ધનં યસ્યેતિ । તથા ચૌરાણામસંભોગ્યં પાંસુકૂલામ્બરકૃતત્વાદપરિભોગ્યમ્ । અનુપયુક્તમિતિ યાવત્ । તાદૃશં ચીવરં વાસો યસ્ય સ તથા । એતદ્દ્વયમપિ પરૈરહાર્યમ્ । અત એવ નિર્ભયઃ કાયજીવિતનિરપેક્ષતયા ચ । તદેવ દર્શયતિ- કાયમગોપયન્નિતિ । બાહ્યાધ્યાત્મિકસ્ય પરિગ્રહાગ્રહસ્યાભાવાત્ અસંરક્ષયન્ ॥
ઇયમનિત્યતા ચ આસઙ્ગપરિત્યાગસ્ય કારણં સર્વદા સેવિતવ્યેતિ વૃત્તત્રિતયેનોપદર્શયન્નાહ-
કાયભૂમિં નિજાં ગત્વા કઙ્કાલૈરપરૈઃ સહ ।
સ્વકાયં તુલયિષ્યામિ કદા શતનધર્મિણમ્

અયમેવ હિ કાયો મે એવં પૂતિર્ભવિષ્યતિ ।
શૃગાલા અપિ યદ્ગન્ધાન્નોપસર્પેયુરન્તિકમ્

અસ્યૈકસ્યાપિ કાયસ્ય સહજા અસ્થિખણ્ડકાઃ ।
પૃથક્ પૃથગ્ગમિષ્યન્તિ કિમુતાન્યઃ પ્રિયો જનઃ

કાયભૂમિં નિજામિતિ શ્મશાનભૂમિમ્, ચિરમપિ સ્થિત્વા તત્પર્યવસાનત્વાચ્છરીરસ્ય । કઙ્કાલૈરપરૈરિતિ પૂર્વમૃતાનામસ્થિભિઃ પઞ્જરૈઃ । શતનં પૂતિભાવઃ, તદ્ધર્મિણં તત્સ્વભાવમ્ । તામેવ તુલનાં કથયતિ- અયમેવ હીત્યાદિના । એવમિતિ અપરકઙ્કાલગલિતશરીરસાદૃશ્યમુચ્યતે । પૂતિઃ કુત્સિતો ભવિષ્યતિ । કીદૃશ ઇત્યાહ- શૃગાલા ઇત્યાદિ । અતિદુર્ગન્ધતયા તદાહારપરાયણાનાં ગોમાયૂનામપિ દુઃસહ ઇતિ । ઇત્થમપિ પ્રિયસ્ય સંગતિરનિત્યેત્યાહ- અસ્યૈકસ્યાપીત્યાદિ । અસ્ય ઉપાત્તસ્યૈકસ્ય એકત્વેન કલ્પિતસ્યાપિ કાયસ્ય । સહજાઃ કાયેન સહજાતાઃ અસ્થિખણ્ડકાઃ પૃથક્ પૃથગ્ભવિષ્યન્તિ । વિસંયુક્તા ભવિષ્યન્તીત્યર્થઃ । કિમુતાન્યઃ પ્રિયો જનઃ પૃથગ્ ન ભવિષ્યતિ, યઃ સર્વદા વિસંયુક્ત એવાસ્તે ॥
સ્યાદેતત્- સુખદુઃખસહાયાઃ સદા મમૈતે પુત્રદારાદયઃ । તદેષુ યુક્ત એવાનુનયઃ કર્તુમિત્યાહ-
એક ઉત્પદ્યતે જન્તુર્મ્રિયતે ચૈક એવ હિ ।
નાન્યસ્ય તદ્વયથાભાગઃ કિં પ્રિયૈર્વિઘ્નકારકૈઃ

જન્મમરણયોર્ન કશ્ચિત્ કસ્યચિદ્દુઃખસંભાગી સ્યાત્ । અન્તરાલે ચ સ્વકર્મોપહિતમેવ સુખદુઃખમુપભુઞ્જતે સર્વે । અતો ઽભિમાનમાત્રમેવૈતત્ । યતો નાન્યસ્ય તદાત્મનો વ્યતિરિક્તસ્ય તદ્વયથાભાગઃ । તસ્યાનુનયકારિણો વ્યથા, તસ્યા ભાગઃ પ્રત્યંશો જાયતે, તસ્ય સા, તેનૈવ તસ્યાઃ સંવેદ્યમાનત્વાત્ । અતો ન કિંચિત્ પ્રયોજનં પ્રિયૈઃ કુશલપક્ષવિઘાતકારિભિઃ ॥
પરમાર્થતો ન કસ્યચિત્ કેનચિત્ સંગતિરસ્તીત્યુપદર્શયન્નાહ-
અધ્વાનં પ્રતિપન્નસ્ય યથાવાસપરિગ્રહઃ ।
તથા ભવાધ્વગસ્યાપિ જન્માવાસપરિગ્રહઃ

માર્ગપ્રસ્થિતસ્ય કાંચિદ્દિશં ગન્તુમુદ્યતસ્ય યથા અપરૈરધ્વગૈઃ સહ એકસ્મિન્નાવાસે ક્વચિન્મણ્ડપાદૌ વા આવાસપરિગ્રહો ભવતિ, તથા સંસારે ઽપિ કર્માયત્તગતેઃ સંસરતો જ્ઞાતિસગોત્રસાલોહિતાદિભિરેકસ્મિન્ જન્મનિ આવાસપરિગ્રહો જાયતે । પુનરપિ તત્પરિત્યજ્ય ક્વચિદેકાકિતયા યાતિ । ન ચ તત્ર કેચિત્સહાયાસ્તમનુગચ્છન્તિ । અતો ન કેનચિત્ કસ્યચિદ્વાસ્તવી સંગતિઃ સંભવતિ । તસ્માન્નાનર્થસહસ્રોપનેત્રીં સ્વયમુપકલ્પ્ય કેનચિત્ સંગતિં કુર્યાત્ ॥
તદેવમભિધાય સંગતિદોષમ્, એકાકિતાયાઃ પુનરિમે ગુણા ઇતિ વૃત્તત્રિતયેનોપદર્શયન્નાહ-
ચતુર્ભિઃ પુરુષૈર્યાવત્સ ન નિર્ધાર્યતે તતઃ ।
આશોચ્યમાનો લોકેન તાવદેવ વનં વ્રજેત્

અસંસ્તવાવિરોધાભ્યામેક એવ શરીરકઃ ।
પૂર્વમેવ મૃતો લોકે મ્રિયમાણો ન શોચતિ

ન ચાન્તિકચરાઃ કેચિચ્છોચન્તઃ કુર્વતે વ્યથામ્ ।
બુદ્ધાદ્યનુસ્મૃતિં ચાસ્ય વિક્ષિપન્તિ ન કેચન

અવશ્યમનિચ્છન્નપિ ઇદાનીં જીવદવસ્થાયાં મરણમુપગતો બલાત્ત્યાજયિતવ્યો [ગૃહાવાસઃ । તસ્માદેવં સ્વયં જીવન્નેવ ત્યક્તુમર્હતિ । તત ઇતિ ગૃહાત્ ।] આશોચ્યમાનઃ હા વત્સેત્યાદિવિલાપવચનૈઃ પરિદેવ્યમાનઃ લોકેન બન્ધુપ્રભૃતિના તાવદેવ તતઃ પૂર્વમેવ વનં વ્રજેત્ । કઃ પુનરત્ર ગુણવિશેષ ઇત્યાહ- અસંસ્તવેત્યાદિ । અનુનયપ્રતિઘાભાવાત્ મ્રિયમાણો ન શોચતિ, શોકોપજનિતદુઃખભાગી ન ભવતિ । કુતઃ? પૂર્વમેવ મૃતો લોકે । યદૈવ ગૃહાન્નિષ્ક્રાન્તઃ, તદૈવ સ્વજનબાન્ધવાદૌ લોકવિષયે । અયમપરો ગુણસ્તસ્યેત્યાહ- ન ચાન્તિકચરા ઇત્યાદિ । અન્તિકચરાઃ સમીપવર્તિનો જ્ઞાતિસગોત્રાદયસ્તદ્વિયોગાતુરાઃ શોચન્તઃ શોકમુપજનયન્તઃ ન ચ નૈવ કુર્વતે વ્યથામ્, આત્મનઃ કાયમનસોઃ પીડામ્ । યદિ વા । તેષાં શોકં પશ્યતો મ્રિયમાણસ્ય મનસ્તાપમ્ । ન કેવલમયમેવ ગુણઃ, અપિ તુ બુદ્ધાદ્યનુસ્મૃતિં આદિશબ્દાદ્ધર્માદ્યનુસ્મૃતિમ્,તત્ત્વાલમ્બનમનસ્કારં વા । અસ્યેતિ જનસંપર્કવિવેકચારિણો મરણસમયે ॥
તસ્માદિત્યાદિના ઉપસંહરતિ-
તસ્માદેકાકિતા રમ્યા નિરાયાસા શિવોદયા ।
સર્વવિક્ષેપશમની સેવિતવ્યા મયા સદા

એકાકિતા અનાસઙ્ગવિહારિતા । રમ્યા સુખહેતુત્વાત્ । નિરાયાસા દુઃખવિપક્ષત્વાત્ । શિવોદયા નિઃશ્રેયસાવાહકત્વાત્ । સર્વવિક્ષેપશમની સર્વવિક્ષેપસ્ય કાયવાઙ્માનસિકસ્ય દુરાચારસ્ય શમની નિવર્તની સમાધાનહેતુત્વાત્ । સેવિતવ્યા મયા સદેતિ । અત્રૈવ અભિનિવેશેન આસઙ્ગઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ ॥
તદેવં જનસંપર્કવિવર્જનાત્ કાયવિવેકં પ્રતિપાદ્ય ચિત્તવિવેકં પ્રતિપાદયિતુમાહ-
સર્વાન્યચિન્તાનિર્મુક્તઃ સ્વચિત્તૈકાગ્રમાનસઃ ।
સમાધાનાય ચિત્તસ્ય પ્રયતિષ્યે દમાય ચ

સર્વા યા અન્યચિન્તા અસદ્વિતર્કસ્વભાવાઃ, તાભિર્નિર્મુક્તઃ, તદ્વિરહિતઃ । સ્વચિત્તૈકાગ્રમાનસઃ સ્વચિત્તમેવ એકમગ્રં પ્રધાનં યસ્મિન્ માનસે મનસિકારે તત્ તથોક્તમ્, તાદૃશં માનસં યસ્ય સ તથા । સ્વચિત્તં વા એકાગ્રમેકાયત્તં તત્પ્રચારવ્યવલોકનતત્પરં નિયતાલમ્બનપ્રતિબદ્ધં વા માનસં યસ્યેતિ સમાસઃ । તથાભૂતઃ સમાધાનાય ચિત્તસ્ય શમથાય પ્રયતિષ્યે, તત્પરાયણો ભવિષ્યામિ । તદેકાગ્રતાયાં નિયોજયિષ્યામીત્યર્થઃ । દમાય ચેતિ પુનઃપુનસ્તત્રૈવાલમ્બને નિયોજનાય, બહિર્વિક્ષેપનિવારણાય વા ॥
તત્ર ચિત્તસમાધાનસ્ય વિપક્ષત્વાત્ કામવિતર્કં નિવારયિતુમાહ-
કામા હ્યનર્થજનકા ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
ઇહ બન્ધવધોચ્છેદૈર્નરકાદૌ પરત્ર ચ

અપ્રહીણભવસંયોજનૈઃ કમનીયતયા અધ્યવસિતત્વાત્ કામા રૂપાદયો વિષયા ઉચ્યન્તે । હિશબ્દો યસ્માદર્થે । તસ્માદુદ્વિજ્ય કામેભ્યઃ [8.85] ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સંબન્ધઃ । તે ચ સેવ્યમાના અનર્થજનકા અ........ યદર્થં દૂતદૂતીનાં કૃતાઞ્જલિરનેકધા ।
ન ચ પાપમકીર્તિર્વા યદર્થં ગણિતા પુરા

પ્રક્ષિપ્તશ્ચ ભયે ઽપ્યાત્મા દ્રવિણં ચ વ્યયીકૃતમ્ ।
યાન્યેવ ચ પરિષ્વજ્ય બભૂવોત્તમનિર્વૃતિઃ

તાન્યેવાસ્થીનિ નાન્યાનિ સ્વાધીનાન્યમમાનિ ચ ।
પ્રકામં સંપરિષ્વજ્ય કિં ન ગચ્છસિ નિર્વૃતિમ્

ઉન્નામ્યમાનં યત્નાદ્યન્નીયમાનમધો હ્રિયા ।
પુરા દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા મુખં જાલિકયાવૃતમ્

તન્મુખં ત્વત્પરિક્લેશમસહદ્ભિરિવાધુના ।
ગૃધ્રૈર્વ્યક્તીકૃતં પશ્ય કિમિદાનીં પલાયસે

પરચક્ષુર્નિપાતેભ્યો ઽપ્યાસીદ્યત્પરિરક્ષિતમ્ ।
તદદ્ય ભક્ષિતં યાવત્ કિમીર્ષ્યાલો ન રક્ષસિ

માંસોચ્છ્રયમિમં દૃષ્ટ્વા ગૃધ્રૈરન્યૈશ્ચ ભક્ષિતમ્ ।
આહારઃ પૂજ્યતે ઽન્યેષાં સ્ત્રક્ચન્દનવિભૂષણૈઃ

