બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 9

બોધિચર્યાવતારે ધ્યાનપારમિતા નામ અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ ।
9. પ્રજ્ઞાપારમિતા નામ નવમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
યા નિર્લેપતયા નિરુત્તરપદં સર્વપ્રપઞ્ચોજ્ઝિતા
પ્રજ્ઞાપારમિતાદિસંવૃતિપદૈરાખ્યાયતે ઽનાસ્રવા ।
યાં સમ્યક્પ્રતિપદ્ય નિર્મલધિયો યાન્ત્યુત્તમાં નિર્વૃતિં
તાં નત્વા વિધિવત્ કરોમિ વિવૃતિં તસ્યાઃ પ્રસન્નૈઃ પદૈઃ ॥ *1 ॥
યત્રાચાર્યો ગુણનિધિરસૌ શાન્તિદેવઃ પ્રકાશં
વક્તું શક્તઃ પ્રવચનમહામ્ભોધિપારં પ્રયાતઃ ।
કિં તસ્યાર્થં હતમતિરહં વક્તુમીશસ્તથાપિ
પ્રજ્ઞાભ્યાસાત્સુકૃતમસમં યત્તતો ઽસ્મિ પ્રવૃત્તઃ ॥ *2 ॥
ન નામ કાચિદ્ગુણલેશવાસના મતેર્ન મે ઽસ્તિ પ્રતિભાગુણો ઽર્જિતઃ ।
તથાપિ સન્મિત્રનિષેવણાફલં યદેવ મે તાદૃશિ વાક્ પ્રસર્પતિ ॥ *3 ॥
અથ યો નામ કશ્ચિદ્ ગોત્રવિશેષાત્ પર્યુપાસિતકલ્યાણમિત્રતયા ત્રિજગત્પર્યાપન્નસમસ્તજનદુઃખદુઃખી સર્વપ્રાણભૃતાં નિઃશેષદુઃખસમુદ્ધરણાશયઃ સ્વસુખનિરપેક્ષઃ તત્પ્રશમોપાયભૂતં બુદ્ધત્વમેવ મન્યમાનઃ તત્પ્રાપ્તિવાઞ્છયા સમુત્પાદિતબોધિચિત્તો મહાત્મા સૌગતપદસાધનોપાયભૂતસંભારદ્વયપરિપૂરણાર્થં ક્રમેણ દાનાદિષુ પ્રવર્તતે । તસ્ય તથા પ્રવર્તમાનસ્ય સમ્યક્પ્રતિપન્નશમથસ્યાપિ દાનાદયઃ પ્રજ્ઞાવિકલતયા જગદર્થસંપાદનનિદાનં બુદ્ધત્વં નાવહન્તીત્યભિસંધાય અવશ્યં સંસારદુઃખનિર્મોક્શાર્થિના પ્રજ્ઞોત્પાદનાય યતિતવ્યમ્ । યથોક્તમ્-
શમથેન વિપશ્યનાસુયુક્તઃ
[8.4]
ઇત્યાદિ । તત્ર શમથપ્રતિપાદનં કૃતમ્ । ઇદાનીં તદનન્તરપ્રાપ્તાં વિપશ્યનાં પ્રજ્ઞાપરનામધેયાં પ્રતિપાદયન્નાહ-
ઇમં પરિકરં સર્વં પ્રજ્ઞાર્થં હિ મુનિર્જગૌ ।
તસ્માદુત્પાદયેત્પ્રજ્ઞાં દુઃખનિવૃત્તિકાઙ્ક્ષયા

ઇમમિતિ સમનન્તરમિહ શાસ્ત્રે લક્ષણતઃ પ્રતિપાદિતં દાનાદિકમિદંતયા પ્રત્યક્ષતયા પરામૃશતિ । પરિકરમિતિ પરિવારં પરિચ્છેદમ્ । સંભારમિતિ યાવત્ । સર્વમુક્તપ્રકારમન્યચ્ચ । ( બ્ચ્પ્ 168 ) પ્રજ્ઞાર્થ હિ મુનિર્જગાવિતિ સંબન્ધઃ । પ્રજ્ઞા યથાવસ્થિતપ્રતીત્યસમુત્પન્નવસ્તુતત્ત્વપ્રવિચયલક્ષણા, સૈવ અર્થઃ પ્રયોજનં સંબોધિહેતુભાવોપનાયકતયા યસ્ય દાનાદિલક્ષણસ્ય પરિકરસ્ય સ તથા, તમિતિ । દાનપારમિતાદિષુ ધર્મપ્રવિચયસ્વભાવાયાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ પ્રધાનત્વાત્ । તથા હિ દાનં સંબુદ્ધબોધિપ્રાપ્તયે પ્રથમં કારણમ્, પુણ્યસંભારાન્તર્ભૂતત્વાત્ । તચ્ચ શીલાલંકૃતમેવ સુગતિપરંપરાં સુખભોગોપકરણસંપન્નામાવહદનુત્તરજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભહેતુઃ । ક્ષાન્તિરપિ તદ્વિપક્ષભૂતપ્રતિઘપ્રતિપક્ષતયા દાનશીલસુકૃતમયં સંભારમનુપાલયન્તી સુગતત્વાધિગતયે સંપ્રવર્તતે । એતચ્ચ શુભં દાનાદિત્રિતયસંભૂતં પુણ્યસંભારાખ્યં વીર્યમન્તરેણ ન ભવતીતિ તદપિ ઉભયસંભારકારણતયા સર્વાવરણપ્રહાણાય સમુપજાયતે । સમાહિતચિત્તસ્ય ચ યથાભૂતપરિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ ધ્યાનપારમિતાપિ અનુત્તરજ્ઞાનહેતુરુપપદ્યતે । એવમેતે દાનાદયઃ સત્કૃત્ય સંભૃતા અપિ પ્રજ્ઞામન્તરેણ સૌગતપદાધિગમહેતવો ન ભવન્તીતિ નાપિ પારમિતાવ્યપદેશં લભન્તે । પ્રજ્ઞાકૃતપરિશુદ્ધિભાજઃ પુનઃ અવ્યાહતોદારપ્રવૃત્તિતયા તદનુકૂલમનુવર્તમાનાઃ તદ્ધેતુભાવમધિગચ્છન્તિ, પારમિતાનામધેયં ચ લભન્તે । તથા દાતૃદેયપ્રતિગ્રાહકાદિત્રિતયાનુપલમ્ભયોગેન પ્રજ્ઞાપરિશોધિતાઃ સાદરનિરન્તરદીર્ઘકાલમભ્યસ્યમાનાઃ પ્રકર્ષપર્યન્તમુપગચ્છન્તઃ અવિદ્યાપ્રવર્તિતસકલવિકલ્પજાલમલરહિતં ક્લેશજ્ઞેયાવરણવિનિર્મુક્તમુભયનૈરાત્મ્યાધિગમસ્વભાવં સર્વસ્વપરહિતસંપદાધારભૂતં પરમાર્થતત્ત્વાત્મકં તથાગતધર્મકાયમભિનિર્વર્તયન્તીતિ પ્રજ્ઞાપ્રધાના દાનાદયો ગુણા ઉચ્યન્તે ॥
ન ચૈતદ્વક્તવ્યમ્- યદિ પ્રજ્ઞા પ્રધાનં દાનાદીનામ્, સૈવ કેવલા સંબોધિસાધનમસ્તુ, કિમપરૈર્દાનાદિભિરિતિ । તદન્યેષામુપયોગસ્ય વર્ણિતત્વાત્, કેવલં નેત્રવિકલા ઇવ દાનાદયઃ પ્રજ્ઞાનેતૃકા એવ યથાભિમતાં સૌગતીં ભૂમિમભિસરન્તીતિ પ્રજ્ઞોપનાયકા ઉચ્યન્તે, ન તુ પ્રજ્ઞૈવ કેવલા સમ્યક્સંબોધિસાધનમ્ । તસ્માદ્દાનાદિપરિકરઃ પ્રજ્ઞાર્થઃ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
સર્વકલ્પનાવિરહાત્ સમારોપાપવાદાન્તદ્વયમૌનાત્ અશૈક્ષકાયવાઙ્મનઃકર્મલક્ષણમૌનત્રયયોગાદ્વા મુનિર્બુદ્ધો ભગવાન્ । ત્રિદુઃખતાદુઃખિતસર્વજગત્પરિત્રાણાધ્યાશયો જગૌ જગાદ । ઉક્તવાનિત્યર્થઃ । આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાદિસૂત્રાન્તેષુ પ્રજ્ઞાર્થમુક્તવાન્ ક્રમેણ દાનાદિપરિકરમ્ । યથોક્તમાર્યશતસાહસ્રયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્-
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સૂર્યમણ્ડલં ચન્દ્રમણ્ડલં ચ ચતુર્ષુ દ્વીપેષુ કર્મ કરોતિ, ચતુરશ્ચ દ્વીપાનનુગચ્છતિ અનુપરિવર્તતે, એવમેવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પઞ્ચસુ પારમિતાસુ કર્મ કરોતિ, પઞ્ચ પારમિતા અનુગચ્છતિ, અનુપરિવર્તતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાત્ પઞ્ચ પારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં ન લભન્તે । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજા ચક્રવર્તી વિરહિતઃ સપ્તભી રત્નૈ શ્ચક્રવર્તિનામધેયં ન લભતે, એવમેવ સુભૂતે પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાન્ન પારમિતાનામધેયં લભન્તે । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યાઃ કાશ્ચન કુનદ્યઃ, સર્વાસ્તા યેન ગઙ્ગા મહાનદી તેનાનુગચ્છન્તિ । તા ગઙ્ગયા મહાનદ્યા સાર્ધં મહાસમુદ્રમનુગચ્છન્તિ, એવમેવ સુભૂતે પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતા યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેનાનુગચ્છન્તિ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
પુનશ્ચોક્તમ્-
ઇયં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં દાનપારમિતામભિભવતિ, શીલપારમિતામભિભવતિ, ક્ષાન્તિપારમિતામભિભવતિ, [વીર્યપારમિતામભિભવતિ,] ધ્યાનપારમિતામભિભવતિ । તદ્યથાપિ નામ કૌશિક જાત્યન્ધાનાં શતં વા સહસ્રં વા અપરિણાયકાનામભવ્યં માર્ગાવતરણાય, કુતઃ પુનર્નગરાનુપ્રવેશાય, એવમેવ કૌશિક અચક્ષુષ્કાઃ પઞ્ચ પારમિતા જાત્યન્ધભૂતા ભવન્તિ વિના પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિણાયકાઃ, વિના પ્રજ્ઞાપારમિતયા અભવ્યા બોધિમાર્ગાવતરણાય, કુત એવ સર્વાકારજ્ઞતાનગરાનુપ્રવેશાય । યદા પુનઃ કૌશિક પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતા ભવન્તિ, તદા એતાઃ પઞ્ચ પારમિતાઃ સચક્ષુષ્કા ભવન્તિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતાશ્ચૈતાઃ પઞ્ચ પારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
એવમન્યત્રાપિ યથાસૂત્રમવગન્તવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
સર્વપારમિતાભિસ્ત્વં નિર્મલાભિરનિન્દિતે ।
ચન્દ્રલેખેવ તારાભિરનુયાતાસિ સર્વદા ॥
ઇતિ ॥ [પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્તવ-8]
અથવા- ઇમમિતિ સમનન્તરપ્રક્રાન્તરૂપં શમથાત્મકં પ્રબન્ધમ્ । પરિકરમિતિ પ્રજ્ઞાસમુત્થાપકતયા તત્કારણસંદોહં પીઠિકાબન્ધં ચ । પ્રજ્ઞાર્થમિતિ પ્રજ્ઞૈવ પૂર્વોક્તા અર્થઃ પ્રયોજનં સાધ્યતયા યસ્ય તમ્ । શમથપરિશોધિતચિત્તસંતાને પ્રજ્ઞાયાઃ પ્રાદુર્ભાવાત્ સુપ્રશોધિતક્ષેત્રે સસ્યનિષ્પત્તિવત્ । યથોક્તં શિક્શાસમુચ્ચયે-
કિં પુનરસ્ય શમથસ્ય માહાત્મ્યમ્? યથાભૂતજ્ઞાનજનનશક્તિઃ ।
યસ્માત્-
સમાહિતો યથાભૂતં જાનાતીત્યુક્તવાન્ મુનિઃ ।
ઇતિ ॥ [શિક્ષાસમુચ્ચયકારિકા-9]
એતદપિ ધર્મસંગીતાવુક્તમ્-
સમાહિતચેતસો યથાભૂતદર્શનં ભવતિ । યથાભૂતદર્શિનો બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષુ મહાકરુણા પ્રવર્તતે । ઇદં મયા સમાધિમુખં સર્વસત્ત્વાનાં નિષ્પાદયિતવ્યમ્ । સ તયા મહાકરુણયા સંચોદ્યમાનો ઽધિશીલમધિચિત્તમધિપ્રજ્ઞં ચ શિક્ષાઃ પરિપૂર્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
હિરિતિ યસ્માત્ પ્રજ્ઞાર્થં દાનાદિપરિકરં શમથાત્મકપરિકરં વા મુનિર્જગૌ, તસ્માદુત્પાદયેત્ પ્રજ્ઞામિતિ યોજનીયમ્ । ઉત્પાદયેદિતિ નિષ્પાદયેત્ સાક્ષાત્કુર્યાત્ ભાવયેત સેવયેત્ બહુલીકુર્યાદ્વા ॥

સા ચ પ્રજ્ઞા દ્વિવિધાહેતુભૂતા ફલભૂતા ચ । હેતુભૂતાપિ દ્વિવિધા અધિમુક્તિચરિતસ્ય ચ ભૂમિપ્રવિષ્ટસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્ય । ફલભૂતા તુ સર્વાકારવરોપેતા સર્વધર્મશૂન્યતાધિગમસ્વભાવા ( બ્ચ્પ્ 170 ) અનિમિત્તયોગેન । તત્ર પ્રથમતો હેતુભૂતા શ્રુતચિન્તાભાવનામયી ક્રમેણ અભ્યાસાદ્ભૂમિપ્રવિષ્ટસ્ય પ્રજ્ઞાં નિર્વર્તયતિ । સા ચ અપરાપરભૂમિપ્રતિલમ્ભયોગેન પ્રકર્ષમભિવર્ધયન્તી યાવદુભયાવરણવિગમાત્ સકલકલ્પનાજાલવિગતબુદ્ધત્વસ્વભાવપ્રજ્ઞાં નિષ્પાદયતિ । અત એવાહદુઃખનિવૃત્તિકાઙ્ક્ષયેતિ । દુઃખસ્ય પઞ્ચગતિસંગૃહીતસત્ત્વરાશિગતસ્ય સ્વાત્મગતસ્ય ચ સાંસારિકસ્ય જાતિવ્યાધિજરામરણસ્વભાવસ્ય પ્રિયવિપ્રયોગાપ્રિયસંપ્રયોગપર્યેષ્યમાણલાભવિઘાત લક્ષણસ્ય, સંક્ષેપતઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાત્મકસ્ય ચ, નિવૃત્તિઃ નિર્વાણમ્ ઉપશમઃ । પુનરનુત્પત્તિધર્મકતયા આત્યન્તિકસમુચ્છેદ ઇત્યર્થઃ । તસ્યાઃ કાઙ્ક્ષયા અભિલાષેણ । છન્દેનેતિ યાવત્ । તથાહિ વિપર્યાસસંજ્ઞિનો ઽસત્સત્ત્વસમારોપાભિનિવેશવશાદાત્માત્મીયગ્રહપ્રવૃત્તેરયોનિશોમનસિકારપ્રસૂતો રાગાદિક્લેશગણઃ સમુપજાયતે, તસ્માત્ કર્મ, તતો જન્મ, તતશ્ચ વ્યાધિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાશ્ચ પ્રજાયન્તે । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । તદેવમનુલોમાકારં પ્રતીત્યસમુત્પાદં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા વ્યવલોકયતઃ, પુનસ્તમેવ નિરાત્મકમસ્વામિકં માયામરીચિગન્ધર્વનગરસ્વપ્નપ્રતિબિમ્બાદિસમાનાકારતયા પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવં પશ્યતો યથાભૂતપરિજ્ઞાનાત્તદ્વિપક્ષાત્મકતયા મોહસ્વભાવમવિદ્યાભવાઙ્ગં નિવર્તતે, અવિદ્યાનિરોધાત્તત્પ્રત્યયાઃ સંસ્કારા નિરુધ્યન્તે । એવં પૂર્વપૂર્વસ્ય કારણભૂતસ્ય નિરોધાદુત્તરોત્તરકાર્યભૂતસ્ય નિરોધો વેદિતવ્યઃ । યાવજ્જાતિનિરોધાજ્જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાશ્ચ નિરુધ્યન્તે । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતિ । તત્ર અવિદ્યા તૃષ્ણોપાદાનં ચ ક્લેશવર્ત્મનો વ્યવચ્છેદઃ । સંસ્કારા ભવશ્ચ કર્મવર્ત્મનો વ્યવચ્છેદઃ । પરિશિષ્ટાન્યઙ્ગાનિ દુઃખવર્ત્મનો વ્યવચ્છેદઃ । પૂર્વાન્તાપરાન્તનિરોધો નિરોધવર્ત્મનો વ્યવચ્છેદઃ । એવમેવ ત્રિવર્ત્મ નિરાત્મકમ્ આત્માત્મીયરહિતં સંભવતિ ચ સંભવયોગેન, વિભવતિ ચ વિભવયોગેન, સ્વભાવાન્નડકલાપસદૃશ ઇતિ । એતચ્ચ ઉત્તરત્ર વિસ્તરેણ યુક્તયાગમાભ્યાં પ્રતિપાદયિષ્યતે ॥
તદેવં પ્રજ્ઞયા સ્વપ્નમાયાદિસ્વભાવં સંસ્કૃતં પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવતયા પ્રતિપત્તેઃ પરમાર્થાધિગમાત્ સવાસનનિઃશેષદોષરાશિવિનિવૃત્તિર્ભવતીતિ સર્વદુઃખોપશમહેતુઃ પ્રજ્ઞા ઉપપદ્યતે ॥
યથા ચ યુક્ત્યાગમાભ્યાં વિચારયતઃ અવિપરીતવસ્તુતત્ત્વપ્રવિચયઃ સમુપજાયતે, તદુપદર્શયિતું સત્યદ્વયવ્યવસ્થામાહ સંવૃતિરિત્યાદિ-
સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ સત્યદ્વયમિદં મતમ્ ।
બુદ્ધેરગોચરસ્તત્ત્વં બુદ્ધિઃ સંવૃતિરુચ્યતે

સંવ્રિયતે આવ્રિયતે યથાભૂતપરિજ્ઞાનં સ્વભાવાવરણાદાવૃતપ્રકાશનાચ્ચ અનયેતિ સંવૃતિઃ । અવિદ્યા મોહો વિપર્યાસ ઇતિ પર્યાયાઃ । અવિદ્યા હિ અસત્પદાર્થસ્વરૂપારોપિકા સ્વભાવદર્શનાવરણાત્મિકા ચ સતી સંવૃતિરુપપદ્યતે । યદુક્તમાર્યશાલિસ્તમ્બસૂત્રે-
પુનરપરમ્- તત્ત્વે ઽપ્રતિપત્તિઃ મિથ્યાપ્રતિપત્તિઃ, અજ્ઞાનમવિદ્યા । ઇતિ ।
ઉક્તં ચ-
અભૂતં ખ્યાપયત્યર્થં ભૂતમાવૃત્ય વર્તતે ।
અવિદ્યા જાયમાનૈવ કામલાતઙ્કવૃત્તિવત્ ॥
ઇતિ ।
તદુપદર્શિતં ચ પ્રતીત્યસમુત્પન્નં વસ્તુરૂપં સંવૃતિરુચ્યતે । તદેવ લોકસંવૃતિસત્યમિત્યમિધીયતે લોકસ્યૈવ સંવૃત્યા તત્ સત્યમિતિ કૃત્વા । યદુક્તમ્-
મોહઃ સ્વભાવાવરણાદિ સંવૃતિઃ સત્યં તયા ખ્યાતિ યદેવ કૃત્રિમમ્ ।
જગાદ તત્સંવૃતિસત્યમિત્યસૌ મુનિઃ પદાર્થં કૃતકં ચ સંવૃતિમ્ ॥
ઇતિ । [મ. અ. 6.28]
સા ચ સંવૃતિર્દ્વિવિધા લોકત એવ, તથ્યસંવૃતિર્મિથ્યાસંવૃતિશ્ચેતિ । તથા હિ કિંચિત્ પ્રતીત્યજાતં નીલાદિકં વસ્તુરૂપમદોષવદિન્દ્રિયૈરૂપલબ્ધં લોકત એવ સત્યમ્, માયામરીચિપ્રતિબિમ્બાદ્વિષુ પ્રતીત્ય સમુપજાતમપિ દોષવદિન્દ્રિયોપલબ્ધં યથાસ્વં તીર્થિકસિદ્ધાન્તપરિકલ્પિતં ચ લોકત એવ મિથ્યા । તદુક્તમ્-
વિનોપઘાતેન યદિન્દ્રિયાણાં ષણ્ણામપિ ગ્રાહ્યમવૈતિ લોકઃ ।
સત્યં હિ તલ્લોકત એવં શેષં વિકલ્પિતં લોકત એવ મિથ્યા ॥
ઇતિ । [મ. અ. 6.25]
એતત્તદુભયમપિ સમ્યગ્દૃશામાર્યાણાં મૃષા, પરમાર્થદશાયાં સંવૃતિસત્યાલીકત્વાત્ । એતત્ સમનન્તરમેવ ઉપપત્ત્યા પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । તસ્માદવિદ્યાવતાં વસ્તુસ્વભાવો ન પ્રતિભાસતે ઇતિ ॥
પરમઃ ઉત્તમઃ અર્થઃ પરમાર્થઃ, અકૃત્રિમં વસ્તુરૂપમ્, યદધિગમાત્ સર્વાવૃતિવાસનાનુ સંધિક્લેશપ્રહાણં ભવતિ । સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવતા, શૂન્યતા, તથતા, ભૂતકોટિઃ, ધર્મધાતુરિત્યાદિપર્યાયાઃ । સર્વસ્ય હિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નસ્ય પદાર્થસ્ય નિઃસ્વભાવતા પારમાર્થિકં રૂપમ્, યથાપ્રતિભાસં સાંવૃતસ્યાનુપપન્નત્વાત્ । તથા હિ- ન તાવત્ યથાપરિદૃશ્યમાનરૂપેણ સત્સ્વભાવો ભાવઃ, તસ્ય ઉત્તરકાલમનવસ્થાનાત્, સ્વભાવસ્ય ચ સર્વદા અનાગન્તુકતયા અવિચલિતરૂપત્વાત્ । યો હિ યસ્ય સ્વભાવઃ, સ કથં કદાચિદપિ નિવર્તેત? અન્યથા તસ્ય સ્વભાવતાહાનિપ્રસઙ્ગાન્નિઃસ્વભાવતૈવ સ્યાત્ । નાપિ સ ઉત્પદ્યમાનઃ સત્સ્વભાવરૂપેણ કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનો વા ક્વચિત્ સંનિચયં ગચ્છતિ, અપિ તુ હેતુપ્રત્યયસામગ્રીં પ્રતીત્ય માયાવદુત્પદ્યતે, તદ્વૈકલ્યતો નિરુધ્યતે ચ । હેતુપ્રત્યયસામગ્રીં પ્રતીત્ય જાતસ્ય પરાયત્તાત્મલાભસ્યપ્રતિબિમ્બસ્યેવ ( બ્ચ્પ્ 172 ) કુતઃ સત્સ્વભાવતા? ન ચ કસ્યચિત્ પદાર્થસ્ય પરમાર્થતો હેતુપ્રત્યયસામગ્રીતઃ સમુત્પત્તિઃ સંભવતિ, તસ્યા અપિ અપરસામગ્રીજનિતાત્મતયા પરાયત્તાત્મલાભાયા નિઃસ્વભાવત્વાત્ । એવમન્યસ્યાઃ પૂર્વપૂર્વાયાઃ સ્વસ્વકારણસામગ્રીજન્યતયા નિઃસ્વભાવતા દ્રષ્ટવ્યા । ઇત્થં કારણાનુરૂપં કાર્યમિચ્છતા કથં નિઃસ્વભાવાત્ સસ્વભાવસ્યોત્પત્તિરભ્યુપેતવ્યા? યદ્વક્ષ્યતિ-
માયયા નિર્મિતં યચ્ચ હેતુભિર્યચ્ચ નિર્મિતમ્ ।
આયાતિ તત્કુતઃ કુત્ર યાતિ ચેતિ નિરૂપ્યતામ્ ॥
યદન્યસંનિધાનેન દૃષ્ટં ન તદભાવતઃ ।
પ્રતિબિમ્બસમે તસ્મિન્ કૃત્રિમે સત્યતા કથમ્ ॥
ઇતિ ।
ઉક્તં ચ-
યઃ પ્રત્યયૈર્જાયતિ સ હ્યજાતો ન તસ્ય ઉત્પાદુ સભાવતો ઽસ્તિ ।
યઃ પ્રત્યયાધીનુ સ શૂન્ય ઉક્તો યઃ શૂન્યતાં જાનતિ સો ઽપ્રમત્તઃ ॥
ઇતિ । [અનવતપ્તહ્રદાપસંક્રમણસૂત્રમ્]
ઇતિ શૂન્યેભ્ય એવ શૂન્યા ધર્માઃ પ્રભવન્તિ ધર્મેભ્ય ઇતિ ॥
ન ચ સ્વપરોભયરૂપહેતુનિબન્ધનમહેતુનિબન્ધનં વા ભાવસ્ય જન્મ અતિપેશલમુપપદ્યતે । તથા હિ આત્મસ્વરૂપં ભાવાનાં સ્વજન્મનિમિત્તં ભવેત્, નિષ્પન્નમનિષ્પન્નં વા ભવેત્ । ન તાવન્નિષ્પન્નસ્ય સતઃ સ્વાત્મનિ કારણતા, તસ્ય સર્વાત્મના સ્વયં નિષ્પન્નત્વાત્ ક્વ પુનરસ્ય વ્યાપારો ઽસ્તુ? ઉત્પાદ્યસ્ય પુનરસ્યાનિષ્પન્નસ્યાન્યસ્ય સ્વભાવસ્યાભાવાત્, એકસ્ય ચાસ્ય નિરંશત્વાત્ । ન ચ પશ્ચાદુત્પદ્યમાનસ્યાપરસ્ય તત્સ્વભાવતા યુક્તા, તન્નિષ્પત્તાવનિષ્પન્નસ્ય તત્સ્વભાવત્વાભાવાત્ । ઇતિ ન સ્વાત્મનો નિષ્પન્નાત્ કસ્યચિદુત્પત્તિરસ્તિ । ન ચાપિ સ્વતૌત્પત્તિપક્ષે પ્રાઙ્નિષ્પન્નં સ્વરૂપમિતરેતરાશ્રયદોષસઙ્ગાત્ કસ્યચિત્ સંભવતિ । નાપિ તદનિષ્પન્નસ્વભાવમાકાશકુશેશયસંકાશમશેષસામર્થ્યશૂન્યં સ્વનિષ્પત્તૌ હેતુભાવમુપગન્તુમર્હતિ, અન્યથા ખરવિષાણસ્યાપિ સ્વસ્વભાવજનકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ॥
નાપિ પરત ઇતિ પક્ષઃ, આદિત્યાદપિ અન્ધકારસ્ય, સર્વસ્માદ્વા સર્વસ્ય ઉત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્, જનકાજનકાભિમતયોર્વિવક્ષિતકાર્યાપેક્ષયા પરત્વાવિશેષાત્ । જન્યજનકૈકત્વૈકસંતતિપ્રતિનિયમો ઽપિ અનુત્પન્ને કાર્યે કાલ્પનિકતયા વસ્તુતો ન સંગચ્છતે । ન ચ અનાગતાવસ્થિતધર્માપેક્ષયા કાર્યાદિવ્યવહારો વાસ્તવઃ, અર્થસ્વભાવસદ્ભાવસ્ય નિરૂપયિષ્યમાણત્વાત્ । નાપિ બીજાવસ્થાસુ વિદ્યમાનાઙ્કુરાપેક્ષયા બીજસ્ય પરત્વમકાલ્પનિકમસ્તિ, કારણે કાર્યાસ્તિત્વસ્ય ( બ્ચ્પ્ 173 ) નિષેત્સ્યમાનત્વાત્ । યત્ર પરિદૃશ્યમાનમેવ રૂપં વિચારતો નાવતિષ્ઠતે, તત્ર અનાગતાદિષુ સંભાવિતસ્ય કા ચિન્તા?
નાપિ ઉભયત ઇતિ પક્ષઃ, પ્રત્યેકપક્ષોક્તસમુદિતદોષપ્રસઙ્ગાત્, કાર્યાનુત્પતૌ ચ ઉભયરૂપસ્ય હેતોઃ પરમાર્થતો ઽભાવાત્ । ઉત્પત્તૌ વા ન કિંચિજ્જનયિતવ્યમસ્તીતિ કુત્ર ઉભયરૂપસ્ય હેતોર્વ્યાપારઃ સ્યાત્?
નાપિ અહેતુત ઇતિ વિકલ્પઃ, યતો નાયં પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મતયા અહેતુત ઇતિ યુજ્યતે । અહેતુકત્વે હિ ભાવાનાં દેશકાલનિયમાભાવપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્, નિત્યં સત્ત્વાસત્ત્વપ્રસઙ્ગો વા । ઉપેયાર્થિનાં પ્રતિનિયતોપાયાનુષ્ઠાનં ચ ન સ્યાત્ । પ્રધાનેશ્વરાદીનાં કારણસ્ય પ્રતિષેત્સ્યમાનત્વાત્ । તન્ન અહેતુતો ભાવાઃ સ્વભાવં પ્રતિલભન્તે ॥
તસ્માન્ન સ્વપરોભયરૂપહેતુભ્ય ઉત્પદ્યન્તે સત્સ્વભાવા ભાવાઃ । તદુક્તમ્-
ન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યાં નાપ્યહેતુતઃ ।
ઉત્પન્ના જાતુ વિદ્યન્તે ભાવાઃ ક્વચન કેચન ॥
ઇતિ । [મ. શા.1.3]
એકાનેકસ્વભાવવિચારણયાપિ સર્વભાવાનાં સ્વભાવવિકલત્વાન્ન સત્સ્વભાવત્વમ્ । તસ્માત્ સ્વપ્નમાયાપ્રતિબિમ્બાદિવત્ ઇદંપ્રત્યયતામાત્રમેવ અવિચારમનોહરમસ્તુ । કિમિહ સર્વદુઃખહેતુના ભાવાભિનિવેશેન પ્રયોજનમ્? અતઃ ઇદમર્થસ્ય તત્ત્વમ્-
નિઃસ્વભાવા અમી ભાવાસ્તત્ત્વતઃ સ્વપરોદિતાઃ ।
એકાનેકસ્વભાવેન વિયોગાત્પ્રતિબિમ્બવત્ ॥
[મધ્યમકાલંકારકારિકા-1]
એવં નિઃસ્વભાવતૈવ સર્વભાવાનાં નિજં પારમાર્થિકં રૂપમવતિષ્ઠતે । તદેવ પ્રધાનપુરુષાર્થતયા પરમાર્થઃ ઉત્કૃષ્ટં પ્રયોજનમભિધીયતે ॥