........રૂપઃ । પૂજ્યતે ત્વયા સ્ત્રગાદિભિઃ । તૈર્ગૃધ્રૈરન્યૈશ્ચ ગોમાયુપ્રભૃતિભિર્માંસોચ્છ્રયં માંસપુઞ્જમિમં ભક્ષિતં બીભત્સં દૃષ્ટ્વા કિમીર્ષ્યાલો ન રક્ષસીતિ યોજયિતવ્યમ્ । કિમિદાનીં પલાયસે ઇતિ વા વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ ॥
નનુ ઇદમપિ પ્રષ્ટવ્યો ભવાનિત્યાહ-
નિશ્ચલાદપિ તે ત્રાસઃ કઙ્કાલાદેવમીક્ષિતાત્ ।
નિશ્ચલાદપિ કાષ્ઠલોષ્ઠસમાનાત્ તવ ત્રાસો જાયતે ઇતિ કાક્કા પૃચ્છતિ । કઙ્કાલાત્ અસ્થિપઞ્જરાત્ । એવમપિ બીભત્સરૂપાત્ ઈક્ષિતાત્ દૃષ્ટાત્ યદિ વા એવં ત્રાસઃ । યદ્દૂરાદપિ દૂરતરં પલાયસે ઇતિ યોજનીયમ્ । યદેવં ચલતઃ કથં ન ત્રાસ ઇત્યાહ-
વેતાલેનેવ કેનાપિ ચાલ્યમાનાદ્ભયં ન કિમ્

ભૂતગ્રહેણ ચાલ્યમાનાત્ જીવતશ્ચલતઃ કિં ન ભયં ભવતિ? તસ્માદતિશયેન ભયં યુક્તમિત્યર્થઃ ॥
એવં તાવજ્જુગુપ્સનીયતાં પ્રતિપાદ્ય પુનરન્યથા પ્રતિપાદયિતુમાહ-
એકસ્માદશનાદેષાં લાલામેધ્યં ચ જાયતે ।
તત્રામેધ્યમનિષ્ટં તે લાલાપાનં કથં પ્રિયમ્

યો હિ નામ મોહાવૃતવિવેકો રાગવિષમૂર્ચ્છિતચૈતન્યઃ, તસ્ય અતિકમનીયતયા કામિનીવદનમધુપાનબુદ્ધયા તન્મુખવિગલલ્લાલાપાનાભિલાષિણઃ । પર્યનુયોગમાહ- એકમેવ કારણં દ્વયોરપ્યાહારપાનસ્વભાવાત્ । તત્ર તયોર્મધ્યે અમેધ્યં પુરીષમપ્રિયં ભવતઃ । લાલાયાઃ શ્લેષ્મણઃ પાનં કથં પ્રિયમ્? કેન પ્રકારેણ તત્રાભિરતિર્નાન્યત્ર? દ્વયોરપિ યુક્તેતિ ભાવઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- યદ્યપિ દ્વયોરપિ કારણમભિન્નમ્, તથાપિ તસ્મિન્નતિદુર્ગન્ધતયા વૈમુખ્યમ્, ઇતરસ્મિંસ્તુ તદભાવાત્પ્રીતિરિતિ । તદેતદપિ ન સમ્યગભિધાનમિત્યુપપાદયન્નાહ-
તૂલગર્ભૈર્મૃદુસ્પર્શૈ રમન્તે નોપધાનકૈઃ ।
દુર્ગન્ધં ન સ્રવન્તીતિ કામિનો ઽમેધ્યમોહિતાઃ

કાર્પાસાદિતૂલપરિપૂરિતૈર્મસૂરકાદિભિરૂપધાનૈઃ સુકુમારસ્પર્શૈઃ કામિનો ન રમન્તે, ન ધૃતિમધિવાસયન્તિ । કુતઃ? દૌર્ગન્ધ્યમશુચિનિષ્યન્દં ન મુઞ્ચન્તીતિ કૃત્વા અશુચિપરિપૂરિતે સ્ત્રીકલેવરે એવ રમન્તે । એતદપિ કુતઃ? કામિનઃ કામસુખાભિલાષિણઃ અમેધ્યમોહિતા યતઃ । હેતુપદમેતત્ । અમેધ્યવિષયે અમેધ્યેન વા મોહિતાઃ । અશુચૌ શુચિવિપર્યાસાત્ તત્રૈવ અતિશયવતીમભિરતિમનુભવન્તિ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ અશુચિત્વમમેધ્યે સ્ત્રીકલેવરે ચ સાધારણમ્, તથાપિ તદેકત્ર વિવૃતમન્યત્ર પ્રચ્છાદિતમ્ । અતસ્તદન્યપરિહારેણ અસ્મિન્નભિષ્વઙ્ગઃ ઇત્યત્રાહ-
યત્ર ચ્છન્ને ઽપ્યયં રાગસ્તદચ્છન્નં કિમપ્રિયમ્ ।
ન ચેત્પ્રયોજનં તેન કસ્માચ્છન્નં વિમૃદ્યતે

યસ્મિન્નમેધ્યસ્વભાવે પ્રચ્છાદિતરૂપે । અદૃષ્ટે ઽપીતિ યાવત્ । એતાદૃશો ઽભિષ્વઙ્ગઃ, તદચ્છન્નં દૃશ્યતાં ગતમતિશયેન પ્રીતિકરમુપજાયતે ઇત્યુચિતમ્ । તત્ કિમિતિ તથાભૂતમપ્રિયં ભવતઃ? અથ તથાભૂતે સર્વથા વૈમુખ્યમેવ તે નાચ્છન્નેન કિંચિત્ પ્રયોજનં તવાસ્તિ । યદ્યેવમ્, તર્હિ કસ્માદ્ધેતોઃ છન્નં વિશેષેણ મૃદ્યતે, તદન્યપરિહારેણ તસ્યૈવ ઘટનાય યત્નઃ ક્રિયતે?
અપિ ચ । ઇદમપિ પ્રષ્ટવ્યસ્ત્વમ્- કિં ભવાનશુચિવિરાગો ન વેતિ । અત્ર પ્રથમં વિકલ્પમધિકૃત્યાહ-
યદિ તે નાશુચૌ રાગઃ કસ્માદાલિઙ્ગસે ઽપરમ્ ।
યદિ ભવતઃ અશુચૌ ન રાગઃ, ન સર્વથા આસઙ્ગો ઽસ્તિ, તર્હિ કસ્માદાલિઙ્ગસે અપર મન્યમ્? કિં તદિત્યાહ-
માંસકર્દમસંલિપ્તં સ્નાયુબદ્ધાસ્થિપઞ્જરમ્

માંસમેવ કર્દમ ઇવ લેપનસાધર્મ્યાત્, તેન લિપ્તમુપદિગ્ધમ્ । કિમેવંભૂતમિતિ ચેત્, સ્નાયુબદ્ધાસ્થિપઞ્જરમ્, સ્નાય્વાબદ્ધં સઙ્ગીકૃતમ્, આયત્તીકૃતમ્ અસ્થિપઞ્જરમ્ અસ્થિસંકલમ્ । અન્યથા ખણ્ડશો વિશકલિતં સ્યાત્, ઇતિ વિરાગવિષયતામસ્ય દર્શયતિ ॥ અથ શુચૌ રાગ ઇતિ દ્વિતીયો વિકલ્પઃ સ્વીક્રિયતે, તત્રાહ- સ્વમેવેત્યાદિ । અથવા । અન્યથાવતાર્યતેયદુક્તં પરેણ- છન્ને ચર્માદિના રાગો ભવતિ નાચ્છન્ને । તત્રાહ- યદીત્યાદિ । યદિ તેન હેતુના ચર્માદિના પિહિતત્વાદિતિ કૃત્વા અશુચૌ રાગો ભવતિ ભવતઃ, તદા કસ્માદાલિઙ્ગસે પરમન્યદીયં પઞ્જરમ્ । અન્યત્ પૂર્વવત્ ॥
કિં તર્હિ સમુચિતમત્રેત્યાહ-
સ્વમેવ બહ્વમેધ્યં તે તેનૈવ ધૃતિમાચર ।
અમેધ્યભસ્રામપરાં ગૂથઘસ્મર વિસ્મર

સ્વમેવ આત્મનૈવ બહુતરમશુચિલાલાસિઙ્ઘાણમસ્તલુઙ્ગમૂત્રપુરીષાદિ તવાસ્તિ, તેનૈવાશુચિના સંતોષં કુરુષ્વ । તતો ઽપ્યમેઘ્યભસ્ત્રાં પુરીષપ્રસેવિકામ્ અપરામન્યાં સ્ત્રીશરીરસ્વભાવામ્ । ગૂથઘસ્મર પુરીષભક્ષણશીલ વિસ્મર, તત્ર મનસિકારં મા કાર્ષીઃ ॥
માંસપ્રિયો ઽહમિત્યાદિના પુનરન્યથા પરિહારમાહ-
માંસપ્રિયો ઽહમસ્યેતિ દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું ચ વાઞ્છસિ ।
અચેતનં સ્વભાવેન માંસં ત્વં કથમિચ્છસિ

માંસં પ્રિયં યસ્ય । એષો ઽહં માંસપ્રિયઃ । અસ્ય અસ્થિપઞ્જરસ્ય । યદિ વા । માંસસ્ય પ્રિયો માંસપ્રિયો ઽહમસ્યેતિ પૂર્વવત્ । માંસપ્રિયો ઽહમસ્ય પ્રિય ઇતિ યાવત્ । સાપેક્ષત્વે ઽપિ સમાસો ગમકત્વાત્ । ઇત્યેવં તત્પ્રલોભાત્ પ્રત્યુપકારધિયા વા દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું ચ વાઞ્છસિ, દર્શનં સ્પર્શનં ચ અભિલષસિ । અત્રાહ- અચેતનં ચૈતન્યશૂન્યં મૃત્પિણ્ડપ્રાયમ્ । સ્વભાવેન પ્રકૃત્યા । ન તુ પુનર્યથાપરે વર્ણયન્તિ- ચૈતન્યયોગાદચેતનમપિ ચેતનમભિધીયતે । તાદૃશં માંસં ત્વમચેતનસ્વભાવં કામુકઃ સન્ કથમિચ્છસિ? તદ્દૃષ્ટૌ ચ મૃત્પિણ્ડે ઽપિ સ્યાત્ । તથા ચ સતિ ભવાનપિ ન ચેતનઃ સ્યાત્ ॥
અસ્તિ તત્ર ચિત્સ્વભાવં ચિત્તમ્, તેન તદિચ્છામીતિ ચેદાહ-
યદિચ્છસિ ન તચ્ચિત્તં દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું ચ શક્યતે ।
યચ્ચ શક્યં ન તદ્વેત્તિ કિં તદાલિઙ્ગસે મુધા

યચ્ચિત્તં ચિત્સ્વભાવમિચ્છસિ, તદરૂપિત્વાત્ દ્રષ્ટું ન શક્યતે । યચ્ચ માંસાદિસ્વભાવં કલેવરં દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું ચ શક્યતે, ન તદ્વેત્તિ, ન જાનાતિ, અચેતનત્વાત્ । અતઃ કિમિતિ ( બ્ચ્પ્ 148 ) તદચેતનમાલિઙ્ગસે આશ્લિષ્યસિ? મુધેતિ નિષ્ફલમ્ । નૈવ આલિઙ્ગિતુમુચિતમિતિ ભાવઃ । અન્યથા લોષ્ઠાદ્યાલિઙ્ગનપ્રસઙ્ગઃ ॥
કિં ચ । ઇદમપ્યતિગર્હિતમિત્યાદર્શયન્નાહ-
નામેધ્યમયમન્યસ્ય કાયં વેત્સીત્યનદ્ભુતમ્ ।
સ્વામેધ્યમયમેવ ત્વં તં નાવૈષીતિ વિસ્મયઃ

અન્યસ્ય કાયં યદમેધ્યમયં ન વેત્સિ, તન્ન કિંચિદાશ્ચર્યમ્ । યુક્તમેવ તદવેદનમ્, પરસંતાનસ્યાત્મના વ્યવહિતત્વાત્ । ઇદં પુનરતિશયેનાશ્ચર્યસ્થાનમ્, યત્ સ્વસ્યાત્મનો ઽમેધ્યમયં ત્વં તં કાયં નાવૈષિ નાવગચ્છસિ ॥
ઇદાનીં શાસ્ત્રકારસ્તં સંવેજયન્નાહ-
વિઘનાર્કાંશુવિકચં મુક્ત્વા તરુણપઙ્કજમ્ ।
અમેધ્યશૌણ્ડચિત્તસ્ય કા રતિર્ગૂથપઞ્જરે

વિઘનાર્કાશુભિર્વિકચં વિકસિતમ્ । તાદૃશં તરુણપઙ્કજમ્ । અભિનવસરોરુહં હિત્વા અમેધ્યાભિનિવિષ્ટચિત્તસ્ય કા રતિર્ગૂથપઞ્જરે । ન યુક્તેતિ ભાવઃ ॥
પુનરન્યથા પ્રાહ-
મૃદાદ્યમેધ્યલિપ્તત્વાદ્યદિ ન સ્પ્રષ્ટુમિચ્છસિ ।
યતસ્તન્નિર્ગતં કાયાત્તં સ્પ્રષ્ટું કથમિચ્છસિ

આદિશબ્દાદ્વસ્ત્રાદિ । અશુચિમ્રક્ષિતત્વાત્ । યદિ સ્પ્રષ્ટું ન વાઞ્છસિ । યતઃ કાયાત્તદમેધ્યં નિર્ગતં નિર્યાતમ્, તં કાયં કથમિચ્છસિ સ્પ્રષ્ટુમ્?
અથાપિ સ્યાત્- નાયમુપાલમ્ભો મમ યુક્તરૂપઃ, યતો ન મે કશ્ચિદભિનિવેશો ઽમેધ્યે ઇત્યત્રાહ-
યદિ તે નાશુચૌ રાગઃ કસ્માદાલિઙ્ગસે પરમ્ ।
અમેધ્યક્ષેત્રસંભૂતં તદ્બીજં તેન વર્ધિતમ્

અમેધ્યક્ષેત્રં માતુર્જઠરમ્, અનેકાશુચિસ્થાનત્વાત્, તત્ર સંભૂતં સમુત્પન્નં તદ્બીજમ્, તદેવ અમેધ્યં માતાપિતૃશુક્રશોણિતસ્વભાવં બીજં યસ્ય તત્તથોક્તમ્ । તેન વર્ધિતમિતિ તેન અમેધ્યેન માતૃપીતાશિતસ્ય વાન્તકલ્પસ્ય રસેન વર્ધિતં ગર્ભસ્થિતમુપબૃંહિતમ્ । બહિર્નિર્ગતમપિ સ્વયમશિતપીતપરિપાકાશુચિરસેન । કસ્માદાલિઙ્ગસે પરમિતિ સંબન્ધઃ । પરં સ્ત્રીકલેવરમ્ । ઇત્યુપાલમ્ભો ઽસ્ત્યેવ ભવતઃ ॥
અથ અશુચિરાગો ઽહમિતિ પક્ષસ્વીકારઃ, તથાપિ ઉપાલમ્ભસ્તદવસ્થ એવેત્યાહ-
અમેધ્યભવમલ્પત્વાન્ન વાઞ્છસ્યશુચિં કૃમિમ્ ।
બહ્વમેધ્યમયં કાયમમેધ્યજમપીચ્છસિ

પુરીષાદ્યશુચિસંભૂતં કૃમિં પ્રાણકજાતં ન વાઞ્છસિ । કાયં પુનર્માતૃગ્રામસ્ય બહુતરાશુચિસ્વભાવમશુચિસંભૂતમપિ પૂર્વક્રમેણ ઇચ્છસિ ॥
અથાપિ સ્યાત્- કિમત્રોત્તરં વક્તવ્યમ્? યતો ઽહમપિ યાદૃશઃ, તાદૃશં તસ્યાઃ શરીરમ્, તેન અશુચેર્નાશુચિસંપર્કો દોષઃ, યાદૃશો યક્ષસ્તાદૃશો બલિરપીત્યાહ-
ન કેવલમમેધ્યત્વમાત્મીયં ન જુગુપ્સસિ ।
અમેધ્યભાણ્ડાનપરાન્ ગૂથઘસ્મર વાઞ્છસિ

અયમિહ મહામોહસ્ય પ્રભાવઃ, યદાત્મગતમેવ તાવદશુચિસ્વભાવં ન વિગર્હસિ । પ્રત્યુત અપરાનશુચિકુમ્ભાનભિલષસિ, ઇતિ ધિક્ પરામર્શવિકલતા । ગૂથઘસ્મરેતિ તિરસ્કારવચનેન તસ્યૈવ સંબોધનમ્ ॥
ઇદાનીં સાક્ષાત્કૃત્ય અશુચિસ્વભાવતાં પ્રતિપાદયન્નાહ-
કર્પૂરાદિષુ હૃદ્યેષુ શાલ્યન્નવ્યઞ્જનેષુ વા ।
મુખક્ષિપ્તવિસૃષ્ટેષુ ભૂમિરપ્યશુચિર્મતા

એવં શુચિપવિત્રવસ્તુન્યપિ યદેકદેશનિષ્યન્દસંપર્કાદપવિત્રસ્વભાવતાં વ્રજન્તિ । આસતાં તાવત્તાનિ વસ્તૂનિ, તત્સંસર્ગાદ્ભૂમિરપિ શુચિસ્વભાવા અશુચિત્વં યાતિ ॥
યદિ પ્રત્યક્ષમપ્યેતદમેધ્યં નાધિમુચ્યસે ।
શ્મશાને પતિતાન્ ઘોરાન્ કાયાન્ પશ્યાપરાનપિ

એવં તાવદધ્યક્ષસિદ્ધો ઽયં વ્યવહારઃ, તથાપિ યદિ નાધિમુચ્યસે, ન સંપ્રત્યેષિ । દૃષ્ટ્વાપિ ન શ્રદ્દધાસિ ઇત્યર્થઃ । તદા શ્મશાને પૂતિનિવાસે કાયાન્ પશ્ય । કિંભૂતાન્? ઘોરાનિતિ । વિખાદિતકવિનીલકવિપૂયકાદિસ્વભાવતયા બીભત્સાન્ ભયંકરાન્ વા અપરાનિતિ અતો ઽધિકાન્ ॥
કિં ચ । પ્રકૃત્યા વિકૃત એવાયં કાયો નાભિરતિસ્થાનં યુજ્યતે ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
ચર્મણ્યુત્પાટિતે યસ્માદ્ભયમુત્પદ્યતે મહત્ ।
કથં જ્ઞાત્વાપિ તત્રૈવ પુનરુત્પદ્યતે રતિઃ

ઉત્પાટિતે વિયોજિતે । યસ્માદિતિ કાયાત્ । ત્રાસો જાયતે મહાન્- કિમેતદિતિ । એવં તત્સ્વભાવં વિદિત્વાપિ કથં તસ્મિન્નેવ સ્થાને ભયસ્થાનત્વેન એકદા પ્રતિપન્ને પુનરન્યદા જાયતે રતિરભિષ્વઙ્ગઃ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ અશુચિસ્વભાવતા કાયસ્ય અધ્યક્ષસિદ્ધા, તથાપિ ચન્દનાદિસુરભિવસ્તૂપલિપ્તો ઽસૌ કમનીયો ભવતિ ઇત્યત્રાહ-
કાયે ન્યસ્તો ઽપ્યસૌ ગન્ધશ્ચન્દનાદેવ નાન્યતઃ ।
અન્યદીયેન ગન્ધેન કસ્માદન્યત્ર રજ્યસે

શરીરે નિવેશિતો ઽપ્યસૌ ગન્ધઃ ચન્દનાદિપ્રસૂતઃ, યદ્વશાત્કાયે કમનીયબુદ્ધિરુપજાયતે । ચન્દનાદેવ કેવલાત્ । નાન્યતઃ ઇતિ કાયાત્ । અતઃ કસ્માત્ પરકીયેન ગન્ધેન ચન્દનસમુદ્ભૂતેન અન્યત્ર યસ્યાસૌ ગન્ધો ન ભવતિ, અત્ર અભિરતિઃ ક્રિયતે?
અપિ ચ । ચન્દનાદિસંસ્કારો ઽપિ કેવલાત્મોપઘાતાય વર્તતે, ન હિતાયેતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
યદિ સ્વભાવદૌર્ગન્ધ્યાદ્રાગો નાત્ર શિવં નનુ ।
કિમનર્થરુચિર્લોકસ્તં ગન્ધેનાનુલિમ્પતિ

સ્વભાવદૌર્ગન્ધ્યાત્ સહજાત્પૂતિગન્ધવહત્વાત્ । અત્રેતિ કાયે । યદિ રાગો નોત્પદ્યતે, તદા શિવં નનુ કલ્યાણમેવ સ્યાત્ । એવં ગુણસંભવે ઽપિ કિં કારણમનર્થપ્રિયો લોકઃ તં કાયં ગન્ધેનાનુલિમ્પતિ? સર્વથા ન યુક્તમેતદિત્યર્થઃ ॥
ન ચાસ્ય સંસ્કારસહસ્રત્વે ઽપિ સ્વભાવાન્યથાત્વમસ્તીત્યાહ-
કાયસ્યાત્ર કિમાયાતં સુગન્ધિ યદિ ચન્દનમ્ ।
કાયસ્ય સ્વભાવદુર્ગન્ધસ્ય કિમાયાતમ્, કિં ભૂતમ્? ન કિંચિત્ । સુગન્ધિ યદિ ચન્દનમ્ । શોભનો ગન્ધો ઽસ્યેતિ બહુવ્રીહિસમાસાન્તાદિન્ । તથાપિ તસ્ય ન સ્વભાવપ્રચ્યુતિરસ્તીતિ ભાવઃ । અથ તદ્વશાત્ તસ્મિન્ કમનીયતામુપાદાય અભિરતિરુત્પદ્યતે ઇત્યત્રાહ-
અન્યદીયેન ગન્ધેન કસ્માદન્યત્ર રજ્યતે

એવં ચ ન વિચક્ષણતા સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
કેશાદિસંસ્કારદ્વારેણાપિ અનર્થહેતુરેવાયં કાય ઇતિ શ્લોકદ્વયેનોપદર્શયન્નાહ-
યદિ કેશનખૈર્દીર્ઘૈર્દન્તૈઃ સમલપાણ્ડુરૈઃ ।
મલપઙ્કધરો નગ્રઃ કાયઃ પ્રકૃતિભીષણઃ

સ કિં સંસ્ક્રિયતે યત્નાદાત્મઘાતાય શસ્ત્રવત્ ।
આત્મવ્યામોહનોદ્યુક્તૈરુન્મત્તૈરાકુલા મહી

દીર્ઘૈઃ સહજાવસ્થિતૈઃ । અચ્છિન્નૈરિત્યર્થઃ । દન્તૈર્દશનૈઃ સમલપાણ્ડુરૈઃ દન્તધાવનક્રમુકાદિભિરસંસ્કૃતૈઃ । મલપઙ્કધરઃ મલ એવ પઙ્કઃ કર્દમઃ, તં ધારયતીતિ તથા, સ્નાનાભ્યઞ્જનાદિવિરહાત્ । નગ્ન ઇતિ વસ્ત્રવિવિક્તત્વાત્ યથાજાત ઇવાવસ્થિતઃ । તથાભૂતઃ સન્ । યદિ કાયઃ પ્રકૃત્યા ભીષણઃ પ્રેતાનામિવ સ્વભાવેન ભયંકરઃ । સ એવંભૂતઃ કિમિતિ સંસ્ક્રિયતે? યત્નાદિતિ કેશનખાદિરચનાવિશેષૈઃ, દન્તધાવનતામ્બૂલાદિભિઃ, સ્નાનાભ્યઞ્જનાનુલેપનાદિભિઃ, વસ્ત્રાદિભિર્વા । કિમિવ? આત્મઘાતાય શસ્ત્રવત્ । આત્મનો વધાર્થં ખઙ્ગાદિર્યથા સંસ્ક્રિયતે તદ્વત્ । ઇત્યેષાં મોહવશીકૃતં વિચેષ્ટિતં પરિદેવયન્નાહ- આત્મેત્યાદિ । આત્મનૈવ સંચિન્ત્ય આત્મનો વ્યામોહમુત્પાદયિતું યત્નવદ્ભિઃ ઉન્મત્તૈરસ્વસ્થચિત્તૈઃ । એવં ચ વિપરીતકર્માનુષ્ઠાનાન્નૈતે વરાકાઃ સચેતસ ઇતિ ખેદં કરોતિ શાસ્રકારઃ । ન ચાત્ર કશ્ચિદાત્મજ્ઞો દૃશ્યત ઇતિ ઉન્મત્તૈરાકુલા સમાકીર્ણા મહી પૃથિવીતિ ॥
પ્રાસઙ્ગિકં પરિસમાપ્ય પ્રકૃતમનુબન્ધન્નાહ-
કઙ્કાલાન્ કતિચિદૃષ્ટ્વા શ્મશાને કિલ તે ઘૃણા ।
ગ્રામશ્મશાને રમસે ચલત્કઙ્કાલસંકુલે

શવાનામસ્થિપઞ્જરાન્ કતિચિત્ પ્રતિનિયતાન્ । એતદુક્તં ભવતિ- ચર્મણ્યુત્પાટિતે [8. 64] ઇત્યાદિકમુક્ત્વા યદુક્તં કથં જ્ઞાત્વાપીત્યાદિ, તત્ર પરસ્યોત્તરમ્- ન શ્મશાનગતકલેવરસાદૃશ્યમસ્ય, યેન તસ્મિન્નેવ અત્રાપિ રતિર્ન સ્યાત્, કિં તર્હિ શ્મશાને તસ્ય ઘૃણાસ્થાનત્વાત્ । નાત્રેતિ અત્ર અભિધેયકઙ્કાલાનિત્યાદિ । ગ્રામશ્મશાને । ઇતિ । નૈવાત્ર કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ । તદેવ શરીરં શ્મશાને ઘૃણાસ્થાનગ્રામે વા અભિરતિસ્થાનમિતિ કાક્વા બ્રૂતે । નૈતદ્વિચક્ષણધિયાં સમાયુક્તમિતિ ભાવઃ । ચલત્કઙ્કાલસંકુલે ઇત્યનેન એતદ્દર્શયતિ- એતાવાંસ્તુ વિશેષઃ । ન ચ અનેન વિશેષેણાશુચિસ્વભાવતા ઘૃણાહેતુર્નિવર્તતે, યેન પ્રવૃત્તિરિયં સ્યાદિતિ । સંકુલ ઇતિ સમાકીર્ણે ॥
ભવતુ નામ ઈદૃશમશુચિસ્વભાવમપિ સૂકરાણામિવ અભિરતિસ્થાનમ્ । તથા ચ એવં વિધમપિ દ્રવિણવિકલસ્ય નૈતત્ સુલભમિત્યુપદર્શયન્નાહ-
એવં ચામેધ્યમપ્યેતદ્વિના મૂલ્યં ન લભ્યતે ।
તદર્થમર્જનાયાસો નરકાદિષુ ચ વ્યથા