અત્રાપિ નાભિનિવેષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા ભાવાભિનિવેશો વા શૂન્યતાભિનિવેશો વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ, ઉભયોરપિ કલ્પનાત્મકતયા સાંવૃતત્વાત્ । ન ચ અભાવસ્ય કલ્પિતસ્વભાવતયા કિંચિત્ સ્વરૂપમસ્તિ । ન ચ ભાવનિવૃત્તિરૂપો ઽભાવઃ, નિવૃત્તેર્નિઃસ્વભાવત્વાત્ । યદિ ચ ભાવસ્યૈવ કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ સ્યાત્, તદા તત્પ્રતિષેધાત્મા અભાવો ઽપિ સ્યાત્ । ભાવસ્ય તુ સ્વભાવો નાસ્તીતિ પ્રતિપાદિતમેવ । અતો ન ભાવનિવૃત્તિરૂપઃ અભાવો નામ કશ્ચિત્ । ન ચ ભાવાભાવયોરુક્તક્રમેણ અસત્ત્વે પ્રતિપાદિતે તદુભયસંકીર્ણાત્મતા સંભવતિ ઉભયપ્રતિષેધસ્વભાવતા વા, ભાવવિકલ્પસ્યૈવ સકલવિકલ્પનિબન્ધનત્વાત્ । તસ્મિન્નિરાકૃતે સર્વ એવ અમી એકપ્રહારેણ નિરસ્તા ભવન્તીતિ । તસ્માત્-
ન સન્નાસન્ન સદસન્ન ચાપ્યનુભયાત્મકમ્ ।
કિંચિદભિનિવેશવિષયતયા મન્તવ્યમ્ । તદુક્તમાર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્-
સુભૂતિરાહ- ઇહાયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વયાનિકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુપાયકુશલો રૂપં શૂન્યમિતિ પ્રજાનાતિ, સઙ્ગઃ । વેદનાં શૂન્યામિતિ સંજાનાતિ, સઙ્ગઃ । સંજ્ઞાં શૂન્યામિતિ સંજાનાતિ, સઙ્ગઃ । સંસ્કારાન્ શૂન્યાનિતિ સંજાનાતિ, સઙ્ગઃ । વિજ્ઞાનં શૂન્યમિતિ સંજાનાતિ, સઙ્ગઃ । એવં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિવ્હા કાયો મનઃ, યાવત્ સર્વધર્મશૂન્યતાં શૂન્યામિતિ સંજાનાતિ, સઙ્ગઃ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
ઉક્તં ચ-
સર્વસંકલ્પહાનાય શૂન્યતામૃતદેશના ।
યસ્ય(યશ્ચ) તસ્યામપિ ગ્રાહસ્ત્વયાસાવવસાદિતઃ ॥
ઇતિ । [ચતુઃસ્તવનિરુપમ-21]
ન સન્નાસન્ન સદસન્ન ચાપ્યનુભયાત્મકમ્ ।
ચતુષ્કોટિવિનિર્મુક્તં તત્ત્વં માધ્યમિકા વિદુઃ ॥
ઇતિ ।
એવં ચતુષ્કોટિવિનિર્મુક્તમાદિશાન્તમનુત્પન્નાનિરુદ્ધાનુચ્છેદાશાશ્વતાદિસ્વભાવતયા નિષ્પ્રપઞ્ચત્વાદાકાશવદાસઙ્ગાનામનાસ્પદમશેષં વિશ્વમુત્પશ્યામ ઇતિ ॥
સત્યદ્વયમિદં મતમિતિ । કિં તત્? સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચેતિ પશ્ચાદ્યોજનીયમ્ । ભૂતમિયં બ્રાહ્મણી, આવપનમિયં મુષ્ટિકેતિ યથા । સંવૃતિરેકં સત્યમવિપરીતમ્, પરમાર્થશ્ચ અપરં સત્યમિતિ । ચકારઃ સત્યતામાત્રેણ તુલ્યબલતાં સમુચ્ચિનોતિ । તત્ર સંવૃતિસત્યમવિતથં રૂપં લોકસ્ય, પરમાર્થસત્યં ચ સત્યમવિસંવાદકં તત્ત્વમાર્યાણામિતિ વિશેષઃ । ઇત્થં વિશેષોપદર્શનાર્થો ઽપિ યુક્તશ્ચકારઃ ॥
એતદુક્તં ભવતિ- સર્વ એવ અમી આધ્યાત્મિકા બાહ્યાશ્ચ ભાવાઃ સ્વભાવદ્વયમાબિભ્રતઃ સમુપજાયન્તે યદુત સાંવૃતં પારમાર્થિકં ચ । તત્રૈકમવિદ્યાતિમિરાવૃતબુદ્ધિલોચનાનામભૂતાર્થદર્શિનાં પૃથગ્જનાનાં મૃષાદર્શનવિષયતયા સમાદર્શિતાત્મસત્તાકમ્ । અન્યત્ પ્રવિચયાઞ્જનશલાકોદ્ધાતિતાવિદ્યાપટલસમ્યગ્જ્ઞાનનયનાનાં તત્ત્વવિદામાર્યાણાં સમ્યગ્દર્શનવિષયતયા ઉપસ્થિતસ્વરૂપમ્ । તદેતત્ સ્વભાવદ્વયં સર્વે પદાર્થા ધારયન્તિ । અનયોશ્ચ સ્વભાવયોર્મૃષાદૃશાં બાલિશાનાં યો વિષયઃ, તત્ સંવૃતિસત્યમ્ । યશ્ચ સમ્યગ્દૃશામધિગતતત્ત્વાનાં વિષયઃ, તત્ પરમાર્થસત્યમિતિ વ્યવસ્થા શાસ્ત્રવિદામ્ । યદાહ-
સમ્યગ્મૃષાદર્શનલબ્ધભાવં રૂપદ્વયં બિભ્રતિ સર્વભાવાઃ ।
સમ્યગ્દૃશાં યો વિષયઃ સ તત્ત્વં મૃષાદૃશાં સંવૃતિસત્યમુક્તમ્ ॥
ઇતિ ॥ [મ. અ.6.23]
ઇતિ દ્વયોઃ સમુદાયો દ્વયમિતિ યુજ્યતે । મતમિતિ સંમતમભિમતમ્ । કેષામ્? પ્રહીણાવરણધિયાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્, તન્માર્ગાનુયાયિનામાર્યશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં ચ । ઇદમેવ સત્યદ્વયં નાન્યત્ સત્યમસ્તીતિ અવધારણાર્થો ઽપિ યુજ્યતે ચકારઃ । તદુક્તમ્-
દ્વે સત્યે સમુપાશ્રિત્ય બુદ્ધાનાં ધર્મદેશના ।
લોકસંવૃતિસત્યં ચ સત્યં ચ પરમાર્થતઃ ॥
ઇતિ । [મ. શા.-24.8]
પિતાપુત્રસમાગમે ચોક્તમ્-
સત્ય ઇમે દુવિ લોકવિદૂનાં દિષ્ટ સ્વયં અશ્રુણિત્વ પરેષામ્ ।
સંવૃતિ યા ચ તથા પરમાર્થો સત્યુ ન સિધ્યતિ કિં ચ તૃતીયુ ॥
ઇતિ ।
નનુ ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગલક્ષણાનિ અભિધર્મે કથિતાનિ ભગવતા, તત્ કથં દ્વે એવ સત્યે ઇતિ? સત્યમ્, કિં તર્હિ વૈનેયજનાશયાનુશયવશાદેતે દ્વે એવ ચત્વારિ કૃત્વા કથિતાનિ (કથિતે?), અમીષાં દ્વયોરેવાન્તર્ભાવાત્ । તથા હિ દુઃખસમુદયમાર્ગસત્યાનિ સંવૃતિસ્વભાવતયા સંવૃતિસત્યે ઽન્તર્ભવન્તિ, નિરોધસત્યં તુ પરમાર્થસત્યે, ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ॥
સ્યાદેતત્- સંવૃતિરવિદ્યોપદર્શિતાત્મતયા અભૂતસમારોપસ્વરૂપત્વાદ્વિચારાત્ શતશો વિશીર્યમાણાપિ કથં સત્યમિતિ । એતદપિ સત્યમ્ । કિં તુ લોકાધ્યવસાયતઃ સંવૃતિસત્યમિત્યુચ્યતે । લોક એવ હિ સંવૃતિસત્યમિહ પ્રતિપન્નઃ । તદનુવૃત્ત્યા ભગવદ્ભિરપિ તથૈવ અનપેક્ષિતતત્ત્વાર્થિભિઃ સંવૃતિસત્યમુચ્યતે । અત એવ લોકસંવૃતિસત્યં ચેતિ શાસ્ત્રે ઽપિ વિશેષ ઉક્ત આચાર્યપાદૈઃ । વસ્તુતસ્તુ પરમાર્થ એવ એકં સત્યમ્, અતો ન કાચિત્ ક્ષતિરિતિ । યથોક્તં ભગવતા-
એકમેવ ભિક્ષવઃ પરમં સત્યં યદુત અપ્રમોષધર્મ નિર્વાણમ્, સર્વસંસ્કારાશ્ચ મૃષા મોષધર્માણઃ ॥
ઇતિ ॥
સત્યદ્વયમિદમુક્તમ્ । તત્ર અવિદ્યોપપ્લુતચેતસાં તત્સ્વભાવતયા સંવૃતિસત્યમિતિ પ્રતીતમ્ । પરમાર્થસત્યં તુ ન જ્ઞાયતે કીદૃક્ કિંસ્વભાવં કિંલક્ષણમિતિ । અતો વક્તવ્યં તત્સ્વરૂપમિત્યાહ બુદ્ધેરગોચરસ્તત્ત્વમિતિ । બુદ્ધેઃ સર્વજ્ઞાનાનામ્, સમતિક્રાન્તસર્વજ્ઞાનવિષયત્વાદગોચરઃ અવિષયઃ । કેનચિત્ પ્રકારેણ તત્ સર્વબુદ્ધિવિષયીકર્તું ન શક્યતે ઇતિ યાવત્ । ઇતિ કથં તત્સ્વરૂપં પ્રતિપાદયિતું શક્યમ્? તથા હિ સર્વપ્રપઞ્ચવિનિર્મુક્તસ્વભાવં પરમાર્થસત્યતત્ત્વમ્, અતઃ સર્વોપાધિશૂન્યત્વાત્ કથં કયાચિત્ કલ્પનયા પશ્યેત્? કલ્પનાસમતિક્રાન્તસ્વરૂપં ચ શબ્દાનામવિષયઃ । વિકલ્પજન્માનો હિ શબ્દા વિકલ્પધિયામવિષયે ન પ્રવર્તિતુમુત્સહન્તે । ( બ્ચ્પ્ 176 ) તસ્માત્ સકલવિકલ્પાભિલાપવિકલત્વાદનારોપિતમસાંવૃતમનભિલાપ્યં પરમાર્થતત્ત્વં કથમિવ પ્રતિપાદયિતું શક્યતે? તથાપિ ભાજનશ્રોતૃજનાનુગ્રહાર્થં પરિકલ્પમુપાદાય સંવૃત્યા નિદર્શનોપદર્શનેન કિંચિદભિધીયતે ॥
યથા તિમિરપ્રભાવાત્ તૈમિરિકઃ સર્વમાકાશદેશં કેશોણ્ડુકમણ્ડિતમિતસ્તતો મુખં વિક્ષિપન્નપિ પશ્યતિ । તથા કુર્વન્તમવેક્ષ્ય અતૈમિરિકઃ કિમયં કરોતીતિ તત્સમીપમુપસૃત્ય તદુપલબ્ધકેશપ્રણિહિતલોચનો ઽપિ ન કેશાકૃતિમુપલભતે, નાપિ તત્કેશાધિકરણાન્ ભાવાભાવાદિવિશેષાન્ પરિકલ્પયતિ । યદા પુનરસૌ તૈમિરિકઃ અતૈમિરિકાય સ્વાભિપ્રાયં પ્રકાશયતિ- કેશાનિહ પશ્યામીતિ, તદા તદ્વિકલ્પાપસારણાય તસ્મૈ યથાભૂતમસૌ બ્રવીતિ- નાત્ર કેશાઃ સન્તીતિ । તૈમિરિકોપલબ્ધાનુરોધેન પ્રતિષેધપરમેવ વચનમાહ । ન ચ તેન તથા પ્રતિપાદયતાપિ કસ્યચિત્ પ્રતિષેધઃ કૃતો ભવતિ વિધાનં વા । તચ્ચ કેશાનાં તત્ત્વં યદતૈમિરિકઃ પશ્યતિ, તન્ન તૈમિરિકઃ ॥

એવમવિદ્યાતિમિરોપઘાતાદતત્ત્વદૃશો બાલાઃ યદેતત્ સ્કન્ધધાત્વાયતનાદિસ્વરૂપમુપલભન્તે, તદેષાં સાંવૃતં રૂપમ્ । તાનેવ સ્કન્ધાદીન્ યેન સ્વભાવેન નિરસ્તસમસ્તાવિદ્યાવાસના બુદ્ધા ભગવન્તઃ પશ્યન્તિ અતૈમિરિકોપલબ્ધકેશદર્શનન્યાયેન, તદેષાં પરમાર્થસત્યમિતિ । યદાહ શાસ્ત્રવિત્-
વિકલ્પિતં યત્તિમિરપ્રભાવાત્ કેશાદિરૂપં વિતથં તદેવ ।
યેનાત્મના પશ્યતિ શુદ્ધદૃષ્ટિસ્તત્તત્ત્વમિત્યેવમિહાપ્યવેહિ ॥
ઇતિ । [મ્.અ. 6.29]
ઇતિ પરમાર્થતો ઽવાચ્યમપિ પરમાર્થતત્ત્વં દૃષ્ટાન્તદ્વારેણ સંવૃતિમુપાદાય કથંચિત્ કથિતમ્ । ન તુ તદશેષસાંવૃતવ્યવહારવિરહિતસ્વભાવં વસ્તુતો વક્તું શક્યતે ઇતિ । યદુક્તમ્-
અનક્ષરસ્ય ધર્મસ્ય શ્રુતિઃ કા દેશના ચ કા ।
શ્રૂયતે દેશ્યતે ચાર્થઃ સમારોપાદનક્ષરઃ ॥
ઇતિ ।
તસ્માદ્વયવહારસત્યે એવ સ્થિત્વા પરમાર્થો દેશ્યતે । પરમાર્થદેશનાવગમાચ્ચ પરમાર્થાધિગમો ભવતિ, તસ્યાસ્તદુપાયત્વાત્ । યદુક્તં શાસ્ત્રે-
વ્યવહારમનાગમ્ય પરમાર્થો ન દેશ્યતે ।
પરમાર્થમનાગમ્ય નિર્વાણં નાધિગમ્યતે ॥
ઇતિ । [મ. શા.-24.10]
એવં પરમાર્થદેશનોપાયભૂતા સંવૃતિઃ, પરમાર્થાધિગમશ્ચ ઉપેયભૂત ઇતિ । અન્યથા તસ્ય દેશયિતુમશક્યત્વાત્ । નનુ ચ તથાવિધમપિ તથાવિધબુદ્ધિવિષયઃ પરમાર્થતઃ કિં ન ભવતીત્યત્રાહ- બુદ્ધિઃ સંવૃતિરુચ્યતે ઇતિ । સર્વા હિ બુદ્ધિઃ આલમ્બનનિરાલમ્બનતયા વિકલ્પસ્વભાવા, વિકલ્પશ્ચ સર્વ એવ અવિદ્યાસ્વભાવઃ, અવસ્તુગ્રાહિત્વાત્ । યદાહ-
વિકલ્પઃ સ્વયમેવાયમવિદ્યારૂપતાં ગતઃ ।
ઇતિ
અવિદ્યા ચ સંવૃતિઃ । ઇતિ નૈવ કાચિદ્ બુદ્ધિઃ પારમાર્થિકરૂપગ્રાહિણી પરમાર્થતો યુજ્યતે । અન્યથા સાંવૃતબુદ્ધિગ્રાહ્યતયા પરમાર્થરૂપતૈવ તસ્ય હીયેત, પરમાર્થસ્ય વસ્તુતઃ સાંવૃતજ્ઞાનાવિષયત્વાત્ । તત્ર ચેદમુક્તં ભગવતા આર્યસત્યદ્વયાવતારે-
યદિ હિ દેવપુત્ર પરમાર્થતઃ પરમાર્થસત્યં કાયવાઙ્યનસાં વિષયતામુપગચ્છેત્, ન તત્ પરમાર્થસત્યમિતિ સંખ્યાં ગચ્છેત્, સંવૃતિસત્યમેવ તદ્ભવેત્ । અપિ તુ દેવપુત્ર પરમાર્થસત્યં સર્વવ્યવહારસમતિક્રાન્તમ્, નિર્વિશેષમ્, અસમુત્પન્નમનિરુદ્ધમ્, અભિધેયાભિધાનજ્ઞેયજ્ઞાનવિગતમ્, યાવત્ સર્વાકારવરોપેતસર્વજ્ઞજ્ઞાનવિષયભાવસમતિક્રાન્તં પરમાર્થસત્યમિતિ વિસ્તરઃ ॥
અત એવ તદવિષયઃ સર્વકલ્પનાનાં યદ્ભાવાભાવસ્વપરભાવસત્યાસત્યશાશ્વતોચ્છેદનિત્યાનિત્યસુખદુઃખશુચ્યશુચ્યાત્માનાત્મશૂન્યાશૂન્યલક્ષ્યલક્ષણૈકત્વાન્યત્વોત્પાદનિરોધાદયો વિશેષાસ્તત્ત્વસ્ય ન સંભવન્તિ, અમીષાં સાંવૃતધર્મત્વાત્ । એતદુક્તં ભગવતા પિતાપુત્રસમાગમે-
એતાવચ્ચૈવ જ્ઞેયમ્- યદુત સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ । તચ્ચ ભગવતા શૂન્યતઃ સુદૃષ્ટં સુવિદિતં સુસાક્ષાત્કૃતમ્ । તેન સર્વજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે । તત્ર સંવૃતિર્લોકપ્રચારતસ્તથાગતેન દૃષ્ટા । યઃ પુનઃ પરમાર્થઃ, સો ઽનભિલાપ્યઃ, અનાજ્ઞેયઃ, અપરિજ્ઞેયઃ, અવિજ્ઞેયઃ, અદેશિતઃ, અપ્રકાશિતઃ, યાવદક્રિયઃ, અકરણઃ, યાવન્ન લાભો નાલભો ન સુખં ન દુઃખં ન યશો નાયશો ન રૂપં નારૂપમિત્યાદિ ॥
ઇતિ પ્રત્યસ્તમિતસમસ્તસાંવૃતવસ્તુવિશેષમશેષોપાધિવિવિક્તમુક્તમનન્તવસ્તુવિસ્તરવ્યાપિજ્ઞાનાલોકાવભાસિતાન્તરાત્મના ભગવતા પરમાર્થસત્યમિતિ । તદેતદાર્યાણામેવ સ્વસંવિદિત સ્વભાવતયા પ્રત્યાત્મવેદ્યમ્ । અતસ્તદેવાત્ર પ્રમાણમ્ । સંવૃતિસત્યં તુ લોકવ્યવહારમાશ્રિત્ય પ્રકાશિતમ્ । તદેવં યથાવદ્વિભાગતઃ સત્યદ્વયપરિજ્ઞાનાદવિપરીતો ધર્મપ્રવિચય ઉપજાયતે ॥
એવં સંવૃતિપરમાર્થભેદેન દ્વિવિધં સત્યં વ્યવસ્થાપ્ય તદધિકૃતશ્ચ લોકો ઽપિ દ્વિવિધ એવેત્યુપદર્શયન્નાહ- તત્ર લોકે ઇત્યાદિ-
તત્ર લોકો દ્વિધા દૃષ્ટો યોગી પ્રાકૃતકસ્તથા ।
તત્ર પ્રાકૃતકો લોકો યોગિલોકેન બાધ્યતે

તત્ર તયોઃ સંવૃત્તિપરમાર્થસત્યયોરધિકૃતઃ વ્યવસ્થિતઃ । તત્સત્યપ્રતિપત્તેતિ યાવત્ । લોકો જનઃ । દ્વિધા દ્વિપ્રકારઃ સંવૃતિપરમાર્થસત્યવેદી । લોક ઇતિ સમુદાયવચનમ્, તેન ( બ્ચ્પ્ 178 ) રાશિદ્વયમિત્યર્થઃ । દૃષ્ટ ઇતિ પ્રતિપન્નઃ, યુક્તેરાગમાચ્ચ । કથં કૃત્વા દ્વિધેત્યાહ- યોગી પ્રાકૃતકસ્તથેતિ । યોગઃ સમાધિઃ સર્વધર્માનુપલમ્ભલક્ષણઃ, સો ઽસ્યાસ્તીતિ યોગી લોક ઇત્યેકઃ પ્રકારો રાશિઃ । તથા પ્રકૃતિઃ સંસારપ્રવૃત્તેઃ કારણમવિદ્યા તૃષ્ણા, તસ્યા જાત ઇતિ પ્રાકૃતઃ । પ્રાકૃત એવ પ્રાકૃતકો લોક ઇતિ દ્વિતીયઃ । તત્ર યોગી પ્રધાનતત્ત્વમવિપરીતં પશ્યતિ, પ્રાકૃતકશ્ચ વિપર્યસ્તં વસ્તુતત્ત્વં પશ્યતિ ભ્રાન્તત્વાત્ ॥
સ્યાદેતત્- ઉભયોરપિ યથાસ્વં તત્ત્વદર્શિત્વાત્ કતરઃ પુનરનયોર્ભ્રાન્તિમાનસ્તુ ય એવાન્યતરેણ બાધ્યતે? કઃ પુનરનયોઃ કેન બાધ્યત ઇત્યાહ- તત્રેત્યાદિ । તત્રેતિ સપ્તમ્યા સમુદાયનિર્દેશઃ, નિર્ધારણે ચ સપ્તમી । તત્ર તયોર્યોગિપ્રાકૃતકયોર્લોકયોર્મધ્યે પ્રાકૃતકો લોકઃ પ્રાકૃતકત્વજાત્યા સમુદાયાન્નિર્ધાર્યતે, નિર્ધાર્ય ચ બાધ્યતે, ઇતિ બાધનં વિધીયતે । કેનેત્યપેક્ષાયામાહ- યોગિલોકેનેતિ । યોગી એવ લોકઃ યોગિલોકઃ, તેન બાધ્યતે ઇતિ વિપર્યસ્તમતિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । કથમ્? ધીવિશેષેણેતિ યોજનીયમ્ । ન તુ યોગી પ્રાકૃતકેન બાધ્યતે ॥
ઇદમિહાભિમતમ્- યથા વિભ્રમાહિતસદ્ભાવં તિમિરોપહતચક્ષુષઃ અસદ્ભૂતકેશોણ્ડુકાદિદર્શિનો જ્ઞાનં યથાવસ્થિતવસ્તુતત્ત્વગ્રાહિણો ઽતૈમિરિકજ્ઞાનેન બાધ્યતે, ન તથા તૈમિરિકજ્ઞાનેન અતૈમિરિકજ્ઞાનં બાધ્યતે, એવમવિદ્યામલતિમિરદૂષિતબુદ્ધિચક્ષુષો વિપરીતવસ્તુસ્વરૂપગ્રાહિણઃ પ્રાકૃતકસ્ય જ્ઞાનં પ્રજ્ઞાસલિલક્ષાલિતવિગતમલાનાસ્રવજ્ઞાનચક્ષુષઃ ભાવનિજતત્ત્વવેદિનઃ યોગિલોકસ્ય જ્ઞાનેન બાધ્યતે, ન પુનરિતરજ્ઞાનેન યોગિજ્ઞાનમિતિ । તથા ચોક્તમ્-
ન બાધતે જ્ઞાનમતૈમિરાણાં યથોપલબ્ધં તિમિરેક્ષણાનામ્ ।
તથામલજ્ઞાનતિરસ્કૃતાનાં ધિયાસ્તિ બાધા ન ધિયો ઽમલાયાઃ ॥
ઇતિ ॥ [મ. અ.-6. 27]
તસ્માત્ પ્રાકૃતકજ્ઞાનમેવ ભ્રાન્તમિતિ બાધ્યતે ॥
અથ કિં પ્રાકૃતા એવ બાધ્યન્તે યોગિભિઃ, ઉત યોગિનો ઽપીત્યાહ- બાધ્યન્ત ઇત્યાદિ-
બાધ્યન્તે ધીવિશેષેણ યોગિનો ઽપ્યુત્તરોત્તરૈઃ ।
યોગિનો ઽપિ યોગિભિરપરાપરૈર્બાધ્યન્તે । ન કેવલં પ્રાકૃતકા ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ । કિંભૂતૈઃ? ઉત્તરોત્તરૈઃ । ઉત્તરે ચ ઉત્તરે ચ ઉત્તરોત્તરાઃ, તૈઃ । તારતમ્યભેદાવસ્થિતગુણવિશેષપ્રતિલમ્ભોત્કર્ષપ્રાપ્તૈઃ । અધિકાધિકૈરિત્યર્થઃ । તદપેક્ષયા અપચિતગુણા અધરાધરે બાધ્યન્તે, જ્ઞાનમાહાત્મ્યાદિભિરભિભૂયન્તે । કથમ્? ધીવિશેષેણેતિ । ધિયો જ્ઞાનસ્ય પ્રજ્ઞાયા વિશેષઃ તત્તદાવરણવિગમાત્ પ્રકર્ષઃ, તેન । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । ધ્યાનસમાધિસમાપત્ત્યાદિવિશેષેણાપિ । તથા હિ- પ્રમુદિતાખ્યપ્રથમભૂમિલાભિનો બોધિસત્ત્વસ્ય જ્ઞાનાદિગુણાપેક્ષયા તદુત્તરવિમલાભિધાનદ્વિતીયભૂમિલાભિનો બોધિસત્ત્વસ્ય જ્ઞાનપ્રભાવાદયો ગુણા વિશિષ્યન્તે । એવમન્યેષામપિ ( બ્ચ્પ્ 179 ) ઉત્તરોત્તરભૂમિલાભિનાં વેદિતવ્યમ્ । તથા પ્રથમધ્યાનાદિલાભિનામપિ ઉત્તરોત્તરૈર્બાધનં યોજનીમ્, યાવત્ સાસ્રવાણામનાસ્રવૈરિતિ ॥
સ્યાદેતત્- સત્યપિ યોગિનાં ધિયો વિશેષે પ્રાકૃતજ્ઞાનં ભ્રાન્તમિતિ કથમવગમયિતું શક્યત ઇત્યાહ દૃષ્ટાન્તેનોભયેષ્ટેનેતિ-
દૃષ્ટાન્તેનોભયેષ્ટેન કાર્યાર્થમવિચારતઃ

ઉભયેષાં યોગિપ્રાકૃતકાનામિષ્ટઃ અભિમતઃ, તેન દૃષ્ટાન્તેન નિદર્શનેન । ય એષ સૂત્રેષુ ભગવતા માયામરીચિગન્ધર્વનગરપ્રતિબિમ્બાદિરુક્તો દૃષ્ટાન્તઃ, સ ચ ઉભયેષામપિ નિઃસ્વભાવતયા પ્રસિદ્ધઃ । તત્સાધર્મ્યેણ સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવત્વપ્રતિપાદનાત્ । તથા હિ- યે તાવત્ સર્વજનપ્રતિપન્નસ્વરૂપા રૂપાદયઃ, તે યોગિનામેવ પરમાર્થસત્યાધિગમાન્નિઃસ્વભાવતયા સિદ્ધાઃ । યે પુનરિમે સ્વપ્નમાયાદિષુ ઉપલબ્ધાઃ, તે પ્રાકૃતકાનામપિ । અતસ્તત્ર ઉભયોરપિ વિપ્રતિપત્તેરભાવાત્ દૃષ્ટાન્તધર્મતા ન વિહન્યતે । યેષાં તુ મીમાંસકાદીનાં દેશકાલાન્યથાત્મકં વસ્તુ એવ તત્તથા પ્રતિભાસતે ઇતિ મતમ્, તે ઽન્યત્ર નિરાકૃતા ઇતિ ન તન્મતમિહ નિરસ્યતે । યે તુ સ્વયૂથ્યાઃ ચિત્તમેવ વસ્તુસત્ સ્વપ્નાદિષુ તથા પ્રતિભાસતે ઇતિ મન્યન્તે, તે ઽપિ યથાવસરમગ્રતઃ [9.17-18] સ્વસંવેદનનિરાકરણાન્નિરાકરિષ્યન્તે । યુક્તિસિદ્ધમપિ ઉભયસિદ્ધમેવ । અતસ્તેન દૃષ્ટાન્તેન વિપરીતવસ્તુસ્વરૂપગ્રાહિતયા પ્રાકૃતકજ્ઞાનં ભ્રાન્તમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । એવં યોગિનામપિ યથાસંભવં વક્તવ્યમ્ ॥
નનુ યદિ નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવા ઇતિ વસ્તુતત્ત્વમ્, કથં તર્હિ સર્વસત્ત્વસમુદ્ધરણાશયેન દાનાદિષુ સંભારપરિપૂરણાર્થં તત્ત્વવેદિનામપિ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રવૃત્તિઃ? તેષામપિ નિઃસ્વભાવત્વાત્, ઇત્યત આહ- કાર્યાર્થમવિચારતઃ ઇતિ । કાર્યં સાધ્યમ્, ઉપાદેયમ્ । ફલમુચ્યતે । તદર્થં તન્નિમિત્તમ્ । અવિચારતઃ અવિચારેણૈવ તદ્ધેતૌ પ્રવર્તનાત્ । તથાભૂતેષ્વપિ તત્ર ઇદંપ્રત્યયતાનિયમસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ન હેતુફલભાવસ્ય વિરોધઃ । એતદુક્તં ભવતિ- યદ્યપિ માયાદિસ્વભાવતયા નિઃસ્વભાવા દાનાદયઃ, તથાપિ ત્રિકોટિપરિશુદ્ધ્યા સાદરાદિયોગેન અભ્યસ્યમાનાઃ તથાભૂતા અપિ પરમાર્થાધિગમાય હેતુભાવમાપદ્યન્તે, તેષાં તદુપાયત્વાત્, પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ચ અચિન્ત્યત્વાત્ । એતાદૃશાદેવ હેતોરેતાદૃશં ફલમધિગમ્યતે, તસ્ય તદુપેયત્વાત્ । તદુક્તમ્-
ઉપાયભૂતં વ્યવહારસત્યમુપેયભૂતં પરમાર્થસત્યમ્ ।
ઇતિ । [મ. અ.-6.80]
અવશ્યં ચૈતદેવમ્ । અન્યથા માર્ગાભ્યાસતઃ સમલાવસ્થાયા નિર્મલાવસ્થા, સવિકલ્પાવસ્થાયા નિર્વિકલ્પાવસ્થા કથમુત્પદ્યેત? તસ્યાઃ પરમાર્થતસ્તત્સ્વભાવત્વાત્ । અન્યત્રાપિ સમાનમેતત્ । સર્વધર્માણાં પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વાત્ હેત્વનુરૂપં ચ સર્વત્ર ફલમિષ્યતે । અતઃ સાંવૃતાદપિ નિઃસ્વભાવાદ્ધેતોઃ નિઃસ્વભાવતાધિગમ એવ ફલમ્, કથમન્યથા સંસ્કૃતાદપિ ( બ્ચ્પ્ 180 ) માર્ગાદંસંસ્કૃતં નિર્વાણમવાપ્યેત? ઇતિ દાનાદયો વસ્તુતો નિઃસ્વભાવા અપિ પરમાર્થતત્ત્વાધિગમાય સર્વસત્ત્વેષુ કરુણાયમાનૈર્બોધિસત્ત્વૈરુપાદીયન્તે, અન્યથા પરમાર્થાધિગમાયોગાત્ । તતો દાનાદિષુ પ્રવૃત્તિરનિવારિતા । એવમિષ્ટાનિષ્ટફલપ્રાપ્તિપરિહારાર્થિનાં કુશલાકુશલયોઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી વક્તવ્યે । એતત્ પુનઃ પશ્ચાદ્વયક્તીકરિષ્યતે ॥
સ્યાદેતત્- યદેતન્માયાદિસમાનસ્વભાવં વસ્તુરૂપં યોગિનઃ પ્રતિપદ્યન્તે, તદેવ યદિ પ્રાકૃતકો ઽપિ જનઃ પ્રતિપદ્યતે, ક્વ તર્હિ વિપ્રતિપત્તિરસ્તીત્યાહ લોકેનેત્યાદિ-
લોકેન ભાવા દૃશ્યન્તે કલ્પ્યન્તે ચાપિ તત્ત્વતઃ ।
ન તુ માયાવદિત્યત્ર વિવાદો યોગિલોકયોઃ

લોકેન પ્રાકૃતકજનેન । હેતુપ્રત્યયં પ્રતીત્ય ભવન્તિ સ્વરૂપં લભન્તે ઇતિ ભાવાઃ । ન પુનઃ પારમાર્થિકં રૂપં નિજમેષામસ્તિ, ઇતિ ભાવશબ્દેન નિઃસ્વભાવતાભિધાનં પ્રતીયતે । સત્સ્વરૂપેણ ન કેવલં દૃશ્યન્તે કલ્પ્યન્તે ચાપિ તત્ત્વતઃ । યથાપ્રતીતસ્વભાવેનૈવ પરમાર્થતો ઽધ્યવસીયન્તે । અભિનિવિશ્યન્તે ઇતિ યાવત્ । યદેતદસ્મત્પ્રતીતિગોચરો વસ્તુરૂપમ્, તદ્વાસ્તવમેવે ત્યભિમનનાત્ । ન તુ માયાવત્, ન તુ પુનર્યથા યોગિના માયેવ માયાવત્ સ્વભાવશૂન્યા દૃશ્યન્તે, પરમાર્થતસ્તથા પ્રતીયન્તે, ઇત્યત્રાસ્મિન્ વિવાદો વિપ્રતિપત્તિર્યોગિલોકયોઃ યોગિના સહ લોકસ્યેત્યર્થઃ । તત્પ્રતિપન્ને વસ્તુત્તત્ત્વે લોકસ્યાપ્રતિપત્તેઃ લોકેન સહ વા યોગિનઃ, તત્પ્રતિપન્ને યોગિના યથાર્થતાપ્રતિષેધાત્ । અયમભિપ્રાયઃ- સર્વભાવાનાં સાંવૃતં પારમાર્થિકં ચેતિ રૂપદ્વયમસ્તિ, તત્ર યત્ સાંવૃતં તદેવ લોકેન પ્રતીયતે, યત્તુ પારમાર્થિકં તદ્ યોગિનેત્યુક્તમ્ । યથા માયાકારનિર્મિતહસ્ત્યાદિરૂપમેવ મન્ત્રાદિસામર્થ્યવિભ્રમિતલોચનો જનઃ પશ્યતિ, માયા કારસ્તુ તત્સ્વભાવાદિ નિજં તત્સ્વરૂપમ્, એવં યોગિલોકયોરપિ યથાયોગં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ॥
અથાપિ સ્યાત્- યદેતત્ સમસ્તજનસાધારણમર્થક્રિયાક્ષમં પ્રત્યક્ષપ્રમાણપ્રતીતં વસ્તુરૂપમ્, તત્ કથમપહ્રોતું શક્યત ઇતિ પરસ્ય હૃદયમાશઙ્કયાહ પ્રત્યક્ષમપીત્યાદિ-
પ્રત્યક્ષમપિ રૂપાદિ પ્રસિદ્ધયા ન પ્રમાણતઃ ।
યદપિ ચ પ્રત્યક્ષમભિધીયતે રૂપાદિ । આદિશબ્દેન શબ્દાદિ વેદનાદિ ગૃહ્યતે । તદપિ પ્રસિદ્ધયા રૂઢ્યા લોકપ્રવાદેન ન પ્રમાણતઃ । ન પ્રમાણેનાધિગતં સત્ પ્રત્યક્ષં રૂપાદીતિ સંબન્ધઃ । સાંવ્યવહારિકપ્રમાણત્વાત્ પ્રત્યક્ષાદીનામ્, તદધિગતં સાંવૃતમેવ રૂપાદિ । ન ચ લૌકિકપ્રમાણસમધિગમ્યં તાત્ત્વિકં રૂપમ્, સર્વજનાનાં તત્ત્વવેદિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । યદાહ-
ઇન્દ્રિયૈરુપલબ્ધં યત્તત્તત્ત્વેન ભવેદ્યદિ ।
જાતાસ્તત્ત્વવિદો બાલાસ્તત્ત્વજ્ઞાનેન કિં તદા ॥
ઇતિ । [ચતુઃ 3.18]
તસ્માત્ પ્રત્યક્ષમપિ ન પ્રમાણેનાધિગતમ્ ॥
રૂપાદિ તત્ત્વં પ્રત્યક્ષમપિ યદિ ન પ્રમાણાધિગતમ્, કથં તત્પ્રસિદ્ધિઃ? પ્રસિદ્ધિશ્ચેત્ કથં મૃષેત્યત્રાહ અશુચ્યાદિષ્વિત્યાદિ-
અશુચ્યાદિષુ શુચ્યાદિપ્રસિદ્ધિરિવ સા મૃષા

યથા ચ પરમાર્થતો ઽશુચિનિ સ્ત્રીકલેવરાદૌ તદાસક્તિવિપર્યસ્તચેતસાં શુચિબુદ્ધિરુપજાયતે । આદિશબ્દાદનિત્યાદૌ નિત્યાદિબુદ્ધિર્ગૃહ્યતે । સા ચ અતસ્મિંસ્તદ્ગહાન્મૃષા । વિતથગ્રાહિણીત્યર્થઃ । તદ્વદિયં રૂપાદાવપીત્યવિશેષઃ ॥
યદિ ન પ્રત્યક્ષપ્રમાણાત્ તત્સિદ્ધિઃ, આગમાત્તર્હિ ભવિષ્યતિ । તથા હિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાદિસ્વભાવતયા ભગવતા ભાવાઃ સૂત્રે દેશિતાઃ, ક્ષણિકાદિસ્વભાવતયા ચ । તત્રેદમુક્તં ભગવતા-
સર્વં સર્વમિતિ બ્રાહ્મણ યાવદેવ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ, દ્વાદશાયતનાનિ, અષ્ટાદશઃ ધાતવઃ । ઇતિ ।
તથા-
ક્ષણિકાઃ સર્વસંસ્કારા અસ્થિરાણાં કુતઃ ક્રિયા ।
ભૂતિર્યૈષાં ક્રિયા સૈવ કારકં સૈવ ચોચ્યતે ॥
ઇતિ ॥
ન ચ માયાદિસ્વભાવાનાં ક્ષણિકાક્ષણિકાદિધર્મતાપ્રતિપાદનમુચિતમ્, નિઃસ્વભાવાનાં કસ્યચિત્ સ્વભાવસ્યાભાવાત્ । તત્કથમમી ન પરમાર્થસન્ત ઇત્યત્રાહ લોકાવતારણેત્યાદિ-
લોકાવતારણાર્થં ચ ભાવા નાથેન દેશિતાઃ ।
તત્ત્વતઃ ક્ષણિકા નૈતે સંવૃત્યા ચેદ્વિરુધ્યતે