વિના મૂલ્યં દ્રવ્યમન્તરેણ ન લભ્યતે ન પ્રાપ્યતે । અતસ્તદર્થિના પ્રથમતો ધનમેવ અર્જનીયમ્ । તદર્જનેન આયાસાત્ કૃષિવાણિજ્યસેવાદિસમાશ્રયેણ પરિશ્રમાદિહૈવ દુઃખમુપજાયતે, અધર્મેણ ચોપાર્જનાન્નરકાદિષુ, ઇતિ ઉભયલોકે ઽનર્થહેતુરેવ તદર્જનમ્ । નાપિ તત્સુખપ્રાપ્તિરસ્તિ ॥
દુઃખમેવ તુ કેવલં તદર્જનેનેતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
શિશોર્નાર્જનસામર્થ્યં કેનાસૌ યૌવને સુખી ।
યાત્યર્જનેન તારુણ્યં વૃદ્ધઃ કામૈઃ કરોતિ કિમ્

બાલાવસ્થાવસ્થિતસ્ય ન ધનોપાર્જનશક્તિરસ્તિ, બાલત્વાદેવ । કેન ધનેન પ્રકારેણ વા અસૌ બાલો યૌવને યુવાવસ્થાયાં સુખી સ્યાત્? ધનવિકલત્વાન્ન ક્વચિદિત્યર્થઃ । યદપિ કસ્યચિત્ પિતૃપિતામહોપાર્જિતધનેન યૌવને સુખિત્વં દૃશ્યતે, તદપિ પ્રતિનિયતસ્યૈવ ન સર્વસ્ય । ન ચાપિ પૂર્વોક્તદુઃખદ્વયાદ્વિમુચ્યતે ઽસૌ । અતો ધનાર્જનમુપાદેયમાદૌ સુખસાધનોપાયત્વાત્ । તદર્જયત એવ ગલિતવયસો ન કશ્ચિદુપયોગો વિષયૈરિતિ ॥
અથાપિ સ્યાત્- તદર્જયતાપિ કામસુખમનુભૂયત એવ, ઇત્યત્રાહ-
કેચિદ્દિનાન્તવ્યાપારૈઃ પરિશ્રાન્તાઃ કુકામિનઃ ।
ગૃહમાગત્ય સાયાહ્ને શેરતે સ્મ મૃતા ઇવ

યે કેચિત્ કુત્સિતકામાક્ષિપ્તચેતસઃ કાષ્ઠતૃણપત્રાદ્યાહરણભૃતિકર્મક્રિયાલક્ષણૈર્દિનપર્યન્તવ્યાપારૈઃ પરિખિન્નકાયમનસો નિરુત્સુકાઃ, અસ્તં ગતે સવિતરિ સ્વગૃહમાગત્ય ગાઢમિદ્ધાક્રાન્તત્વાત્ મૃતકલ્પાઃ શેરતે સ્મ સ્વપન્તિ । પ્રભાતે પુનરુત્થાય તત્રૈવ નીચકર્મણિ યુજ્યન્તે । સ્મશબ્દો ઽત્ર વાક્યાલંકારે અતીતાર્થાવિષયત્વાત્ । એવમાયુઃસંસ્કારાન્ કેચિત્ કુકામિનઃ ક્ષપયન્તિ, ન ચ કામસુખાસ્વાદમુપલભન્તે ।
પરસેવકાનધિકૃત્યાહ-
દણ્ડયાત્રાભિરપરે પ્રવાસક્લેશદુઃખિતાઃ ।
વત્સરરૈપિ નેક્ષન્તે પુત્રદારાંસ્તદર્થિનઃ

અપરે પૂર્વકામિકેભ્યો ઽન્યે કુકામિનઃ સેવકા ઇત્યર્થઃ । તે દણ્ડયાત્રાદિભિઃ, દણ્ડઃ પરચક્રવિજયાય યાત્રા પ્રયાણમ્, પરરાષ્ટ્રદ્રવ્યગ્રહણાય વા યાત્રા, તદાદિર્યેષાં દેશાન્તરપ્રેષણાદીનામ્, તૈઃ પ્રવાસો દેશાન્તરગમનમ્, તેન ક્લેશઃ પરિશ્રમઃ, તેન દુઃખિતાઃ પીડિતાઃ । સર્વદા તથાભૂતાઃ । વત્સરૈરપિ અનેકવર્ષાત્યયે ઽપિ પુત્રાન્ દારાંશ્ચ નેક્ષન્તે ન પશ્યન્તિ । તદર્થિન ઇતિ તૈઃ પુત્રદારાદિભિરર્થિનઃ તદભિલાષુકાઃ । તદર્થમેવ પરસેવાદિસ્વીકારાદિત્યર્થઃ ॥
અહો બત અમીષાં નિષ્ફલમનુષ્ઠાનમિતિ શોચયન્નાહ-
યદર્થમેવ વિક્રીત આત્મા કામવિમોહિતૈઃ ।
તન્ન પ્રાપ્તં મુધૈવાયુર્નીતં તુ પરકર્મણા

યદર્થં સુખપ્રતિલમ્ભનિમિત્તં વિક્રીતઃ પરદાસીકૃતઃ આત્મા કામવિડમ્બિતૈઃ તન્ન પ્રાપ્તમ્, તદિતિ સુખં ન પ્રાપ્તં ન પ્રતિલબ્ધમ્ । આયુઃસંસ્કારા એવ હિ કેવલમનર્થકં પરકર્માનુષ્ઠાનેન ક્ષયમુપનીતાઃ । ન સાધુકર્મણિ ક્વચિદપિ યોજિતા ઇતિ ભાવઃ ॥
સુખલિપ્સયા પ્રવૃત્તાનાં પ્રત્યુત દુઃખમેવાપતિતમેષામિત્યુપદર્શયન્નાહ-
વિક્રીતસ્વાત્મભાવાનાં સદા પ્રેષણકારિણામ્ ।
પ્રસૂયન્તે સ્ત્રિયો ઽન્યેષામટવીવિટપાદિષુ

સુખબુભુક્ષયા વિક્રીતઃ પરાયત્તીકૃતઃ સ્વાત્મભાવ સ્વકાયો યૈસ્તે તથા, તેષામ્ । અન્યેષાં સેવકાનામિત્યર્થઃ । અત એવ સદા પ્રેષણકરણશીલાનામ્ । અન્યેષામપરેષાં પ્રભુપ્રયોજનેન ગચ્છતામ્ । માર્ગ એવ પ્રસૂયન્તે સ્ત્રિયઃ । અટવીવિટપાદિષુ । આદિશબ્દાત્ પર્વતનિતગ્બનદીકૂલાદિષુ કષ્ટસ્થાનેષુ ॥
અયમપરો વિપર્યાસસ્તેષામિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
રણં જીવિતસંદેહં વિશન્તિ કિલ જીવિતુમ્ ।
માનાર્થં દાસતાં યાન્તિ મૂઢાઃ કામવિડમ્બિતાઃ

વિક્રીતસ્વાત્મભાવાઃ સંગ્રામં ચતુર્દન્તસંઘટ્ટં પ્રવિશન્તિ । કિંભૂતં જીવિતસંદેહમ્? તત્ર પ્રવિષ્ટસ્ય જીવિતં સ્યાદ્વા ન વેતિ જીવિતસ્ય સંદેહો ઽસ્મિન્નિતિ કૃત્વા । જીવિતુમિતિ જીવનાર્થમ્ । અત્ર પ્રતિલબ્ધૈર્લાભૈર્જીવિકાં કલ્પયિષ્યામ ઇતિ મત્વેત્યર્થઃ । માનાર્થં દાસતાં યાન્તિ, બલવતા કેનચિદભિભૂતાઃ સ્વમાનોદ્ધરણાર્થમ્ । અઙ્ગુલીચ્છેદવેલાગ્રહણસ્વીકારાત્ । મૂઢા મોહાન્ધીકૃતવિવેકચક્ષુષઃ । કે તે? કામબિડમ્બિતાઃ કામાય કામેન વા વિડમ્બિતાસ્તિરસ્કૃતાઃ ॥
ઇહૈવ જન્મનિ કામાસક્તચેતસાં યદ્દુઃખં દૃશ્યતે તત્કથયન્નાહ-
છિદ્યન્તે કામિનઃ કેચિદન્યે શૂલસમર્પિતાઃ ।
દૃશ્યન્તે દહ્યમાનાશ્ચ હન્યમાનાશ્ચ શક્તિભિઃ

પરદારધનાપહરણાદેઃ ॥ શેષઃ સુબોધઃ ॥
કિં ચ । અયં સુખસાધનત્વેન ઉપાદીયમાનો ઽપિ ચ અનર્થપરંપરાપ્રસૂતિહેતુરેવાર્થઃ ઇતિ કથયન્નાહ-
અર્જનરક્ષણનાશવિષાદૈરર્થમનર્થમનન્તમવેહિ ।
વ્યગ્રતયા ધનસક્તમતીનાં નાવસરો ભવદુઃખવિમુક્તેઃ

અર્જનમનુત્પન્નસ્યોત્પાદનં દુઃખમ્ । ઉપાર્જિતસ્યાપિ જલાનલાદિભ્યઃ પઞ્ચપ્રત્યવાયેભ્યઃ પરિપાલનં કષ્ટતરમ્ । તથા રક્ષિતસ્યાપિ કથંચિત્ તસ્કરાદિભિર્નાશાદ્વિષાદો દૌર્મનસ્યં પરિતાપહેતુરનર્થઃ । તદેવમનર્થપરંપરાનિદાનત્વાત્ કારણે કાર્યોપચારાદર્થ એવાનર્થ ઉક્તઃ । ઇત્યેવમર્જનાદિભિઃ સર્વદા વ્યાકુલત્વાત્ ધનાસક્તચેતસાં ક્ષણમપિ સમાધાનાનવકાશત્વાત્ નાવસરઃ સંસારાશૃ[શ્રિ?]તજાત્યાદિદુઃખનિર્મોક્ષાય સદા તદ્ગતમનસિકારૈરેવ આયુઃરાણાં ક્ષપણાત્ ॥
સર્વમેતદુપસંહૃત્ય કામાસઙ્ગપરિત્યાગાય સંવેગકથયા પ્રોત્સાહયતિ એવમિત્યાદિના-
એવમાદીનવો ભૂયાનલ્પાસ્વાદસ્તુ કામિનામ્ ।
શકટં વહતો યદ્વત્પશોર્ઘાસલવગ્રહઃ

એવમિત્યુક્તપ્રકારપરામર્શે । આદીનવો ઽનર્થઃ । ભૂયાનનેકપ્રકારઃ । ન ચાત્ર સુખોત્પાદવાર્તાપ્યસ્તિ । યદપિ વિપર્યાસાત્ કથંચિત્ સુખમિતિ પ્રતિભાસતે, તદપિ ન કિંચિત્ । ગુરુતરભારાક્રમણપરિક્લાન્તવપુષઃ પશોરિવ ઘાસલવગ્રાસગ્રહણમ્ ॥
તસ્યાસ્વાદલવસ્યાર્થે યઃ પશોરપ્યદુર્લભઃ ।
હતા દૈવહતેનેયં ક્ષણસંપત્સુદુર્લભા

તસ્યૈવંભૂતસ્ય અતિતુચ્છસ્ય સુખાસ્વાદલેશસ્ય પશોરપિ સાધારણાસ્યાર્થે તસ્ય નિમિત્તમ્ । ઇયં ક્ષણસંપત્ અષ્ટાક્ષણવિનિર્મુક્તા હતા વિનાશિતા । વૃથા કૃતેત્યર્થઃ । કિંવિશિષ્ટા સુદુર્લભા વ્યાખ્યાતા । કેન દૈવહતેન । દૈવં પુરાતનં કર્મ, તેન હતા । હિતાહિતપરિજ્ઞાને વિપર્યસ્તમતિઃ કૃતઃ । વિમોહિત ઇત્યર્થઃ । વસ્તુતસ્તુ તિરસ્કારવચનમેતત્ । ભાગવિહીન એવમુચ્યતે ॥
અવશ્યં ગન્તુરિત્યાદિના શ્લોકદ્વયેન વિપર્યાસરૂપતામેવ પ્રતિપાદયતિ-
અવશ્યં ગન્તુરલ્પસ્ય નરકાદિપ્રપાતિનઃ ।
કાયસ્યાર્થે કૃતો યો ઽયં સર્વકાલં પરિશ્રમઃ

અવશ્યં ગન્તુરિતિ અનિત્યતયા અસ્થિરસ્વભાવસ્ય । અલ્પસ્ય લોકોત્તરકાયમપેક્ષ્ય અતિદૂરં નિષ્કૃષ્ટસ્ય । નરકાદિપ્રપાતિન ઇતિ અપરિમિતદુઃખભાગિનઃ । સ્વસુખોત્પાદને ઽપ્યસમર્થસ્યેત્યર્થઃ । કાયસ્ય આત્મશરીરસ્યાર્થે સુખોત્પાદનાય યો ઽયં નરકાદિદુઃખમવિગણય્ય કૃતઃ સર્વકાલં સંસારસ્ય પૂર્વસ્યાં કોટૌ પરિશ્રમઃ પ્રયાસઃ ॥
તતઃ કોટિશતેનાપિ શ્રમભાગેન બુદ્ધતા ।
તતસ્તસ્માત્ પરિશ્રમાત્ કોટિશતેનાપિ પરિશ્રમભાગેન અંશેન બુદ્ધત્વં સ્યાત્, તદપેક્ષયા અત્યલ્પીયસા આયાસબલેન બુદ્ધત્વં સ્યાત્ । તથાપિ તદર્થં મન્દબુદ્ધયો નોત્સહન્ત ઇત્યર્થઃ । અથ બોધિચર્યાયામપિ ચરતઃ અનેકદુષ્કરશતસમારમ્ભાદતિશયબદ્દુઃખસહસ્રમુત્પદ્યત એવેત્યાહ-
ચર્યાદુઃખાન્મહદ્દુઃખં સા ચ બોધિર્ન કામિનામ્

ચર્યાદુઃખમપેક્ષ્ય ઇદમેવ મહદ્દુઃખં યત્કામાર્થે ચરતાં સંસારે તેષામવીચ્યાદિનરકપતનાત્, પારતન્ત્ર્યેણ દીર્ઘકાલમનુભવનાચ્ચ । ન તુ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રતિનિયતકાલં સ્વેચ્છયા તદનુભવતામ્ । તદેવં દુઃખમનુભવતામપિ કામાર્થે કામિનાં સા ચ બોધિર્ન ભવતિ, યા બોધિસત્ત્વાનાં પરાર્થે દુઃખમનુભવતામિત્યર્થઃ ॥
પુનર્વિશેષેણ કામનિદાનદુઃખં પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન શસ્ત્રં ન વિષં નાગ્નિર્ન પ્રપાતો ન વૈરિણઃ ।
કામાનામુપમાં યાન્તિ નરકાદિવ્યથાસ્મૃતેઃ

અમી શસ્ત્રાદયો દુઃખજનકત્વેન પ્રસિદ્ધા ન સાદૃશ્યં ભજન્તે પ્રતિ કામાનામ્ । કસ્માત્? નરકાદિદુર્ગતિદુઃખસ્ય આગમાત્ પ્રતિપન્નસ્ય સ્મરણાત્ સ્મરણેનામુખીકરણાત્ । શસ્ત્રાદયો હિ નિયતકાલં મરણમાત્રદુઃખદાયકાઃ, કામાસ્તુ દીર્ઘકાલિકતીવ્રનરકાદિદુઃખહેતવ ઇતિ કીદૃશી તૈરુપમા ભવેત્?
તદેવં કાયવિવેકાનન્તરં ચિત્તવિવેકં પ્રતિપાદ્ય પ્રકૃતે યોજયિતુમાહ-
એવમુદ્વિજ્ય કામેભ્યો વિવેકે જનયેદ્રતિમ્ ।
કામેભ્યો ભયહેતુભ્યઃ । એવમુક્તક્રમેણ ઉદ્વિજ્ય સંત્રાસં કૃત્વા પૂર્વોક્તવિવેકે રતિમભિરતિમુત્પાદયેત્ । કુત્ર સ્થિત્વા તત્રાહ-
કલહાયાસશૂન્યાસુ શાન્તાસુ વનભૂમિષુ

પ્રતિદ્વન્દ્વિનામભાવાત્ કલહાયાસશૂન્યાસ્તાઃ, વ્યાલમૃગસરીસૃપતસ્કરાદિવિરહાચ્ચ રમ્યાઃ ॥
તત્રાનુશંસામાહ-
ધન્યૈઃ શશાઙ્કકરચન્દનશીતલેષુ રમ્યેષુ હર્મ્યવિપુલેષુ શિલાતલેષુ ।
નિઃશબ્દસૌમ્યવનમારુતવીજ્યમાનૈઃ ચંક્રમ્યતે પરહિતાય વિચિન્ત્યતે ચ

ધન્યૈઃ સુકૃતિભિઃ । શશાઙ્કસ્ય ચન્દ્રમસઃ કરા રશ્મય એવ શુક્લતાશૈત્યસાધર્મ્યાચ્ચન્દનાનીવ, તૈઃ શીતલાનિ યાનિ શ્લાતલાનિ તેષુ ચંક્રમ્યત ઇતિ સંબન્ધઃ । કિંવિશિષ્ટેષુ? પ્રકૃત્યૈવ શુચિપવિત્રેષુ કર્કશાદિદોષરહિતેષુ ચ । હર્મ્યવિપુલેષુ ધવલગૃહવદ્વિસ્તીર્ણેષુ । કીદૃશૈઃ સદ્ભિશ્ચંક્રમ્યતે? નિઃશબ્દૈઃ પ્રતિકૂલશબ્દવિરહિતૈઃ । સૌમ્યૈરનુત્કટૈઃ । સુખસંસ્પર્શૈરિત્યર્થઃ । વનમારુતૈઃ વનપવનૈઃ । વીજ્યમાનાઃ તૈશ્ચંક્રમ્યત ઇતિ પરાવૃત્ત્યા પુનઃ પુનર્મન્દં ભ્રમ્યતે । ન કેવલં ચંક્રમ્યતે, કિં તુ પરહિતાય સત્ત્વાનાં સુખોત્પાદનાય વિચિન્ત્યતે । સર્વમેતદયત્નસિદ્ધં યોગિનામ્, કામિનાં તુ પ્રયત્નસાધ્યમ્ । તદનેન ઐશ્વર્યસુખાદ્વિશિષ્યતે વિવેકસુખમિત્યુપદર્શિતં ભવતિ ॥
ઇદમપરમસાધારણં સુખં વિવેકવિહારિણ ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
વિહૃત્ય યત્ર ક્વચિદિષ્ટકાલં શૂન્યાલયે વૃક્ષતલે ગુહાસુ ।
પરિગ્રહરક્ષણખેદમુક્તઃ ચરત્યપેક્ષાવિરતો યથેષ્ટમ્

સુબોધમ્ ॥
સ્વચ્છન્દચારીત્યાદિના કથિતમેવાર્થં વ્યક્તીકરોતિ-
સ્વચ્છન્દચાર્યનિલયઃ પ્રતિબદ્ધો ન કસ્યચિત્ ।
યત્સંતોષસુખં ભુઙ્ક્તે તદિન્દ્રસ્યાપિ દુર્લભમ્

સ્વસ્યાત્મનઃ છન્દો ઽભિલાષઃ, તેન ચરિતું શીલમસ્યેતિ । સ્વેચ્છાચારીત્યર્થઃ ॥
ઇતિ વિવેકગુણાનભિધાય પ્રકૃતમભિધિત્સુરાહ-
એવમાદિભિરાકારૈર્વિવેકગુણભાવનાત્ ।
ઉપશાન્તવિતર્કઃ સન્ બોધિચિત્તં તુ ભાવયેત્

એવમિતિ પૂર્વોક્તૈઃ । આદિશબ્દાદન્યૈરપિ એવંવિધૈરાકારૈઃ । વિવેકસ્ય કાયિકચૈતસિકસ્ય ગુણાનાં ભાવનાત્, ઇતિ હિ સર્વસુખસંપત્તિહેતુર્વિવેક ઇતિ ચેતસિ પુનઃ પુનરામુખીકરણાદ્ધેતોઃ ઉપશાન્તો વિતર્કઃ અસન્મનસિકારો યસ્ય સઃ । તથાભૂતઃ સન્ બોધિચિત્તં તુ ભાવયેત્ । એવં પરિશુદ્ધે ચેતસિ ભાવ્યમાનં બોધિચિત્તં પ્રકર્ષપદમધિરોહતીતિ વિશેષં તુશબ્દેન દર્શયતિ ॥
તત્ર યાવદેકત્વં પરેષુ નાત્મના ક્રિયતે, ન તાવત્ પરહિતસુખાય સમ્યક્ ચિત્તં ચલતિ, આત્મગ્રાહસ્ય આત્મન્યેવ વિશેષેણ પ્રવૃત્તેઃ । અતો ઽસ્ય નિવૃત્તયે-
પરાત્મસમતામાદૌ ભાવયેદેવમાદરાત્ ।
આદૌ પ્રથમતઃ । પશ્ચાત્ પરાત્મપરિવર્તનમિતિ ભાવઃ । એવમિતિ વક્ષ્યમાણનીત્યા । આદરાદિતિ મહતાભિનિવેશેન । તસ્યા એવાકારં દર્શયતિ-
સમદુઃખસુખાઃ સર્વે પાલનીયા મયાત્મવત્

મત્તો નામીષાં કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ । અતો યથા મમ દુઃખં બાધકં તથા એષામપિ । યથા મમ સુખમનુગ્રાહકં તથા એષામપિ । ઇતિ તુલ્યદુઃખસુખાઃ સર્વે પ્રાણિનો ભવન્તિ । તસ્માત્ પાલનીયા મયાત્મવત્ । યથા આત્મા દુઃખાદ્દુઃખહેતોર્વા સમુદ્ભિયતે, તથા અન્યેપિ સત્ત્વાઃ સમુદ્ધરણીયાઃ । યથા આત્મા સર્વથા સુખીકર્તુમિષ્યતે, તથા અન્યે ઽપીતિ પરિપાલનીયા આત્મવત્ ॥
નનુ કથમાત્મના અનેકપ્રકારગતિભેદભિન્નાનાં સત્ત્વાનામેકત્વં સેત્સ્યતિ, અભિન્નસુખદુઃખસ્વભાવત્વં ચ કથમ્? ઇત્યત્રાહ-
હસ્તાદિભેદેન બહુપ્રકારઃ કાયો યથૈકઃ પરિપાલનીયઃ ।
તથા જગદ્ભિન્નમભિન્નદુઃખસુખાત્મકં સર્વમિદં તથૈવ

કરચરણશિરઃપ્રભૃતિભેદાદનેકપ્રકારઃ કાયો યથિકત્વેનાધ્યવસિતઃ પરિપાલનીયો ભવતિ દુઃખનિવર્તનાત્ સુખોપધાનાચ્ચ, જગત્સત્ત્વલોકઃ અભિન્નમેકત્વેનાધ્યવસિતમાત્મનઃ પરિપાલનીયં ભવતિ । અભિન્નદુઃખસુખાત્મકં ચ । લુપ્તચકારો નિર્દેશઃ । તથૈવ હસ્તાદિભેદવદેવ સર્વમિદમિતિ બહુપ્રકારગતિભેદભિન્નમપિ । અયમભિપ્રાયઃ- યથા અભ્યાસાદેકત્વાધ્યવસાયો ઽસ્મિન્ કાયે એકત્વમન્તરેણાપિ, તથા અનેકપ્રકારે જગત્યપીતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ ભવતા સહ જગદેકસ્વભાવમ્, તદા કથમિવ ભવતો દુઃખમન્યસંતાનેષુ ન બાધકં સ્યાત્? એવં વિપર્યયે ઽપિ યોજ્યમિત્યાશઙ્કયાહ-
યદ્યપ્યન્યેષુ દેહેષુ મદ્દુઃખં ન પ્રબાધતે ।
તથાપિ તદ્દુઃખમેવ મમાત્મસ્નેહદુઃસહમ્

અન્યેષુ અપરેષુ શરીરેષુ મમ દુઃખં યદિ નામ પ્રબાધકં ન ભવતિ, તથાપિ તદ્દુઃખમેવ મમ । કુતઃ? આત્મનિ સ્નેહેન દુઃસહં સોઢુમશક્યમ્ । હેતુપદમેતત્ । અંશેન પ્રવૃત્તાવપિ દુઃખસ્વભાવતાં ન મુઞ્ચતીત્યર્થઃ । એવં વિપર્યયો ઽપિ વ્યાખ્યેયઃ ॥
તથા યદ્યપ્યસંવેદ્યમન્યદ્દુઃખં મયાત્મના ।
તથાપિ તસ્ય તદ્દુઃખમાત્મસ્નેહેન દુઃસહમ્

અતઃ સ્વપરવિશેષમપાસ્ય દુઃખસ્વભાવતૈવ નિવર્તનહેતુઃ । અત આહ-
મયાન્યદુઃખં હન્તવ્યં દુઃખત્વાદાત્મદુઃખવત્ । યદ્યદ્દુઃખં તત્તન્મયા હન્તવ્યમ્, યથાત્મદુઃખમ્ । દુઃખં ચેદમન્યસત્ત્વદુઃખમિતિ સ્વભાવહેતુપ્રયોગઃ । દુઃખસ્વભાવતામાત્રભાવિની હન્તવ્યતા । ન ચ અસિદ્ધતા હેતોઃ, અવિશેષેણ દુઃખસ્વભાવતાયાઃ પ્રસાધિતત્વાત્ । ન ચાપ્યનૈકાન્તિકતા, આત્મદુઃખસ્યાપિ હન્તવ્યતા ન સ્યાદવિશેષાદિતિ વિપર્યયબાધકમ્ । વિરુદ્ધતાપ્યત એવ ન સ્યાત્ । તથાયમપરઃ પ્રયોગઃ-
અનુગ્રાહ્યા મયાન્યે ઽપિ સત્ત્વત્વાદાત્મસત્ત્વવત્

યે સત્ત્વાસ્તે સર્વે મયા અનુગ્રાહ્યાઃ, યથા આત્મસત્ત્વઃ । સત્ત્વાશ્ચ અન્યે ઽપિ પ્રાણિનઃ ઇતિ સ્વભાવહેતુરેવ । સત્ત્વાત્મકતામાત્રભાવિનિ અનુગ્રાહ્યસ્વભાવતા અત્ર । અયમપિ નાસિદ્ધઃ, સત્ત્વાત્મકતાયાઃ પક્ષે પ્રસિદ્ધત્વાત્ । આત્મનો ઽનુગ્રાહ્યતાભાવપ્રસઙ્ગેન અનૈકાન્તિકો ઽપિ ન સ્યાત્ । પૂર્વવન્ન વિરુદ્ધઃ ॥
નનુ અસ્તિ વિશેષો ઽન્યસ્માદાત્મનિ સુખાભિનિવેશો નામ । તથા તતો ઽયમનૈકાન્તિકો હેતુરિતિ । અત્રાહ-
યદા મમ પરેષાં ચ તુલ્યમેવ સુખં પ્રિયમ્ ।
તદાત્મનઃ કો વિશેષો યેનાત્રૈવ સુખોદ્યમ