લોકાનાં ભાવાભિનિવેશિનાં સ્કન્ધાદિદેશનાવૈનેયાનાં સત્ત્વાનામાપાતતઃ શૂન્યતાદેશનાનધિકૃતાનાં શૂન્યતાયામવતારણાર્થં સુકુમારોપક્રમેણ પ્રવર્તનાય । ચો હેતૌ । યસ્માદ્ભાવાઃ સ્કન્ધાયતનાદિલક્ષણાઃ, વસ્તુતો નિઃસ્વભાવત્વે ઽપિ સર્વધર્માણામ્, નાથેન નરકાદિદુઃખાત્ સત્ત્વાન્ પરિત્રાયમાણેન અભ્યુદયનિઃશ્રેયસસુખં પ્રાપયતા સત્ત્વાશયાદિવેદિના બુદ્ધેન ભગવતા દેશિતાઃ પ્રકાશિતાઃ, ન તુ પરમાર્થતઃ । તસ્માન્ન સૂત્રવિરોધઃ । તદુક્તમ્-
મમેત્યહમિતિ પ્રોક્તં યથા કાર્યવશાજ્જિનૈઃ ।
તથા કાર્યવશાત્પ્રોક્તાઃ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ॥
ઇતિ । [યુક્તિષષ્ટિકા]
યદિ ન પરમાર્થતો દેશિતાઃ, કથં તર્હિ તે ક્ષણિકા ઇત્યાહ- તત્ત્વતઃ ક્ષણિકા નૈતે ઇતિ । તત્ત્વતઃ પરમાર્થતઃ નિઃસ્વભાવત્વાત્ ક્ષણિકા અપિ ન ભવન્તિ એતે ઇમે ભાવાઃ । ક્શણિકાદિદેશના વૈનેયાનાં તત્સ્વભાવતાપ્રકાશનાત્ । યદિ ન તત્ત્વતઃ ક્ષણિકાઃ, કથં ( બ્ચ્પ્ 182 ) તર્હિ દેશનાયામપિ કથિતા ઇતિ મનસિ નિધાય [આહ] સંવૃત્યા ચેત્ [ઇતિ]- યદિ સંવૃત્યા ક્ષણિકા અભિધીયન્ત ઇત્યુચ્યતે, ઇત્યુત્તરમાશઙ્કય દૂષયતિ, તદા વિરુધ્યતે, સંવૃત્યા ક્ષણિકા ન પરમાર્થતઃ ઇતિ વિરુધ્યતે ન સંગચ્છતે । અક્ષણિકતયા પ્રતીતેઃ પ્રતીતિવિરોધઃ, સાંવ્યવહારિભિરક્ષણિકત્વપ્રતીતેઃ ન ક્ષણિકત્વં સાંવૃતં રૂપમિતિ યાવત્ ॥
એતત્ સિદ્ધાન્તવાદી પરિહરતિ ન દોષો યોગિસંવૃત્યેતિ-
ન દોષો યોગિસંવૃત્યા લોકાત્તે તત્ત્વદર્શિનઃ ।
અન્યથા લોકબાધા સ્યાદશુચિસ્ત્રીનિરૂપણે

નાયં પ્રતીતિવિરોધલક્ષણો દોષઃ । કુતઃ? યોગિનાં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યસમાધિલાભિનાં યા સંવૃતિર્વ્યવહારઃ, તયા ક્ષણિકતયા પ્રતીતેઃ । અયમભિપ્રાયઃ- યદિ નામ અર્વાગ્દર્શનૈઃ ક્ષણિકત્વં ન પ્રતીયતે, તથાપિ યોગિવ્યવહારગોચરઃ । યોગિવ્યવહારો ઽપિ સંવૃતિરૂપતાં ન જહાતિ, બુદ્ધિઃ સંવૃતિરૂચ્યતે [9.2] ઇતિ વચનાત્ । ન ચ પ્રતીતિબાધિતં બાધિતમેવ, તથાવિધાયાઃ પ્રતીતેરપ્રમાણત્વાત્ ॥
કુતઃ પુનરેતત્ સાંવૃતમપિ ક્ષણિકત્વાદિ યોગિન એવ પશ્યન્તિ નાર્વાગ્દર્શિન ઇત્યાહ- લોકાત્તે તત્ત્વદર્શિન ઇતિ । લોકાદર્વાચીનદર્શનાત્ સકાશાત્ તે યોગિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃ અતીન્દ્રિયદર્શિનઃ । હેતુપદમેતત્ । યસ્માત્ તત્ત્વદર્શિનસ્તે, તસ્માત્ ક્ષણિકત્વનૈરાત્મ્યાદિ લોકાપ્રતીતમપિ પ્રતિપદ્યન્તે । અત એવ ન તેષાં લોકપ્રતીતિબાધા ॥
અવશ્યં ચૈતદઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યાહ- અન્યથેત્યાદિ । અન્યથા યદિ ચૈવં ન સ્વીક્રિયતે, તદા ભવદભ્યુપગતે ઽપિ લોકબાધા સ્યાત્ । કુત્ર? અશુચિસ્ત્રીનિરૂપણે ઇતિ । અશુચિભાવનાસમયે અશુચીતિ સ્ત્રિયાઃ કામિન્યા નિરૂપણે વિભાવનાયાં લોકબાધા સ્યાત્, લોકપ્રતીતેન વિરોધો ભવેત્, લોકેન શુચિસ્વભાવતયા સ્ત્રીશરીરસ્યાધ્યવસાનાત્ । તસ્માન્ન લોકપ્રતીતેન યોગિદર્શનબાધેતિ । અત્ર-
યથોપલબ્ધં તિમિરેક્ષણાનમ્
ઇત્યાદિના ઉપચયહેતુત્વેન યોજનીયમ્ । ઇતિ નાગમાદપિ ભાવાનાં પરમાર્થતઃ સિદ્ધિરસ્તિ । તસ્માન્માયાસ્વપ્નાદિસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ નિશ્ચિતમેતત્ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ સર્વવ્યાપિની માયોપમસ્વભાવતા, બુદ્ધો ઽપિ તર્હિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ સ્યાત્ । ઉક્તં ચૈતદ્ ભગવત્યામ્-
એવમુક્તે સુભૂતિસ્તાન્ દેવપુત્રાનેતદવોચત્- માયોપમાસ્તે દેવપુત્રાઃ સત્ત્વાઃ । સ્વપ્નોપમાસ્તે દેવપુત્રાઃ સત્ત્વાઃ । ઇતિ હિ માયા ચ સત્ત્વાશ્ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । સર્વધર્મા અપિ દેવપુત્રા માયોપમાઃ સ્વપ્નોપમાઃ । સ્ત્રોતઆપન્નો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । સ્ત્રોતઆપત્તિફલમપિ ( બ્ચ્પ્ 183 ) માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । એવં સકૃદાગામ્યપિ સકૃદાગામિફલમપિ । અનાગામ્યપિ અનાગામિફલમપિ । અર્હન્નપિ અર્હત્ત્વમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । પ્રત્યેકબુદ્ધત્વમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । સમ્યક્સંબુદ્ધત્વમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । યાવત્ નિર્વાણમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । સચેન્નિર્વાણાદપિ કશ્ચિદ્ ધર્મો વિશિષ્ટતરઃ સ્યાત્, તમપ્યહં માયોપમં સ્વપ્નોપમં વદામિ ॥
એવં કથં તત્ર સત્કારાપકારયોઃ પુણ્યપાપસમુદ્ભવ ઇતિ પરસ્યાભિપ્રાયમાશઙ્કયન્નાહ માયોપમાદિત્યાદિ-
માયોપમાજ્જિનાત્પુણ્યં સદ્ભાવે ઽપિ કથં યથા ।
યદિ ભગવાનપિ માયોપમસ્વભાવઃ, તદા માયોપમાન્નિઃસ્વભાવાજ્જિનાદ્ભગવતઃ પુણ્યં સુકૃતં પૂજાસત્કારપાદવન્દનાદિભિઃ કથં યથા કથમિવેતિ મન્યસે? ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । પાપમપિ તદપકારે કથમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન હિ માયાકારનિર્મિતપુરુષસત્કારાપકારયોઃ પુણ્યપાપપ્રસૂતિર્યુક્તેતિ પરસ્યા ભિપ્રાયઃ । અત્ર પ્રાગુક્તમેવોત્તરમ્ । તથાત્ર પરમેવ પરિપૃચ્છતિ- સદ્ભાવે ઽપિ કથં યથેતિ । સદ્ભાવે ઽપિ પરમાર્થસત્યત્વે ઽપિ ભગવતઃ કથમિવ પુણ્યમ્? કથં યથેત્યુભયત્રાપિ યોજનીયમ્ । અયમભિપ્રાયઃ- યથા કસ્યચિત્ પરમાર્થસતો જિનાત્ પરમાર્થસત્ પુણ્યમુપજાયતે, તથા અન્યસ્ય માયોપમાન્માયોપમમેવેત્યાવયોર્ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ, ઇદંપ્રત્યયતામાત્રસ્યોભયસાધારણત્વાત્ । ઇતિ યદેવોત્તરં ભવતામ્, તદેવાસ્માકમપિ, નાતિરિચ્યતે કિંચિત્ । ન ચ યુક્તિસિદ્ધં પરમાર્થસદ્ વસ્તુસ્વરૂપં કિંચિદસ્તીતિ પ્રતિપાદિતમ્ ॥
ભવતુ નામ માયોપમાદપિ જિનાત્ પુણ્યમ્ । ઇદં તુ કથં સમાધીયતે ઇત્યાહ યદિ માયોપમ ઇત્યાદિ-
યદિ માયોપમઃ સત્ત્વઃ કિં પુનર્જાયતે મૃતઃ

અથવા અન્યથાવતાર્યતે- યદિ જિનો ઽપિ માયોપમઃ, કા વાર્તા તર્હિ સાંસારિકેષુ સત્ત્વેષુ? તે ઽપિ તથેતિ બ્રૂમઃ । માયોપમાસ્તે દેવપુત્રાઃ સત્ત્વાઃ ઇતિ વચનાત્ । એવં સતિ મહાન્ દોષઃ પ્રસજ્યતે ઇત્યાહ- યદીત્યાદિ । યદિ માયોપમો માયાસ્વભાવસમાનધર્મઃ સત્ત્વઃ પ્રાણી, તદા કિં પુનર્જાયતે મૃતઃ? કિમિતિ પ્રશ્ને અક્ષમાયાં વા । કિં પુનર્જાયતે ઉત્પદ્યતે? મૃતો નિકાયસભાગતાયાશ્ચ્યુતઃ । કારણમત્ર વક્તવ્યમ્, નૈતદ્યુક્તમિતિ વા । નહિ માયાપુરુષો વિનષ્ટઃ પુનરુત્પદ્યતે । તસ્માત્ પરમાર્થસન્તો ભાવા ઇત્યુપગન્તવ્યમ્ ॥
નૈતદુપગન્તવ્યમિત્યાહ યાવદિત્યાદિ-
યાવત્પ્રત્યયસામગ્રી તાવન્માયાપિ વર્તતે ।
યાવત્કાલં પ્રત્યયાનાં કારણાનાં મન્ત્રૌષધાદીનાં સામગ્રી સમુદાયઃ, સમગ્રાણિ કારણાનિ, તાવત્કાલં માયાપિ વર્તતે, ન અર્વાઙ્ નિવર્તતે, નાપિ તતઃ પરં પ્રવર્તતે । એવં યાવદવિદ્યાકર્મતૃષ્ણાસ્વભાવા સામગ્રી, તાવત્ સત્ત્વસંતાનમાયાપિ વર્તતે, ઇદંપ્રત્યયતાયત્તવૃત્તિત્વાત્ । ( બ્ચ્પ્ 184 ) યદિ ન પરમાર્થતઃ સત્ત્વો ઽસ્તિ, કથમાસંસારં સત્ત્વસંતાનઃ પ્રવર્તતે, ન તુ માયાવદચિરં નિવર્તતે? ઉક્તમત્ર- યાવત્પ્રત્યયસામગ્રી તાવત્ પ્રવર્તતે, યસ્ય તુ તથા નાસ્તિ, સ નાનુવર્તતે ઇતિ । અપિ ચ । ન ચિરકાલાવસ્થિતિઃ સમ્યક્ત્વવ્યવસ્થાનિબન્ધનમિત્યાહ દીર્ઘસંતાન ઇત્યાદિ-
દીર્ઘસંતાનમાત્રેણ કથં સત્ત્વો ઽસ્તિ સત્યતઃ

દીર્ઘશ્ચિરકાલાવસ્થિતઃ સંતાનઃ પ્રવાહઃ, સ એવ કેવલસ્તન્માત્રં તેન । કથમિતિ પૃચ્છતિ- કેન પ્રકારેણ સત્ત્વો ઽસ્તિ વિદ્યતે? સત્યતઃ પરમાર્થતઃ । એતાવાંસ્તુ વિશેષઃ- યસ્ય હિ દીર્ઘકાલાવસ્થિતિહેતુપ્રત્યયવિશેષો ઽસ્તિ, સ દીર્ઘકાલમનુવર્તતે । યસ્ય તુ તથા નાસ્તિ, સ નાનુવર્તતે ઇતિ । ન તુ તાવતા સમ્યઙ્યિથ્યાત્વમ્ । તસ્માન્માયાસ્વભાવત્વે ઽપિ ન પુનર્જન્માસંભવઃ ॥
એવં તર્હિ યથા માયાપુરુષવધાદૌ ન પ્રાણાતિપાતઃ, તથા તદપરપુરુષવધાદાવપિ ન સ્યાત્, અભિન્નસ્વભાવત્વાત્, ઇત્યત્રાહ માયાપુરુષ ઇત્યાદિ-
માયાપુરુષઘાતાદૌ ચિત્તાભાવાન્ન પાપકમ્ ।
માયાપુરુષસ્ય ઘાતાદૌ મારણાદૌ । આદિશબ્દેન તસ્ય અદત્તાદિ ગૃહ્ણતઃ । સમાને ઽપિ નિઃસ્વભાવત્વે ચિત્તસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય માયાપુરુષસંતાને ઽભાવાત્ અસત્ત્વાત્ ન પાપકં ન અકુશલમુત્પદ્યતે પ્રાણાતિપાતાદિ । પાપમેવ પાપકમ્ । સ્વાર્થે કન્વિધાનાત્ । તત્રાપિ મારણાભિપ્રાયેણ પ્રહારં દદતો ભવત્યેવ અશુભમ્, ન તુ પ્રાણાતિપાતઃ । માયાપુરુષાદન્યત્ર કથં પ્રાણાતિપાત ઇતિ ચેદાહ ચિત્તમાયેત્યાદિ-
ચિત્તમાયાસમેતે તુ પાપપુણ્યસમુદ્ભવઃ

ચિત્તમેવ માયા ચિત્તમાયા, તયા સમેતે યુક્તે । માયાસ્વભાવેન ચિત્તેન સંબદ્ધે ઇત્યર્થઃ । તુશબ્દઃ પૂર્વસ્માદ્વિશેષાર્થઃ । પુણ્યં ચ પાપં ચ પુણ્યપાપે, તયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ સમુદ્ભવઃ સમુત્પત્તિઃ । ઉપકારાપકારયોઃ ઇતિ સામગ્રીવિશેષાત્ કાર્યવિશેષઃ । યથા સત્યપિ ગોમયેતરજન્મનોર્વર્તિકયોરાકારસામ્યે કારણભેદાત્ સ્વભાવભેદઃ । તથા ઇહાપિ નોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ ॥
યદુક્તમ્- ચિત્તમાયેતિ, તત્ પરો વિઘટયન્નાહ મન્ત્રાદીનામિત્યાદિ-
મન્ત્રાદીનામસામર્થ્યાન્ન માયાચિત્તસંભવઃ ।
મન્ત્રાદીનામ્, આદિશબ્દાદૌષધાદીનાં ચિત્તોત્પાદં પ્રતિ અસામર્થ્યાદવ્યાપારાત્ ન માયાચિત્તસંભવઃ ન માયાસ્વભાવં ચિત્તં સંભવતિ । યથા પરવ્યામોહનિબન્ધનાનાં માયાકારપ્રયુક્તાનાં મન્ત્રાદીનાં પ્રભાવેણ હસ્ત્યાદ્યાકારનિર્વૃત્તિઃ, ન તથા ચિત્તસ્યેતિ પરસ્ય ભાવઃ । એતત્ પરિહરન્નાહ સાપિ નાનાવિધેત્યાદિ-
સાપિ નાનાવિધા માયા નાનાપ્રત્યયસંભવા ।
અપિશબ્દો ઽવધારણાર્થો ભિન્નક્રમશ્ચ । સા માયા નાનાવિધૈવ નાનાપ્રકારૈવ । અત એવ નાનાપ્રત્યયસંભવા નાનાપ્રત્યયાત્ અનેકપ્રકારકારણાત્ સંભવ ઉત્પાદો યસ્યાઃ સા તથોક્તા । અયમભિપ્રાયઃ- યદિ માયા માયેતિ શબ્દસામ્યમસ્તિ, તથાપિ ન તત્કારણસ્યાપ્યભેદઃ, માયાસ્વભાવત્વે ઽપિ કાર્યસ્ય નાનાસ્વભાવત્વાત્ । ન હિ એકસ્મિન્ કાર્યે કિંચિત્ કારણં દૃષ્ટમિતિ કાર્યશબ્દસામ્યાત્ સર્વત્ર તદેવ પ્રકલ્પયિતું યુજ્યતે, અપિ તુ ક્વચિદેવ કસ્યચિત્ સામર્થ્યમ્, શબ્દસામ્યે ઽપિ સ્વભાવભેદાત્ । એતદેવોપદર્શયન્નાહ નૈકસ્યેતિ-
નૈકસ્ય સર્વસામર્થ્યં પ્રત્યયસ્યાસ્તિ કુત્રચિત્

નૈકસ્ય ક્વચિદુપલબ્ધસામર્થ્યસ્ય પ્રત્યયસ્ય કારણસ્ય હેતોઃ સર્વસામર્થ્યં સર્વસ્મિન્ કાર્યે સામર્થ્યં શક્તિરસ્તિ સંભવતિ । ક્વચિદૃષ્ટમિતિ કૃત્વા કુત્રચિદિતિ કસ્મિંશ્ચિત્ સમયે દેશે કાલે વા દૃષ્ટમિષ્ટં વા । તતશ્ચ કાચિન્માયા મન્ત્રાદિસામર્થ્યપ્રતિલબ્ધસ્વભાવા, કાચિત્ પુનરનાદિસંસારપ્રવૃત્તમાહાત્મ્યા અવિદ્યાદિપ્રભાવપ્રવર્તિતા । તસ્માન્ન સર્વાસુ મન્ત્રાદિસામર્થ્યમિતિ । એતત્ સર્વ લોકવ્યવહારાનુગતં કલ્પનાનિર્મિતં સાંવૃતં વસ્તુતત્ત્વમુપાદય સમુત્થિતં ન તુ પરમાર્થતઃ । પરમાર્થદશાયાં જનનમરણોત્પાદનિરોધહેતુફલભાવાભાવાદિકલ્પનાયા અભાવાત્, પ્રકૃતિનિર્વૃતત્વાત્ સર્વધર્માણામિતિ ॥
એતદસહમાનઃ પરઃ પુનરન્યથા પ્રસઞ્જયન્નાહ નિર્વૃત ઇતિ-
નિર્વૃતઃ પરમાર્થેન સંવૃત્યા યદિ સંસરેત્ ।
નિર્વૃતઃ સ્વભાવશૂન્યત્વાદુત્પાદનિરોધરહિતઃ । પરમાર્થેન પરમાર્થસત્યતઃ પ્રકૃતિનિર્વાણતયા આદિશાન્તત્વાત્ । યદિ સંવૃત્યા સંવૃતિસત્યેન કાલ્પનિકત્વેન સંસરેત્, જાતિજરામરણયોગી ભવેત્, તદા અયં મહાન્ વિરોધઃ સ્યાદિત્યાહ બુદ્ધો ઽપિ સંસરેદેવમિત્યાદિ-
બુદ્ધો ઽપિ સંસરેદેવં તતઃ કિં બોધિચર્યયા

એવમભ્યુપગમ્યમાને બુદ્ધો ઽપિ સર્વાવરણપ્રહાણતો નિર્વૃતો ઽપિ સંસરેત્ જન્માદિભાગ્ ભવેત્ । યત એવમ્, તતઃ તસ્માત્ કારણાત્ કિં બોધિચર્યયા? બોધયે બુદ્ધત્વાય ચર્યા કરચરણશિરઃપ્રદાનાદ્યનેકદુષ્કરશતલક્ષણા, તયા કિમ્? ન કિંચિત્ પ્રયોજનમ્, ઉક્તક્રમેણ વૈફલ્યાત્ । સા હિ સર્વસાંસારિકધર્મનિવૃત્તયે સર્વગુણસમુચ્ચયાશ્રિતબુદ્ધત્વપ્રાપ્તયે ચ સમાશ્રીયતે, તથાપિ ન સાંસારિકધર્મનિવૃત્તિશ્ચેત્, કિં તત્સમાશ્રયેણ સંસાધિતમિતિ ભાવઃ ॥
તત્ પ્રત્યુક્તમેવ યાવત્પ્રત્યયસામગ્રીત્યાદિના, પુનરપિ વિસ્પષ્ટયન્નાહ પ્રત્યયાનામિત્યાદિ-
પ્રત્યયાનામનુચ્છેદે માયાપ્યુચ્છિદ્યતે ન હિ ।
પ્રત્યયાનાં તુ વિચ્છેદાત્સંવૃત્યાપિ ન સંભવઃ

પ્રત્યયાનાં કારણાનામ્ । અનુચ્છેદે અવિનાશે । હિર્યસ્માત્ । માયાપિ ન કેવલં સંસાર ઇતિ સમુચ્ચયે અપિશબ્દઃ । નૈવોચ્છિદ્યતે ન નિવર્તતે । પ્રત્યયાનાં કારણાનાં તુ ( બ્ચ્પ્ 186 ) વિચ્છેદાત્ નિવૃત્તેઃ, સંવૃત્ત્યાપિ કાલ્પનિકવ્યવહારેણાપિ ન સંભવો ન સંસરણમ્ । પ્રત્યયાનાં સમુચ્છેદઃ પુનસ્તત્ત્વાભ્યાસાદવિદ્યાદિનિરોધક્રમેણ વેદિતવ્યઃ । તદ્યથોક્તમાર્યશાલિસ્તમ્બસૂત્રે-
એવમુક્તે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્- યદુક્તં ભગવતા ધર્મસ્વામિના સર્વજ્ઞેન- યો ભિક્ષવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ, સ ધર્મ પશ્યતિ । યો ધર્મં પશ્યતિ, સ બુદ્ધં પશ્યતિ । તત્ર કતમઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો નામ? યદિદમ્- અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ । સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ । ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા । તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્ । ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ । ભવપ્રત્યયા જાતિઃ । જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । તત્ર અવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારા નિરુધ્યન્તે । પેયાલં । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતિ । અયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । પેયાલં । ય ઇમં પ્રતીત્યસમુત્પાદં સતતસમિતં નિર્જીવં યથાવદવિપરીતમજાતમભૂતમસંસ્કૃતમપ્રતિઘમનાલમ્બનં શિવમભયમહાર્યમવ્યુપશમસ્વભાવં પશ્યતિ, સ ધર્મં પશ્યતિ । યસ્તુ એવં સતતસમિતં યાવદવ્યુપશમસ્વભાવં ધર્મં પશ્યતિ, સો ઽનુત્તરં ધર્મશરીરં બુદ્ધં પશ્યતિ । પેયાલં । તત્ર અવિદ્યા કતમા? એતેષામેવ ષણ્ણાં ધાતૂનાં યા એકસંજ્ઞા પિણ્ડસંજ્ઞા નિત્યસંજ્ઞા ધ્રુવસંજ્ઞા શાશ્વતસંજ્ઞા સુખસંજ્ઞા આત્મસંજ્ઞા સત્ત્વસંજ્ઞા જીવસંજ્ઞા જન્તુસંજ્ઞા મનુજસંજ્ઞા માનવસંજ્ઞા અહંકારમમકારસંજ્ઞા । એવમાદિ વિવિધમજ્ઞાનમ્, ઇયમુચ્યતે ઽવિદ્યા । એવમવિદ્યાયાં સત્યાં વિષયેષુ રાગદ્વેષમોહાઃ પ્રવર્તન્તે । તત્ર યે રાગદ્વેષમોહા વિષયેષુ, અમી અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇઉત્યુચ્યન્તે । વસ્તુપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનમ્ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચોપાદાય રૂપમૈકધ્યરૂપમ્ । વિજ્ઞાનસહજાશ્ચત્વારો ઽરૂપિણ ઉપાદાનસ્કન્ધા નામ, તન્નામરૂપમ્ । નામરૂપસંનિશ્રિતાનિ ઇન્દ્રિયાણિ ષડાયતનમ્ । ત્રયાણાં ધર્માણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શાનુભવો વેદના । વેદનાધ્યવસાનં તૃષ્ણા । તૃષ્ણાવૈપુલ્યમુપાદાનમ્ । ઉપાદાનનિર્જાતં પુનર્ભવજનકં કર્મ ભવઃ । ભવહેતુકઃ સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવો જાતિઃ । જાત્યભિનિર્વૃત્તાનાં સ્કન્ધાનાં પરિપાકો જરા । સ્કન્ધવિનાશો મરણમ્ । મ્રિયમાણસ્ય સંમૂઢસ્ય સાભિષ્વઙ્ગસ્ય અન્તર્દાહઃ શોકઃ । શોકોત્થલપનં પરિદેવઃ । પઞ્ચવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તમાઘાતાનુભવનં દુઃખમ્ । દુઃખમનસિકારસંપ્રયુક્તં માનસં દુઃખં દૌર્મનસ્યમ્ । યે ચાન્યે એવમાદાય ઉપક્લેશાઃ, ઇમે ઉપાયાસા ઇત્યુચ્યન્તે ॥
તત્ર મહાન્ધકારાર્થેન અવિદ્યા । અભિસંસ્કારાર્થેન સંસ્કારાઃ । વિઅજ્ઞાનનાર્થેન વિજ્ઞાનમ્ । મનનાર્થેન નામરૂપમ્ । આયદ્વારાર્થેન ષડાયતનમ્ । સ્પર્શનાર્થેન સ્પર્શઃ । અનુભવનાર્થેન વેદના । પરિતર્ષણાર્થેન તૃષ્ણા । ઉપાદાનાર્થેન ઉપાદાનમ્ । પુનર્ભવજનનાર્થેન ( બ્ચ્પ્ 187 ) ભવઃ । સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવાર્થેન જાતિઃ । સ્કન્ધપરિપાકાર્થેન જરા । વિનાશાર્થેન મરણમ્ । શોચનાર્થેન શોકઃ । વચનપરિદેવનાર્થેન પરિદેવઃ । કાયસંપીડનાર્થેન દુઃખમ્ । ચિત્તસંપીડનાર્થેન દૌર્મનસ્યમ્ । ઉપક્લેશાર્થેન ઉપાયાસાઃ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
એવમુપદર્શિતપ્રત્યયાનામનુચ્છેદે સંસારો ઽવિકલઃ પ્રવર્તતે, દ્વાદશાઙ્ગપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યૈવ સંસારત્વાત્ । યદાહુરાચાર્યપાદાઃ-
યથાક્ષેપં ક્રમાદ્ દ્વૃદ્ધઃ સંતાનઃ ક્લ્રેશકર્મભિઃ ।
પરલોકં પુનર્યાતીત્યનાદિ ભવચક્રકમ્ ॥
સ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાદશાઙ્ગસ્ત્રિકાણ્ડકઃ ।
ઇતિ । [અભિ. કોશ. 3.19-20]
પ્રત્યયાનાં પુનરુચ્છેદે સર્વથૈવ સંસરણં ન સ્યાત્, કારણવૈકલ્યાત્ । તતશ્ચ ઽબુદ્ધો ઽપિ સંસરેદેવમ્ઽ ઇત્યેતન્ન પ્રસજ્યતે ઇતિ ॥
એવં તાવત્ સૌત્રાન્તિકાદિચોદ્યમુદસ્ય યોગાચારવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાય તન્મતેન દૂષણમુદ્ભાવયન્નાહ યદા ન ભ્રાન્તિરપીત્યાદિ-
યદા ન ભ્રાન્તિરપ્યસ્તિ માયા કેનોપલભ્યતે

યદા સર્વં જગત્ માયાત્મકતયા સ્વભાવશૂન્યમુપગતં મધ્યમકવાદિભિઃ, માયાસ્વભાવસંવૃતિગ્રાહિણી બુદ્ધિરપિ ભવતાં નાસ્તિ બાહ્યવત્, તદા માયા કેનોપલભ્યતે, કેન પ્રતીયતે તદ્ગાહકવસ્તુસજ્જ્ઞાનમન્તરેણ? નૈવ કેનચિદિત્યર્થઃ । યસ્ય પુનઃ સ્વચિત્તમેવ પરમાર્થસત્ બાહ્યરૂપતયા ભ્રાન્તં તથા પ્રતિભાસતે, ન તસ્યાયં દોષ ઇતિ ભાવઃ ॥
એતન્નિરાકર્તુમાહ યદા માયૈવેત્યાદિ-
યદા માયૈવ તે નાસ્તિ તદા કિમુપલભ્યતે ।
યદા માયૈવ ગ્રાહ્યતયા હસ્ત્યાદ્યાકારપ્રવૃત્યા તવ વિજ્ઞાનવાદિનો નાસ્તિ, ચિત્તમાત્રં જગદભ્યુપગચ્છન્તો બહિરર્થાભાવાત્, તદા કિમુપલભ્યતે, તદા કિમિહ પ્રતિભાસતે? બહિરર્થાભાવાદ્દેશાદિવિચ્છેદેન પ્રતિભાસો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ । અત્ર પરસ્યાભિપ્રાયમાશઙ્કયન્નાહ ચિત્તસ્યૈવ સ ઇત્યાદિ-
ચિત્તસ્યૈવ સ આકારો યદ્યપ્યન્યો ઽસ્તિ તત્ત્વતઃ

ઉક્તમત્ર ચિત્તમેવ બહીરૂપતયા ભ્રાન્તં હસ્ત્યાદ્યાકારં પ્રતિભાસતે ઇતિ । ઉક્તમેવ । કિં તુ યદ્યપિ ચિત્તસ્યૈવ જ્ઞાનસ્યૈવ સ ઇતિ દેશાદિવિચ્છેદેન ગ્રાહ્યતયા પ્રતિભાસમાન આકારો નિર્ભાસઃ, અન્ય ઇત્યપરઃ આન્તરાદ્ ગ્રાહકાચ્ચિત્તાકારાત્, અસ્તિ વિદ્યતે, તત્ત્વતો વસ્તુતઃ ॥
યદ્યપીત્યભ્યુપગમ્યોક્તમ્, તથાપિ નૈતત્ સંગચ્છત ઇત્યાહ ચિત્તમેવ યદા માયેત્યાદિ-
ચિત્તમેવ યદા માયા તદા કિં કેન દૃશ્યતે ।
ચિત્તમેવ વિજ્ઞાનમેવ વેદકતયા સ્વીકૃતમ્, યદા માયા નાન્યા, ન હિ વેદકચિત્તવ્યતિરિક્તા કાચિદન્યા માયા નામ, તદાત્મતયા તસ્યાસ્તથા પ્રતિભાસોપગમાત્, તદા કિં ( બ્ચ્પ્ 188 ) કેન દૃશ્યતે, કિં કેન પ્રતીયતે? દર્શનમેવ હિ કેવલમસ્તિ ન દૃશ્યમ્ । દૃશ્યમન્તરેણ દર્શનમપિ ન સ્યાત્, દૃશ્યાપેક્ષત્વાત્તસ્ય । અતો ન કેનચિત્ કિંચિત્ દૃશ્યેત, ઇતિ આન્ધ્યમશેષસ્ય જગતઃ પ્રાપ્તમિતિ ભાવઃ । નનુ સ્યાદેવૈતત્ યદિ જ્ઞાનસ્ય આત્મસંવેદનં ન સ્યાત્, યાવતા સ્વસંવેદનતયા સ્વરૂપં સંવેદયત્ તદભિન્નં માયાદિપ્રતિભાસમપિ વેદયેત્ । તથા ચ સતિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । ઇતિ વિજ્ઞાનવાદિનો ઽભિપ્રાયમાશઙ્કયાહ-
ઉક્તં ચ લોકનાથેન ચિત્તં ચિત્તં ન પશ્યતિ ।
સ્વભાવશૂન્યમેવ સર્વ જગદ્ યદા યુક્તિતઃ પ્રતિપાદિતમ્, તદા કઃ કસ્ય સ્વભાવો વસ્તુતઃ ઇતિ કસ્ય કેન વેદનં સ્યાત્? ઉક્તં ચ ભગવતા-
સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ, શૂન્યતાલક્ષણં ચિત્તમ્ । સર્વધર્મા વિવિક્તાઃ, વિવિક્તતાલક્ષણં ચિત્તમ્ । ઇતિ ।
કિં ચ । ઉક્તં ચ કથિતં ચ લોકનાથેન લોકાનાં સર્વસત્ત્વાનાં નાથેન શરણ્યેન બુદ્ધેન ભગવતા । કિમુક્તમ્? ચિત્તં ચિત્તં ન પશ્યતીતિ, ચિત્તં સ્વાત્માનં ન જાનાતિ, સત્યપિ વસ્તુત્વે સ્વાત્મનિ કારિત્રવિરોધાત્ । કથમિવ?
ન ચ્છિનત્તિ યથાત્માનમસિધારા તથા મનઃ

યથા સુતીક્ષ્ણાપ્યસિધારા ખઙ્ગધારા તદન્યવદાત્માનં સ્વકાયં ન ચ્છિનત્તિ ન વિઘાટયતિ, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્, તથા મનઃ । અસિધારાવચ્ચિત્તમપિ સ્વાત્માનં ન પશ્યતીતિ યોજ્યમ્ । તથા હિ ન તદેવૈકં જ્ઞાનં વેદ્યવેદકવેદનાત્મસ્વભાવત્રયં યુક્તમ્ । એકસ્ય નિરંશસ્ય ત્રિસ્વભાવતાયોગાત્ । તત્રેદમુક્તમાર્યરત્નચૂડસૂત્રે-
સ ચિત્તં પરિગવેષમાણો નાધ્યાત્મં ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । ન બહિર્ધા ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । ન સ્કધેષુ ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । ન ધાતુષુ ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । નાયતનેષુ ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । સ ચિત્તમસમનુપશ્યંશ્ચિત્તધારાં પર્યેષતે- કુતશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તિરિતિ । આલમ્બને સતિ ચિત્તમુત્પદ્યતે । તત્ કિમન્યચ્ચિત્તમન્યદાલમ્બનમ્, અથ યદેવાલમ્બનં તદેવ ચિત્તમ્? યદિ તાવદન્યદાલમ્બનમન્યચ્ચિત્તમ્, તદ્ દ્વિચિત્તતા ભવિષ્યતિ । અથ યદેવાલમ્બનં તદેવ ચિત્તમ્, તત્ કથં ચિત્તં ચિત્તં પશ્યતિ? ન હિ ચિત્તં ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । તદ્યથા ન તસ્યૈવ અસિધારયા સૈવ અસિંધારા શક્યતે છેત્તુમ્, ન તેનૈવ અઙ્ગુલ્યગ્રેણ તદેવ અઙ્ગુલ્યગ્રં સ્પ્રષ્ટું શક્યતે, એવમેવ તેનૈવ ચિત્તેન તદેવ ચિત્તં દ્રષ્ટુમિતિ વિસ્તરઃ ॥
અત્ર ચિત્તામાત્રવાદિનઃ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધં વિઘટયિતું સ્વપક્ષપ્રસાધનાય દૃષ્ટાન્તમુદ્ભાવયન્નાહ આત્મભાવમિત્યાદિ-
આત્મભાવં યથા દીપઃ સંપ્રકાશયતીતિ ચેત્ ।
આત્મભાવં સ્વસ્વરૂપં યથા દીપઃ પ્રદીપઃ સંપ્રકાશયતિ દ્યોતયતિ । યથા હિ કિલ અન્ધકારાવૃતઘટાદિવસ્તુપ્રતિપત્તયે પ્રદીપ ઉપાદીયતે, ન તથા પ્રદીપપ્રકાશનાય પ્રદીપાન્તરમ્, અપિ તુ ઘટાદિ પ્રકાશયન્નેવ આત્માનમપિ પ્રકાશયતિ, તથા પ્રકૃતે ઽપિ સ્વસંવેદને ( બ્ચ્પ્ 189 ) વેદિતવ્યમ્ । ન ચાપિ ક્વચિદ્વિરોધો દૃષ્ટ ઇતિ સર્વત્ર યોજનીયમ્ । તસ્માત્ પ્રદીપવદવિરોધ એવેતિ ચેત્, યદ્યેવં મન્યસે, તદા નૈવં વક્તવ્યમ્ । કુત ઇત્યાહ નૈવેત્યાદિ-
નૈવ પ્રકાશ્યતે દીપો યસ્માન્ન તમસાવૃતઃ

નૈવ પ્રકાશ્યતે ઘટાદિવન્નૈવ ઉદ્દયોત્યતે દીપઃ, યસ્માન્ન તમસાવૃતઃ ન અન્ધકારપિહિતઃ । વિદ્યમાનસ્યાવરણસ્ય અપનયનં પ્રકાશનમ્, તતો યુક્તં ઘટાદીનાં પ્રકાશનમ્, તેષાં પ્રાગ્ વિદ્યમાનત્વાત્ । નૈવં પ્રદીપસ્ય, તસ્ય પ્રાગવિદ્યમાનત્વાત્ । ન ચ અવિદ્યામાનસ્ય પ્રકાશનં યુક્તમ્, અસત્ત્વાત્ । તસ્માન્નૈવ પ્રકાશ્યતે દીપઃ । ઇતિ વિસદૃશત્વાન્ન પ્રદીપદૃષ્ટાન્તાત્ સાધ્યસિદ્ધિઃ ॥
સ્યાદેતત્- આત્મભાવમિત્યાદિના નૈતદભિધીયતે યદાત્માનં ઘટવત્ તમસાવૃતં પ્રકાશયતિ દીપઃ, અપિ તુ તત્સ્વભાવં પ્રતિ પરનિરપેક્ષતામાત્રમસ્યાભિધીયતે । એતદેવોપદર્શયન્નાહ ન હીત્યાદિ-
ન હિ સ્ફટિકવન્નીલં નીલત્વે ઽન્યમપેક્ષતે ।
તથા કિંચિત્પરાપેક્ષમનપેક્ષં ચ દૃશ્યતે

હિરિતિ યસ્માત્ । યથા સ્ફટિકોપલઃ સ્વયમનીલઃ સન્, નીલત્વે નીલગુણોત્પત્તિનિમિત્તમન્યમુપાધિં નીલપત્રાદિસંનિધિમપેક્ષતે, તથા સ્વયમેવ યદ્વસ્તુ નીલમ્, તદપિ ન નીલત્વે ઽન્યમુપાધિમપેક્ષતે । તથા તેન પ્રકારેણ કિંચિદ્ ઘટાદિકં પરાપેક્ષં પ્રદીપાદ્યપેક્ષં પ્રકાશં દૃશ્યતે, કિંચિત્ પુનઃ પ્રદીપાદિકમનપેક્ષં ચ સ્વયંપ્રકાશાત્મકં દૃશ્યતે ઉપલભ્યતે । એતાવન્માત્રમેવ વિવક્ષિતમ્ ॥
એવં વિજ્ઞાનવાદિના ઉપદર્શિતે વિશેષે સિદ્ધાન્તવાદી નીલમેવ તાવન્નીલત્વે પરનિરપેક્ષં દૃષ્ટાન્તત્વેનોપદર્શિતં પ્રતિષેધયન્નાહ અનીલત્વ ઇત્યાદિ-
અનીલત્વે ન તન્નીલં નીલહેતુર્યથેક્ષ્યતે ।
નીલમેવ હિ કો નીલં કુર્યાદાત્માનમાત્મના

અયમપિ ન સદૃશો દૃષ્ટાન્તઃ, યતો નીલમપિ ન નીલત્વે સ્ફટિકવન્નિરપેક્ષમ્, તદ્ભાવં પ્રતિ સ્વહેતુપ્રત્યયાપેક્ષત્વાત્ । કદા પુનરિદમનપેક્ષં સ્યાત્? યદિ તદનીલમેવ સ્વહેતોરુત્પદ્યેત । પુનસ્તદ્ભાવે પરનિરપેક્ષં સ્વયમેવ નીલમાત્માનં કુર્યાત્ । ન ચૈતદસ્તિ । યતઃ અનીલત્વે નીલગુણરહિતત્વે સતિ । નેતિ નિષેધયતિ । તદિતિ નીલાભિમતં વસ્તુ । નીલં નીલગુણયુક્તમાત્માનં સ્વરૂપમાત્મના સ્વયમેવ ન કુર્યાત્, ન કર્તું શક્નોતિ, પૂર્વવત્ સ્વસ્મિન્ ક્રિયાવિરોધાત્ । તસ્માન્ન નીલસ્યાપિ પરાનપેક્ષતા નીલત્વં પ્રતિ સ્ફટિકવત્ । તથા હિ ( બ્ચ્પ્ 190 ) સ્ફટિકોપલો ઽપિ વસ્તુતો ઽવસ્થિતરૂપ એવ ઉપાધિસંનિધૌ ન નીલોપરાગમનુભવતિ, અપિ તુ સર્વસ્વોપાદાનલક્ષણાત્ । નીલોપાધિવિશેષહકારિણશ્ચ પૂર્વસ્વરસનિરોધાત્ અન્ય એવ નીલગુણોપરક્તઃ સ્ફટિકોપલ ઉત્પદ્યતે ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ । તસ્માત્ સાધારણમનયોસ્તદ્ગુણં પ્રતિ હેતુપ્રત્યયાધીનત્વમ્ । ઇતિ પ્રકૃતે ઽપિ સાધ્યે ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ॥
નનુ પ્રિયમિદમનુષ્ઠિતં પ્રિયેણ યસ્માત્ જડસ્વભાવવ્યાવૃત્તાત્મતયા સ્વહેતુપ્રત્યયાત્ ઉત્પત્તિરેવ જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશાન્તરનિરપેક્ષસ્ય આત્મપ્રકાશતા સ્વસંવેદનમુચ્યતે । એતદેવ ત્વયાપિ નીલસ્વરૂપપરામર્ષેણ સમર્થિતમ્ । એતાવન્માત્રેણ પ્રદીપો ઽપિ દૃષ્ટાન્તીકૃતઃ । ન પુનરસ્માભિઃ કર્મકર્તૃક્રિયાભેદેન જ્ઞાનસ્યાત્મપ્રકાશનમિષ્યતે । એકસ્ય સતઃ કર્માદિસ્વભાવત્રયસ્યાયોગાત્ । તન્ન ક્રિયાદિભેદેન દૂષણે ઽપિ કિંચિદ્દૂષિતમસ્માકં સ્યાત્, સ્વહેતુજનિતસ્યાત્મપ્રકાશસ્યાનુપઘાતાત્ । ઇતિ નાત્મસંવેદને પ્રતિપાદિતદોષપ્રસઙ્ગઃ । તદુક્તમ્-
વિજ્ઞાનં જડરૂપેભ્યો વ્યાવૃત્તમુપજાયતે ।
ઇયમેવાત્મસંવિત્તિરસ્ય યા જડરૂપતા ॥
ક્રિયાકારકભેદેન ન સ્વસંવિત્તિરસ્ય તુ ।
એકસ્યાનંશરૂપસ્ય ત્રૈરૂપ્યાનુપપત્તિતઃ ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-2000-1]
અત્રોચ્યતે- ક્રિયાકારકભેદેન વ્યવહારપ્રસિદ્ધં શબ્દાર્થમધિગમ્ય દૂષણમુક્તમ્, સ્વસંવેદનશબ્દસ્ય તદર્થાભિધાયકત્વાત્ । યદિ પુનર્દોષભયાલ્લોકપ્રસિદ્ધો ઽપિ શબ્દાર્થઃ પરિત્યજ્યતે, તદા લોકત એવ બાધા ભવતો ભવિષ્યતિ । ઇત્થમપિ ન પરમાર્થતઃ સ્વસંવેદનસિદ્ધિઃ । તથા હિ હેતુપ્રત્યયોપજનિતસ્ય પ્રતિબિમ્બસ્યેવ નિઃસ્વભાવત્વમુક્તમ્ । તથા ચ સુતરાં ન સ્વસંવેદનં જ્ઞાનસ્ય, તત્ત્વતો નિજસ્વભાવાભાવાત્ । ન ચ સ્વભાવાભાવે ગગનોત્પલસ્ય આત્મસંવેદનમુચિતમ્ । ન ચાપિ જડસ્વભાવતા મધ્યમકવાદિનં પ્રતિ પરમાર્થતઃ કસ્યચિત્ સિદ્ધા, યેન જડવ્યાવૃત્તમજડં સ્વસંવેદનં સ્યત્ । તસ્માદન્યાનેવ વસ્તુવાદિનઃ પ્રતિ યુક્તમેતદ્વક્તુમ્ । તતો નિઃસ્વભાવતયા ન કથંચિદપિ સ્વસંવેદનસિદ્ધિઃ । એતત્ પુનઃ પશ્ચાત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનોપદર્શનપ્રસ્તાવે [9.24] વિસ્તરેણોપદર્શયિષ્યામઃ ॥
સાંપ્રતં પ્રદીપસ્ય સ્વયંપ્રકાશતામભ્યુપગમ્ય બુદ્ધેઃ સ્વસંવેદનમયુક્તમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ દીપ ઇત્યાદિ-
દીપઃ પ્રકાશત ઇતિ જ્ઞાત્વા જ્ઞાનેન કથ્યતે ।
બુદ્ધિઃ પ્રકાશત ઇતિ જ્ઞાત્વેદં કેન કથ્યતે

ભવતુ વા પ્રદીપસ્ય પ્રકાશાત્મતા, તથાપિ ન બુદ્ધિસંવેદનસાધનં પ્રતિ સદૃશો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । દીપઃ પ્રકાશત ઇતિ આભાસતે પ્રકાશાન્તરનિરપેક્ષઃ સ્વયમેવ, ઇતિ જ્ઞાત્વા પ્રતીત્ય જ્ઞાનેન બુદ્ધ્યા કથ્યતે પ્રતિપાદ્યતે, પ્રદીપસ્ય જ્ઞાનવિષયત્વાત્ । બુદ્ધિર્જ્ઞાનં ( બ્ચ્પ્ 191 ) પ્રકાશતે ઇતિ યદુચ્યતે, તત્ પુનઃ કેન જ્ઞાનેન જ્ઞાત્વા કથ્યતે ઇતિ પરં પૃચ્છતિ । ન ચાત્ર કિંચિદ્ બુદ્ધિપ્રતિપત્તિનિબન્ધનમસ્તીતિ અસંભાવનાં પ્રકાશયતિ । ન તાવત્ પૂર્વજ્ઞાનેન તત્પ્રતિપત્તિઃ, તત્કાલમનુત્પત્તેસ્તસ્યાસત્ત્વાત્ । નાપિ પશ્ચાત્કાલભાવિના તદાનીં ક્ષણિકતયા ગ્રાહ્યસ્યાતીતત્વાત્ । ન ચ તત્સમાનકાલભાવિના તેન તસ્યાનુપકારાત્ । ન ચ અનુપકારકસ્ય વિષયભાવઃ, નાકારણં વિષયઃ ઇતિ વચનાત્ । નાપિ સ્વયમ્, તત્રૈવ વિપ્રતિપત્તેઃ । તત્ કથં તત્પ્રતીતિરિતિ ન વિદ્મઃ ॥
ઇત્થં સર્વથા બુદ્ધેરપ્રતિપત્તૌ તત્સંવેદનમતીવ અયુક્તમિત્યાહ પ્રકાશા વેત્યાદિ-
પ્રકાશા વાપ્રકાશા વા યદા દૃષ્ટા ન કેનચિત્ ।
વન્ધ્યાદુહિતૃલીલેવ કથ્યમાનાપિ સા મુધા

પ્રકાશા વા પ્રકાશાત્મિકા દીપવત્ । અપ્રકાશા વા અપ્રકાશાત્મિકા ઘટાદિવત્ । પરસ્પરસમુચ્ચયે વાશબ્દદ્વયમ્ । બુદ્ધિઃ યદા દૃષ્ટા ન કેનચિત્, ન પ્રતિપન્ના કેનચિત્ પ્રતિપન્ત્રા સ્વયંરૂપેણ વા । યદેતિ પદં તદેત્યાકર્ષતિ । તદા વન્ધ્યાયા અપ્રસવધર્મિણ્યાઃ સ્ત્રિયા દુહિતા પુત્રી, તસ્યા લીલા વિલાસો લલિતં તદ્વત્ । કથ્યમાનાપિ આખ્યાયમાનાપિ સા મુધા । સેતિ બુદ્ધિઃ । મુધેતિ નિષ્ફલા । વન્ધ્યાદુહિતુરવિદ્યમાનતયા પ્રતિપન્નત્વાત્ તલ્લીલા સુતરામપ્રતિપન્નેત્યભિપ્રાયઃ । અથવા । અનુત્પન્નાનિરુદ્ધસ્વભાવતયા વન્ધ્યાદુહિતૃસ્થાનીયા બુદ્ધિઃ । અપ્રતીતતત્સ્વભાવતયા તલ્લીલાવત્ સ્વસંવિત્તિઃ । તદપ્રતીતેઃ તસ્યા અપિ અપ્રતીતિરિતિ કથ્યમાનાપિ યુક્તિરહિતેન વચનમાત્રેણ સા સ્વસંવિત્તિર્મુધાઃ, અનુપાદેયત્વાન્નિષ્પ્રયોજના ॥
સ્યાદેવમ્- યુક્તિશૂન્યં વચનમાત્રમેતત્ । યતઃ ઇયમત્ર યુક્તિરસ્તીત્યાહ યદિ નાસ્તીત્યાદિ-
યદિ નાસ્તિ સ્વસંવિત્તિર્વિજ્ઞાનં સ્મર્યતે કથમ્ ।
યદિ સ્વસંવેદનં વિજ્ઞાનસ્ય નાસ્તિ ન વિદ્યતે, તદા વિજ્ઞાનં સ્મર્યતે કથમ્? વિજ્ઞાનસ્ય સ્વસંવેદનાભાવાદુત્તરકાલં સ્મરણં ન સ્યાત્ । ન હિ અનનુભૂતસ્મરણં યુક્તમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદનુભવફલસ્ય સ્મરણસ્ય ઉત્તરકાલં દર્શનાત્ જ્ઞાનસંવેદનમસ્તીત્યનુમીયતે ઇતિ । નૈતત્ સાધનં સાધીયઃ । યતો યદિ સ્વસંવેદનકાર્યતયા સ્મરણં નિશ્ચિતં ભવેત્, ભવેદ્ વહ્વેર્યથા ધૂમઃ સ્વસંવેદનસ્ય કારણં સ્મૃતિઃ । ન ચ અસિદ્ધે સ્વસંવેદને પ્રમાણતઃ, સ્મરણસ્ય તત્કાર્યતાગ્રહણમસ્તિ । સર્વથા ઉભયપ્રતિપત્તિનાન્તરીયકત્વાત્ કાર્યકારણભાવપ્રતિપત્તેઃ । ન ચ ચક્ષુરાદેરિવ વિજ્ઞાનમ્, અદર્શને ઽપિ સ્મરણં તત્કાર્યં સેત્સ્યતિ, ચક્ષુષો હિ વ્યતિરેકે નીલાદિજ્ઞાનાભાવતો [વ્યતિરેકદ્વારેણ] તત્કાર્યમનુમીયતે । સ્મૃતિસ્તુ જ્ઞાનસંવેદનમન્તરેણાપિ ભવતીતિ પ્રતિપાદયિષ્યામઃ, ઇતિ સ્વસંવેદનકાર્યતાનિશ્ચયમન્તરેણ સ્મરણસ્ય ( બ્ચ્પ્ 192 ) તદ્વિનાભાવાન્ન સંવેદનસિદ્ધિઃ । અતઃ સ્મરણમપિ જ્ઞાનત્વાત્ કથં સિદ્ધમિતિ વક્તવ્યમ્ । ન ચ સ્વયમસિદ્ધં લિઙ્ગં જ્ઞાપકમન્યસ્ય । ન ચ સ્મરણં સ્વસંવેદનસ્ય પ્રત્યક્ષતયા ગ્રાહકમ્, તસ્ય તસ્માદન્યત્વાત્ । ન ચ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરવિષયત્વમ્, બહિરર્થવત્ સંબન્ધાસિદ્ધયાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ । અન્યત્વાવિશેષાત્ સંતાનાન્તરભાવિનાપિ સ્મરણેન તસ્ય ગ્રહણં સ્યાત્ । અથ તેન પૂર્વમનનુભૂતત્વાન્ન સ્મર્યત ઇતિ ચેત્, એકસંતતિપતિતેનાપિ ન પૂર્વમનુભૂતમિતિ સમાનઃ પ્રસઙ્ગઃ ॥
કાર્યકારણભાવો ઽપિ ન તસ્ય નિયામકો યુજ્યતે, કાર્યકારણભાવસ્યૈવ પરમાર્થતો ઽભાવાત્, સત્યપિ તસ્મિન્ સર્વજ્ઞાનાનાં સ્વપ્રતિપત્તિનિષ્ઠતયા તદ્ગહણસ્યાશક્યત્વાત્ । યથાવ્યવહારમભ્યુપગમે કાલ્પનિકત્વમ્, કાલ્પનિકત્વે ચ સર્વવ્યવહારાણાં કલ્પનાનિર્મિતત્વાત્ સાંવૃતત્વમિતિ સાધિતં નઃ સાધ્યમ્ । ઇતિ ન સ્મૃતેઃ સ્વસંવેદનસિદ્ધિઃ ॥
ભવતો ઽપિ કથં તર્હિ સ્વસંવેદનાભાવે સ્મૃતિરિત્યાહ અન્યાનુભૂત ઇત્યાદિ-
અન્યાનુભૂતે સંબન્ધાત્ સ્મૃતિરાખુવિષં યથા

જ્ઞાનાદન્યસ્મિન્ ગ્રાહ્યે વસ્તુનિ વિષયે ઽનુભૂતે સતિ જ્ઞાને સ્મૃતિઃ સ્મરણમુપજાયતે । નનુ અન્યસ્મિન્નનુભૂતે અન્યત્ર સ્મરણે અતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિત્યાહ- સંબન્ધાદિતિ । વિષયે ઽનુભૂતે તદ્વિજ્ઞાનસ્મરણં સંબન્ધાદ્ભવતિ । વિજ્ઞાનં હિ તદ્ગાહકતયા તત્સંબદ્ધમ્, અતો વિજ્ઞાનં સ્મર્યતે, નાન્યત્ । સત્યપિ સંબન્ધે અન્યસ્મિન્નનુભૂતે અન્યસ્ય સ્મરણે વિપ્લુતં સ્મરણં સ્યાદિતિ ચેન્ન, પૂર્વમનુભૂતો વિષયઃ ઉત્તરકાલમનુસ્મર્યમાણઃ સ એવાનુભવવિશિષ્ટો ઽનુસ્મર્યતે । તદ્વિશિષ્ટસ્ય તસ્ય ગ્રહણાત્ । જ્ઞાનમેવ ચ વિષયાનુભવો નાન્ય ઇતિ વિષયાનુભવસ્મરણાત્તત્સંબદ્ધતયા જ્ઞાને સ્મરણમભિધીયતે, ન તુ વિષયરહિતં જ્ઞાનમપિ કેવલમનુસ્મર્યતે ઇત્યદોષઃ ॥
નનુ કથમિવ જ્ઞાનસંવેદનાહિતસ્મૃતિવાસનાબીજમન્તરેણ સ્મૃતિરુત્તરકાલં સ્યાદિત્યાહઆખુવિષં યથેતિ । આખુવિષં મૂષિકવિષં યથા સંબન્ધાત્ કાલાન્તરેણ જાયતે, તથા સ્મૃતિરપીત્યર્થઃ । તથા હિ મૂષિકવિષમેકસ્મિન્ ક્ષણે શરીરસંક્રાન્તં પુનઃ કાલાન્તરેણ મેઘસ્તનિતમધિગમ્ય વિનાપિ સ્વસંવેદનાહિતસ્મૃતિવાસનાબીજમિદંપ્રત્યયતામાત્રાયતવૃત્તિત્વાત્ અન્યસ્મિન્ ક્ષણે વિકૃતિમુપયાતિ, તથા પ્રકૃતે ઽપિ ન દુષ્યતીતિ ભાવઃ ॥
પુનરપિ વિજ્ઞાનવાદી જ્ઞાનસંવેદનસિદ્ધયે પ્રકારાન્તરમુપદર્શયિતુમાહ પ્રત્યયાન્તરેતિ-
પ્રત્યયાન્તરયુક્તસ્ય દર્શનાત્સ્વં પ્રકાશતે ।
પ્રત્યયાન્તરં કારણાન્તરમ્ [કાલાન્તરમ્
?] । ઈક્ષણિકાદિવિદ્યા પરચિત્તાદિજ્ઞાનાભિજ્ઞા ચ તાભ્યાં યુક્તસ્ય તત્સામગ્રીસંબદ્ધસ્ય ચિત્તસ્ય દર્શનાત્ પ્રતિભાસનાત્ વિજ્ઞાનસ્ય ખં પ્રકાશતે સ્વરૂપં પ્રતિભાસતે । સંવેદનમસ્તીતિ યાવત્ । યદિ હિ તત્ સર્વદા પરોક્ષરૂપં કથં કદાચિત્ સામગ્રીવિશેષાદુપલભ્યેત, તતો યથા સામગ્રીવિશેષાત્ પરચિત્તમુપલભ્યતે, તથા સમનન્તરાલમ્બનાદિપ્રત્યયાત્ સ્વચિત્તમપ્યુપલભ્યતે ઇતિ ભાવઃ । એતદપિ ન જ્ઞાનસંવેદનસામર્થ્યમિત્યાહ સિદ્ધાઞ્જનેત્યાદિ-
સિદ્ધાઞ્જનવિધેર્દૃષ્ટો ઘટો નૈવાઞ્જનં ભવેત્

સિદ્ધં ચ તદઞ્જનં ચ, સિદ્ધસ્ય વા અઞ્જનમ્, તસ્ય વિધિઃ વિધાનં પ્રયોગઃ, તસ્માદ્ દૃષ્ટઃ પ્રતીતઃ ઘટો નિધાનાદિ વા નૈવ અઞ્જનં ભવતિ । ન ચ ઘટાદિરઞ્જનમેવ સ્યાત્ । ન યદ્ યસ્માત્પ્રતીયતે તદેવ તદ્ભવતિ । એવમીક્ષણિકાદિવિદ્યાસહકારિણા જ્ઞાનેન પરચિત્તં ચ ઘટાદિવદ્ દૃષ્ટમિતિ નૈતાવતા તત્સંવેદનં સિદ્ધં સ્યાત્ । તસ્માન્નૈતદપિ સાધ્યોપયોગિ સાધનમ્ । નનુ યદિ જ્ઞાનમવિદિતસ્વરૂપં સ્યાત્, અર્થસ્યાપિ પ્રતીતિર્ન સ્યાત્ । અવ્યક્તવ્યક્તિકત્વાદ્ જ્ઞાનસ્ય, ન હિ અર્થસ્ય વ્યક્તિઃ । તદપ્રતીતૌ કથમર્થસ્ય પ્રતીતિઃ? તથા હિ સ્વસંવેદનસ્ય પ્રતિષેધાત્, અન્યેન અન્યસ્ય ગ્રહણાયોગાચ્ચ, તદ્ગહણાભ્યુપગમે ચ ઉત્તરોત્તરસ્ય અપ્રતીતસ્ય પ્રતીતયે જ્ઞાનાન્તરાનુસરણેન અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન કથંચિદપિ અર્થસ્ય પ્રતીતિરિતિ । તેન યદુક્તમ્ "અન્યાનુભૂતે" ઇત્યાદિ, તદસંગતમ્, અર્થસ્યાનુભવાભાવાત્ ॥
સર્વશ્ચાયં દૃષ્ટાદિવ્યવહારો લોકે ન સ્યાદિત્યાહ યથા દૃષ્ટમિત્યાદિ । યદુચ્યતે દૃષ્ટાદિવ્યવહારો ન સ્યાદિતિ, સ કિં પરમાર્થતો ન સ્યાત્, સંવૃત્યા વા? તત્ર યદિ પરમાર્થતો ન સ્યાદિત્યુચ્યતે, તદા પ્રિયમિદમસ્માકમ્ । ન હિ સાંવૃતસ્ય પરમાર્થચિન્તાયામવતારો ઽસ્તિ । અથ લોકપ્રસિદ્ધિઃ, તદા-
યથા દૃષ્ટં શ્રુતં જ્ઞાતં નૈવેહ પ્રતિષિધ્યતે ।
ઇતિ । યથા દૃષ્ટમિતિ ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનેન પ્રત્યક્ષેણ પ્રતિપન્નમ્ । શ્રુતમિતિ પરપુદ્ગલાદાગમાચ્ચ । જ્ઞાતમિતિ ત્રિરૂપલિઙ્ગજાદનુમાનાન્નિશ્ચિતમ્ । તદેતદિહ સર્વં વ્યવહારમાશ્રિત્ય નૈવ પ્રતિષિધ્યતે, નૈવ વાર્યતે । યદ્ યથા લોકતઃ પ્રતીયતે, તત્ તથૈવ અવિચારિતસ્વરૂપમભ્યુપગમ્યતે લોકપ્રસિદ્ધિતઃ, ન તુ પુનઃ પરમાર્થતઃ । તેન જ્ઞાનસંવેદનાભાવાદર્થાનધિગમાદયો ઽપિ દોષાઃ પરમાર્થપક્ષવાદિન ઇહ નાવતરન્તિ । યદિ તત્ તથૈવાભ્યુપગમ્યતે, કિં નામ તર્હિ પ્રતિષિધ્યતે ઇત્યાહ સત્યત ઇત્યાદિ-
સત્યતઃ કલ્પના ત્વત્ર દુઃખહેતુર્નિવાર્યતે

સત્યતઃ પરમાર્થતઃ । કલ્પના આરોપઃ । તુશબ્દઃ પુનરર્થે । સા પુનરત્ર વિચારે સિદ્ધાન્તે વા । નિવાર્યતે પ્રતિષિધ્યતે । કુતઃ? દુઃખહેતુરિતિ । હેતુપદમેતત્ । દુઃખસ્ય હેતુઃ કારણં યસ્માત્, તસ્માદિત્યર્થઃ । ઉપાદાનસ્કન્ધાનાં સદસદાદિકલ્પનાહિતપ્રવૃત્તિહેતુત એવ ચ સંસારઃ । સંસારશ્ચ દુઃખસ્વભાવઃ ।
દુઃખં સમુદયો લોકો દૃષ્ટિસ્થાનં ભવશ્ચ તે ।
[અભિ. કોશ-1.8]
ઇતિ વચનાત્ । ઇતિ સત્યતઃ કલ્પના દુઃખહેતુર્ભવતિ । તસ્માદસત્સમારોપકલ્પનાભિનિવેશપ્રતિષેધમાત્રમત્રાભિપ્રેતમ્, ન તુ વાસ્તવં કિંચિત્ પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ । તદેવં સ્વસંવેદનં જ્ઞાનસ્ય ન કથંચિદચિદપિ યુજ્યતે । તદુક્તમ્-
ન બોધ્યબોધકાકારં ચિત્તં દૃષ્ટં તથાગતૈઃ ।
યત્ર બોદ્ધા ચ બોધ્યં ચ તત્ર બોધિર્ન વિદ્યતે ॥
ઇતિ ।
યત્તુ ક્વચિદ્ ભગવતા ચિત્તમાત્રતાસ્તિત્વમુક્તમ્, તત્ સ્કન્ધાયતનાદિવન્નેયાર્થતયેતિ કથયિષ્યતે ॥
ઇદાનીં પ્રાસઙ્ગિકં પરિસમાપ્ય પ્રકૃતે યોજયન્નાહ ચિત્તાદન્યેત્યાદિ-
ચિત્તાદન્યા ન માયા ચેન્નાપ્યનન્યેતિ કલ્પ્યતે ।
વસ્તુ ચેત્સા કથં નાન્યાનન્યા ચેન્નાસ્તિ વસ્તુતઃ

તર્હિ ચિત્તાદન્યા માયા સ્યાત્, અનન્યા વા સ્યાત્, ઉભયસ્વભાવા વા, અનુભયસ્વભાવા વા, ઇતિ ચત્વારો વિકલ્પાઃ । તત્ર ન તાવત્ પ્રથમપક્ષઃ, ચિત્તાદન્યાભ્યુપગમે ઽપિ ચિત્તમાત્રં જગદિચ્છતઃ સિદ્ધાન્તવિરોધઃ સ્યાત્ । દ્વિતીયપક્ષે તુ "યદા માયૈવ તે નાસ્તિ" [9.6] ઇત્યાદિના પ્રતિપાદિત એવ દોષઃ । તૃતીયસ્તુ પ્રકારો ન સંગચ્છતે, પરસ્પરવિરુદ્ધયોરેકત્રાભાવાત્ । અથ ચતુર્થી કલ્પના, સાપિ ન સંગચ્છતે । તામુપાદાયોચ્યતેચિત્તાદન્યા ન માયા ઇત્યન્યત્વપ્રતિષેધઃ । અનન્યા તર્હિ, નાપ્યનન્યેતિ તત્ત્વસ્યાપિ પ્રતિષેધઃ, ઇતિ ઉભયપક્ષપાતશ્ચેદ્યદિ કલ્પ્યતે વ્યવસ્થાપ્યતે, સો ઽપિ ન યુક્તઃ, અન્યોન્યપરિહારવતોરેકપ્રતિષેધસ્ય અપરવિધિનાન્તરીયકત્વાત્ તયોરેકત્રાભાવાત્ ચતુર્થી કલ્પના સાપિ ન સંઘટતે ॥ અપિ ચ । વસ્તુ ચેદિતિ । યદિ સા માયા વસ્તુસતી કથં નાન્યા ચિત્તાદ્વયતિરિક્તા ન ભવતિ? અથ અનન્યા ચેત્, યદિ ચિત્તમેવ માયા, તદા નાસ્તિ વસ્તુતઃ, ન વિદ્યતે પરમાર્થતઃ, તસ્યાસ્તત્સ્વભાવત્વાત્ ચિત્તમેવ કેવલમ્ ઇત્યેતત્ તદેવાયાતમ્ । યદુક્તમ્-
યદા માયૈવ તે નાસ્તિ તદા કિમુપલભ્યતે ।
ઇતિ ॥
અધુના પ્રકૃતં પ્રસાધ્ય ઉપસંહરન્નાહ અસત્યપીત્યાદિ-
અસત્યપિ યથા માયા દૃશ્યા દ્રષ્ટૃ તથા મનઃ ।
અસતી ઉપલભ્યમાના માયા હસ્ત્યાદિવદ્વસ્તુતો ઽસત્સ્વભાવા । તાદૃશ્યપિ દૃશ્યા દર્શનવિષયા યથા માયા, દ્રષ્ટુ તથા મનઃ । સૈવ અસતી માયા દૃશ્યા દૃષ્ટાન્તઃ, તથા મનઃ પરમાર્થતો ઽસત્સ્વભાવમપિ દર્શનસમર્થં ભવિષ્યતિ । તેન "યદા ન ભ્રાન્તિરપ્યસ્તિ" [9.15] ઇત્યાદિ યદુક્તં પરેણ તત્ પ્રસાધ્ય ઉપસંહારેણ દર્શિતમ્ । પુનરપિ પ્રકારાન્તરેણ પરમાર્થસદ્વિજ્ઞાનસાધનાય પરોપક્રમમભિસંધાય આહ વસ્ત્વાશ્રયશ્ચેત્યાદિ-
વસ્ત્વાશ્રયશ્ચેત્સંસારઃ સો ઽન્યથાકાશવદ્ભવેત્

તથાહિ- સંક્લેશો વ્યવદાનં ચ હેયોપાદેયતયા દ્વયમિદં યથાવત્ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । તત્ર રાગાદિમલાવૃતં ચિત્તં સંક્લિષ્ટમિત્યુચ્યતે । તે ચ અભૂતસમારોપબલોત્પન્નત્વાદાગન્તુકાશ્ચિત્તાશ્રિતાઃ પ્રવર્તન્તે । તત્પ્રભૂતકર્મજન્મપરંપરોપનિબન્ધઃ સંસારઃ પ્રજાયતે । તદેવ ચિત્તં પરમાર્થતઃ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરમનાગન્તુકમભૂતપરિકલ્પસમુત્થગ્રાહ્યગ્રાહકાદિદ્વયસમારોપાભિનિવેશવાસનાશૂન્યમદ્વયસ્વભાવમાગન્તુકદોષવિનિર્મુક્તમાશ્રયપરાવૃત્તેર્વ્યવદાનમિત્યુચ્યતે । તદેવં ( બ્ચ્પ્ 195 ) સંક્લેશવ્યવદાનયોર્વસ્તુસમુદ્ભૂતચિત્તમન્તરેણ વ્યવસ્થાપનં ન ઘટતે ઇતિ મન્યન્તે, સંસારનિર્વાણયોશ્ચિત્તધર્મત્વાત્ । ચિત્તમેવ સંક્લિશ્યતે, ચિત્તમેવ વ્યવદાયતે ઇતિ વચનાત્ । તદેવ પરમતં નિરૂપયતિ-વસ્ત્વેવ વસ્તુસદ્ભૂતચિત્તમેવ આશ્રયઃ અસ્યેતિ વસ્ત્વાશ્રયઃ । ચેત્ યદિ સંસારો વ્યવસ્થાપ્યતે, તદા સંસારો ઽન્યથા ભવેત્, ચિત્તાદન્યઃ સ્યાત્, વસ્તુનો ઽન્યત્વે અવસ્તુ સ્યાત્, ચિત્તસ્યૈવ ચ વસ્તુત્વાત્ । કથમિવ? આકાશવત્ ગગનમિવ । ય એષ ચિત્તાશ્રયઃ સંસારો ઽભિધીયતે, સ કિં વસ્તુ અવસ્તુ વા? વસ્ત્વપિ ચિત્તં તદન્યદ્વા? તત્ર યદિ વસ્તુ ચિત્તમેવ, તદા ન ચિત્તાદન્યઃ સંસારસ્તદાશ્ર્યઃ, ચિત્તમેવ સઃ । ચિત્તં ચ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતયા વ્યવદાનસ્વભાવત્વાન્ન પ્રહેયમ્ । અથ ચિત્તાદન્યઃ, તદા ચિત્તવ્યતિરિક્તસ્ય અન્યસ્યાભ્યુપગમાત્ સિદ્ધાન્તક્ષતિઃ । અથ અવસ્તુ, તદા સંસારો નામ ન કિંચિદસ્તિ, ખરવિષાણવત્ । અત એવાહ આકાશવત્ ઇતિ । યથા આકાશં પ્રજ્ઞપ્તિસન્માત્રમસત્, ન ક્વચિદર્થક્રિયાયાં સમર્થમ્, તથા સંસારો ભવતઃ સ્યાત્ । અથવા । આકાશવદિતિ નિઃસ્વભાવત્વાદસ્મત્સિદ્ધાન્તાનુપ્રવેશઃ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ અવસ્તુ, તથાપિ વસ્તુસદ્ભૂતચિત્તસમાશ્રિતત્વાત્ તસ્ય અર્થક્રિયાસામર્થ્યં ભવિષ્યતીત્યાહ વસ્ત્વાશ્રયેણેત્યાદિ-
વસ્ત્વાશ્રયેણાભાવસ્ય ક્રિયાવત્ત્વં કથં ભવેત્ ।
ન અસદ્રૂપસ્ય કશ્ચિદાશ્રયો ભવિતુમર્હતિ, આશ્રયાશ્રયિભાવસ્ય કાર્યકારણરૂપત્વાત્ । ન ચ અભાવઃ કસ્યચિત્ કાર્યમ્, અનિર્વર્ત્યવિશેષત્વાત્ । ભવતુ નામ, તથાપિ વસ્ત્વાશ્રયેણ વસ્તુસદ્ભૂતચિત્તસમાશ્રયેણ અભાવસ્ય અસદાત્મકસ્ય ક્રિયાવત્ત્વમ્, અર્થક્રિયાકારિત્વં કથં ભવેત્? ન કદાચિદપિ યુજ્યતે ઇત્યર્થઃ । અન્યથા તસ્ય ભાવસ્વભાવતા સ્યાત્ । શક્તિર્હિ ભાવલક્ષણમ્ । સર્વશક્તિવિરહો ઽભાવલક્ષણમિતિ વચનાત્ । કિમિદાનીમિતિ વિચાર્યમાણમુપસ્થિતં ભવત ઇત્યાહ અસત્સહાયમિત્યાદિ-
અસત્સહાયમેકં હિ ચિત્તમાપદ્યતે તવ