તુલ્યમેવ સમમેવ સુખં પ્રિયમિષ્ટમ્ । તદાત્મનઃ પરસ્માત્ કો વિશેષઃ? નૈવ કશ્ચિત્ યેન તત્રૈવ આત્મન્યેવ સુખોત્પાદનાય તાત્પર્યં ન પરસ્મિન્નિત્યર્થઃ ॥
પ્રથમે હેતાવનૈકાન્તિકતાં પરિહરન્નાહ-
યદા મમ પરેષાં ચ ભયં દુઃખં ચ ન પ્રિયમ્ ।
તદાત્મનઃ કો વિશેષો યત્તં રક્ષામિ નેતરમ્

ભયમિતિ દુઃખહેતુઃ । નેતરમિતિ નાન્યમ્ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ દુઃખાત્મકતા ન વિશિષ્યતે, તથાપિ યસ્ય દુઃખેન બાધા સ્યાત્, સ એવ રક્ષિતુમુચિતો નાન્ય ઇત્યાહ-
તદ્દુઃખેન ન મે બાધેત્યતો યદિ ન રક્ષ્યતે ।
નાગામિકાયદુઃખાન્મે બાધા તત્કેન રક્ષ્યતે

તસ્ય પરસ્ય દુઃખેન મમ બાધા પીડા નાસ્તીત્યતો ઽસ્માત્ કારણાદ્ યદિ ન રક્ષ્યતે ઽન્યઃ, તદા અપરમિદં વ્યાહતં સ્યાત્ । યતો નાગામિનઃ કાયસ્ય પરલોકભાવિનો નરકાદિજાતસ્ય દુઃખાત્મકસ્ય [દુઃખાન્મે] તસ્યોપાત્તસ્ય કાયસ્ય કાચિદ્બાધા સંભવતિ, તસ્ય અન્યત્વાત્ । ઇતિ લોકોક્તૌ, તસ્માદર્થે વા । યત એવમ્, તસ્માત્ કેનાભિપ્રાયેણ અસૌ રક્ષ્યતે? કાય ઇતિ પ્રકૃતત્વાત્ પાપાન્નિવર્તનાત્ કુશલે પ્રવર્તનાચ્ચ ॥
અથાપિ સ્યાત્- અહમેક એવ સર્વદા, તેનાત્ર ભિન્નત્વં નાસ્તિ શરીરયોઃ । નાયં દોષ ઇત્યત્રાહ-
અહમેવ તદાપીતિ મિથ્યેયં પરિકલ્પના ।
આત્મનો નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ નિરસ્તત્વાચ્ચ લેશતઃ તત્કો ઽયમહંપ્રત્યયસ્ય વિષયો ભવિષ્યતિ? તસ્માદહંપ્રત્યયવિષયસ્ય કસ્યચિદેકસ્યાભાવાન્મિથ્યેયં પરિકલ્પના અધ્યવસાયઃ । ( બ્ચ્પ્ 158 ) અહમેવ તદાપીતિ । ભવાન્તરે ઽપિ । માયોપમપઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધમાત્રાલમ્બનત્વાદસ્ય । ઇતીદમપિ અધ્યવસાયવશાદુચ્યતે, ન તુ પુનરસ્ય વસ્તુતઃ કિંચિદાલમ્બનમસ્તિ, વિકલ્પાત્મકત્વાત્ ॥
કુતઃ પુનરિયં મિથ્યાકલ્પનેત્યાહ-
અન્ય એવ મૃતો યસ્માદન્ય એવ પ્રજાયતે

યદા નાત્માદિઃ કશ્ચિદેકઃ પરલોકગામી સંભવતિ, સ્કન્ધમાત્રમેવ કેવલમ્, તદા ન ખલુ યદેવ સ્કન્ધપઞ્ચકમિહ વિનશ્યતિ, તદેવ પુનરપ્યુત્પદ્યતે પરલોકે, અપિ તુ અપૂર્વમેવ પૂર્વનિવૃત્તૌ તત્ર ઇદંપ્રત્યયતાવિશિષ્ટં ક્લેશકર્માભિસંસ્કૃતમન્તરાભવસંતત્યા સમુત્પદ્યતે । તસ્માદનાદિસંસારપ્રવૃત્તવિતથવિકલ્પાભ્યાસવાસનાવશાદહંપ્રત્યયો વિતથ એવ ઉપજાયતે ॥
કિં ચ । ઇદમપરં તત્ર બાધકમિત્યાહ-
યદિ તસ્યૈવ યદ્દુઃખં રક્ષ્યં તસ્યૈવ તન્મતમ્ ।
પાદદુઃખં ન હસ્તસ્ય કસ્માત્તત્તેન રક્ષ્યતે

આસ્તાં તાવદ્ યદાગામિકાયદુઃખરક્ષાર્થં ન યતિતવ્યમ્ । ઇહ એકસ્મિન્નપિ કાયે પ્રત્યઙ્ગભેદાદ્ભિન્નં દુઃખમ્ । તતો યદા અન્યદ્દુઃખમન્યસ્ય રક્ષિતું ન યુજ્યતે, તદા કથં પાદાદૌ પ્રહારં પતન્તં દૃષ્ટ્વા હસ્તં પ્રસાર્ય રક્ષ્યતે? અન્યત્વાવિશેષાન્ન યુક્તમેતદિત્યર્થઃ ॥
અથ-
અયુક્તમપિ ચેદેતદહંકારાત્પ્રવર્તતે
તદયુક્તં નિવર્ત્યં તત્સ્વમન્યચ્ચ યથાબલમ્

અહંકારો ઽસ્મિન્ કાયે અહમિત્યાત્મગ્રહાદાત્મનો ઽભાવે ઽપિ । પ્રવર્તતે જાયતે પાદાદૌ રક્ષણમનસિકારઃ । નૈતત્ સાધુ । યતો યદયુક્તં યુક્ત્યા સંગતં ન ભવતિ, તન્નિવર્ત્યમપસાર્યં સ્વકીયં પરકીયં ચ યથાબલં યથાસામર્થ્યમ્ । શક્તિવૈકલ્યાદેવ તદુપેક્ષિતુમુચિતમિતિ ભાવઃ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ આત્માદિર્નાસ્તિ, તથાપિ સંતાનો નામ એકઃ સંભવતિ, તથા બહૂનાં કરચરણાદીનાં સમુદાયઃ શરીરમેકમ્ । તદેતદ્દ્વયં યથાસંભવમિહલોકે પરલોકે ચ આત્મદુઃખાપહરણાદેર્નિયામકં ભવિષ્યતિ । તતો ઽયમવિશેષાદિત્યસિદ્ધો હેતુઃ, પૂર્વશ્ચ અનૈકાન્તિક ઇત્યાશઙ્કયાહ-
સંતાનઃ સમુદાયશ્ચ પઙ્ક્તિસેનાદિવન્મૃષા ।
યસ્ય દુઃખં સ નાસ્ત્યસ્માત્કસ્ય તત્સ્વં ભવિષ્યતિ

સંતાનો નામ ન કશ્ચિદેકઃ પરમાર્થસન્ સંભવતિ । કિં તર્હિ કાર્યકારણભાવપ્રવૃત્તક્ષણપરંપરાપ્રવાહરૂપ એવાયમ્, તતો વ્યતિરિક્તસ્યાનુપલમ્ભાત્ । તસ્માદેતેષામેવ ક્ષણાનામેકપદેન પ્રતિપાદનાય સંકેતો કૃતો બુદ્ધૈર્વ્યવહારાર્થં સંતાન ઇતિ । ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્નેવ અયમ્ । તેન અત્રાભિનિવેશો ન કાર્યઃ । અન્યથા આત્મના કિમપરાદ્ધં યેનાસૌ ન સ્વીક્રિયતે । એવં સમુદાયો ઽપિ ન સમુદાયિભ્યો વસ્તુસન્ એકો વિદ્યતે, તસ્ય તેભ્યઃ પૃથગનુપલબ્ધેઃ? ( બ્ચ્પ્ 159 ) તત્ત્વાન્યત્વવિકલ્પસ્તુ અસ્ય અવયવિવિચારેણૈવ ગત ઇતિ નેહ પ્રતાયતે । તતશ્ચ અયમપિ સંવૃતિસન્નેવ પૂર્વવત્ । અનયોર્યથાસંખ્યમુદાહરણમાહ પઙ્ક્તિસેનાદિવદિતિ । પઙ્કિવત્ સંતાનઃ, સેનાદિવત્ સમુદાયઃ । આદિશબ્દાન્માલાવનાદયો ગૃહ્યન્તે । યથા અનેકેષાં પિપીલિકાદીનાં પૂર્વાપરભાવેન વ્યવસ્થિતાનાં સ્વરૂપમન્તરેણ પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ સ્ત્રક્સૂત્રવદેકાઃ, યથા ચ હસ્ત્યશ્વપદાતિપ્રભૃતિભ્યો મિલિતેભ્યો વ્યતિરિક્તા નાન્યા સેના કાચિદેકા તત્રાસ્તિ, તથા સમુદાયો ઽપિ । એતચ્ચ અન્યત્ર [9.73] વિસ્તરેણ વિચારિતમિતિ નેહ વિચાર્યતે । તસ્માદ્વસ્તુસદાલમ્બનાભાવાન્મૃષાયં પ્રત્યયઃ । અર્થો વા, વિચારાસહત્વાત્ । એવમાત્માદેઃ સ્વામિનઃ કસ્યચિદભાવાદ્ યસ્ય સંબન્ધિ દુઃખં સ નાસ્તિ । અતઃ કસ્ય તદ્દુઃખં સ્વાત્મીયં ભવિષ્યતિ? નૈવ કસ્યચિદિત્યર્થઃ । નનુ યદિ આત્માદિર્નાસ્તિ, તદા કથમયં દૃષ્ટાન્તો ભવિષ્યતિ આત્મવદિતિ આત્મસત્ત્વવદિતિ ચ? સત્યમેતત્ । કિં તુ નેદં વ્યસનિતયા સાધનમભિધીયતે, કિં તર્હિ પરસ્ય આત્મગ્રહાભિનિવેશનિવારણાય । તદ્યદિ પરસ્ય નિવૃત્ત એવ આત્મગ્રહાભિનિવેશઃ, તદા ન કિંચિત્ પ્રયોજનમનુમાનપ્રયોગસ્ય । અથ ન નિવૃત્તઃ, તદા તદભિપ્રાયેણૈવ સ્વપરવિભાગં કૃત્વા તત્પ્રત્યાયનાર્થં સાધનં દૃષ્ટાન્તશ્ચોચ્યતે, ઇતિ ન દૃષ્ટાન્તસ્યાસિદ્ધિર્વ્યવહારપ્રવર્તનાય । કિં ચ । ઇદમુપાત્તપઞ્ચસ્કન્ધમાત્રમભિસંધાય દૃષ્ટાન્તે દીયમાને ન કાચિત્ ક્ષતિઃ, અત્રૈવ આત્મશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તેરિતિ ॥
ઇદાનીં પ્રકૃતમુપસંહરન્નાહ-
અસ્વામિકાનિ દુઃખાનિ સર્વાણ્યેવાવિશેષતઃ ।
દુઃખત્વાદેવ વાર્યાણિ નિયમસ્તત્ર કિંકૃતઃ

ન વિદ્યન્તે સ્વામિનો યેષામુક્તક્રમેણેતિ વિગ્રહઃ । અમમાનિ ન કસ્યચિત્પ્રતિબદ્ધાનિ ઇત્યર્થઃ । કુતઃ? કિં કાનિચિદેવ? ન । સર્વાણ્યેવાવિશેષતઃ । ન ક્વચિત્ કસ્યચિત્ સ્વામિત્વમસ્તિ, વિશેષાભાવાત્ । દુઃખત્વાદેવ સ્વપરાવિભાગં કૃત્વા વાર્યાણિ નિષેધ્યાનિ ભવન્તિ । નાન્યન્નિમિત્તમસ્તિ તત્ર આત્મીયત્વાદિ । તેનાયં નિયમઃ કિંકૃતઃ, કેન વિશેષેણ કૃતઃ? યેન સ્વકીયાનિ ચ વાર્યાણિ ન પરકીયાનીતિ । એવં દુઃખત્વાદિતિ હેતુરનૈકાન્તિકો ન ભવતીતિ સમર્થિતમ્ ॥
નનુ યદિ દુઃખી નામ ન કશ્ચિત્ સંસારે સંભવતિ, તર્હિ દુઃખમનિવાર્યમેવ સ્યાત્, કૃપાપાત્રસ્ય દુઃખિનઃ કસ્યચિદભાવાદિત્યાશઙ્કમાન આહ-
દુઃખં કસ્માન્નિવાર્યં ચેત્સર્વેષામવિવાદતઃ ।
વાર્યં ચેત્સર્વમપ્યેવં ન ચેદાત્માપિ સત્ત્વવત્