અસન્નેવઃ અભાવઃ સહાયો ઽસ્યેતિ અસત્સહાયમ્ । હિરવધારણે । એકમદ્વિતીયમેવ ચિત્તમાપદ્યતે તવ ચિત્તૈકપરમાર્થવાદિનઃ ॥
નનુ ઉક્તમેવ- ગ્રાહ્યગ્રાહકાદ્યાકારવિનિર્મુક્તમદ્વયલક્ષણં ચિત્તમ્, ઇતિ ચિત્તૈકતાપ્રતિપાદને ન કિંચિદનિષ્ટમસ્માકમ્ । તદયુક્તમ્ । સંક્લેશસ્યાપિ પ્રહેયતયા વસ્તુત્વમુક્તમ્ । તત્ કથં ચિત્તમેવૈકં વસ્તુ? અસ્તુ નામ, તથાપિ ન બાધકાન્મુક્તિરિત્યાહ ગ્રાહ્યમુક્તમિત્યાદિ-
ગ્રાહ્યમુક્તં યદા ચિત્તં તદા સર્વે તથાગતાઃ ।
ગ્રાહ્યમિત્યુપલક્ષણમ્ । ગ્રાહકાદિમુક્તમપિ વેદિતવ્યમ્ । અથવા ગ્રાહ્યાધીનં ગ્રાહકત્વમિતિ તદભાવાદ્ ગ્રાહકાભાવઃ । ગ્રાહકાભાવે ચ તદુપકલ્પિતસ્ય અભિલાપ્યસ્યાભાવાત્ અભિલાપસ્યાભાવ ઇત્યુપદર્શયિતું ગ્રાહ્યમુક્તમિત્યુક્તમ્ । ગ્રાહ્યાદ્યાકારવિવિક્તમદ્વયસ્વભાવં યદા સર્વસ્ય જગતશ્ચિત્તમ્, તદા તસ્ય ચિત્તસ્ય સર્વસત્ત્વસંતાનાન્તર્ગતત્વાત્ સર્વસંસારિણઃ સત્ત્વાઃ ( બ્ચ્પ્ 196 ) તથાગતા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રાપ્નુવન્તિ । ન કશ્ચિત્ પૃથગ્જનઃ સ્યાત્ । તતશ્ચ સંક્લેશપ્રહાણાર્યમાર્ગભાવનાવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ । ન ચૈવમ્ । તસ્માત્ સત્યપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકવૈધુર્યે ભાવાભિનિવેશસ્ય તદવસ્થત્વાન્ન સર્વથા સંક્લેશપ્રહાણમિત્યભિસંધાયાહ એવં ચેત્યાદિ-
એવં ચ કો ગુણો લબ્ધશ્ચિત્તમાત્રે ઽપિ કલ્પિતે

એવં ચેતિ નિપાતસમુદાયઃ એવં સતીત્યસ્મિન્નર્થે । અપ્યર્થે ચકારઃ । એવમપિ સ્વીકૃતે કો ગુણો લબ્ધઃ? નૈવ કશ્ચિત્ । ચિત્તમાત્રે ઽપિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાયામપિ કલ્પિતાયાં કલ્પનયા સમારોપિતે, અદ્વયતત્ત્વપરિજ્ઞાનાન્વયે ઽપિ સર્વસત્ત્વસંતાને રાગાદીનાં પર્યવસ્થાનાત્ ॥
નનુ એતત્સમાનં નિઃસ્વભાવવાદિનો ભવતો ઽપીતિ સમાનદૂષણતામાપાદયન્નાહ માયોપમત્વે ઽપીત્યાદિ-
માયોપમત્વે ઽપિ જ્ઞાતે કથં ક્લેશો નિવર્તતે ।
માયોપમત્વે માયાસ્વભાવત્વે ઽપિ જગતો જ્ઞાતે કથં ક્લેશો નિવર્તતે, કથં રાગાદિગણઃ પ્રહીયતે ઇતિ પૃચ્છતિ । કિમત્ર પ્રહાણાનુપપત્તિકારણં યત્ પૃચ્છસીત્યાહ યદા માયેત્યાદિ-
યદા માયાસ્ત્રિયાં રાગસ્તત્કર્તુરપિ જાયતે

ઇદમત્ર પ્રહાણાનુપપત્તિબીજં દૃશ્યતે- યદા માયાસ્ત્રિયાં માયાકારવિનિર્મિતાયામબલાયાં રાગઃ સંરક્તચિત્તતા જાયતે ઉત્પદ્યતે । કસ્ય જાયતે? તત્કર્તુરપિ । ન કેવલં યદ્વયામોહનાય સા વિનિર્મિતા, તેષામેવ જાયતે, કિં તુ તસ્યા માયાસ્ત્રિયાઃ કર્તુઃ નિર્માતુરપિ જાયતે ઇતિ અપિશબ્દાર્થઃ । યદા હિ પરચિત્તવિભ્રમસંપાદનાર્થં મન્ત્રૌષધિસામર્થ્યવિનિર્મિતાં સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાવયવલક્ષણપરિપૂર્ણામભિનવયૌવનશોભાસંપત્સમાપન્નાં પ્રસન્નમનોહરવર્ણાં લાવણ્યાતિશયશાલિનીમ્ અતીવ તદાકારનિર્માણપ્રવીણઃ કશ્ચિન્માયાકારો જનપદકલ્યાણીં સ્ત્રિયમુપદર્શયતિ, તદા ન તાવત્ તદન્યે તામભિસમીક્ષ્ય મન્મથશરપ્રહારાન્તરવ્યથિતચેતસો જાયન્તે, અપિ તુ યો ઽપિ સ તસ્યાઃ કમનીયકાન્તિસંપદઃ કામકલાકૌશલોત્કણ્ઠિતમૂર્તેરભિનિર્માતા, મયા સ્વયમેવ ચૈષા વિરચિતેતિ તત્સ્વભાવવિચક્ષણઃ, સો ઽપિ કામકલયા પરમદશામાસાદયન્ ન કથંચિદપિ ચેતઃ સંધારયિતુમલમ્, તત્ કથં માયોપમત્વે ઽપિ નિશ્ચિતે સંસારસંતતિચ્છેદઃ સ્યાત્?
એતત્ પરિજિહીર્ષન્નાહ અપ્રહીણા હિ તદિત્યાદિ-
અપ્રહીણા હિ તત્કર્તુર્જ્ઞેયસંક્લેશવાસના ।
તદ્દૃષ્ટિકાલે તસ્યાતો દુર્બલા શૂન્યવાસના

હિર્યસ્માદર્થે । નૈતદ્દૂષણમસ્માકમાસજ્જતે । યસ્માદપ્રહીણા અનિવૃત્તા । તત્કર્તુઃ માયાસ્ત્રીનિર્માતુઃ । કિમપ્રહીણા? જ્ઞેયસંક્લેશવાસના જ્ઞેયસંક્લેશઃ સસ્વભાવતાસમારોપાદાસઙ્ગાદિઃ, વસ્તુતાસમારોપો વા । જ્ઞેયાવરણં યાવત્ । તસ્ય વાસના અનાદિસંસારજન્મપરંપરાભ્યસ્તમિથ્યાવિકલ્પજનિતતદ્વીજભૂતચિત્તસંતતિસંસ્કારાધાનમ્, તસ્યા અપ્રહીણત્વાત્ । નનુ એતત્ ( બ્ચ્પ્ 197 ) સમાનં વિજ્ઞાનવાદિનો ઽપિ પ્રતિવિધાનમ્ । તસ્યાપિ અદ્વયતત્ત્વસ્ય સત્ત્વે ઽપિ આગન્તુકસંક્લેશવાસનાયા અપ્રહીણત્વાત્ ન સર્વે તથાગતા ભવન્તિ । નૈતત્ સમાનમ્ । યસ્માદભાવાત્માનો મલાઃ કાર્યકલાવિકલા નાવરણં ભવિતુમર્હન્તિ, ઇત્યુક્તમેવ । અસ્માકં તુ નિઃસ્વભાવમેવ જન્યં જનકં ચેતિ ન સમાનમ્ । સા યસ્માદપ્રહીણા, અતો ઽસ્માત્ કારણાત્ । તદ્દૃષ્ટિકાલે, તસ્યા જ્ઞેયસસ્વભાવતાયા દૃષ્ટિઃ ઉપલબ્ધિઃ, તસ્યાઃ કાલે । તસ્યા વા માયાસ્ત્રિયા દૃષ્ટિકાલે ઉપલમ્ભકાલે । તસ્યેતિ અપ્રહીણસંક્લેશવાસનસ્ય દ્રષ્ટુઃ । દુર્બલા શૂન્યવાસનેતિ શૂન્યસ્ય શૂન્યતત્ત્વસ્ય શૂન્યતાયા વેતિ વિગ્રહઃ । છન્દોનુરોધાદ્ ભાવપ્રત્યયસ્ય લોપં કૃત્વા શૂન્યેતિ નિર્દેશઃ । વાસના સંસ્કારાધાનમ્, સ દુર્બલા સામર્થ્યવિકલા, આરોપિતસ્ય દર્શનાત્ । અતસ્તદા ભાવવાસના બલવતી ॥
કથં તર્હિ સા નિવર્તતે ઇત્યાહ શૂન્યતેત્યાદિ-
શૂન્યતાવાસનાધાનાદ્ધીયતે ભાવવાસના ।
શૂન્યતાયા માયાસ્વભાવનિઃસ્વભાવતાયા વાસના તસ્ય આધાનમ્ આવેધઃ । અભ્યાસેન દૃઢીકરણમિતિ યાવત્ । તસ્માદ્વિરૂદ્ધપ્રત્યયાત્ હીયતે નિવર્તતે । વહ્નિસંનિધાનાચ્છીતસ્પર્શવત્ । કિમ્? ભાવવાસના અનવરાગ્રસંસારાભ્યસ્તવસ્તુસદ્રાહાધ્યવસાનવાસના । તસ્યા ભૂતાર્થત્વાત્, વસ્તુનિજસ્વભાવત્વાચ્ચ । ઇતરસ્યા અલીકત્વાત્ આગન્તુકત્વાચ્ચ । નનુ ભાવાભિનિવેશો વા શૂન્યતાભિનિવેશો વા ઇતિ નાભિનિવેશં પ્રતિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ, તસ્યાપિ કલ્પનાસ્વભાવાનતિક્રમાત્ । યદાહ-
શૂન્યતા સર્વદૃષ્ટીનાં પ્રોક્તા નિઃસરણં બુધૈઃ ।
યેષાં તુ શૂન્યતા દૃષ્ટિસ્તાનસાધ્યાન્ બભાષિરે ॥
ઇતિ । [મ. શા.-13.8]
એતત્ પરિહર્તુમાહ કિંચિન્નાસ્તીત્યાદિ-
કિંચિન્નાસ્તીતિ ચાભ્યાસાત્સાપિ પશ્ચાત્પ્રહીયતે

કિંચિદિતિ ભાવો વા શૂન્યતા વા । નાસ્તિ ન વિદ્યતે । ચશબ્દઃ પૂર્વાપેક્ષયા સમુચ્ચયે । ઇત્યેવં ચાભ્યાસાત્ ભાવવાસનાપ્રહાણસ્ય પશ્ચાત્ સાપિ શૂન્યવાસનાપિ પ્રહીયતે નિવર્તતે । અયમભિપ્રાયઃ- શૂન્યતાવેધો હિ ભાવાભિનિવેશસ્ય પ્રતિપક્ષત્વાત્ પ્રહાણોપાયભૂતઃ । અધિગતે ચ ઉપેયે પશ્ચાત્ કોલોપમત્વાત્ ઉપાયસ્યાપિ પ્રહાણમનુષ્ઠીયતે । એતદેવાહ-
સર્વસંકલ્પહાનાય શૂન્યતામૃતદેશના ।
યશ્ચ (યસ્ય) તસ્યામપિ ગ્રાહસ્ત્વયાસાવવસાદિતઃ ॥
ઇતિ ॥ [ચતુઃ-2.21]
સ્યાદેતત્- યદિ નામ કિંચિન્નાસ્તીતિ મનસિકારાભ્યાસાદ્ ભવતિ શૂન્યતાવાસનાયાઃ પ્રહાણમ્, તથાપિ તદભ્યાસાત્ પુનરભાવકલ્પના પ્રવર્તમાના નિવર્તયિતુમશક્યા । તતશ્ચ ગણ્ડપ્રવેશે ઽક્ષિતારાનિર્ગમો જાત ઇતિ તદવસ્થં તવ દૌષ્ઠયમ્, ઇત્યત્રાહ યદા ન લભ્યતે ઇત્યાદિ-
યદા ન લભ્યતે ભાવો યો નાસ્તીતિ પ્રકલ્પ્યતે ।
તદા નિરાશ્રયો ઽભાવઃ કથં તિષ્ઠેન્મતેઃ પુરઃ

ઇયમપિ [અભાવકલ્પના] વિચારેણ નાવતિષ્ઠતે ઇતિ । યો ભાવો નાસ્તીતિ પ્રકલ્પ્યતે, યસ્ય ભાવસ્ય પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે, સ યદિ વિચાર્યમાણો નિઃસ્વભાવતયા ન લભ્યતે ન પ્રાપ્યતે તૈમિરિકોપલબ્ધકેશસ્તબકવત્ । તદા નિરાશ્રય ઇતિ । યસ્યાસૌ પરિકલ્પિતો ભાવઃ, તસ્ય સંબન્ધિનો ઽભાવાત્ નિરાલમ્બઃ અભાવઃ કલ્પનાવિદર્શિતમૂર્તિઃ કથં તિષ્ઠેન્મતેઃ પુરઃ, કથમસૌ વિચારેણ બુદ્ધેરગ્રતઃ પ્રતિભાસતે? સ્વયમેવ ભાવનિઃસ્વભાવતાયાં નિવર્તતે ॥
અથવા અન્યથાવતાર્યતે- ભવતુ નામ શૂન્યતાબલાધાનાદ્ ભાવવાસનાવિનિવૃત્તિઃ । તત્પ્રતિષેધાભાવાદભાવાભિનિવેશસ્તુ કેન વાર્યતે ઇત્યત આહ- યદા ન લભ્યતે ઇત્યાદિ । અન્યત્ સર્વં પૂર્વવત્ ॥
અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ- સર્વધર્મશૂન્યતા હિ ભાવાભિનિવેશપ્રહાણાય ઉપાદીયતે । સાપિ શૂન્યતા શૂન્યતાભિમુખીકરણાત્ પશ્ચાત્ પ્રહીયતે । યાપિ ચ કથંચિદ્ ભાવકલ્પના જાયતે, સાપિ સમનન્તરવિચારેણ નિવર્તતે । અત એવ એતત્સમસ્તકલ્પનાજાલવિનિવર્તનાય ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિસ્તરેણ અધ્યાત્મશૂન્યતાદયો ઽષ્ટાદશ શૂન્યતાઃ પ્રોક્તાઃ । ન ચ શૂન્યતા ભાવાદ્ વ્યતિરિક્તા, ભાવસ્યૈવ તત્સ્વભાવત્વાત્ । અન્યથા શૂન્યતાયા ભાવાદ્ વ્યતિરેકે ધર્માણાં નિઃસ્વભાવતા ન સ્યાત્ । નિઃસ્વભાવતા તત્સ્વભાવ ઇતિ પ્રસાધિતં પ્રાક્ । એતદપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુક્તમ્-
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈરેવં પ્રત્યવેક્ષતે- ન રૂપશૂન્યતયા રૂપં શૂન્યમ્, રૂપમેવ શૂન્યમ્, શૂન્યતૈવ રૂપમ્ । ન વેદનાશૂન્યતયા વેદના શૂન્યા, વેદનૈવ શૂન્યા, શૂન્યતૈવ વેદના । ન સંજ્ઞાશૂન્યતયા સંજ્ઞા શૂન્યા, સંજ્ઞૈવ શૂન્યા, શૂન્યતૈવ સંજ્ઞા । ન સંસ્કારશૂન્યતયા સંસ્કારાઃ શૂન્યાઃ, સંસ્કારા એવ શૂન્યાઃ, શૂન્યતૈવ સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનશૂન્યતયા વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્, વિજ્ઞાનમેવ શૂન્યમ્, શૂન્યતૈવ વિજ્ઞાનમ્ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ । ઉક્તં ચ-
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતા સૈવ તે મતા ।
ભાવઃ સ્વતન્ત્રો નાસ્તીતિ સિંહનાદસ્તવાતુલઃ ॥
ઇતિ । [ચતુઃ-2.20]
ઇતિ ન શૂન્યતા ધર્માદ્ વ્યતિરિક્તા । તસ્માચ્છૂન્યતાયામપિ નાભિનિવેશઃ કર્તવ્યઃ ઇતિ ॥
એવં સર્વવિકલ્પપ્રત્યસ્તમયાત્ સમસ્તાવરણનિર્મુક્તિરુપજાયતે ઇત્યુપદર્શયન્નાહ યદા ન ભાવ ઇત્યાદિ-
યદા ન ભાવો નાભાવો મતેઃ સંતિષ્ઠતે પુરઃ ।
તદાન્યગત્યભાવેન નિરાલમ્બા પ્રશામ્યતિ

યદા ન ભાવઃ પરમાર્થસત્સ્વભાવો મતેર્બુદ્ધેઃ સંતિષ્ઠતે પુરો ઽગ્રતઃ, ન અભાવઃ, નાપિ ભાવવિરહિતલક્ષણો ઽભાવઃ યદા મતેઃ સંતિષ્ઠતે પુરઃ, તદા અન્યગત્યભાવેન વિધિપ્રતિષેધાભ્યાં ગત્યન્તરાભાવાત્, ઉભયાનુભયપક્ષયોરેતદ્દૂયવિધિપ્રતિષેધાત્મકત્વાત્, આભ્યામવ્યતિરિક્તતયા અનયોઃ સંગ્રહે તાવપિ સંગૃહીતાવિતિ નિરાશ્રયા, સદસતોરાલમ્બનયોરયોગાત્ બુદ્ધિઃ પ્રશામ્યતિ ઉપશામ્યતિ । સર્વવિકલ્પોપશમાન્નિરિન્ધનવહ્નિવત્ નિર્વૃતિમુપયાતીત્યર્થઃ ॥
કથં તર્હિ સકલકલ્પનાવિરહાદનેકકલ્પાસંખ્યેયાભિલષિતં પરાર્થસંપદુપાયભૂતં બુદ્ધત્વમધિગમ્ય પરાર્થમભિસંપાદયતિ ભગવાનિત્યત્રાહ ચિન્તામણિરિતિ-
ચિન્તામણિઃ કલ્પતરુર્યથેચ્છાપરિપૂરણઃ ।
વિનેયપ્રણિધાનાભ્યાં જિનબિમ્બં તથેક્ષ્યતે

ચિન્તામણિરિતિ ચિન્તિતફલદાતા રત્નવિશેષઃ । કલ્પતરુરિતિ કલ્પિતફલદાતા વૃક્ષવિશેષઃ । સ યથા વિકલ્પમન્તરેણાપિ લોકાનાં યથાભવ્યમિચ્છાયાઃ પરિપૂરણઃ અભિલાષસ્ય સંપાદકઃ । જિનબિમ્બં તથેક્ષ્યતે ઇતિ સંબન્ધઃ । ચતુર્મારજયાજ્જિનો ભગવાન્, પાપકધર્મજયાદ્વા । જિનસ્ય બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ બિમ્બં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈર્વિરાજિતં શરીરમ્ । તથા તેન પ્રકારેણ ઈક્ષ્યતે સર્વકલ્પનાભાવે ઽપિ પરહિતસુખસંપાદનસમર્થં પ્રતીયતે । કથં પુનરેતદિષ્ટમાત્રેણ ભવિષ્યતીત્યાહ- વિનેયપ્રણિધાનાભ્યામિતિ । વિનેયવશાત્ યે બુદ્ધસ્ય ભગવતો વિનેયાઃ, તદુપાધિફલવિશેષપ્રતિલમ્ભહેતુકુશલકર્મપરિપાકાત્, તદ્વશાત્ । પ્રણિધાનવશાચ્ચ, યત્પૂર્વં બોધિસત્ત્વાવસ્થાયામનેકપ્રકારં ભગવતા સત્ત્વાર્થસંપાદનં પ્રણિહિતં તસ્યાક્ષેપવશાત્, કુલાલચક્રભ્રમણાક્ષેપન્યાયેન અનાભોગેન પ્રવર્તનાત્ સર્વસત્ત્વહિતસુખસંપાદનમુપપદ્યતે । યદુક્તમ્-
યસ્યાં રાત્રૌ તથાગતો ઽભિસંબુદ્ધો યસ્યાં ચ પરિનિર્વૃતઃ, અત્રાન્તરે તથાગતેન એકમપ્યક્ષરં નોદાહૃતમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? નિત્યં સમાહિતો ભગવાન્ । યે ચ અક્ષરસ્વરરુતવૈનેયાઃ સત્ત્વાઃ, તે તથાગતમુખાદૂર્ણાકોશાદુષ્ણીષાત્ ધ્વનિં નિશ્ચરન્તં શૃણ્વન્તીત્યાદિ ।
ઉક્તં ચ-
તસ્મિન્ ધ્યાનસમાપન્ને ચિન્તારત્નવદાસ્થિતે ।
નિશ્ચરન્તિ યથાકામં કુડ્યાદિભ્યો ઽપિ દેશનાઃ ॥
તાભિર્જિજ્ઞાસિતાનર્થાન્ સર્વાન્ જાનન્તિ માનવાઃ ।
હિતાનિ ચ યથાભવ્યં ક્ષિપ્રમાસાદયન્તિ તે ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ 3241-42]
ચતુઃસ્તવે ઽપ્યુક્તમ્-
નોદાહૃતં ત્વયા કિંચિદેકમપ્યક્ષરં વિભો ।
કૃત્સ્નશ્ચ વૈનેયજનો ધર્મવર્ષેણ તર્પિતઃ ॥
ઇતિ ॥ [ચતુઃ-1.7]
એવમસાધારણં કારણમાખ્યાય પુનરન્યથા હેત્વવસ્થાયા એવ સ તાદૃશઃ પ્રભાવાતિ- શયવિશેષો યદનાભોગેન પરાર્થસંપાદનસમર્થફલમુપજાયતે ઇતિ વૃત્તદ્વયેનોપદર્શયન્નાહ યથા ગારુડિક ઇત્યાદિ-
યથા ગારુડિકઃ સ્તમ્ભં સાધયિત્વા વિનશ્યતિ ।
સ તસ્મિંશ્ચિરનષ્ટે ઽપિ વિષાદીનુપશામયેત્

યથા ગારુડિકો વિષતત્વવિત્ લબ્ધમન્ત્રસામર્થ્યઃ સ્તમ્ભં કાષ્ઠમયં વા અન્યદ્વા સાધયિત્વા મન્ત્રેણાભિસંસ્કૃત્ય મમાભાવાદયમેવ સર્વવિષાપહારચતુરો ભવિષ્યતીતિ વિનશ્યતિ, સ્વયમુપરતવ્યાપારો ભવતિ । સ સ્તમ્ભઃ તેનાભિમન્ત્રિતઃ તસ્મિન્ ગારુડિકે ચિરનષ્ટે ઽપિ પ્રભૂતકાલમુપરતે ઽપિ વિષાદીનુપશામયેત્, આદિશબ્દાત્ ગ્રહાદિવિકારમપહરેત્ । છાન્દસસમયં પરિપાલયતા મિતો ઽપિ ઉપધાયા ણિચિ હ્રસ્વો ન કૃતઃ । સંજ્ઞાપૂર્વકસ્ય વિધેરનિત્યત્વાદ્વા ॥
એવં દૃષ્ટાન્તમુપપાદ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયન્નાહ બોધિચર્યેતિ-
બોધિચર્યાનુરૂપ્યેણ જિનસ્તમ્ભો ઽપિ સાધિતઃ ।
કરોતિ સર્વકાર્યાણિ બોધિસત્ત્વે ઽપિ નિર્વૃતે

યથાશબ્દસ્તથેત્યાકર્ષયતિ । તથા બોધૌ બોધિનિમિત્તં બુદ્ધત્વાર્થં ચર્યા [બોધિચર્યા] । બોધિસત્ત્વે ઽપિ નિર્વૃતે ઇતિ, બોધિઃ બુદ્ધત્વમ્, એકાનેકસ્વભાવવિવિક્તમનુત્પન્નાનિરુદ્ધમનુચ્છેદમશાશ્વતં સર્વપ્રપઞ્ચવિનિર્મુક્તમાકાશપ્રતિસમં ધર્મકાયાખ્યં પરમાર્થતત્ત્વમુચ્યતે । એતદેવ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાશૂન્યતાતથતાભૂતકોટિધર્મધાત્વાદિશબ્દેન સંવૃતિમુપાદાય અભિધીયતે । ઇદમેવ ચ અભિસંધાયોક્તમ્-
ધર્મતો બુદ્ધા દ્રષ્ટવ્યા ધર્મકાયા હિ નાયકાઃ ।
ધર્મતા ચાપ્યવિજ્ઞેયા ન સા શક્યા વિજાનિતુમ્ ॥
ઇતિ । [વજ્રચ્છેદિકા-26]
ઉક્તં ચ-
અલક્ષણમનુત્પાદમસંસ્કૃતમવાઙ્મયમ્ ।
આકાશં બોધિચિત્તં ચ બોધિરદ્વયલક્ષણા ॥
ઇતિ ।
તત્ર [બોધિઃ] સત્ત્વમભિપ્રાયો ઽસ્યેતિ બોધિસત્ત્વઃ । તસ્મિન્નિર્વૃતે ઽપિ । અપિશબ્દો ભિન્નક્રમઃ । અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણત્વેન પરમાં શાન્તિં ગતે ઽપિ । હેત્વવસ્થાનિવૃત્તૌ ફલાવસ્થાપ્રાપ્તૌ ચેત્યર્થઃ । ઇતિ ઉભયથાપિ સર્વથા કલ્પનાવિરહે ઽપિ સત્ત્વાર્થસંપાદનમવિકલમુપદર્શિતં ભવતિ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ ભગવાનુપરતસકલવિકલ્પાલમ્બનતયા નિવૃત્તસર્વચિત્તચૈત્તવ્યાપારઃ, કથં તર્હિ તથાગતપૂજા મહાફલા વર્ણ્યતે ઇત્યાશઙ્કયન્નાહ અચિત્તકે ઇત્યાદિ-
અચિત્તકે કૃતા પૂજા કથં ફલવતી ભવેત્ ।
સંવૃતિચિત્તવિવિક્તે ભગવતિ કૃતા ઉપહૃતા પૂજા કારાવિશેષઃ કથં ફલવતી ભવેત્, સફલા સ્યાત્? તત્ર અસત્યુપભોક્તરિ દાયકદાનપતીનાં કથં પુણ્યં ભવેત્? અત્રોત્તરમાહ તુલ્યૈવેત્યાદિ-
તુલ્યૈવ પઠ્યતે યસ્માત્તિષ્ઠતો નિર્વૃતસ્ય ચ

તુલ્યૈવ સમૈવ । પઠ્યતે આગમે પ્રતિપાદ્યતે । યસ્માત્ તિષ્ઠતો નિર્વૃતસ્ય ચ તસ્માત્ ફલવતી ભવેદિતિ યોજનીયમ્ । તિષ્ઠતો ઽપરિનિર્વૃતસ્ય । નિર્વૃતસ્ય નિરુપધિનિર્વાણં ગતસ્ય પૂજાયા નાસ્તિ વિશેષઃ । અયમભિપ્રાયઃ- દ્વિવિધં હિ પુણ્યમ્- ત્યાગાન્વયં ચ, ત્યાગાદેવ યદુત્પદ્યતે । પરિભોગાન્વયં ચ, દેયધર્મપરિભોગાદ્ યદુત્પદ્યતે । તત્ર યદિ નામ નિર્વૃતે ભગવતિ પ્રતિગ્રહીતુરભાવાત્ પરિભોગાન્વયં ન ભવિષ્યતિ પુણ્યમ્, પરિત્યાગાન્વયં ચ કેન વાર્યતે? અપ્રતિગૃહ્ણતિ કસ્મિંશ્ચિત્ કથં પરિત્યાગાન્વયમપિ પુણ્યમ્? કિં પુનઃ કારણં સતિ પ્રતિગ્રહીતરિ ભવિતવ્યં પુણ્યેન, નાસતિ? કસ્યચિદપ્યભાવાદિતિ ચેત્, ઇદમકારણમેવ । યદિ હિ પુણ્યં પરાનુગ્રહાદેવ સ્યાત્, મૈત્ર્યાદ્યપ્રમાણસમ્યગ્દૃષ્ટિભાવનાયાં ન સ્યાત્ । તસ્માત્ દ્રષ્ટવ્યં સ્વચિત્તપ્રભવં પરાનુગ્રહમન્તરેણાપિ પુણ્યમ્ । તથા વ્યતીતે ઽપિ ગુણવતિ તદ્ભક્તિકૃતં સ્વચિત્તાદ્ભવત્ પુણ્યં ન વિરુધ્યતે ઇતિ ॥
અપિ ચ સર્વપુણ્યપાપસદ્ભાવે સર્વેષામાગમઃ સાક્ષીત્યાહ આગમાચ્ચેત્યાદિ-
આગમાચ્ચ ફલં તત્ર સંવૃત્યા તત્ત્વતો ઽપિ વા ।
કિમત્ર ઉપપત્ત્યન્તરેણ? આગમાત્ ભગવત્પ્રવચનાત્ ફલં ભગવત્પૂજાકૃતં મહાભોગતાદિલક્ષણમવગમ્યતે । તત્રેતિ નિર્વૃતાનિર્વૃતે ભગવતિ પૂજાયામ્ । એતાવાંસ્તુ વિશેષઃ- કસ્યચિત્ તત્ ફલં સાંવૃતમ્, કસ્યચિત્ પુનઃ પારમાર્થિકમભિમતમ્ । એવમનન્તરવિચારમનાદૃત્ય વિશેષેણોચ્યતે । સંવૃત્યા તત્ત્વતો ઽપિ વા પુણ્યપાપક્રિયાયાઃ ફલં ભગવદાગમાત્ પ્રતીયતે, તત્ર ચ આવયોરવિવાદ એવ તત્ર ઇદમુક્તં ભગવતા પુષ્પકૂટધારણ્યામ્-
યે કેચિત્ સિંહવિક્રીડિત તથાગતસ્ય પૂજાં કરિષ્યન્તિ તિષ્ઠતો વા પરિનિર્વૃતસ્ય વા, સર્વે તે ત્રિયાનાદેકતરેણ યાનેન પરિનિર્વાસ્યન્તિ । યશ્ચ ખલુ સિંહવિક્રીડિત તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રસાદયેત્, પ્રસન્નચિત્તઃ સત્કુર્યાત્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ ઉપચરેત્, લાભેન ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વસુખોપધાનૈરુપતિષ્ઠેત્ । યશ્ચ પરિનિર્વૃતસ્ય તથાગતસ્ય સર્ષપફલમાત્રધાતૌ શરીરપૂજાં કુર્યાત્, સમો વિપાકઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ । તથા પૂજાયૈ નાસ્તિ વિશેષો નાનાકરણં ચ । ઇતિ ॥
ઉક્તં ચ-
તિષ્ઠન્તં પૂજયેદ્યસ્તુ યશ્ચાપિ પરિનિર્વૃતમ્ ।
સમચિત્તપ્રસાદેન નાસ્તિ પુણ્યવિશેષતા ॥
ઇતિ । [દિવ્યા]
પુનરિદમુક્તમ્-
યશ્ચ ખલુ પુનઃ સિંહવિક્રીડિત તથાગતં વર્ષશતં વા વર્ષસહસ્રં વા સર્વસુખોપધાનેનોપતિષ્ઠેત્, યશ્ચ પરિનિર્વૃતસ્ય તથાગતસ્ય ચૈત્યે બોધિચિત્તપરિગૃહીતૈકપુષ્પમારોપયેત્, તથાગતપૂજાયૈ જલાઞ્જલિં ચોપનામયેત્, જલેન ચોપસિઞ્ચેત્, ઈષિકાપદં વા દદ્યાત્, નિર્માલ્યં વા અપનયેત્, ઉપલેપનપ્રદાનં વા દીપપ્રદાનં વા કુર્યાત્, આત્તમનાઃ, એકક્રમપદવ્યતિહારં વા અતિક્રમ્ય વાચં ભાષેત- નમસ્તમૈ બુદ્ધાય ભગવતે ઇતિ, મા તે અત્ર સિંહવિક્રીડિત કાઙ્ક્ષા વા વિમતિર્વા વિચિકિત્સા વા, યદસૌ કલ્પં વા કલ્પશતં વા કલ્પસહસ્રં વા દુર્ગતિવિનિપાતં ગચ્છેત્, નેદં સ્થાનં વિદ્યતે ॥ ઇતિ ।
એતદવશ્યમભ્યુપેયમિતિ [આહ] સત્યબુદ્ધે ઇત્યાદિ-
સત્યબુદ્ધે કૃતા પૂજા સફલેતિ કથં યથા

સત્યબુદ્ધે પરમાર્થસતિ ભગવતિ કૃતા પૂજા સફલેતિ ફલવતી, ઇત્યેતદપિ કથં યથેતિ । કથમિવેત્યુદાહરણમુપદર્શયતિ । નાન્યદત્રોદાહરણમાગમાદિતિ ભાવઃ । તસ્માત્ સર્વથા ભગવત્પૂજાયાં ફલસદ્ભાવ આગમાદવગમ્યતે ॥
શૂન્યતાવાસનાધાનાદિત્યાદિ યદુક્તમ્, તત્ર વૈભાષિકાદયઃ સર્વધર્મશૂન્યતાયાઃ સર્વાવરણપ્રહાણમસહમાનાઃ ચતુરાર્યસત્યદર્શનભાવનાં ચ તદુપાયમિચ્છન્તઃ પ્રાહુઃ સત્યદર્શનત ઇત્યાદિ-
સત્યદર્શનતો મુક્તિઃ શૂન્યતાદર્શનેન કિમ્ ।
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગલક્ષણાનાં દર્શનતઃ ઉપલબ્ધિતઃ । સાક્ષાત્કરણાદિત્યર્થઃ । દર્શનત ઇત્યુપલક્ષણમ્ । ભાવનાતો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદુક્તમ્-
ક્લેશપ્રહાણમાખ્યાતં સત્યદર્શનભાવનાત્ ।
ઇતિ । [અભિ. કો. 6.1]
તત્ર વૃત્તસ્થસ્ય શ્રુતચિન્તાવતો ભાવનાયાં પ્રવૃત્તસ્ય અશુભાનાપાનસ્મૃતિસ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના નિષ્પત્તિક્રમેણ અનિત્યતો દુઃખત શૂન્યતો ઽનાત્મતશ્ચ ઇત્યેતૈઃ ષોડશભિરાકારૈઃ દુઃખાદિસત્યં પશ્યતઃ ઉષ્મગતાદિચતુર્નિર્વેધભાગીયદ્વારેણ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાદિપઞ્ચદશક્ષણલક્ષણસ્ય દર્શનમાર્ગસ્ય, તતઃ પરં ભાવનામાર્ગસ્યાધિગમાત્, દર્શનભાવનાહેયત્રૈધાતુકક્લેશોપક્લેશરાશિપ્રહાણાત્ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનોત્પત્તિરિત્યાર્યસત્યેષુ સંક્ષેપતો ઽભિસમયક્રમઃ । ઇત્થમાર્યસત્યદર્શનતો મુક્તિરુચ્યતે । તસ્માદત એવ મુક્તિરસ્તુ, શૂન્યતાદર્શનેન કિમ્, શૂન્યતાયાઃ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાયા ( બ્ચ્પ્ 203 ) દર્શનેન અધિગમેન । સાક્ષાત્કરણેનેતિ યાવત્ । કિમ્? ન કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ । તદપરસ્ય મુક્તેરુપાયસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ । અત્રાહ ન વિનેત્યાદિ-
ન વિનાનેન માર્ગેણ બોધિરિત્યાગમો યતઃ

ન ઉપાયાન્તરમસ્તિ, તસ્માદિત્યર્થઃ । ઇદં મહાર્થસ્ય તત્ત્વમ્ । તથા હિ- સર્વ એવ હિ ભાવા આરોપિતમનારોપિતં ચેતિ રૂપદ્વયમુદ્વહન્તિ । તત્ર યત્ તદવિદ્યાપ્રવાહિતમારોપિતં રૂપમ્, તત્ સર્વજનસાધારણમિતિ ન તદુપલબ્ધેઃ સંક્લેશપ્રહાણમુપપદ્યતે । અન્યથા સર્વે બાલજનાસ્તથાગતાઃ સ્યુરિતિ પ્રાચીનપ્રસઙ્ગઃ । ઇતિ અનારોપિતમેવ તત્ત્વમનુપલમ્ભયોગેન અધિગમ્યમાનમજ્ઞાનાસ્રવક્ષયાય સામર્થ્યવદુપલભ્યતે । તચ્ચ પ્રજ્ઞયા વિવેચ્યમાનં સર્વધર્માનુપલમ્ભલક્ષણમવસિતમિતિ સર્વધર્મશૂન્યતૈવ સર્વાવરણવિભ્રમપ્રહાણાય પટીયસીત્યવગમ્યતે । ઇતિ યુક્તિતો નિરૂપિતં પ્રાક્, નિરુપયિષ્યતે ચ પશ્ચાત્ । ઇહ પુનરાગમત એવ એનમર્થમવગ્રાહયિતુમ્-
ન વિનાનેન માર્ગેણ બોધિરિત્યાગમો યતઃ ।
ઇત્યુક્તવાન્ । યદુક્તં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્-
ભગવાનાહ- ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ । વેદનાં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ । સંજ્ઞાં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ । સંસ્કારાન્ ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ । યાવત્ માર્ગાકારજ્ઞતાં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ । યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ । સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞિનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । યાવત્ નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞિનો દાનપારમિતાભાવના । નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞિનો ઽભાવશૂન્યતાભાવના । નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞિનઃ ષડભિજ્ઞાભાવના । યાવત્ નાસ્તિ સર્વસમાધિસર્વધારણીમુખતથાગતબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિન્મહામૈત્રીમહાકરુણાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં ભાવના । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ ભાવઃ એષો ઽહમિતિ દ્વયોરન્તયોઃ સક્તઃ । દાને શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે ધ્યાને પ્રજ્ઞાયામ્ । એષો ઽહમિતિ દ્વયોરન્તયોઃ સક્તઃ । યશ્ચ દ્વયોરન્તયોઃ સક્તઃ, તસ્ય નાસ્તિ મોક્ષઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ સુભૂતે ભાવસંજ્ઞિનો દાનમ્, યાવત્ નાસ્તિ પ્રજ્ઞા, નાસ્તિ માર્ગઃ, નાસ્તિ જ્ઞાનમ્, નાસ્તિ પ્રાપ્તિઃ, નાસ્તિ અભિસમયઃ, નાસ્ત્યાનુલોમિકી ક્ષાન્તિઃ, નાસ્તિ રૂપસ્ય પરિજ્ઞા, નાસ્તિ વેદનાયાઃ પરિજ્ઞા, યાવત્ નાસ્તિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પરિજ્ઞા । નાસ્તિ આત્મસત્ત્વજીવજન્તુપોષપુદ્ગલનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકસંજ્ઞાયાઃ પરિજ્ઞા । યાવત્ નાસ્તિ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણસ્ય પરિજ્ઞા । કુતઃ પુનરસ્ય મોક્ષો ભવિષ્યતીતિ ॥
અત એવ પુનસ્તત્રૈવોક્તમ્-
ભગવાનાહ- એવમેતત્ કૌશિક, એવમેતત્ । યે ઽપિ તે ઽભૂવન્નતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, તે ઽપિ ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ । ( બ્ચ્પ્ 204 ) યે ઽપિ તે ભવિષ્યન્તિ અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, તે ઽપિ ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । યે ઽપિ તે એતર્હિ દશદિગ્લોકધાતુષુ અપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ, ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં દેશયન્તિ, તે ઽપિ ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ । યે ઽપિ તે ઽભૂવન્નતીતાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં શ્રાવકાઃ, યે ઽપિ તે ભવિષ્યન્તિ અનાગતાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં શ્રાવકાઃ, યે ઽપિ તે એતર્હિ પ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં શ્રાવકાઃ, તે ઽપિ ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્તાઃ, પ્રાપ્સ્યન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ ચ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વાણિ ત્રીણિ યાનાનિ વિસ્તરેણોપદિષ્ટાનિ । તાનિ પુનરનિમિત્તયોગેન અનુપલમ્ભયોગેન અનુત્પાદયોગેન અસંક્લેશયોગેન અવ્યવદાનયોગેન, યાવત્ તત્પુનઃ લોકવ્યવહારેણ અપરમાર્થયોગેન । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
ઉક્તં ચ-
બુદ્ધૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈશ્ચ શ્રાવકૈશ્ચ નિષેવિતા ।
માર્ગસ્ત્વમેકા મોક્ષસ્ય નાસ્ત્યન્ય ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥
ઇતિ ॥ [પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્તુતિઃ]
એતન્મહાયાનવચનમસહમાન આહ નન્વસિદ્ધમિત્યાદિ-
નન્વસિદ્ધં મહાયાનં
નનુ ભોઃ શૂન્યતાવાદિન્, મહાયાનમાગમત્વેન મમ અસિદ્ધમ્, અસંમતમ્, તદસ્યોપન્યાસો ન સાધનતયા સાધુઃ । અત્ર પરસ્ય સમાનપરિહારદૂષણમાહ કથમિત્યાદિના-
કથં સિદ્ધસ્ત્વદાગમઃ ।
યદિ મહાયાનમસિદ્ધમ્, કથં કેન પ્રકારેણ ત્વદીયાગમો ભગવદ્વચનમિતિ સિદ્ધઃ? તત્ર ન કિંચિદાગમત્વપ્રસાધકં પ્રમાણમુત્પશ્યામઃ । પરઃ પરિહારમાહ યસ્માદિતિ-
યસ્માદુભયસિદ્ધો ઽસૌ
યસ્માત્ કારણાત્ ઉભયસ્ય તવ મમ ચ સિદ્ધઃ આગમત્વેન નિશ્ચિતો ઽસૌ મમાગમઃ । ન હિ મદાગમે ભવતો ઽપિ મહાયાનાનુયાયિનો બુદ્ધવચનત્વેન વિપ્રતિપત્તિરસ્તિ, તસ્માત્ સિદ્ધો ઽસૌ । ન તુ મહાયાને મમ સંપ્રતિપત્તિઃ, યેન ઇદમેવોત્તરં ભવતો ઽપિ સ્યાત્ । સિદ્ધાન્તવાદી આહ-
ન સિદ્ધૌઽસૌ તવાદિતઃ

ઇતિ । યદ્યપિ ઉભયસિદ્ધત્વં ત્વદાગમસ્ય આગમસિદ્ધૌ હેતુઃ, તદાપિ નૈતદ્વક્તવ્યમ્, અસિદ્ધત્વાત્ । યસ્માત્ તવૈવ તાવદસૌ ત્વદાગમઃ ન સિદ્ધઃ । કદા? આદૌ તત્સ્વીકારાત્ પૂર્વમ્ । ન હિ અભ્યુપગમાત્ પ્રાક્ તવ કથંચિદપ્યસૌ સિદ્ધઃ, ઇતિ ઉભયસિદ્ધત્વમસિદ્ધત્વાદસાધનમ્ ॥
યદ્યપિ ઉભયસિદ્ધત્વમસિદ્ધમ્, ઇદં તર્હિ સાધનમસ્તુ- યદ્ ગુરુશિષ્યપરંપરયા આમ્રાયાયાતં બુદ્ધવચનત્વેન, યચ્ચ સૂત્રે ઽવતરતિ, વિનયે સંદૃશ્યતે, ધર્મતાં [પ્રતીત્યસમુત્પાદં] ચ ન વિલોમયતિ, તદ્ બુદ્ધવચનં નાન્યત્ । ઇત્યત્રાહ યત્પ્રત્યયેત્યાદિ-
યત્પ્રત્યયા ચ તત્રાસ્થા મહાયાને ઽપિ તાં કુરુ ।
યઃ પ્રત્યયો નિબન્ધનમ્ અસ્યા આસ્થાયાઃ, સા તથોક્તા । યત્પ્રત્યયા યન્નિબન્ધના । આસ્થા આદેયતા આદરઃ । તત્ર સ્વાગમે । તાં તત્પ્રત્યયામાસ્થામ્ ઇહ મહાયાને ઽપિ કુરુ વિધેહિ । મહાયાને ઽપિ ઉક્તસ્ય આસ્થાકારણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ । ઇદં પુનઃ સર્વપ્રવચનસાધારણમવ્યભિચારિ લક્ષણં યદુક્તમધ્યાશયસંચોદનસૂત્રે-
અપિ તુ મૈત્રેય ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ પ્રતિભાનં સર્વબુદ્ધભાષિતં વેદિતવ્યમ્ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ? ઇહ મૈત્રેય પ્રતિભાનમર્થોપસંહિતં ભવતિ નાનર્થોપસંહિતમ્ । ધર્મોપસંહિતં ભવતિ નાધર્મોપસંહિતમ્ । ક્લેશપ્રહાયકં ભવતિ ન ક્લેશવિવર્ધકમ્ । નિર્વાણગુણાનુશંસસંદર્શકં ભવતિ ન સંસારગુણાનુશંસસંદર્શકમ્ । એતૈશ્ચતુર્ભિઃ । પેયાલં । યસ્ય કસ્યચિન્મૈત્રેય એતૈશ્ચતુર્ભિઃ પ્રતિભાતિ પ્રતિભાસ્યતિ વા, તત્ર શ્રાદ્ધૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિર્વા બુદ્ધસંજ્ઞા ઉત્પાદયિતવ્યા । શાસ્તૃસંજ્ઞાં કૃત્વા સ ધર્મઃ શ્રોતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યત્ કિંચિન્મૈત્રેય સુભાષિતમ્, સર્વં તદ્બુદ્ધભાષિતમ્ । તત્ર મૈત્રેય ય ઇમાનિ પ્રતિભાનાનિ પ્રતિક્ષિપેત્- નૈતાનિ બુદ્ધભાષિતાનીતિ, તેષુ ચ અગૌરવમુત્પાદયેત્, પુદ્ગલવિદ્વેષેણ તેન સર્વં બુદ્ધભાષિતં પ્રતિભાનં પ્રતિક્ષિપ્તં ભવતિ । ધર્મં પ્રતિક્ષિપ્ય ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન કર્મણા અપાયગામી ભવતિ ॥
તદત્ર ધર્મતાયા અવિલોમનમેવ સમ્યગ્લક્ષણમુક્તમ્ । ઉક્તં ચ-
યદર્થવદ્ધર્મપદોપસંહિતં ત્રિધાતુસંક્લેશનિબર્હણં વચઃ ।
ભવેચ્ચ યચ્છાન્ત્યનુશંસદર્શકં તદુક્તમાર્ષં વિપરીતમન્યથા ॥
ઇતિ ।
એતન્મહાયાને સર્વમસ્તીતિ કથમુપાદેયં ન સ્યાત્? યદુક્તમ્ "ન સિદ્ધો ઽસૌ તવાદિતઃ" ઇતિ, તત્ર પરો વિશેષમભિધત્તે । ન બ્રવીમિ યદાવયોર્દ્વયોઃ સિદ્ધમુભયસિદ્ધમિતિ, કિં તર્હિ આવાભ્યામન્યેષામુભયેષાં મદાગમઃ સિદ્ધ ઇત્યુપાદેયઃ, ન મહાયાનમ્, એતદ્વિપરીતત્વાત્ । તેન નોપાદેયમિત્યાહ અન્યોભયેષ્ટેત્યાદિ-
અન્યોભયેષ્ટસત્યત્વે વેદાદેરપિ સત્યતા

યદિ આવયોર્વિવાદારૂઢત્વાત્ આવાભ્યામન્યે યે કેચિદપ્રતિપન્ના ઉભયે, તેષામિષ્ટં અભિમતમ્ । સંમતમિતિ યાવત્ । તસ્ય સત્યત્વે યથાર્થત્વે અભ્યુપગમ્યમાને સતિ વેદાદેરપિ સત્યતા વેદવાક્યસ્ય ચોદનાલક્ષણસ્ય । આદિશબ્દાત્ કણાદાદિવચનસ્યાપિ । સત્યતા ( બ્ચ્પ્ 206 ) અમૃષાર્થતા સ્યાત્ । તત્રાપિ વાદિપ્રતિવાદિભ્યામન્યોન્યોભયસંમતિઃ સંભાવ્યતે, ઇતિ તદપ્યુપાદેયં ભવતઃ સ્યાત્ । તસ્માન્નાયમપિ વિશેષઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- મદાગમે બુદ્ધવચનત્વે ઽવિવાદઃ, ન તુ મહાયાને । તેન સ ઉપાદેયો નેતરદિત્યાશઙ્કયન્નાહ સવિવાદં મહાયાનમિત્યાદિ-
સવિવાદં મહાયાનમિતિ ચેદાગમં ત્યજ ।
તીર્થિકૈઃ સવિવાદત્વાત્સ્વૈઃ પરૈશ્ચાગમાન્તરમ્

સવિવાદં સવિપ્રતિપત્તિકં મહાયાનમ્ । કેચિદ્ બુદ્ધવચનતયા પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમિચ્છન્તિ, કેચિત્ તદ્વિપરીતસમારોપાન્નેચ્છન્તિ, ઇતિ હેતોઃ, ચેત્ યદિ ન ગ્રાહ્યમ્, તદા આગમં ત્યજ, સ્વાગમમપિ વિજહીહિ, સો ઽપિ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં ન સ્યાત્ । કસ્માત્? તીર્થિકૈર્મીમાંસકાદિભિઃ સવિવાદત્વાત્ વિપ્રતિપત્તિસંભવાત્ પરિત્યાગમર્હતિ । ન કેવલં તીર્થિકૈઃ, અપિ તુ સ્વયૂથ્યૈરિત્યાહ- સ્વૈરિતિ । ચતુર્નિકાયમષ્ટાદશભેદભિન્નં ભગવતઃ શાસનમ્ । તત્ર એકસ્યૈવ નિકાયસ્ય અનેકભેદસંભવાત્ સ્વયૂથ્યૈરપિ પરસ્પરવિવાદઃ સંભવતિ । સ્વૈરિતિ સ્વનિકાયાન્તર્ગતભેદાન્તરાવસ્થિતૈઃ । પરૈરિતિ અન્યનિકાયવ્યવસ્થિતૈઃ । ચકારઃ પૂર્વાપેક્ષયા સમુચ્ચયાર્થઃ । સવિવાદત્વાત્ આગમાન્તરં ત્યજેતિ સંબન્ધઃ । ત્વદભ્યુપગતાદાગમાદન્ય આગમઃ આગમાન્તરમ્ । તદપિ સવિવાદત્વાન્ન સ્વીકારમર્હતિ । ત્વદાગમસ્યાપિ અપરાપેક્ષયા સવિવાદત્વં સમાનમિતિ પરિત્યાગે તુલ્ય એવ ન્યાયઃ । અથવા । સ્વૈરિતિ એકભેદવ્યવસ્થિતૈઃ સૌત્રાન્તિકાભિધર્મિકવૈનયિકૈઃ પરસ્પરં સવિવાદત્વાત્ સૂત્રાભિધર્મવિનયાઃ પરિત્યાગમર્હન્તિ । અસ્તિ હિ એકભેદાવસ્થિતાનાં સૌત્રાન્તિકાદીનામન્યોન્યં વિવાદઃ । પરૈરિતિ એકનિકાયાશ્રિતભેદાન્તરગતૈઃ । એતેન યદુક્તમ્ગુરુપર્વ[શિષ્ય?]ક્રમેણામ્નાયાયાતં બુદ્ધવચનમિત્યાદિ, તદનેનૈવ પ્રત્યાખ્યાતં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન હિ અવિસ્મૃતસંપ્રદાયાનામન્યોન્યસ્ય વિવાદો યુક્તઃ । ન ચ સર્વજ્ઞવચનેષુ પરસ્પરહતિરસ્તિ । ન ચ સૂત્રાભિધર્મવિનયાનાં પરસ્પરમેકવાક્યતા ભવતઃ સંભવતિ । તત્ કથં સૂત્રાદિસંસ્યન્દનં બુદ્ધવચનત્વે હેતુરુક્તમ્? તસ્માદ્ યત્કિંચિદેતત્ ॥
એવં સમાનપરિહારદૂષણતામભિધાય પુનર્વિશેષેણ પરસ્યાભ્યુપગમે દૂષણમુદ્ભાવયન્નાહ-
શાસનં ભિક્ષુતામૂલં ભિક્ષુતૈવ ચ દુઃસ્થિતા ।
શાસનમિત્યાદિનોપક્રમતે- શાસનં ભગવતા હિતાહિતસ્વીકારપરિહારદેશનાલક્ષણમ્ । તચ્ચ ભિક્ષુતામૂલમ્ । અથવા । આગમવિપ્રતિપત્તિમાનુષઙ્ગિકીં પરિસમાપ્ય યદુક્તમ્-
સત્યદર્શનતો મુક્તિઃ શૂન્યતાદર્શનેન કિમ્ ।
[9.41]
ઇતિ નિરાચિકીર્ષન્નાહ- શાસનમિત્યાદિ । શાસનમ્- ઇદં કર્તવ્યમિદં ન કર્તવ્યમિત્યાજ્ઞાપ્રણયનમ્ । તદ્ ભિક્ષુતામૂલમ્ । ભિક્શુભાવો ભિક્ષુતા, સૈવ મૂલં કન્દો યસ્યેતિ તત્તથોક્તમ્, તત્પ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ । યથા કિલ દૃઢમૂલો વૃક્ષઃ ચિરમવસ્થિતિમનુભવન્ કાણ્ડશાખાપ્રશાખાપત્રપુષ્પફલચ્છાયાદાનસંતાપાદ્યપહરણસમર્થો ભવતિ, તથા ભગવતો ઽપિ શાસનકલ્પપાદપોભિક્ષુતાકન્દમાસાદ્ય સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનારૂપ્યસમાધિસમાપત્તિબોધિપાક્ષિકાર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગશ્રામણ્યફલસંપન્નઃ ( બ્ચ્પ્ 207 ) ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યાદિભિઃ ક્લેશોષ્મસંતાપાદ્યપહરણપટુર્ભવતિ, ઇતિ ભિક્ષુતાયા મૂલસાધર્મ્યમ્ । તત્ર સંજ્ઞાભિક્ષુઃ, પ્રતિજ્ઞાભિક્ષુઃ, ભિક્ષણશીલો ભિક્ષુઃ, જ્ઞપ્તિચતુર્થકર્મણોપસંપન્નો ભિક્ષુઃ, ભિન્નક્લેશો ભિક્ષુઃ ઇતિ પઞ્ચપ્રકારો ભિક્ષુઃ । તત્ર ચતુર્થપઞ્ચમં દ્વયમગ્ર્યમ્, ઇતરેષાં સમાનાભિધાનમાત્રાભિધેયત્વાત્ । તદુભયમપિ શાસનાવસ્થાનનિદાનમવિરુદ્ધમ્ । તત્રાપિ ભિન્નક્લેશો ભિક્ષુઃ પ્રધાનમ્ । તસ્યૈવેહ ગ્રહણમ્ । તદ્ભાવો ભિક્ષુતા । સા ચ આર્યસત્યદર્શનતો ન સંગચ્છતે ઇત્યાહ- ભિક્ષુતૈવ ચેત્યાદિ । ભિક્ષુતા ભિન્નક્લેશતા । ક્લેશપ્રહાણમિતિ યાવત્ । ચો વક્તવ્યાન્તરં સમુચ્ચિન્વન્ હેતૌ વર્તતે । યસ્માત્ સા ભિક્ષુતૈવ દુઃસ્થિતા, શૂન્યતાદર્શનમન્તરેણ અસમઞ્જસા કેવલસત્યદર્શનતો ન યુજ્યતે । તસ્માત્ સત્યદર્શનતો મુક્તિરિતિ ન વક્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ । કેષાં સા દુઃસ્થિતા? સાવલમ્બનચિત્તાનામિતિ । સહાવલમ્બનેન વસ્ત્વભિનિવેશેન વર્તતે ઇતિ સાવલમ્બનમ્, તત્તાદૃશં ચિત્તં યેષાં યોગિનાં તે તથોક્તાઃ, તેષામિતિ । યતઃ તે દુઃખાદિસત્યં ક્લેશવિસંયોગં ચ વસ્તુત્વેનાવલમ્બન્તે ઇતિ મતં ભવતામ્ । અતસ્તેષામુપલમ્ભદૃષ્ટીનાં દુઃસ્થિતા, ન નિરાલમ્બનચિત્તાનામ્ ॥
યત્પુનરુક્તં- સત્યદર્શનતો મુક્તિરિતિ, તદ્વિકલ્પનીયમ્ । દ્વિધા હિ સત્યદર્શનં સંભાવ્યતે, પરમાર્થતઃ સંવૃતિતો વા । તદ્ યદાદ્યો વિકલ્પઃ, તદા નાસ્માકં વિપ્રતિપત્તિઃ, અસ્મત્પક્ષસ્ય પ્રધાનત્વાત્, સર્વધર્માણામસ્માભિઃ પરમાર્થતો દર્શનાભ્યુપગમાત્ । અથ દ્વિતીયઃ, તન્ન સહામહે, યુક્તિવિરોધાત્ । ન હિ સંવૃતિસત્યદર્શનાન્મુક્તિરુત્પદ્યતે, સર્વસત્ત્વાનાં મુક્તિપ્રસઙ્ગાત્ । તથા હિ યુક્ત્યાગમાભ્યાં તત્ત્વાતત્ત્વવિવેચનાત્, પરમાર્થસત્યમેવાત્ર ક્લેશપ્રહાણાય નિશ્ચીયતે ન સંવૃતિસત્યમ્ । તચ્ચ સર્વધર્માનુપલમ્ભલક્ષણમ્ । ન હિ તદન્તરેણ સંક્લેશનિવૃત્તિર્યુજ્યતે । યાવદ્ભાવાભિનિવેશઃ, તાવત્ કલ્પના ન નિવર્તતે, યાવચ્ચ કલ્પના તાવદખણ્ડિતમહિમાનઃ સંક્લેશાઃ ચિત્તસંતાનમધ્યાવસન્તિ । યાવચ્ચ સંક્લેશાઃ તાવત્ કર્મનિર્મિતજન્મપરંપરાપ્રસવઃ સંસારો ઽપિ સુતરામવ્યાહતપ્રસરઃ પ્રવર્તતે । તસ્માત્ સર્વધર્મશૂન્યતૈવ અવિદ્યાપ્રતિપક્ષત્વાત્ સંસારસંતતિવિચ્છિત્તિહેતુરવસીયતે, ન કેવલં સત્યદર્શનમ્ । ઇદમેવ આચાર્યપાદૈરુક્તમ્-
મુક્તિસ્તુ શૂન્યતાદૃષ્ટેસ્તદર્થાશેષભાવના ॥
ઇતિ ।
યથાઆર્યસત્યાનિ સત્યદ્વયે ઽન્તર્ભવન્તિ તથોપદર્શિતમેવ પ્રાક્ । ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન । અપિ ચ-
સાવલમ્બનચિત્તાનાં નિર્વાણમપિ દુઃસ્થિતમ્

ઇતિ ન કેવલં ભિક્ષુતા, કિં તર્હિ નિર્વાણમપિ, ઇત્યપેરર્થઃ । નિર્વાણં ક્લેશવિસંયોગાન્નિરુપધિશેષં દુઃસ્થિતં દુર્ઘટમ્ ॥
તત્ર ભિક્ષુતાયાસ્તાવદસંગતિમાહ-
ક્લેશપ્રહાણાન્મુક્તિશ્ચેત્તદનન્તરમસ્તુ સા ।
યદિ ચ આર્યસત્યદર્શનતઃ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે, તતો વિમુક્તિરુપજાયતે, તદા તદનન્તરં ક્લેશપ્રહાણાત્ સમનન્તરમેવાસ્તુ સા મુક્તિર્ભવસ્તુ । ભવતુ એવમ્ । કો વૈ નામ અન્યથા બ્રૂતે? નૈતદસ્તિ, કુત ઇત્યાહ-
દૃષ્ટં ચ તેષુ સામર્થ્યં નિષ્ક્લેશસ્યાપિ કર્મણઃ

ચો હેતૌ । દૃષ્ટં પ્રતિપન્નમ્ । આગમતઃ । યસ્માત્ તેષુ પ્રહીણક્લેશેષુ આર્યમૌદ્ગલ્યાયનાર્યાઙ્ગુલિમાલપ્રભૃતિષુ સામર્થ્યં ફલદાનં પ્રતિ શક્તિઃ । તસ્માન્ન તદનન્તરમેવ મુક્તિરસ્તિ । કસ્ય સામર્થ્યં દૃષ્ટમ્? કર્મણઃ શુભાશુભલક્ષણસ્ય । કિં પૂર્વમનાર્યાવસ્થાયાં ક્લેશસહિતસ્ય? નેત્યાહ- અક્લેશસ્યાપિ ક્લેશસહકારિરહિતસ્યાપિ કર્મણઃ ॥
નનુ ચ સત્યદર્શનાદવિદ્યાદિ પ્રહીયતે, તત્પ્રહાણાત્ સંસ્કારાદિપ્રહાણક્રમેણ તૃષ્ણાપિ પ્રહીયતે । તૃષ્ણાવિપર્યાસમતી ચ પુનર્ભવોત્પત્તિનિમિત્તે । તતશ્ચ તયોરભાવાત્ તુષરહિતસ્ય બીજસ્યેવ કર્મણઃ સદ્ભાવે ઽપિ ન કિંચિદ્વિહન્યતે ઇતિ । તદુક્તમ્-
મિથ્યાજ્ઞાનતદુદ્ભૂતતર્ષસંચેતનાવશાત્ ।
હીનસ્થાનગતિર્જન્મ ત્યક્ત્વા ચૈતન્ન જાયતે ॥
ઇતિ ।
અથવા । તૃષ્ણૈવ કેવલા પુનર્ભવકારણમ્, સમુદયાકારત્વાત્ । ઉક્તં હિ ભગવતા-
તત્ર કતમત્ સમુદયાર્યસત્યમ્? યેયં તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિ-
નન્દિની, યદુત કામતૃષ્ણા ભવતૃષ્ણા વિભવતૃષ્ણા ચેતિ ॥
તદેવં યસ્ય તૃષ્ણા નાસ્તિ, તસ્ય પ્રહીણસમુદયસ્ય કારણાભાવાત્ ન પુનર્જન્મસંભવઃ । ઇતિ પરાભિપ્રાયમુત્થાપયન્નાહ-
તૃષ્ણા તાવદુપાદાનં નાસ્તિ ચેત્સંપ્રધાર્યતે ।
અવિદ્યાપ્રહાણાત્ તૃષ્ણા પુનર્ભવોપાદાનં કારણં તાવન્નાસ્તિ, ન વિદ્યતે ચેદ્યદિ સંપ્રધાર્યતે નિશ્ચીયતે, તદા નૈતદ્વક્તવ્યમ્ । યતઃ ઉપલમ્ભદૃષ્ટીનામવિદ્યાપ્રહાણમનુપપન્નમ્ । તદ્ભાવાત્ તૃષ્ણાપ્રહાણસ્યાપ્યભાવાત્ । ભવતુ વા, તથાપ્યભિધીયતે-
કિમક્લિષ્ટાપિ તૃષ્ણૈષાં નાસ્તિ સંમોહવત્ સતી

અક્લિષ્ટાપિ સતી ક્લેશાસંપ્રયુક્તાપિ તૃષ્ણા કિમેષાં ભવદ્યોગિનાં નાસ્તિ ન સંભવતિ । કથમિવ? સંમોહવત્ અક્લિષ્ટાજ્ઞાનવત્ ॥
ઇત્થમપિ તૃષ્ણા નિષેદ્ધુમશક્યેત્યાહ-
વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા વેદનૈષાં ચ વિદ્યતે ।
સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, વેદનાપ્રત્યયા ચ તૃષ્ણા । સા વેદના તૃષ્ણાકારણમેષામસ્તિ । તૃષ્ણા તુ તત્કાર્યમ્, અવિકલે ઽપિ કારણે ન સમસ્તિ ઇતિ કથમભિધાતું શક્યતે? નિરવિદ્યસ્ય વેદનાયામપિ તૃષ્ણા ન ભવતીતિ ચેત્, ન । ભાવાભિનિવેશિનાં નિરવિદ્યત્વમેવ અસિદ્ધમ્, ઇત્યુક્તમ્ । તતો યદિ અક્લિષ્ટાજ્ઞાનવત્ નાભ્યુપગમ્યતે તૃષ્ણા, તથાપિ શૂન્યતાદર્શનમન્તરેણ ન્યાયબલાદાપતતિ । અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ- યદા મુક્તસંતાને ઽપિ કર્મણઃ ફલદાનસામર્થ્યમુપલભ્યતે, ( બ્ચ્પ્ 209 ) તૃષ્ણા ચ વેદનાસદ્ભાવે સંભાવ્યમાના, તદા ક્લેશપ્રહાણમપિ સંદિહ્યમાનં કથમિવ વિમુક્તૌ નિશ્ચયં કુર્યાત્? તસ્માન્ન શૂન્યતામન્તરેણ ભિક્ષુતા સુસ્થિતા પ્રતિભાસતે ઇતિ । યદુક્તમ્-
સાવલમ્બનચિત્તાનાં નિર્વાણમપિ દુઃસ્થિતમ્ ।
ઇતિ, તદુપપાદયન્નાહ-
સાલમ્બનેન ચિત્તેન સ્થાતવ્યં યત્ર તત્ર વા

સાલમ્બનેન સોપલમ્ભેન ચિત્તેન સ્થાતવ્યમાસક્તવ્યમ્ । યત્ર તત્ર વા યત્ર તત્ર આસઙ્ગસ્થાનેષુ આર્યસત્યાદિષુ તદ્ભાવનાફલેષુ વા । આસઙ્ગસંભાવનાયાં ન પુનર્જન્મનિવૃત્તિરિતિ કથં પુનર્જન્મસંભાવનાયાં નિર્વાણમપિ ન સંદિગ્ધં સ્યાત્?
તસ્માદુક્તશૂન્યતૈવ નિર્વાણકારણમુક્તેત્યાહ-
વિના શૂન્યતયા ચિત્તં બદ્ધમુત્પદ્યતે પુનઃ ।
યથાસંજ્ઞિસમાપત્તૌ ભાવયેત્તેન શૂન્યતામ્

વિના શૂન્યતયા શૂન્યતામન્તરેણ ચિત્તં વિજ્ઞાનં સાલમ્બનં બદ્ધં સંયતમ્ આલમ્બનાસઙ્ગપાશેન । ઉત્પદ્યતે પુનઃ, સમાધિબલાત્ કિયત્કાલં નિવૃત્તમપિ પુનરુત્પત્તિમદ્ ભવતિ । ક્વ પુનરિદં દૃષ્ટમિત્યાહ- યથા અસંજ્ઞિસમાપત્તૌ ઇતિ । યથા અસંજ્ઞિસમાપત્તિં સમાપદ્યમાનાનાં તાવત્કાલં ચિત્તચૈત્તનિરોધે ઽપિ પુનસ્તદુત્પત્તિઃ સ્યાત્, તથા અન્યત્રાપિ ઇત્યર્થઃ । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । યથા નિરોધસમાપત્તાવિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અથ વા । યથા અસંજ્ઞિસમાપત્તિં સમાપદ્ય અસંજ્ઞિષુ દેવેષુ ઉપપદ્યમાનાનામનેકકલ્પશતં યાવન્નિરુદ્ધાનામપિ તત્સમાપત્તિવિપાકફલપરિસમાપ્તૌ ચિત્તચૈત્તાનાં પુનરુત્પત્તિઃ, તથા । યતઃ શૂન્યતામન્તરેણ ન ભિક્ષુતા ન નિર્વાણમુપપદ્યતે, તતઃ ઉભયાર્થિનાં શૂન્યતૈવ ભાવનીયેત્યાહ ભાવયેદિત્યાદિ । યેન કારણેન વિના શૂન્યતયા ચિત્તં બદ્ધમુત્પદ્યતે પુનઃ, તેન કારણેન નિર્વાણાદ્યર્થી શૂન્યતામેવ ભાવયેત્ । તદ્ભાવના હિ ક્લેશપ્રહાણં નિર્વાણં ચાધિગમયતિ । ન કેવલૈવ સત્યાદિભાવનેતિ યાવત્, સાલમ્બનત્વાત્ । યદુક્તમાર્યવજ્રચ્છેદિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્-
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ તુ સ્ત્રોતઆપન્નસ્યૈવં ભવતિ- મયા સ્ત્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમિતિ? સુભૂતિરાહ- નો હીદં ભગવન્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ કિંચિદાપન્નઃ, તેનોચ્યતે સ્ત્રોતઆપન્ન ઇતિ । ન રૂપમાપન્નો ન શબ્દાન્ ન ગન્ધાન્ ન રસાન્ ન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ન ધર્માનાપન્નઃ, તેનોચ્યતે સ્ત્રોતઆપન્ન ઇતિ । સચેદ્ ભગવન્ સ્ત્રોતઆપન્નસ્યૈવં ભવેત્- મયા સ્ત્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમિતિ, સ એવ તસ્ય આત્મગ્રાહો ભવેત્ સત્ત્વગ્રાહો જીવગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહો ભવેત્ । પેયાલં । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ અર્હત એવં ભવતિ- મયાર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ? સુભૂતિરાહ- નો હીદં ભગવન્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન કશ્ચિદ્ધર્મો યો ઽર્હન્નામ । સચેદ્ભગવન્ અર્હત એવં ભવેત્- મયાર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ, સ એવ તસ્યાત્મગ્રાહો ભવેત્ । પેયાલં । ( બ્ચ્પ્ 210 ) ભગવાનાહ- તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવમપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્, ન ક્વચિત્ પ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્, ન રૂપપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્, ન શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમિતિ ।
તસ્માચ્છૂન્યતૈવ બોધિમાર્ગ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
*** [અદ્દેદ્:] ***
યત્સૂત્રે ઽવતરેદ્વાક્યં તચ્ચેદ્બુદ્ધોક્તમિષ્યતે ।
મહાયાનં ભવત્સૂત્રૈઃ પ્રાયસ્તુલ્યં ન કિં મતમ્