ન વાર્યમેવ નિરાત્મકત્વાદેવ યદિ મન્યસે, તદા ન યુક્તમેતત્ । કુતઃ? સર્વેષામવિવાદાદવિપ્રતિપત્તેઃ । ચાર્વાકસ્યાપિ સ્વદુઃખપરિહારેણૈવેહ પ્રવૃત્તેઃ । ન ચ તેષામાત્મનો ( બ્ચ્પ્ 160 ) ઽભ્યુપગમાદદોષઃ, તત્સ્વભાવસ્યાનુપલબ્ધેઃ । ન ચ અભ્યુપગમમાત્રેણ તસ્ય સત્તા પ્રસિધ્યતિ તત્સાધકપ્રમાણાભાવાત્, બાધકસ્ય ચ અનેકપ્રકારસ્યાભિધાનાત્ । એવં સતિ યદિ વાર્યં દુઃખમ્, તદા સર્વં વાર્યમ્, ન ચેત્સર્વં વાર્યમ્, તદાત્માપિ । ઉપાત્તપઞ્ચસ્કન્ધસ્વભાવમપિ દુઃખં ન વાર્યમ્, સર્વ(ત્ત્વ?)વદવિશેષાદિત્યુપસંહારઃ ॥
સ્યાદેતત્- કરુણાપરતન્ત્રતયા પરદુઃખદુઃખિનઃ સર્વદુઃખાપહરણાય યત્નઃ । તદ્વરં બહુદુઃખનિદાનં સૈવ પ્રથમતો નોત્પાદયિતું યુજ્યત ઇતિ પરવચનાવકાશં શઙ્કમાન આહ-
કૃપયા બહુ દુઃખં ચેત્કસ્માદુત્પદ્યતે બલાત્ ।
બલાદિતિ પ્રયત્નાત્ । અત્રોત્તરમાહ-
જગદ્દુઃખં નિરૂપ્યેદં કૃપાદુઃખં કથં બહુ

જગતો દુઃખં નરકાદિકૃતમનેકપ્રકારં સમીક્ષ્ય ઇદં કૃપાકૃતં દુઃખં કથં બહુ? નેદં બહુ કૃપાદુઃખમિતિ ભાવઃ ॥
કિં ચ । અપરમિદમત્રોત્તરમિત્યાહ-
બહૂનામેકદુઃખેન યદિ દુઃખં વિગચ્છતિ ।
ઉત્પાદ્યમેવ તદ્દુઃખં સદયેન પરાત્મનોઃ

એકસ્ય પુરુષસ્ય દુઃખેન બહૂનાં સત્ત્વાનાં યદિ દુઃખં વિગચ્છતિ નિવર્તતે, તદા ઉત્પાદ્યમેવ જનયિતવ્યમેતત્તાદૃશં દુઃખમ્ । સદયેન કૃપાત્મકેન પરસ્યાત્મનશ્ચ ॥
ઉત્સૂત્રતામસ્ય પરિહરન્નાહ-
અતઃ સુપુષ્પચન્દ્રેણ જાનતાપિ નૃપાપદમ્ ।
આત્મદુઃખં ન નિહતં બહૂનાં દુઃખિનાં વ્યયાત્

યત એવ ઉત્પાદ્યમેવ તદ્દુઃખં કૃપાલુના સ્વપરાત્મનોઃ અત એવ સુપુષ્પચન્દ્રેણ બોધિસત્ત્વેન । નૃપાદાપદં નૃપસ્ય વા રાજ્ઞ આપદમ્ । જાનતાપિ બુધ્યમાનેનાપિ । આત્મદુઃખં ન નિહતં ન નિવર્તિતમ્ । ઉપેક્ષિતમિતિ યાવત્ । તથા રાજ્ઞો ઽપિ પરલોકદુઃખમ્ । કિમિતિ? બહૂનાં દુઃખિનાં વ્યયાત્ । દુઃખસ્યેતિ પ્રકૃતં ષષ્ઠયન્તતયા સંબધ્યતે । યદુક્તં સુપુષ્પચન્દ્રસ્યેતિવૃત્તકે [સમાધિ. 35]- તથા હિ- અતીતે ઽધ્વનિ રત્નપદ્મચન્દ્રવિશુદ્ધાભ્યુદ્ગતરાજો નામ તથાગતો ઽભૂત્ । સ ભગવાન્ બુદ્ધકૃત્યં કૃત્વા ચિરતરકાલમવસ્થાય પરિનિર્વૃતઃ । તસ્મિંશ્ચ પરિનિર્વૃતે શાસનાન્તર્ધાનસમયે રાજા શૂરદત્તો નામ બભૂવ । તસ્ય રત્નાવતી નામ રાજધાની । તસ્મિન્ કાલે દૃષ્ટિવિપન્નાઃ સત્ત્વાઃ । તેષામનુકમ્પાર્થં બહવો બોધિસત્ત્વા ઉત્પન્નાઃ પ્રવ્રજિતાઃ । તે ચ તતો રાષ્ટ્રજનપદેભ્યો નિર્વાસિતાઃ સમન્તભદ્રં નામ અરણ્યવનખણ્ડમુપસૃત્ય વિહરન્તિ સ્મ સાર્ધં સુપુષ્પચન્દ્રેણ ધર્મભાણકેન । અથ ખલુ સુપુષ્પચન્દ્રસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વાન્ કરુણાયમાનસ્ય રહોગતસ્ય ચેતસિ વિતર્ક ઉદપાદિ- યન્ન્વહં જનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીર્ગત્વા સત્ત્વાન્ કુમાર્ગપ્રપન્નાન્ કલ્યાણે વર્ત્મનિ પ્રતિષ્ઠાપયામિ । સ તમર્થં સબ્રહ્મચારિભ્યો નિવેદયામાસ । તૈર્નિવાર્યમાણો ઽપિ સ્વયં ચ સ્વાપદં પ્રતિપદ્યમાનઃ તસ્ય રાજ્ઞો ઽપિ તતો વનખણ્ડાન્નિર્જગામ । ( બ્ચ્પ્ 161 ) સ ક્રમેણ ધર્મં દેશયન્ તસ્ય રાજ્ઞો રાજધાનીમનુપ્રાપ્તો બહૂન્ સત્ત્વાન્ રાજપુત્રામાત્યપુરોહિતપ્રભૃતીન્ પ્રકારં વિનીય સત્પથે વ્યવસ્થાપયન્ તેન રાજ્ઞા દૃષ્ટઃ । સહદર્શનેન પ્રકુપ્તઃ સર્વ ચ જનકાયં તદાવર્જિતં પ્રતિપદ્ય ઈર્ષ્યાદૂષિતહૃદયઃ । તદ્વધાર્થં સ્વપુત્રાનાજ્ઞાપયામાસ । તાંશ્ચ તદ્વધવિમુખાન્ પ્રતિપદ્ય નન્દિકં વધ્યઘાતકમાજ્ઞાપયામાસ । તેન તદાજ્ઞામનુવર્તમાનેન કરચરણાદિચ્છેદક્રમેણ અક્ષીણિ ચ સંદંશિકેનોદ્ધૃત્ય જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ । અથ તસ્ય ભિક્ષો રાજમાર્ગગતસ્ય જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતસ્ય શરીરે અનેકાન્યદ્ભુતાનિ બભૂવુઃ । તાનિ પ્રતિપદ્ય સ રાજા નિશ્ચિતં બોધિસત્ત્વ એવાયં ભિક્ષુરિતિ પરિતાપગતો બહુતરં પરિદેવતે સ્મ । ઇતિ સુપુષ્પચન્દ્રસ્યેતિવૃત્તકં સંક્ષિપ્ય કથિતમ્ । વિસ્તરેણ પુનઃ સમાધિરાજસૂત્રે [35] નિર્દિષ્ટમિતિ તત્રૈવ અવધાર્યમ્ ॥
ન ચાપિ કૃપાવતાં પરદુઃખદુઃખિનાં મહદપિ દુઃખં બાધકમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
એવં ભાવિતસંતાનાઃ પરદુઃખસમપ્રિયાઃ ।
અવીચિમવગાહન્તે હંસાઃ પદ્મવનં યથા

એવં પરાત્મસમતયા ભાવિતસંતાનાઃ અનાભોગપ્રવૃત્તચિત્તસંતતયઃ । પરદુઃખેન સમં તુલ્યં પ્રિયં સુખહેતુર્યેષાં તે તથા । આત્મસુખમપિ પરદુઃખેન દુઃખમેવ યેષામિત્યર્થઃ । તે અવીચિમવગાહન્તે પરવ્યસનસમુદ્ધરણાય તદ્દુઃખં સુખમેવ મન્યમાનાઃ । ઇદમેવાહ- હંસાઃ પદ્મવનં યથા । આવીચિકમપિ દુઃખં સુખમેવ પરાર્થે યેષાં તે । કેન દુઃખહેતુના અન્યેન દુઃખિનો ભવિષ્યન્તિ?
અપિ ચ । સુખમપિ તેષામસાધારણમેવોપજાયતે પરસુખેન, ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
મુચ્યમાનેષુ સત્ત્વેષુ યે તે પ્રામોદ્યસાગરાઃ ।
તૈરેવ નનુ પર્યાપ્તં મોક્ષેણારસિકેન કિમ્

દુઃખબન્ધનાદ્વિસંયુજ્યમાનેષુ સત્ત્વેષુ સત્સુ । યે તે ઇતિ । તેષામેવ અનુભવસિદ્ધત્વાદિદંતયા કથયિતુમશક્યાઃ, અત એવ પ્રામોદ્યસાગરાઃ સંતુષ્ટિસમુદ્રાઃ કૃપાવતાં સંતાનેષુ પ્રાદુર્ભવન્તિ । તૈરેવ પ્રામોદ્યસાગરૈઃ પર્યાપ્તં તદન્યસુખવૈમુખ્યાત્ પરિસમાપ્તમ્ । *******
અતઃ પરાર્થં કૃત્વાપિ ન મદો ન ચ વિસ્મયઃ ।
ન વિપાકફલાકાઙ્ક્ષા પરાર્થૈકાન્તતૃષ્ણયા

તસ્માદ્યથાન્તશો ઽવર્ણાદાત્માનં ગોપયામ્યહમ્ ।
રક્ષાચિત્તં દયાચિત્તં કરોમ્યેવં પરેષ્વપિ

અભ્યાસાદન્યદીયેષુ શુક્રશોણિતબિન્દુષુ ।
ભવત્યહમિતિ જ્ઞાનમસત્યપિ હિ વસ્તુનિ

તથા કાયો ઽન્યદીયો ઽપિ કિમાત્મેતિ ન ગૃહ્યતે ।
પરત્વં તુ સ્વકાયસ્ય સ્થિતમેવ ન દુષ્કરમ્

જ્ઞાત્વા સદોષમાત્માનં પરાનપિ ગુણોદધીન્ ।
આત્મભાવપરિત્યાગં પરાદાનં ચ ભાવયેત્

કાયસ્યાવયવત્વેન યથાભીષ્ટાઃ કરાદયઃ ।
જગતો ઽવયવત્વેન તથા કસ્માન્ન દેહિનઃ

યથાત્મબુદ્ધિરભ્યાસાત્સ્વકાયે ઽસ્મિન્નિરાત્મકે ।
પરેષ્વપિ તથાત્મત્વં કિમભ્યાસાન્ન જાયતે

એવં પરાર્થં કૃત્વાપિ ન મદો ન ચ વિસ્મયઃ ।
આત્માનં ભોજયિત્વૈવ ફલાશા ન ચ જાયતે

તસ્માદ્યથાર્તિશોકાદેરાત્માનં ગોપ્તુમિચ્છસિ ।
રક્ષાચિત્તં દયાચિત્તં જગત્યભ્યસ્યતાં તથા

અધ્યતિષ્ઠદતો નાથઃ સ્વનામાપ્યવલોકિતઃ ।
પર્ષચ્છારદ્યભયમપ્યપનેતું જનસ્ય હિ

દુષ્કરાન્ન નિવર્તેત યસ્માદભ્યાસશક્તિતઃ ।
યસ્યૈવ શ્રવણાત્રાસસ્તેનૈવ ન વિના રતિઃ

આત્માનં ચાપરાંશ્ચૈવ યઃ શીઘ્રં ત્રાતુમિચ્છતિ ।
સ ચરેત્પરમં ગુહ્યં પરાત્મપરિવર્તનમ્

યસ્મિન્નાત્મન્યતિસ્નેહાદલ્પાદપિ ભયાદ્ભયમ્ ।
ન દ્વિષેત્કસ્તમાત્માનં શત્રુવધો ભયાવહઃ

યો માન્દ્યક્ષુત્પિપાસાદિપ્રતીકારચિકીર્ષયા ।
પક્ષિમત્સ્યમૃગાન્ હન્તિ પરિપન્થં ચ તિષ્ઠતિ

યો લાભસત્ક્રિયાહેતોઃ પિતરાવપિ મારયેત્ ।
રત્નત્રયસ્વમાદદ્યાદ્યેનાવીચીન્ધનો ભવેત્

કઃ પણ્ડિતસ્તમાત્માનમિચ્છેદ્રક્ષેત્પ્રપૂજયેત્ ॥
ન પશ્યેચ્છત્રુવચ્ચૈનં કશ્ચૈનં પ્રતિમાનયેત્

યદિ દાસ્યામિ કિં ભોક્ષ્યે ઇત્યાત્માર્થે પિશાચતા ।
યદિ ભોક્ષ્યે કિં દદામીતિ પરાર્થે દેવરાજતા

આત્માર્થં પીડયિત્વાન્યં નરકાદિષુ પચ્યતે ।
આત્માનં પીડયિત્વા તુ પરાર્થં સર્વસંપદઃ

દુર્ગતિર્નીચતા મૌર્ખ્યં યયૈવાત્મોન્નતીચ્છયા ।
તામેવાન્યત્ર સંક્રામ્ય સુગતિઃ સત્કૃતિર્મતિઃ