એકેનાગમ્યમાનેન સકલં યદિ દોષવત્ ।
એકેન સૂત્રતુલ્યેન કિં ન સર્વં જિનોદિતમ્

મહાકાશ્યપમુખ્યૈશ્ચ યદ્વાક્યં નાવગાહ્યતે ।
તત્ત્વયાનવબુદ્ધત્વાદગ્રાહ્યં કઃ કરિષ્યતિ

યત્સૂત્રે ઽવતરેદિત્યાદિ અનુષ્ટુપ્ત્રયં કેનચિત્ પ્રતિક્ષિપ્તમિવ લક્ષ્યતે, અપક્રમનિવેશિતત્વાત્ । આગમવિપ્રતિપત્તિરસ્ય વિચારસ્ય પ્રસ્તાવઃ । શાસનં ભિક્ષુતેત્યાદિષુ આગમવિવાદાત્, પ્રક્રમાન્તરત્વાત્ પૂર્વમેવ વક્તુમુચિતમ્ । અનેનાન્તરિતસ્ય વિવાદસ્ય પુનરુપક્રમો ગ્રન્થકારસ્ય પ્રસ્તાવાકૌશલં સ્યાત્ । યત્પ્રત્યયેત્યાદિના ચ પ્રાક્તનવૃત્તદ્વયાર્થસ્યાભિહિતત્વાત્ । મહાકાશ્યપમુખ્યૈરિત્યાદિવચનસ્યાશ્લીલત્વાત્ ગ્રન્થકારાપ્રયુક્તમિતિ નિશ્ચિતમ્ । તસ્માત્ પ્રક્ષેપ એવાયમિતિ ॥
સ્યાદેતત્- યથા સાલમ્બનચિત્તસ્યાસઙ્ગસંભવાત્ ન મુક્તિઃ સ્યાત્, તથા શૂન્યતાયામપિ ભયમુપજાયાતે । તદ્વરમુભયપરિહારેણ સંસાર એવ સ્થિતિર્યુક્તેત્યાહ-
સક્તિત્રાસાત્ત્વનિર્મુક્ત્યા સંસારે સિધ્યતિ સ્થિતિઃ ।
મોહેન દુઃખિનામર્થે શૂન્યતાયા ઇદં ફલમ્

સક્તિરાસઙ્ગઃ । ત્રાસો ભયમ્ । શૂન્યતાશ્રવણાત્, તદર્થાપરિજ્ઞાનાત્ । સક્તિત્રાસમિતિ સમાહારઃ । તસ્માદુભયપક્ષપરિહારેણ સંસારે ત્રૈધાતુકસ્વભાવે સિધ્યતિ સ્થિતિરવસ્થાનમુપજાયતે । તુશબ્દઃ પુનર્દોષપરિહારાર્થમ્ । ઇદં તુ શૂન્યતાભ્યુપગમે દૂષણં સ્યાત્ । સાધારણં દૂષણમિતિ યાવત્ । કુતઃ? અનિર્મુક્ત્યા । હેતૌ તૃતીયા । મુક્તેરભાવાદિત્યર્થઃ । કતમેષામ્? દુઃખિનાં પઞ્ચગતિસંસારે જાત્યાદિદુઃખપીડિતાનાં સતામ્ । કથમ્? અર્થે અર્થવિષયે । મોહેન અવિદ્યયા । આલમ્બનાસઙ્ગેનેતિ યાવત્ । અતઃ શૂન્યતાયા ઇદં ફલમ્, યત્ પુનરપિ નિવૃત્ય સંસારે ઽવસ્થાનમ્ । અયમભિપ્રાયઃ- યથા શૂન્યતાવ્યતિરેકેણ ઉપલમ્ભદૃષ્ટેર્ન મુક્તિઃ સ્યાત્, તથા વિષયાસઙ્ગસુખચેતાઃ સર્વધર્મશૂન્યતાભયભીતકાતરઃ વરં સંસાર એવાવસ્થાનમિતિ મન્યમાનો બાલઃ પ્રશમસુખવિમુખો વિનિવૃત્ય જાત્યાદિદુઃખમનુભવન્ પુનસ્તત્રૈવાવતિષ્ઠતે ઇતિ કિમનયા પ્રસાધિતમિતિ ॥
અન્યે તુ સક્તિત્રાસાન્તનિર્મુક્તયેતિ પાઠં મન્યમાના એવં વ્યાચક્ષતે- સક્તેર્હેતુત્વાત્ સક્તિરાસઙ્ગસ્થાનમ્ । ત્રાસહેતુત્વાત્ ત્રાસો ભયસ્થાનમ્ । તાવેવ અન્તૌ સક્તિત્રાસાન્તૌ । ( બ્ચ્પ્ 211 ) શાશ્વતોચ્છેદાન્તૌ ઇત્યર્થઃ । તથા હિ- શાશ્વતદૃષ્ટેરાસક્તિઃ, ઉચ્છેદદૃષ્ટેશ્ચ ત્રાસો જાયતે । તયોર્નિર્મુક્તયા પરિત્યાગેન । પૂર્વવત્ તૃતીયા । યત્ પરમાર્થવિચારેણ શાશ્વતાન્તવિવર્જનમ્, સંવૃતિસત્યાભ્યુપગમેન ચ ઉચ્છેદાન્તપરિત્યાગઃ, ઇતિ સમારોપાપવાદાન્તપરિહારાન્મધ્યમા પ્રતિપત્તિરિયમુપદર્શિતા ભવતિ । તથા ચ કિં સંપદ્યતે ઇત્યાહ- સંસારે સિધ્યતિ સ્થિતિઃ । પ્રજ્ઞયા સંસારદોષાલિપ્તસ્ય કરુણાપરતન્ત્રત્વાત્ સંસારે સિધ્યતિ નિષ્પદ્યતે સ્થિતિરવસ્થાનમ્ । કિમર્થમ્? દુઃખિનામર્થે પરદુઃખદુઃખિતયા દુઃખિનાં સંસારિણામર્થે, તદ્દુઃખસમુદ્ધરણાભિલાષાત્ ॥
નનુ સંસારિણો નામ પરમાર્થતો ન સન્ત્યેવ, તત્ કથં તદવસ્થાનમિત્યત્રાહ- મોહેન વિપર્યાસેન સંવૃત્યા સત્ત્વસ્યોપલમ્ભાત્ । એતચ્ચ "દુઃખવ્યુપશમાર્થં તુ કાર્યમોહો ન વાર્યતે" [9.77] ઇત્યત્ર પશ્ચાદ્ વ્યક્તીકરિષ્યતે । તસ્માચ્છૂન્યતાયા ઇદં ફલમ્, યત્કરુણયા સંસારે ઽવતિષ્ઠમાનો ઽપિ શૂન્યતાદર્શનાત્ સંસારદોષૈર્ન લિપ્યતે । ઇદમપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણતા શૂન્યતાયાઃ ફલમ્, શૂન્યતામન્તરેણ અસ્યાભાવાત્ । તસ્માદાસંસારં સત્ત્વાર્થમવસ્થાનમિચ્છદ્ભિઃ શૂન્યતૈવ ભાવયિતવ્યા ॥
એતત્ સર્વમુપસંહારેણોપદર્શયન્નાહ-
તદેવં શૂન્યતાપક્ષે દૂષણં નોપપદ્યતે ।
તદેતત્ એવમુક્તક્રમેણ શૂન્યતાપક્ષે ઉક્તં દૂષણમ્- શૂન્યતાયાં ત્રાસાત્ સંસારાવસ્થાનલક્ષણં નોપપદ્યતે ન સંગચ્છતે વક્ષ્યમાણસમાધાનાત્ । ઇતિ પ્રથમપક્ષે યોજના । યત એવમ્-
તસ્માન્નિર્વિચિકિત્સેન ભાવનીયૈવ શૂન્યતા

નિર્ગતો વિચિકિત્સાયા નિર્વિચિકિત્સઃ નિઃસંદેહઃ । તેન સતા ભાવનીયૈવ અભ્યસનીયૈવ શૂન્યતા સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા અનુપલમ્ભયોગેન ॥
એતેન યદુક્તમ્- "ન વિનાનેન માર્ગેણ" [9.41] તદુપસંહૃતં ભવતિ । યત્પુનરુક્તમ્ "શૂન્યતાદર્શનેન કિમ્", તત્ર શૂન્યતાયા વિશેષમાહ-
ક્લેશજ્ઞેયાવૃતિતમઃપ્રતિપક્ષો હિ શૂન્યતા ।
શીઘ્રં સર્વજ્ઞતાકામો ન ભાવયતિ તાં કથમ્

ક્લેશા રાગાદયઃ । જ્ઞેયં પઞ્ચવિધમ્ । આવૃતિશબ્દસ્તુ ઉભયત્ર સંબધ્યતે । ક્લેશા એવાવૃતિઃ । જ્ઞેયં ચ આવૃતિરાવરણમિતિ વિભજ્ય યોજનીયમ્ । જ્ઞેયમેવ સમારોપિતરૂપત્વાદાવૃતિઃ, સૈવ તમ ઇવ તમઃ, વસ્તુતત્ત્વાવરણાત્, તસ્ય પ્રતિપક્ષઃ પ્રહાણહેતુઃ । હિ યસ્માત્ શૂન્યતા, તસ્માત્ શીઘ્રં ત્વરિતં સર્વજ્ઞતાયાં બુદ્ધત્વે કામો ઽભિલાષો યસ્યાસૌ તથોક્તઃ । સર્વજ્ઞતાં કામયતે ઇતિ વા સર્વજ્ઞતાકામઃ । ન ભાવયતિ તાં કથમિતિ, તાં શૂન્યતાં કથં ન ભાવયતિ નાભ્યસ્યતિ? અપિ તુ મહતા યત્નેન ભાવયેદેવ ॥
યદપ્યુક્તમ્- ત્રાસાચ્છૂન્યતાયાં પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્, તદપિ ન યુક્તમિત્યાહ- યદ્દુઃખેત્યાદિ । દ્વિતીયપક્ષે પુનરિત્થમવતારણીયમ્- અસ્ત્યેવ શૂન્યતાયામેષો ઽનુશંસઃ, કેવલં પ્રથમત એવ તત્ર સંત્રાસાત્પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદિતિ । આહ-
યદ્દુઃખજનનં વસ્તુ ત્રાસસ્તસ્માત્પ્રજાયતામ્ ।
શૂન્યતા દુઃખશમની તતઃ કિં જાયતે ભયમ્

યદ્વસ્તુ દુઃખજનનં પીડાકરમ્, તસ્માદ્વસ્તુનઃ સકાશાત્ ત્રાસઃ ભયં જાયતાં નામ । શૂન્યતા પુનઃ પ્રત્યુત દુઃખશમની સર્વસાંસારિકદુઃખાપહન્ત્રી । તતઃ તસ્યાઃ શૂન્યતાયાઃ કિં કિંનિમિત્તં અભયસ્થાને કાતરસ્ય જનસ્ય ભયં જાયતે? સર્વગુણનિદાનત્વાત્ પ્રેમૈવ તસ્યામુચિતમિતિ ભાવઃ ॥
આત્મગ્રહજનિતાહંકારપ્રસૂતં હિ ભયમતત્ત્વવિદામુત્પદ્યતે । સ ચાત્મા કલ્પનાસમારોપિતમૂર્તિરિતિ અહંકારો ઽપિ તદભાવાદનાસ્પદ ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
યતસ્તતો વાસ્તુ ભયં યદ્યહં નામ કિંચન ।
અહમેવ ન કિંચિચ્ચેદ્ભયં કસ્ય ભવિષ્યતિ

યતસ્તતો વા ભયાભયસ્થાનાત્ અસ્તુ ભવતુ ભયમ્ । કદા? યદિ અહં નામ કિંચન । અહમિતિ અહંપ્રત્યયસ્ય વિષયઃ કથિતઃ । અહં નામ અહંપ્રત્યયવેદ્યં યત્કિંચન કિંચિદ્વસ્તુ સ્યાત્ । અવ્યક્તનિર્દેશાન્નપુંસકતા । તદા યુક્તમેવ ભયમ્ । યદા પુનરહમેવ ન કિંચિત્ ન વસ્તુસત્ વિચાર્યમાણમહં કિંચિત્ શબ્દવિકલ્પમાત્રાદન્યત, તદા ભયં કસ્ય? અહમિત્યસ્યાભાવાત્ । ભવિષ્યતિ ઉત્પત્સ્યતે । ઇતો ઽપિ વિચારાત્ ત્રાસો નિવર્તતે ઇતિ ભાવઃ । તદુક્તમ્-
નાસ્મ્યહં ન ભવિષ્યામિ ન મે ઽસ્તિ ન ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ બાલસ્ય સંત્રાસઃ પણ્ડિતસ્ય ભયક્ષયઃ ॥
ઇતિ ।
યથા ચ અહંપ્રત્યયવિષયસ્ય કલ્પનામાત્રોપદર્શિતત્વાદસત્ત્વમ્, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
દન્તકેશનખા નાહં નાસ્થિ નાપ્યસ્મિ શોણિતમ્ ।
ન સિંઘાણં ન ચ શ્લેષ્મા ન પૂયં લસિકાપિ વા

દન્તકેશનખા નાહમ્ । પ્રત્યેકમમી અહંપ્રત્યયવિષયા ન ભવન્તિ । નાસ્થિ નાપ્યસ્મિ શોણિતમ્ । અસ્થિ હટ્ટમ્ । શોણિતં રુધિરમ્ । એતદ્દૂયમપિ નાસ્મિ નાહમ્ । સિંઘાણં ન ચ શ્લેષ્મા ન પૂયમ્ । સિંઘાણં નાસિકાવિવરનિર્યાતઃ ક્લેદઃ । શ્લેષ્મા મુખવિવરવિનિર્ગતઃ । પૂયં વ્રણે પક્વરુધિરમ્ । એતાન્યપિ નાહં ભવન્તિ । લસિકાપિ વા, લસિકા વ્રણક્લેદઃ, સાપિ નાહમ્ ॥
નાહં વસા ન ચ સ્વેદો ન મેદો ઽસ્ત્રાણિ નાપ્યહમ્ ।
ન ચાહમન્ત્રનિર્ગુણ્ડી ગૂથમૂત્રમહં ન ચ

નાહં વસા ન ચ સ્વેદો ન મેદ ઇતિ । વસા શરીરસ્નેહઃ । સ્વેદઃ પ્રસ્વેદઃ । મેદશ્ચતુર્થો ધાતુઃ । ઇમાન્યપિ નાહમ્ । અન્ત્રાણિ નાપ્યહમિતિ । અન્ત્રાણિ પ્રસિદ્ધાનિ, તાન્યપિ ( બ્ચ્પ્ 213 ) નાહમ્ । ન ચાહમન્ત્રનિર્ગુણ્ડી અન્ત્રનિર્ગુણ્ડી સૂક્ષ્માત્મિકા, સાપિ નૈવાહમ્ । ગૂથમૂત્રમહં ન ચ, ગૂથં વિષ્ઠા । એતદપિ દ્વયં નાહં ન ભવામિ ॥
નાહં માંસં ન ચ સ્ત્રાયુ નોષ્મા વાયુરહં ન ચ ।
ન ચ ચ્છિદ્રાણ્યહં નાપિ ષડ્ વિજ્ઞાનાનિ સર્વથા

નાહં માંસં ન ચ સ્નાયુ નોષ્મા । સ્નાયુ સિરા । ઊષ્મા શરીરતેજોધાતુઃ । ઇમે ઽપિ નાહમ્ । વાયુરહં ન ચ, વાયુરાશ્વાસપ્રશ્વાસાદિલક્ષણઃ, સો ઽપિ નૈવાહમ્ । ન ચ ચ્છિદ્રાણિ ચક્ષુરાદીનિ, તાન્યપિ નાહમ્ । નાપિ ષડ્ વિજ્ઞાનાનિ સર્વથા, ષટ્ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનાનિ, તાન્યપિ નાહં ભવન્તિ । સર્વથા સર્વપ્રકારેણ પ્રત્યેકં સમુદિતાનિ વા । તથા હિ દન્તાદિસમુદાયાત્મકમેવ વિચાર્યમાણં શરીરમુપલભ્યતે । તચ્ચ પ્રત્યેકમહંપ્રત્યયવેદ્યં ન ભવતિ, પ્રત્યેકમહંપ્રત્યયસ્ય તેષુ અભાવાત્ । ન હિ પરેષામપિ એકૈકશઃ કેશાદયો ઽહં પ્રત્યયવેદ્યા ભવન્તિ । સમુદિતા અપિ તે એવ કેવલાઃ પૂર્વવત્ । ન ચ સમુદિતેષુ તેષુ કશ્ચિદેકઃ સંભવતિ, તસ્ય પ્રતિષેત્સ્યમાનત્વાત્ । નાપ્યનેકે સમુદિતા અપિ એકપ્રત્યયવિષયા ભવિતુમર્હન્તિ । ન ચ અનેકેષુ એકપ્રત્યયો ભ્રાન્તો યુક્તઃ । ન ચ ભ્રાન્તેસ્તત્ત્વવ્યવસ્થા । તસ્માત્ કલ્પનામાત્રમેતદહમિત્યર્થશૂન્યમાભાતીતિ નિશ્ચિતમ્ । ઉક્તં ચૈતદશુભભાવનાપ્રસ્તાવે શિક્ષાસમુચ્ચયે-
સન્તિ અસ્મિન્ કાયે કેશા રોમાણિ નખા દન્તા રજો મલં ત્વકૂ માંસાસ્થિ સ્નાયુ શિરા બુક્કા હૃદયં પ્લીહકઃ ક્લોમકઃ અન્ત્રાણિ અન્ત્રગુણાઃ આમાશયઃ પક્કાશયઃ ઔદરીયકં યકૃત્ પુરીષમ્ અશ્રુ સ્વેદઃ ખેટઃ સિંઘાણકં વસા લસિકા મજ્જા મેદઃ પિત્તં શ્લિષ્મપૂયશોણિતં મસ્તકલુઙ્ગં પ્રસ્રાવઃ । એષુ ચ વસ્તુષુ બોધિસત્ત્વઃ ઉપપરીક્ષણજાતીયો ભવતિ । એતત્ પુનઃ પશ્ચાત્ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનપર્યન્તે નિર્દેક્ષ્યામઃ । ઇતિ । એવં નિર્વિષય એવાહંપ્રત્યયવિશેષઃ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ કેશાદયો ઽહંપ્રત્યયવેદ્યા ન ભવન્તિ, તથાપિ નાયં નિર્વિષયઃ સિધ્યતિ । યતઃ અન્તર્વ્યાપારપુરુષગોચર એવ અહંપ્રત્યયો ઽસ્માભિરિષ્યતે ઇતિ નૈયાયિકાદયઃ । નૈતદપિ યુક્તમ્ । યસ્માત્- અહં ગૌરઃ કૃશો દીર્ઘો ગચ્છામીત્યાદ્યાકારપરામર્શાત્મક એવ અયમહંપ્રત્યયઃ પ્રતિભાસતે । ન ચ આત્મન એતદ્રૂપમિષ્યતે પરૈઃ । ન ચ અન્યાકારેણ જ્ઞાનેન અન્યસ્ય ગ્રહણં યુક્તમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તથા હિ તદ્વાન્, ઇદમિદં તસ્ય લક્ષણમુપવર્ણયન્તિ પરે । તત્ર નૈયાયિકાસ્તાવત્ નિત્યં સર્વગતં પ્રતિપ્રાણિભિન્નમચેતનં ચેતનાયોગાત્તુ ચેતનં સુખાદિગુણાધારં શુભાશુભકર્મકર્તારં તત્ફલોપભોક્તારં પરલોકિનં ચ આત્માનમિચ્છન્તિ । નૈયાયિકવદ્વૈશેષિકા અપિ । તદુક્તમ્-
અન્યે પુનરિહાત્માનમિચ્છાદીનાં સમાશ્રયમ્ ।
સ્વતો ઽચિદ્રૂપમિચ્છન્તિ નિત્યં સર્વગતં તથા ॥
શુભાશુભાનાં કર્તારં કર્મણાં તત્ફલસ્ય ચ ।
ભોક્તારં ચેતનાયોગાચ્ચેતનં ન સ્વરૂપતઃ ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-171-172]
જૈમિનીયાસ્તુવ્યાવૃત્ત્યનુગમાત્મકં બુદ્ધિરૂપેણ પરિણામિનં ચૈતન્યરૂપમાત્માનમિચ્છન્તિ । તચ્ચ ચૈતન્યં બુદ્ધિસ્વભાવમ્ । ન ચ તસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ભવતઃ, તસ્યોભયત્રાનુગતરૂપત્વાત્ । તદ્યથા- સર્પસ્ય કુણ્ડલાવસ્થાનિવૃત્તૌ ઋજુત્વાવસ્થાપ્રવૃત્તૌ ચ સર્પત્વસ્યોભયત્રાપ્યવૃત્તિઃ । યથોક્તમ્-
વ્યાવૃત્ત્યનુગમાત્માનમાત્માનમપરે પુનઃ ।
ચૈતન્યરૂપમિચ્છન્તિ ચૈતન્યં બુદ્ધિલક્ષણમ્ ॥
યથાહેઃ કુણ્ડલાવસ્થા વ્યપેતિ તદનન્તરમ્ ।
સંભવત્યાર્જવાવસ્થા સર્પત્વં ન નિવર્તતે ॥
તથૈવ નિત્યચૈતન્યસ્વભાવસ્યાત્મનો ઽપિ ન ।
નિઃશેષરૂપવિગમઃ સર્વસ્યાનુગમો ઽપિ ચ ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-222-224]
ઇતિ વિશેષઃ । અન્યત્ સર્વં પૂર્વવત્ ॥
જૈનાસ્તુ જૈમિનીયવચ્ચેતનમાત્માનમિચ્છન્તિ દ્રવ્યપર્યાયરૂપેણ યથાયોગમનુગમવ્યાવૃત્ત્યાત્મકમ્ । તથા ચોક્તમ્-
જૈમિનીયા ઇવ પ્રાહુર્જૈનાશ્ચિલ્લક્ષણાન્તરમ્ ।
દ્રવ્યપર્યાયરૂપેણ વ્યાવૃત્ત્યનુગમાત્મકમ્ ॥
[તત્ત્વસંગ્રહ-311]
કાપિલાસ્તુ નિત્યં વ્યાપકં નિર્ગુણં સ્વયમેવ ચૈતન્યાત્મકમાત્માનમિચ્છન્તિ, ન તુ બુદ્ધિસંબન્ધાત્ । બુદ્ધેઃ સ્વયમચિત્સ્વભાવત્વાત્ । ચૈતન્યં પુરુષસ્ય સ્વરૂપમિતિ વચનાત્ । નાપિ સ કસ્યચિત્ કાર્યસ્ય કર્તા, સ્વયં તત્ફલોપભોક્તા વા, નિષ્ક્રિયત્વાત્ । પ્રકૃતિરેવ તત્કર્ત્રી તસ્ય, તત્ફલોપનેત્રી ચ । વિપર્યાસવશાદસૌ સ્વાત્મનિ તત્ સમારોપયતિ । તથા હિ- યદા પુરુષસ્ય શબ્દાદિવિષયોપભોગાકારમૌત્સુક્યમુપજાયતે, તદા પ્રકૃતિઃ પરિજ્ઞાતપુરુષૌત્સુક્યા પુરુષેણ યુજ્યતે, તતઃ શબ્દાદિસર્ગં કરોતિ । શબ્દાદિષુ શ્રોત્રાદિવૃત્તિભિર્મનસાધિષ્ઠિતાભિઃ પરિગૃહીતેષુ વિષયેષુ બુદ્ધિરધ્યવસાયં કરોતિ । તતો બુદ્ધ્યવસિતમર્થં પુરુષશ્ચેતયતે ઇતિ । એવં ચૈતન્યસ્વરૂપત્વાન્નિર્ગુણત્વમ્, વ્યાપિત્વાન્નિષ્ક્રિયત્વમિતિ સાંખ્યપુરુષસ્ય વિશેષઃ । ઉક્તં ચ-
ચૈતન્યમન્યે મન્યન્તે ભિન્નં બુદ્ધિસ્વરૂપતઃ ।
આત્મનશ્ચ નિજં રૂપં ચૈતન્યં કલ્પયન્તિ તે ॥
પ્રધાનેનોપનીતં ચ ફલં ભુઙ્ક્તે સ કેવલમ્ ।
કર્તૃત્વં તસ્ય નૈવાસ્તિ પ્રકૃતેરેવ તન્મતમ્ ॥
[તત્ત્વસંગ્રહ-285-86]
પ્રવર્તમાનાન્ પ્રકૃતેરિમાન્ ગુણાન્ તમોવૃતત્વાદ્વિપરીતચેતનઃ ।
અહં કરોમીત્યબુધો ઽભિમન્યતે તૃણસ્ય કુબ્જીકરણે ઽપ્યનીશ્વરઃ ॥
ઇતિ । [સાંખ્યક્રમદીપિકા-43]
ઉપનિષદ્વાદિનસ્તુ સમસ્તપ્રાણિસંતાનાન્તર્ગતમેકમેવ વ્યાપિ નિત્યં ચ જ્ઞાનમિચ્છન્તિ । તદ્વિવર્તરૂપતયા સકલમિદં ક્ષિતિજલપવનહુતાશનાદિકં જગદવભાસતે । તત્સ્વભાવ એવ ચાત્મા । ન બાહ્યં કિમપ્યવયવિ પરમાણ્વાદિકં ગ્રાહ્યં પ્રમાણપ્રસિદ્ધમસ્તિ । આહ ચ-
નિત્યો જ્ઞાનવિવર્તો ઽયં ક્ષિતિતેજોજલાદિકઃ ।
આત્મા તદાત્મકશ્ચેતિ સંગિરન્તે ઽપરે પુનઃ ॥
ગ્રાહ્યલક્ષણસંયુક્તં ન કિંચિદિહ વિદ્યતે ।
વિજ્ઞાનપરિણામો ઽયં તસ્માત્સર્વં પરીક્ષ્યતે ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-328-29]
પુદ્ગલવાદિનસ્તુ પુનરન્તશ્ચરતીર્થિકાઃ । સ્કન્ધેભ્યસ્તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામવાચ્યં પુદ્ગલનામાનમાત્માનમિચ્છન્તિ । અન્યથા તીર્થિકસિદ્ધાન્તાભિનિવેશદર્શનં સ્યાત્ । આહ ચ-
કેચિચ્ચ સૌગતંમન્યા અપ્યાત્માનં પ્રચક્ષતે ।
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-336]
કથમાત્મનો ઽહંપ્રત્યયવિષયતા સ્યાત્? સ્વસ્વરૂપેણ તત્રાપ્રતિભાસનાત્ । તત્કથમાત્મા અહંપ્રત્યયતયા પ્રતિભાસતે ઇત્યુચ્યતે? તસ્માદ્ વિકલ્પમાત્રમેતત્ । નિર્વિષયમુત્પદ્યતે ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
સંપ્રતિ ચિત્સ્વભાવાત્મવાદિનઃ સાંખ્યાદયઃ ષડ્વિજ્ઞાનાનામાત્મનિષેધમસહિષ્ણવઃ પ્રાહુઃ- શબ્દાદિજ્ઞાનં ચિદાત્મકમાત્મૈવાસ્માભિરભિધીયતે । તત્કથમસ્યાત્મતાપ્રતિષેધ ઉચ્યતે? ઇતિ પરાભિપ્રાયમાકલય્ય સિદ્ધાન્તવાદી પ્રસઙ્ગમાસઞ્જયન્નાહ-
શબ્દજ્ઞાનં યદિ તદા શબ્દો ગૃહ્યેત સર્વદા ।
નનુ યદિ શબ્દજ્ઞાનાત્મક આત્મા, તસ્ય ચ નિત્યત્વાત્ શબ્દજ્ઞાનં નિત્યં સ્યાત્, તદા શબ્દો ઽપિ સદા નિત્યમેવ તદ્ભાવાભાવકાલયોર્ગ્રહીતવ્યઃ સ્યાત્, શબ્દગ્રહણસ્વભાવસ્ય તસ્ય તત્સદસત્તાકાલે સર્વદાનુવર્તનાત્ । અન્યથા નિત્યત્વમેવ તસ્ય હીયેત । ભવતુ, એવમેવેતિ ચેત્, આહ-
જ્ઞેયં વિના તુ કિં વેત્તિ યેન જ્ઞાનં નિરુચ્યતે

જ્ઞાનમેવ નિત્યમુપસ્થિતમ્, શબ્દસ્ય તુ કાદાચિત્કત્વાત્ ન સર્વદા સત્તાભિવ્યક્તિઃ । તતશ્ચ તદસત્તાકાલે જ્ઞેયં વિના વિષયમન્તરેણ કિઉં વેત્તિ કિં જાનાતિ તદ્ જ્ઞાનમ્? તુશબ્દો ઽસત્તાકાલપ્રશ્નવિશેષે વર્તતે । યેન જ્ઞેયેન શૂન્યમપિ જ્ઞાનં નિરુચ્યતે અભિધીયતે । જ્ઞેયં જાનાતીતિ જ્ઞાનમાખ્યાયતે, તદભાવાત્ કથં જ્ઞાનમિત્યાશયઃ ॥
એતદેવાહ-
અજાનાનં યદિ જ્ઞાનં કાષ્ઠં જ્ઞાનં પ્રસજ્યતે ।
યદપિ વિષયં ન જાનાતિ, તદપિ યદિ જ્ઞાનમુચ્યતે, તદા કાષ્ઠમજ્ઞાનસ્વભાવં જ્ઞાનં પ્રસજ્યતે । ન હિ તેન કિંચિદપરાદ્ધં યેન ન વિજ્ઞાનં સ્યાત્ । ન ચૈવમ્ । તસ્માદ્વિષયપરિજ્ઞાનાભાવાત્ યથા કાષ્ઠં જ્ઞાનં ન ભવતિ, તથા અન્યદપિ ન સ્યાદિત્યાહ-
તેનાસંનિહિતજ્ઞેયં જ્ઞાનં નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ

યેન નિર્વિષયં ન જ્ઞાનમ્, તેન કારણેન અસંનિહિતજ્ઞેયં અસંનિહિતમયોગ્યદેશસ્થં જ્ઞેયં ગ્રાહ્યો વિષયો યસ્ય તત્તથોક્તં જ્ઞાનં નાસ્તિ ન વિદ્યતે ઇતિ નિશ્ચયઃ એકાન્ત એષઃ । સાપેક્ષત્વાત્ ॥
સ્યાદેતત્- શબ્દસ્ય સદાવિદ્યમાનત્વાત્ નાસંનિહિતવિષયં શબ્દજ્ઞાનમ્ । અગ્રહણં તુ કદાચિત્ કાદાચિત્કાભિવ્યક્તિત્વાદિતિ નોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ । નૈતદસ્તિ । યતો યદસ્ય જ્ઞાનસ્ય પરિચ્છેદ્યં રૂપં વ્યક્તમિત્યુચ્યતે, તસ્ય સદાસંનિહિતવિષયતયા ગ્રાહકમજ્ઞાનમભિધીયતે । શબ્દસ્ય તુ સદા સત્ત્વમસત્ત્વં વા ન વિવક્ષિતમ્ । જ્ઞાનં તુ કદાચિદગ્રાહકમિત્યેતાવતૈવ સાધ્યસિદ્ધેઃ । તસ્માદસંનિહિતજ્ઞેયમિત્યનેન જ્ઞાનસ્યૈવ અગ્રાહકત્વં સાધ્યતે । યેન રૂપેણ જ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યો વિષયઃ, તસ્ય ન સર્વદા સંનિધાનમસ્તીતિ કૃત્વા ઇતિ કથં નોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ? શબ્દસ્ય યથા સર્વદા સત્ત્વં નાસ્તિ, તદ્વિસ્તરભયાન્નોચ્યતે ॥
અપિ ચ । યદિ શબ્દજ્ઞાનમેવાત્મા, તદા તદ્ગ્રહણાત્મકત્વાત્તસ્ય રૂપગ્રહણં ન સ્યાત્ । નૈતદસ્તિ । યતઃ તદેવ રૂપગ્રાહકમિષ્યતે ઇતિ ચેદત્રાહ તદેવેત્યાદિ-
તદેવ રૂપં જાનાતિ તદા કિં ન શૃણોત્યપિ ।
તદેવ શબ્દજ્ઞાનમેવ યદિ રૂપં જાનાતીતિ મતમ્, તદા કિં ન શૃણોત્યપિ, તદા રૂપગ્રહણકાલે કિમિતિ ન શૃણોત્યપિ, શબ્દમપિ કિં ન ગૃહ્ણાતિ? શબ્દજ્ઞાનત્વાત્ । અથ ગૃહ્ણાત્યેવ, યદિ સંનિહિતં સ્યાત્ । કેવલમસંનિધાનાત્ ન દોષ ઇતિ પરસ્યોત્તરમાશઙ્કયાહ શબ્દસ્યેત્યાદિ-
શબ્દસ્યાસંનિધાનાચ્ચેત્તતસ્તજ્જ્ઞાનમપ્યસત્

શબ્દસ્ય વિષયતામાપન્નસ્ય અસંનિધાનાદયોગ્યદેશાત્ ગ્રહણં ન સ્યાત્- યદિ, એવમભિધીયતે, તતસ્તત્ જ્ઞાનમપ્યસત્ । તત્ તસ્માત્ તર્હિ શબ્દસ્યાસંનિધાનાત્ તત્ જ્ઞાનમપિ શબ્દજ્ઞાનમ્ અસદવિદ્યમાનમ્ । શબ્દજ્ઞાનમેવ તર્હિ તન્ન ભવતીત્યર્થઃ ॥
કિં ચ । યદિ શબ્દજ્ઞાનં તદા રૂપગ્રહણાદ્યાત્મકં તન્ન યુજ્યતે ઇત્યાહ શબ્દગ્રહણેત્યાદિ-
શબ્દગ્રહણરૂપં યત્તદ્રૂપગ્રહણં કથમ્ ।
શબ્દસ્ય ગ્રહણરૂપં શબ્દસ્ય ગ્રહણસ્વભાવમ્ । શબ્દગ્રાહકમિતિ યાવત્ । યત્ જ્ઞાનં તદ્ રૂપગ્રહણં રૂપગ્રહણાત્મકં કથમ્? ન કથંચિદપિ સ્યાત્ । એકસ્ય નિરંશસ્ય રૂપદ્વયાયોગાત્ । નનુ યથા કશ્ચિદેક એવ કસ્યચિદપેક્ષયા પિતા, કસ્યચિદપેક્ષયા ચ સ એવ પુત્રઃ સ્યાત્, તથા પ્રકૃતે ઽપિ રૂપદ્વયમેકસ્ય ભવિષ્યતીત્યાહ એકઃ પિતેત્યાદિ-
એકઃ પિતા ચ પુત્રશ્ચ કલ્પ્યતે ન તુ તત્ત્વતઃ