આત્માર્થં પરમાજ્ઞપ્ય દાસત્વાદ્યનુભૂયતે ।
પરાર્થં ત્વેનમાજ્ઞપ્ય સ્વામિત્વાદ્યનુભૂયતે

યે કેચિદ્દુઃખિતા લોકે સર્વે તે સ્વસુખેચ્છયા ।
યે કેચિત્સુખિતા લોકે સર્વે તે ઽન્યસુખેચ્છયા

બહુના વા કિમુક્તેન દૃશ્યતામિદમન્તરમ્ ।
સ્વાર્થાર્થિનશ્ચ બાલસ્ય મુનેશ્ચાન્યાર્થકારિણઃ

ન નામ સાધ્યં બુદ્ધત્વં સંસારે ઽપિ કુતઃ સુખમ્ ।
સ્વસુખસ્યાન્યદુઃખેન પરિવર્તમકુર્વતઃ

આસ્તાં તાવત્પરો લોકે દૃષ્ટો ઽપ્યર્થો ન સિધ્યતિ ।
ભૃત્યસ્યાકુર્વતઃ કર્મ સ્વામિનો ઽદદતો ભૃતિમ્

ત્યક્ત્વાન્યોન્યસુખોત્પાદં દૃષ્ટાદૃષ્ટસુખોત્સવમ્ ।
અન્યોન્યદુઃખાનાદ્ ઘોરં દુઃખં ગૃહ્ણન્તિ મોહિતાઃ

ઉપદ્રવા યે ચ ભવન્તિ લોકે યાવન્તિ દુઃખાનિ ભયાનિ ચૈવ ।
સર્વાણિ તાન્યાત્મપરિગ્રહેણ તત્કિં મમાનેન પરિગ્રહેણ

આત્માનમપરિત્યજ્ય દુઃખં ત્યક્તું ન શક્યતે ।
યથાગ્નિમપરિત્યજ્ય દાહં ત્યક્તું ન શક્યતે

તસ્માત્સ્વદુઃખશાન્ત્યર્થં પરદુઃખશમાય ચ ।
દદામ્યન્યેભ્ય આત્માનં પરાન્ ગૃહ્ણામિ ચાત્મવત્

અન્યસંબદ્ધમસ્મીતિ નિશ્ચયં કુરુ હે મનઃ ।
સર્વસત્ત્વાર્થમુત્સૃજ્ય નાન્યચ્ચિન્ત્યં ત્વયાધુના

ન યુક્તં સ્વાર્થદૃષ્ટ્યાદિ તદીયૈશ્ચક્ષુરાદિભિઃ ।
ન યુક્તં સ્યન્દિતું સ્વાર્થમન્યદીયૈઃ કરાદિભિઃ

તેન સત્ત્વપરો ભૂત્વા કાયે ઽસ્મિન્ યદ્યદીક્ષસે ।
તત્તદેવાપહત્યાસ્માત્ પરેભ્યો હિતમાચર

હીનાદિષ્વાત્મતાં કૃત્વા પરત્વમપિ ચાત્મનિ ।
ભાવયેર્ષ્યાં ચ માનં ચ નિર્વિકલ્પેન ચેતસા

એષ સત્ક્રિયતે નાહં લાભી નાહમયં યથા ।
સ્તૂયતે ઽહમહં નિન્દ્યો દુઃખિતો ઽહમયં સુખી

અહં કરોમિ કર્માણિ તિષ્ઠત્યેષ તુ સુસ્થિતઃ ।
અયં કિલ મહાંલ્લોકે નીચો ઽહં કિલ નિર્ગુણઃ

કિં નિર્ગુણેન કર્તવ્યં સર્વસ્યાત્મા ગુણાન્વિતઃ ।
સન્તિ તે યેષ્વહં નીચઃ સન્તિ તે યેષ્વહં વરઃ

શીલદૃષ્ટિવિપત્ત્યાદિક્લેશશક્ત્યા ન મદ્વશાત્ ।
ચિકિત્સ્યો ઽહં યથાશક્તિ પીડાપ્યઙ્ગીકૃતા મયા

અથાહમચિકિત્સ્યો ઽસ્ય કસ્માન્મામવમન્યસે ।
કિં મમૈતદ્ગુણૈઃ કૃત્યમાત્મા તુ ગુણવાનયમ્

દુર્ગતિવ્યાલબક્ત્રસ્થેનૈવાસ્ય કરુણા જને ।
અપરં ગુણમાનેન પણ્ડિતાન્ વિજિગીષતે

સમમાત્માનમાલોક્ય યતઃ સ્વાધિક્યવૃદ્ધયે ।
કલહેનાપિ સંસાધ્યં લાભસત્કારમાત્મનઃ

અપિ સર્વત્ર મે લોકે ભવેયુઃ પ્રકટા ગુણાઃ ।
અપિ નામ ગુણા યે ઽસ્ય ન શ્રોષ્યન્ત્યપિ કેચન

છાદ્યેરન્નપિ મે દોષાઃ સ્યાન્મે પૂજાસ્ય નો ભવેત્ ।
સુલબ્ધા અદ્ય મે લાભાઃ પૂજિતો ઽહમયં ન તુ

પશ્યામો મુદિતાસ્તાવચ્ચિરાદેનં ખલીકૃતમ્ ।
હાસ્યં જનસ્ય સર્વસ્ય નિન્દ્યમાનમિતસ્તતઃ

અસ્યાપિ હિ વરાકસ્ય સ્પર્ધા કિલ મયા સહ ।
કિમસ્ય શ્રુતમેતાવત્ પ્રજ્ઞા રૂપં કુલં ધનમ્

એવમાત્મગુણાન્ શ્રુત્વા કીર્ત્યમાનાનિતસ્તતઃ ।
સંજાતપુલકો હૃષ્ટઃ પરિભોક્ષ્યે સુખોત્સવમ્

યદ્યપ્યસ્ય ભવેલ્લાભો ગ્રાહ્યો ઽસ્માભિરસૌ બલાત્ ।
દત્વાસ્મૈ યાપનામાત્રમસ્મત્કર્મ કરોતિ ચેત્

સુખાચ્ચ ચ્યાવનીયો ઽયં યોજ્યો ઽસ્મદ્વયથયા સદા ।
અનેન શતશઃ સર્વે સંસારવ્યથિતા વયમ્

અપ્રમેયા ગતાઃ કલ્પાઃ સ્વાર્થં જિજ્ઞાસતસ્તવ ।
શ્રમેણ મહતાનેન દુઃખમેવ ત્વયાર્જિતમ્

મદ્વિજ્ઞપ્ત્યા તથાત્રાપિ પ્રવર્તસ્વાવિચારતઃ ।
દ્રક્ષ્યસ્યેતદ્ગુણાન્ પશ્ચાદ્ભૂતં હિ વચનં મુનેઃ

અભવિષ્યદિદં કર્મ કૃતં પૂર્વં યદિ ત્વયા ।
બૌદ્ધં સંપત્સુખં મુક્ત્વા નાભવિષ્યદિયં દશા

તસ્માદ્યથાન્યદીયેષુ શુક્રશોણિતબિન્દુષુ ।
ચકર્થ ત્વમહંકારં તથાન્યેષ્વપિ ભાવય

અન્યદીયશ્ચરો ભૂત્વા કાયે ઽસ્મિન્ યદ્યદીક્ષસે ।
તત્તદેવાપહૃત્યર્થં પરેભ્યો હિતમાચર

અયં સુસ્થઃ પરો દુઃસ્થો નીચૈરન્યો ઽયમુચ્ચકૈઃ ।
પરઃ કરોત્યયં નેતિ કુરુષ્વેર્ષ્યાં ત્વમાત્મનિ

સુખાચ્ચ ચ્યાવયાત્માનં પરદુઃખે નિયોજય ।
કદાયં કિં કરોતીતિ છલ(ફલ)મસ્ય નિરૂપય

અન્યેનાપિ કૃતં દોષં પાતયાસ્યૈવ મસ્તકે ।
અલ્પમપ્યસ્ય દોષં ચ પ્રકાશય મહામુનેઃ

અન્યાધિકયશોવાદૈર્યશો ઽસ્ય મલિનીકુરુ ।
નિકૃષ્ટદાસવચ્ચૈનં સત્ત્વકાર્યેષુ વાહય

નાગન્તુકગુણાંશેન સ્તુત્યો દોષમયો હ્યયમ્ ।
યથા કશ્ચિન્ન જાનીયાદ્ગુણમસ્ય તથા કુરુ

સંક્ષેપાદ્યદ્યદાત્માર્થે પરેષ્વપકૃતં ત્વયા ।
તત્તદાત્મનિ સત્ત્વાર્થે વ્યસનં વિનિપાતય

નૈવોત્સાહો ઽસ્ય દાતવ્યો યેનાયં મુખરો ભવેત્ ।
સ્થાપ્યો નવવધૂવૃત્તૌ હ્રીતો ભીતો ઽથ સંવૃતઃ

એવં કુરુષ્વ તિષ્ઠૈવં ન કર્તવ્યમિદં ત્વયા ।
એવમેવ વશઃ કાર્યો નિગ્રાહ્યસ્તદતિક્રમે

અથૈવમુચ્યમાને ઽપિ ચિત્ત નેદં કરિષ્યસિ ।
ત્વામેવ નિગ્રહીષ્યામિ સર્વદોષાસ્ત્વદાશ્રિતાઃ

ક્વ યાસ્યસિ મયા દૃષ્ટઃ સર્વદર્પાન્નિહન્મિ તે ।
અન્યો ઽસૌ પૂર્વકઃ કાલસ્ત્વયા યત્રાસ્મિ નાશિતઃ

અદ્યાપ્યસ્તિ મમ સ્વાર્થ ઇત્યાશાં ત્યજ સાંપ્રતમ્ ।
ત્વં વિક્રીતો મયાન્યેષુ બહુખેદમચિન્તયન્

ત્વાં સત્ત્વેષુ ન દાસ્યામિ યદિ નામ પ્રમોદતઃ ।
ત્વં માં નરકપાલેષુ પ્રદાસ્યસિ ન સંશયઃ

એવં ચાનેકધા દત્વા ત્વયાહં વ્યથિતશ્ચિરમ્ ।
નિહન્મિ સ્વાર્થચેટં ત્વાં તાનિ વૈરાણ્યનુસ્મરન્

ન કર્તવ્યાત્મનિ પ્રીતિર્યદ્યાત્મપ્રીતિરસ્તિ તે ।
યદ્યાત્મા રક્ષિતવ્યો ઽયં રક્ષિતવ્યો ન યુજ્યતે

યથા યથાસ્ય કાયસ્ય ક્રિયતે પરિપાલનમ્ ।
સુકુમારતરો ભૂત્વા પતત્યેવ તથા તથા

અસ્યૈવં પતિતસ્યાપિ સર્વાપીયં વસુંધરા ।
નાલં પૂરયિતું વાઞ્છાં તત્કો ઽસ્યેચ્છાં કરિષ્યતિ

અશક્યમિચ્છતઃ ક્લેશ આશાભઙ્ગશ્ચ જાયતે ।
નિરાશો યસ્તુ સર્વત્ર તસ્ય સંપદજીર્ણિકા

તસ્માન્ન પ્રસરો દેયઃ કાયસ્યેચ્છાભિવૃદ્ધયે ।
ભદ્રકં નામ તદ્વસ્તુ યદિષ્ટત્વાન્ન ગૃહ્યતે

ભસ્મનિષ્ઠાવસાનેયં નિશ્ચેષ્ટાન્યેન ચાલ્યતે ।
અશુચિપ્રતિમા ઘોરા કસ્માદત્ર મમાગ્રહઃ

કિં મમાનેન યન્ત્રેણ જીવિના વા મૃતેન વા ।
લોષ્ટાદેઃ કો વિશેષો ઽસ્ય હાહંકારં ન નશ્યસિ

શરીરપક્ષપાતેન વૃથા દુઃખમુપાર્જ્યતે ।
કિમસ્ય કાષ્ઠતુલ્યસ્ય દ્વેષેણાનુનયેન વા

મયા વા પાલિતસ્યૈવં ગૃધ્રાદ્યૈર્ભક્ષિતસ્ય વા ।
ન ચ સ્નેહો ન ચ દ્વેષસ્તત્ર સ્નેહં કરોમિ કિમ્

રોષો યસ્ય ખલીકારાત્તોષો યસ્ય ચ પૂજયા ।
સ એવ ચેન્ન જાનાતિ શ્રમઃ કસ્ય કૃતેન મે

ઇમં યે કાયમિચ્છન્તિ તે ઽપિ મે સુહૃદઃ કિલ ।
સર્વે સ્વકાયમિચ્છન્તિ તે ઽપિ કસ્માન્ન મે પ્રિયાઃ

તસ્માન્મયાનપેક્ષેણ કાયસ્ત્યક્તો જગદ્ધિતે ।
અતો ઽયં બહુદોષો ઽપિ ધાર્યતે કર્મભાણ્ડવત્

તેનાલં લોકચરિતૈઃ પણ્ડિતાનનુયામ્યહમ્ ।
અપ્રમાદકથાં સ્મૃત્વા સ્ત્યાનમિદ્ધં નિવારયન્

તસ્માદાવરણં હન્તું સમાધાનં કરોમ્યહમ્ ।
વિમાર્ગાચ્ચિત્તમાકૃષ્ય સ્વાલમ્બનનિરન્તરમ્