એકઃ પિતા એવ જનકઃ પુત્રશ્ચ જન્યઃ સ એવેતિ કલ્પ્યતે, સ તુ તદપેક્ષયા કલ્પનયા વ્યવસ્થાપ્યતે । ન તુ તત્ત્વતઃ, ન પુનઃ પરમાર્થતઃ । એક એવ સ્વભાવઃ ઉભયાત્મકઃ કલ્પનાસમારોપિતવ્યપદેશાત્ [રૂપભેદેન] પુનરેક એવ તથા નાનાભિધાનેન નૈવાભિધીયતે । ઉભયવાસ્તવરૂપદ્વયમેકસ્ય ઘટનીયમ્, તચ્ચ કથંચિદપિ ન સંગચ્છતે, રૂપદ્વયવ્યતિભિન્નતયા વસ્તુનો ઽપિ દ્વિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ યથા વાસ્તવમેકસ્ય દ્વિરૂપત્વં તન્ન દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યસ્તિ, યચ્ચાસ્તિ કાલ્પનિકમ્, તત્ પ્રકૃતાનુપયોગીતિ યત્કિંચિદેતત્ ॥
ઇતો ઽપિ ન પારમાર્થિકો ઽયં વ્યપદેશ ઇત્યાહ સત્ત્વં રજ ઇતિ-
સત્ત્વં રજસ્તમો વાપિ ન પુત્રો ન પિતા યતઃ ।
એતચ્ચ અવશ્યં ત્વયાપિ સ્વીકર્તવ્યમ્- સાંખ્યમતે હિ ત્રિગુણમેકં જગત્, તતઃ સત્ત્વં રજસ્તમો વાપીતિ સમુદાયઃ સમુચ્ચયાર્થઃ । યતો યસ્માદેતે ગુણાઃ સ્વસ્વભાવાવસ્થિતાઃ પ્રત્યેકં સમુદિતા વા । તસ્માન્ન પિતા ન પુત્રઃ પરમાર્થતઃ । સર્વદા ગુણા એવ કેવલાઃ સન્તિ । અયમર્થઃ- પુત્રાવસ્થાયાં યે સત્ત્વરજસ્તમોલક્ષણા ગુણાઃ, તે એવ પ્રાપ્તજનકભાવા અપિ તેન પૂર્વાપરકાલયોરવિશિષ્ટસ્વભાવા એવ । તે તતસ્તદપેક્ષ્ય પિતા પુત્રશ્ચાભિધીયન્તે, ન તુ તત્ર કશ્ચિદ્વિશેષઃ । તતઃ કાલ્પનિક એવાયં વ્યવહારઃ । યદિ ચ રૂપગ્રહણકાલે ઽપિ શબ્દગ્રહણાત્મકમેકમેવ તજ્જ્ઞાનમ્, તદા તત્સ્વભાવમુપલભ્યેત, ન ચોપલભ્યતે । તતો ન તદ્ગ્રહણાત્મકમિત્યાહ શબ્દગ્રહણેત્યાદિ-
શબ્દગ્રહણયુક્તસ્તુ સ્વભાવસ્તસ્ય નેક્ષ્યતે

શબ્દગ્રહણેન યુક્તઃ સંબદ્ધઃ । તુશબ્દો વિશેષાભિધાને । સ્વભાવસ્તસ્ય રૂપગ્રાહકસ્ય જ્ઞાનસ્ય નેક્ષ્યતે ન પ્રતીયતે । અતસ્તદા તસ્ય શબ્દગ્રહણતા નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ ન પ્રતીયતે, તથાપિ તદેવ તત્ । કથં તર્હિ રૂપગ્રહણમિત્યાહ તદેવેત્યાદિ-
તદેવાન્યેન રૂપેણ નટવત્સો ઽપ્યશાશ્વતઃ ।
તદેવ શબ્દજ્ઞાનમ્ । અન્યેન રૂપેણ સ્વભાવેન રૂપગ્રહણાત્મકેન રૂપં ગૃહ્ણાતીતિ શેષઃ । કથમિવ તસ્યાનુરૂપતા? નટવત્ । યથા નાટ્યસમયે રઙ્ગભૂમિગતો નટઃ એક એવ ( બ્ચ્પ્ 218 ) નાનારૂપેણાવતરતિ, તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ ન દોષઃ । અત્રાહ- સો ઽપ્યશાશ્વતઃ ઇતિ અનિત્યઃ પૂર્વસ્વભાવપરિત્યાગેન રૂપાન્તરમાવિશતિ । ન ચ પૂર્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવ એવ નટો નાનારૂપસંબન્ધાત્, અન્યથા તસ્ય રૂપદ્વયમેકદેતિ ભાષેત । ઇતિ સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્તઃ । અથાપિ સ્યાત્- ભાવઃ સ એવ । સ્વભાવઃ પુનરસ્ય અપરાપર ઉત્પદ્યતે નિરુધ્યતે ચ । તતઃ અયમદોષ ઇત્યત્રાહ સ એવાન્યેત્યાદિ-
સ એવાન્યસ્વભાવશ્ચેદપૂર્વેયં તદેકતા

સ એવાત્મા નટો વા । અન્યસ્વભાવઃ અપરસ્વભાવઃ । ચેદ્ યદિ ઉચ્યતે, તદા અપૂર્વેયં તદેકતા, અપૂર્વેયમદૃષ્ટપૂર્વેયમીદૃશી તદેકતા । તસ્ય ભાવસ્ય અપરસ્વભાવોત્પત્તાવપિ એકતા અભિન્નાત્મતા । તથા હિ- સ એવેતિ તત્ત્વમાખ્યાયતે, પુનરન્યસ્વભાવ ઇતિ તસ્યૈવ અન્યત્વમ્ । ન ચૈતત્ પરસ્પરવિરુદ્ધધર્મદ્વયમેકસ્ય યુક્તમ્ । ન હિ ભાવો નામ અન્ય એવ સ્વભાવાત્, યેન તસ્યોત્પાદનિરોધયોરપિ ભાવસ્ય તૌ ન સ્યાતામ્ । નાપિ તદભિન્નસ્ય સ્વભાવસ્ય ઉત્પાદનિરોધયોર્ભાવસ્ય તાદવસ્થ્યં યુક્તમભેદાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ભેદે વા સંબન્ધાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥
સ્યાદેતત્- ભવત્વેવ એષ પ્રસઙ્ગઃ યદિ રૂપદ્વયમસ્યાત્મનઃ સત્યં સ્યાત્ । કિં તર્હિ નિજમસ્ય રૂપમપહાય અપરં રૂપમતાત્ત્વિકમ્, તેન નોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ, ઇત્યાશયમાશઙ્કયન્નાહ અન્યદ્રૂપમિત્યાદિ-
અન્યદ્રૂપમસત્યં ચેન્નિજં તદ્રૂપમુચ્યતામ્ ।
અન્યદ્રૂપં તદ્વિષયોપાધિકં સ્ફટિકોપલસ્યેવ અસત્યમસ્વાભાવિકમ્, ઇતિ ચેદ્યદિ, તર્હિ નિજં તદ્રૂપમુચ્યતામ્ નિજં સ્વાભાવિકં તસ્યાત્મનો રૂપં તત્ત્વમુચ્યતામ્ । અસ્ત્યેવાન્યદ્રૂપં તસ્ય । કિં તત્? જ્ઞાનતા ચેત્-
જ્ઞાનતા ચેત્તતઃ સર્વપુંસામૈક્યં પ્રસજ્યતે

જ્ઞાનાત્મતૈવ તસ્ય પૂર્વાપરકાલાનુગામિની નિજં રૂપમ્ । કિમન્યદ્વક્તવ્યમ્? [તદ્રૂપેણ પૂર્વાપરાન્યરૂપસંબન્ધે ઽપિ સ્ફટિકવદ્ યદિ એકો ઽસ્તીત્યુચ્યતે, એવં સર્વપુંસામૈક્યં પ્રસજ્યતે, એવં જ્ઞાનત્વેન તત્સાધારણરૂપત્વાત્ । તદ્યથા પૂર્વપરકાલિકયોઃ શબ્દરૂપજ્ઞાનયોર્ભિન્નાકારત્વાદ્ ભિન્નયોરપ્યેકત્વમેવ, તથા સર્વસત્ત્વાનાં પ્રાણિગતિગતાનામેકાત્મતા પ્રસજ્યતે] આપદ્યતે, વસ્તુતો ભેદે ઽપિ વિશેષાભાવાત્ ॥
ઇત્થં ચ પુનરિદમતિપ્રસજ્યતે ઇત્યાહ ચેતનેત્યાદિ-
ચેતનાચેતને ચૈક્યં તયોર્યેનાસ્તિતા સમા ।
યદિ વા અવાન્તરં ભેદનિબન્ધનં વિશેષમપાસ્ય કિંચિદાકારકમાશ્રિત્ય એકત્વમુચ્યતે તદા ચેતના પુરુષધર્મઃ, અચેતના પ્રકૃત્યાદિધર્મઃ । ચકારો દોષાન્તરસમુચ્ચયે । તે ઽપિ એકમભિન્નં વસ્તુ સ્યાતામ્ । કથમ્? તયોશ્ચેતનાચેતનયોઃ યેન કારણેન અસ્તિતા સમા । સાપિ ભાવાનાં નિજં રૂપમ્ । સમા દ્વયોરપિ તુલ્યા ।
નનુ ચ । અત્રાપિ સાદૃશ્યનિબન્ધનમિષ્યતે એવ એકત્વં વસ્તુભેદે ઽપિ । તતો ઽયમિષ્ટપ્રસાધનાદદોષ ઇત્યાહ વિશેષશ્ચેત્યાદિ-
વિશેષશ્ચ યદા મિથ્યા કઃ સાદૃશ્યાશ્રયસ્તદા

દૂષણાન્તરદ્યોતને ચકારઃ । વિશેષો ભેદઃ સર્વભાવાનામનિયમેન યદા મિથ્યા અસત્યમ્ [ત્યઃ?], નિજમેવ રૂપં સત્યમ્, તદા કઃ સાદૃશ્યાશ્રયઃ સ્યાત્? કિમાશ્રિત્ય સાદૃશ્યં વ્યવસ્થાપ્યતે? વિશેષસદ્ભાવે હિ કિંચિન્માત્રસાધર્મ્યેણ સાદૃશ્યં સ્યાત્ । વિશેષાભાવે ચ તદેવ તત્ સ્યાન્ન સદૃશમ્ । ન હિ ગોગવયયોર્ગોવિશેષમનનુભવન્ ન ગવયો ગોસદૃશો ભવેત્, અપિ તુ ગૌરેવ સ્યાત્ । અતો વિશેષ એવ સાદૃશ્યાશ્રયઃ । સ ચ યદા પારમાર્થિકો ન ભવતિ, તદા કઃ સાદૃશ્યસ્ય સમાનાકારતાયાઃ પુંસામન્યસ્ય વા આશ્રયો નિબન્ધનં વા ભવેત્? નૈવ કશ્ચિદિત્યર્થઃ । અતો વસ્તુત એવ એકત્વમાપતિતં ભવતઃ, ન સાદૃશ્યકૃતમ્ । તત્ કથં સિદ્ધસાધનાદદોષ ઇત્યુચ્યતે?
એવં કાપિલ [જૈન]જૈમિનીયપરિકલ્પિતસ્ય ચિત્સ્વભાવસ્યાત્મનઃ સત્ત્વમસિદ્ધમ્ । ઉપનિષદ્વાદિપરિકલ્પિતે ઽપિ યથાસંભવં દૂષણમભિધેયમિતિ ॥
સાંપ્રતમચેતનસ્ય નૈયાયિકાદિપરિકલ્પિતસ્યાત્મનઃ સદ્વયવહારપ્રતિષેધાયાહ અચેતનશ્ચેત્યાદિ-
અચેતનશ્ચ નૈવાહમાચૈતન્યાત્પટાદિવત્ ।
ચેતનસ્તાવદાત્મા ઉક્તક્રમેણ ન યુજ્યતે । અચેતનો ઽપિ નૈવાહમાત્મા યુક્ત ઇતિ ચકારાર્થઃ । કુતઃ? આચૈતન્યાત્ ચૈતન્યાભાવાત્ । ન વિદ્યતે ચેતના અસ્યેત્યચેતનઃ । તસ્ય ભાવઃ આચૈતન્યમ્ । ઉભયપદવૃદ્ધિઃ પારલૌકિકાદિવત્ । તસ્માત્ । અચેતનત્વાદિત્યર્થઃ । કથમિવ? પટાદિવત્ । યથા પટવૃક્ષપર્વતાદયઃ ચૈતન્યવિરહાદાત્મા ન ભવન્તિ, તથા અભિમતો ઽપિ । કર્મકર્તૃત્વાદેરસ્યાભ્યુપગમાત્ । અન્યથા ન કિંચિત્ પ્રયોજનં તેન । ન ચ અચેતનસ્ય તદ્યુક્તમ્, યથા પટાદેઃ । યદિ નામ સ્વયમસાવચેતનઃ, તથાપિ બુદ્ધેશ્ચેતના ચેતયતે, તેનાયમદોષઃ ઇતિ પરાભિપ્રાયં સંભાવયન્નાહ અથ જ્ઞ ઇત્યાદિ-
અથ જ્ઞશ્ચેતનાયોગાદજ્ઞો નષ્ટઃ પ્રસજ્યતે

અથેતિ પૃચ્છાયામ્ । અથાયમાત્મા ચેતનાયોગાદ્ બુદ્ધિસમવાયાત્ સ્વયમચેતનો ઽપિ જ્ઞો ભવતિ । જાનાતીતિ જ્ઞઃ ઇતિ કપ્રત્યયાન્તસ્ય રૂપમ્ । એવમુપગમ્યમાને અજ્ઞો નષ્ટઃ પ્રસજ્યતે । યદા તર્હિ મદમૂર્ચ્છાવસ્થાયાં ચેતનાનિવૃત્તૌ અયમાત્મા અજ્ઞો ન કિંચિદપિ જાનાતિ, તદા નષ્ટઃ પ્રાક્તનચૈતન્યસંબદ્ધસ્વભાવપરિત્યાગાદ્વિનષ્ટઃ પ્રસજ્યતે ॥
ચૈતન્યસંબન્ધાસંબન્ધકાલયોરેકસ્વભાવત્વાન્નાયં દોષ ઇતિ પરમાશઙ્કયન્નાહ અથાવિકૃત ઇત્યાદિ-
અથાવિકૃત એવાત્મા ચૈતન્યેનાસ્ય કિં કૃતમ્ ।
અથ ચૈતન્યોત્પાદનિરોધયોરવિકૃત એવ અનુત્પન્નાનિરુદ્ધસ્વભાવ એવાત્મા । યદ્યેવમ્, તર્હિ ચૈતન્યેનાસ્ય કિં કૃતમ્, અચેતનસ્ય સર્વકાલમવિકૃતસ્ય સતઃ અસ્યાત્મનઃ ચૈતન્યેન બુદ્ધિસમવાયેન કિં કૃતમ્, કિમતિશયાધાનમનુષ્ઠિતમ્? ન કિંચિત્ । બુદ્ધિસમવાયે ઽપિ તથૈવાપ્રચ્યુતપ્રાચ્યસ્વભાવસ્ય અવસ્થાનાદચેતન એવાત્મા । તથા ચ સતિ કિમનુષ્ઠિતં ભવદ્ભિરિત્યાહ-
અજ્ઞસ્ય નિષ્ક્રિયસ્યૈવમાકાશસ્યાત્મતા મતા

અજ્ઞસ્ય કિંચિદપિ હિતાહિતં જ્ઞાતુમશક્તસ્ય નિષ્ક્રિયસ્ય નિર્ગતો બહિર્ભૂતઃ ક્રિયાયા ઇતિ નિષ્ક્રિયઃ । તસ્ય સર્વપ્રતીકારરહિતસ્ય અનાધેયાતિશયતયા અસંસ્કર્તવ્યસ્ય । અથવા સર્વકર્મણિ શક્તિવિકલસ્ય ગમનાધિક્રિયાશૂન્યસ્ય વા આકાશસ્ય પ્રકૃતાનુપયોગિત્વાદાકાશકલ્પસ્ય । એવં સતિ આત્મતા આત્મસ્વભાવવ્યવસ્થા વ્યવસ્થાપિતા । એતચ્ચ સ્વમતેનોદાહરણમ્ । યથા નિઃસ્વભાવતયા સર્વક્રિયાશૂન્યં પ્રજ્ઞપ્તિસન્માત્રમાકાશમ્, તથા આત્માપીત્યર્થઃ । પરમતેનાપિ વા । યથા ચ ન કર્મકર્ત્રાદિરૂપમાકાશમચેતનત્વાદક્રિયત્વાચ્ચ, તથા આત્મપીતિ ભાવઃ ॥
ઇદાનીં પુનરન્યથા આત્મપ્રતિષેધબાધકં પરમતેનોત્થાપયન્નાહ ન કર્મેત્યાદિ-
ન કર્મફલસંબન્ધો યુક્તશ્ચેદાત્મના વિના ।
યદિ ન કશ્ચિદેકઃ પરલોકી સ્યાત્, તદા તેનાત્મના પરલોકગામિના વિના અન્તરેણ કર્મફલસંબન્ધો ઽયુક્તઃ । કર્મ શુભાશુભમ્, ફલં ચ તસ્યૈવ ઇષ્ટાનિષ્ટલક્ષણમ્, તયોઃ સંબન્ધઃ । કર્મણઃ કૃતસ્ય ફલેન વા સંબન્ધઃ । યેનૈવ કૃતં કર્મ, તસ્યૈવ તત્ફલપ્રતિલમ્ભો નાન્યસ્યેતિ । ન યુક્તો ન ઘટતે । ઇષ્યતે ચ પરલોકે કર્મફલસંબન્ધઃ । તત્ર ચ સૌગતાનામપ્યવિવાદઃ । તથા ચ સૂત્રમ્-
અનેનૈવ કૃતં કર્મ, કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન હિ ભિક્ષવઃ કૃતોપચિતાનિ કર્માણિ પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે નાબ્ધાતૌ ન તેજોધાતૌ ન વાયુધાતૌ । ઉપાત્તેષ્વેવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ............ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
ઉક્તં ચ-
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈરપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્ ॥
ઇતિ ।
તતઃ કર્મફલસંબન્ધો ઽનિવારિતો ભવતામપિ । તસ્માદવશ્યમઙ્ગીકર્તવ્ય આત્મા । અન્યથા સર્વમેતદસંગતં સ્યાત્ । કથમસતિ આત્મનિ કર્મફલસંબન્ધો ઘટતે ઇત્યાહ કર્મ કૃત્વેત્યાદિ-
કર્મ કૃત્વા વિનષ્ટે હિ ફલં કસ્ય ભવિષ્યતિ

હિ યસ્માત્ કર્મ કૃત્વા કર્મોત્પાદ્ય શુભાશુભલક્ષણમ્ । વિનષ્ટે નિરુદ્ધે સતિ કર્મકર્તરિ । ફલં કસ્ય ભવિષ્યતિ । આત્મનો ઽસત્ત્વે પરલોકગામિનઃ કસ્યચિદભાવાત્ । યેન ચિત્તક્ષણેન કૃતં કર્મ, તસ્ય ક્ષણિકતયા તત્કર્મક્રિયાકાલે નિવૃત્તત્વાત્, કૃતસ્ય કર્મણઃ ફલં સુગતૌ દુર્ગતૌ વા સુખદુઃખાત્મકં કસ્ય ભવિષ્યતિ ઉત્પત્સ્યતે? નૈવ કસ્યચિત્ સ્યાત્ । પરલોકે ચ કૃતકર્મણ એવ ફલયોગિનો ઽન્યસ્ય કસ્યચિદુત્પાદાત્, ઇતિ કૃતવિપ્રણાશો ઽકૃતાભ્યાગમશ્ચ સ્યાત્ ॥
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । સ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞાનસંશયનિર્ણયસ્વયંનિહિતપ્રત્યનુમાર્ગણદૃષ્ટાર્થકુતૂહલવિરમણકાર્યકારણભાવતદધિગતપ્રમાણબન્ધમોક્ષાદયો ઽપિ ન સ્યુઃ ચેદ્યદિ મતમ્, તન્ન યુક્તમિત્યાહ દ્વયોરિત્યાદિ-
દ્વયોરપ્યાવયોઃ સિદ્ધે ભિન્નાધારે ક્રિયાફલે ।
દ્વયોરપ્યાવયોઃ । આત્મવાદિનો ભવતઃ, મમ ચ નૈરાત્મ્યવાદિનઃ । સિદ્ધે નિશ્ચિતે । કે સિદ્ધે? આહભિન્નાધારે ક્રિયાફલે કર્મ ક્રિયા અસ્મિન્ ભવે, તસ્યાઃ ફલં પરલોકે । તે ભિન્નાધારે નાનાધિકરણે સિદ્ધે । તથાહિ- ન યેનૈવ શરીરેણ તસ્મિન્ જન્મનિ કર્મ કરોતિ, તેનૈવ પ્રેત્ય ફલમુપભુઙ્ક્તે । અતઃ અન્યદેવ કર્મકર્તૃ, તદન્યચ્ચ ફલભોક્તૃ । અતો ભિન્નાધારે ક્રિયાફલે ભવતઃ । અત્ર ચ અવિપ્રતિપત્તિરાવયોઃ । સ્યાદેતત્- આત્મવ્યાપારમન્તરેણ તે એવ કર્તૃત્વોપભોક્તૃત્વે ન સ્યાતામિત્યત્રાહ-
નિર્વ્યાપારશ્ચ તત્રાત્મેત્યત્ર વાદો વૃથા નનુ

નિર્વ્યાપારો વ્યાપારરહિતઃ । તત્ર તયોઃ કર્મક્રિયાફલોપભોગયોઃ આત્મા નિષ્ક્રિયત્વાદચેતનત્વાત્ । નિત્યત્વાન્ન ક્વચિદપિ ક્રિયાયાં સમર્થઃ । યદપ્યુક્તમ્-
જ્ઞાનમાત્રાદિસંબન્ધઃ કર્તૃત્વં તસ્ય ભણ્યતે ।
સુખદુઃખાદિસંવિત્તિસમવાયસ્તુ ભોક્તૃતા ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-176]
તદપિ પૂર્વાપરકાલયોરવિચલિતસ્વભાવસ્ય ઉક્તક્રમેણ ન સંગચ્છતે । ઇતિ હેતોરત્રાત્મનિ નિર્વ્યાપારે વાદો વિવાદો વૃથા નિષ્ફલઃ । યદર્થમસાવઙ્ગીકૃતઃ, તત્ર તસ્યાનુપયોગિત્વાત્ । નન્વિતિ પરસંબોધને ॥
નનુ યદિ આત્મા ન ભવેત્, કથં તર્હિ કૃતવિપ્રણાશાદિદોષો ન સ્યાત્? તતો ન વૃથા તદ્વાદ ઇત્યાહ હેતુમાનિત્યાદિ-
હેતુમાન્ ફલયોગીતિ દૃશ્યતે નૈષ સંભવઃ ।
યો હેતુમાન્ કર્મણા યુક્તઃ, સ એવ ફાલયોગી ફલસંબદ્ધઃ ઇતિ એવમેષ સંભવો ન દૃશ્યતે, નોપલભ્યતે । યસ્માત્-
અન્ય એવ મૃતો લોકે જાયતે અન્ય એવ હિ ।
તતો હેતુમતઃ ફલયોગો ન દૃશ્યતે । એતત્તર્હિ કથં નીયતે યદુક્તમ્- અનેનૈવ કૃતં કર્મ, કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતીતિ? અત્રાહ સંતાનસ્યેત્યાદિ-
સંતાનસ્યૈક્યમાશ્રિત્ય કર્તા ભોક્તેતિ દેશિતમ્

સંતાનસ્ય ઉત્તરોત્તરાનેકક્ષણપરંપરાલક્ષણસ્ય કાર્યકારણભાવે ન પ્રવર્તમાનસ્ય ઐક્યમાશ્રિત્ય અનેકેષુ એકત્વં લોકાધ્યવસાયવશાદારોપિતમેવ નિમિત્તીકૃત્ય કર્તા ભોક્તા ઇતિ દેશિતમ્- ય એવ કર્મણઃ કર્તા સ એવ તત્ફલસ્યોપભોક્તા ચ । ઇત્યેતદ્દેશિતત્વે ઽપિ નેયાભિપ્રાયવશાત્ ભગવતા પ્રકાશિતમ્ । અન્યથા કર્મફલોચ્છેદં મન્યેત જનઃ । ન તુ તાવતા ઉભયલોકાનુગામિનઃ સત્ત્વમાખ્યાતમ્ । અત એવ ચ તત્રૈવોક્તમ્- ઉપાત્તેષ્વેવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ વિપચ્યન્તે ઇતિ । તથા ચેતના કર્મ, ચેતયિત્વા કર્મ ઇતિ વચનાચ્ચ । તદુક્તમ્-
કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યં ચેતના તત્કૃતં ચ તત્ ।
ચેતના માનસં કર્મ તજ્જે વાક્કાયકર્મણી ॥
ઇતિ । [અભિ. કો. 4.1]
અન્યત્રાપ્યુક્તમ્-
સત્ત્વલોકમથ ભાજનલોકં ચિત્તમેવ રચયત્યતિચિત્રમ્ ।
કર્મજં હિ જગદુક્તમશેષં કર્મ ચિત્તમવધૂય ન ચાસ્તિ ॥
ઇતિ । [મ. અ. 6.89]
તસ્માન્ન ચિત્તવિનિર્મુક્તમન્યત્ કર્માસ્તિ । તચ્ચ કુશલાકુશલં ચિત્તમુત્પદ્ય નિરુધ્યમાનં સ્વોપાદેયચિત્તક્ષણે કુશલાકુશલાદિસંસ્કારવિશેષવાસનામાદધાતિ । તદપિ તદાહિતવાસનમુત્તરોત્તરતદભિસંસ્કૃતક્ષણપરંપરાવિચ્છેદતઃ સંતાનપ્રવર્તમાનં પરિણતિવિશેષમુપગચ્છત્ કર્મવિશેષાનુરૂપં તથાવિધં સુખાદિસ્વભાવં ચિત્તાત્મકમેવ ફલમભિનિર્વર્તયતિ પરલોકે । તદ્યથા ક્ષિતિબીજાદયઃ પરસ્પરોપસર્પણપ્રત્યયવિશેષાત્ સમધિગતાતિશયતયા પ્રથમક્ષણોપનિપાતિનઃ સ્વોપાદેયભૂતદ્વિતીયક્ષણકલાપે કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષોત્પાદનદ્વારેણ તદુત્તરોત્તરતારતમ્યમુપજનયન્તઃ સંતતિપરિણામવિશેષાદન્ત્યક્ષણલક્ષણં પ્રકર્ષપર્યન્તમાસાદયન્તો બીજાનુરૂપશાલિકોદ્રવાઙ્કુરમુત્પાદયન્તિ । યથા ચ લાક્ષારસપરિભાવિતં માતુલુઙ્ગાદિબીજમુપ્તં તત્સંસ્કારપરંપરાપ્રવૃત્તેઃ તત્પુષ્પાદિષુ રક્તતામુત્પાદયતિ, ન ચ તત્ર કશ્ચિત્ પૂર્વાપરકાલયોરેકો ઽનુગામી સમસ્તિ । તચ્ચ કુશલાકુશલસમાનસ્યાપિ (?) કલ્પનોપસ્થાપિતત્વાત્ નોપન્યાસો યુક્તઃ । તદુક્તમ્-
યસ્મિન્નેવ હિ સંતાને આહિતા કર્મવાસના ।
ફલં તત્રૈવ બધ્નાતિ કર્પાસે રક્તતા યથા ॥
ઇતિ ।
તસ્માદ્યથા બીજાદિષુ આત્માનમન્તરેણાપિ પ્રતિનિયમેન કાર્યં તદુત્પત્તિશ્ચ ક્રમેણ ભવતિ, તથા પ્રકૃતે ઽપિ પરલોકગામિનમેકં વિનાપિ કાર્યકારણભાવસ્ય નિયામકત્વાત્ પ્રતિનિયતમેવ ફલમ્, ક્લેશકર્માભિસંસ્કૃતસ્ય સંતાનસ્ય અવિચ્છેદેન પ્રવર્તનાત્ પરલોકે ફલપ્રતિલમ્ભો ઽભિધીયતે, ઇતિ નાકૃતાભ્યાગમો ન કૃતવિપ્રણાશો બાધકમ્ । તતો નાત્માનમન્તરેણ કર્મફલસંબન્ધો ન યુજ્યતે । યથા ચ સત્યેવાત્મનિ સ ન ઘટતે, તથા સપ્રચયમુચ્યમાનમતિવિસ્તરં સ્યાદિતિ નેહ પ્રતન્યતે ॥ આહ ચ-
નાત્માસ્તિ સ્કન્ધમાત્રં તુ ક્લેશકર્માભિસંસ્કૃતમ્ ।
અન્તરાભવસંતત્યા કુક્ષિમેતિ પ્રદીપવત્ ॥
ઇતિ ॥ [અભિ. કો.]
પુદ્ગલતદ્વાદિભિસ્તત્ત્વાન્યત્વપ્રતિષેધપક્ષાભ્યુપગમાત્ સ્વયમેવ વસ્તુત્વં પ્રતિષિદ્ધમ્ । વસ્તુનો હિ તત્ત્વાન્યત્વપ્રકારાનતિક્રમાત્, પરસ્પરપરિહારવતોરેકપ્રતિષેધાપરવિધિનાન્તરીયકત્વાત્ । ભારહારાદિસૂત્રમપિ સમર્થિતમત્રાર્થે । તસ્માદાભિપ્રાયિકીં ભગવતો દેશનામજાનદ્ભિઃ પરિકલ્પિતો ઽસૌ, ન વસ્તુસત્ । વસ્તુત્વાભ્યુપગમે નાન્યત્વમ્, ઇત્યાત્મનો નિરાકરણેનૈવ નિરસ્તઃ, ઇતિ ન પુનર્વિશેષેણ પ્રતિષેધિતઃ । ઉક્તં ચૈતદ્ભગવતા-
ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ અસ્તિ કર્મ, અસ્તિ ફલમ્ । કારકસ્તુ નોપલભ્યતે ય ઇમાન્ સ્કન્ધાન્ વિજહાતિ, અન્યાંશ્ચ સ્કન્ધાનુપાદત્તે, અન્યત્ર ધર્મસંકેતાત્ । અત્રાયં ધર્મસંકેતઃ, યદસ્મિન્ સતિ ઇદં ભવતિ, અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે ઇતિ ॥
એતેન ભગવતૈવ ઇદંપ્રત્યયતામાત્રલક્ષણઃ કાર્યકારણભાવો ઽપિ દર્શિત એવ । અયમપિ ચ સંતાનસ્યેત્યનેન [સંતાન એક ઇત્યનેન] યથાવ્યવહારમનિરૂપિતસ્વરૂપઃ સૂચિત એવ, સંતાનવચનેન ઇદંપ્રત્યયતામાત્રસ્યાભ્યુપગમાત્ । અન્યથા સંતાન એવ ન સ્યાત્ । તેન વાસ્તવકાર્યકારણભાવભાવિનો દોષા નાવલીયન્તે । ઇદમેવ આચાર્યપાદૈરપ્યુક્તમ્-
અશક્તં સર્વમિતિ ચેદ્ બીજાદેરઙ્કુરાદિષુ ।
દૃષ્ટા શક્તિર્મતા સા ચેત્સંવૃત્યાસ્તુ યથા તથા ॥
ઇતિ ।
કાર્યકારણભાવપ્રતિનિયમાદેવ સ્મૃત્યભાવો ઽપિ નિરસ્તઃ । એકસ્યાનુગમાત્મનો ઽભાવાત્ ન સ્મર્તા કશ્ચિદિહ વિદ્યતે, કિં તર્હિ સ્મરણમેવ કેવલમારોપવશાત્ સ્મર્યમાણવસ્તુવિષયમ્ । ન ચ અત્ર સ્મર્તુરભાવે ઽપિ કશ્ચિદ્ વ્યાઘાતઃ । અનુભૂતે હિ વસ્તુનિ વિજ્ઞાનસંતાને સ્મૃતિબીજાધાનાત્ કાલાન્તરેણ સંતતિપરિપાકહેતોઃ સ્મરણં નામ કાર્યમુત્પદ્યતે । એવં પ્રત્યભિજ્ઞાનાદયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ । અતિવિસ્તરભયાત્ પ્રત્યેકમિહ ન પ્રતિવિધીયન્તે ઇતિ તત્સમર્થનમન્યત્રૈવ વિસ્તરેણાવધાર્યમિતિ ॥
સર્વમેતત્ સંવૃતિસત્યમુપાદાય સમર્થિતમ્ । પરમાર્થે તુ સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવત્વાત્ સર્વવિકલ્પોપરમાચ્ચ ન કિંચિદુત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા સાત્મકમનાત્મકં વા । નાપિ વિચાર્યમાણં કર્મ તત્ફલં વા, નાપિ ઇહલોકો ન પરલોકો વા ન કશ્ચિદસ્તિ, કલ્પનાવિઠપિતત્વાત્ । તસ્માત્ સર્વમેતત્ પ્રતિબિમ્બસંનિભં નિઃસ્વભાવમુત્પદ્યતે નિરુધ્યતે ચ । કાર્યકારણં ચ સાત્મકં નિરાત્મકં ચ નિત્યમનિત્યં ચાભિધીયતે । સ્વપ્નવત્ કર્મકર્તૃત્વમ્, તત્ફલોપભોગઃ, ઇહલોકઃ, પરલોકઃ, સુગતિદુર્ગતિગમનં ચ કલ્પનાનામપ્રહાણાત્ । ઇતિ સર્વત્ર સુસ્થમ્ । યદ્વક્ષ્યતિ-
એવં ન ચ નિરોધો ઽસ્તિ ન ચ ભાવો ઽસ્તિ તત્ત્વતઃ ।
અજાતમનિરુદ્ધં ચ તસ્માત્સર્વમિદં જગત્ ॥
સ્વપ્નોપમાસ્તુ ગતયો વિચારે કદલીસમાઃ ।
ઇત્યાદિ । [બોધિ. 9.151-52]
ઉક્તં ચ-
કર્તા સ્વતન્ત્રઃ કર્માપિ ત્વયોક્તં વ્યવહારતઃ ।
પરસ્પરાપેક્ષિકી તુ સિદ્ધિસ્તે ઽભિમતાનયોઃ ॥
ન કર્તાસ્તિ ન ભોક્તાસ્તિ પુણ્યાપુણ્યં પ્રતીત્યજમ્ ।
યત્પ્રતીત્ય ન તજ્જાતં પ્રોક્તં વાચસ્પતે ત્વયા ॥
ઇતિ । [ચતુઃ 2.8-9]
યથા નિરાત્માનશ્ચ સર્વે ધર્માઃ કર્મફલસંબન્ધાવિરોધશ્ચ, નિઃસ્વભાવતા ચ, યથા દૃષ્ટસર્વધર્માવિરોધશ્ચ, તથા પિતાપુત્રસમાગમે દેશિતમ્ । તદુક્તમ્-

ભગવાનાહ- એવમેવ મહારાજ બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનશ્ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સૌમનસ્યસ્થાનીયાનિ અભિનિવિશતે । સો ઽભિનિવિષ્ટઃ સમનુનીયતે । સમનુનીતઃ સંરજ્યતે । સંરક્તો રાગજં કર્માભિસંસ્કરોતિ ત્રિવિધં કાયેન, ચતુર્વિધં વાચા, [ત્રિવિધં મનસા] । તચ્ચ કર્માભિસંસ્કૃતમાદિત એવ ક્ષીણં નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતં ન પૂર્વાં દિશં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ, ન દક્ષિણામ્, ન પશ્ચિમામ્, નોત્તરામ્, નોર્ધ્વમ્, નાધઃ, નાનુવિદિશમ્, નેહ, ન તિર્યક્, નોભયમન્તરા । તત્ પુનઃ કાલાન્તરેણ મરણકાલસમયે પ્રત્યુપસ્થિતે જીવિતેન્દ્રિયનિરોધે આયુષઃ પરિક્ષયાત્ તત્સભાગસ્ય કર્મણઃ ક્ષીણત્વાત્ ચરમવિજ્ઞાનસ્ય નિરુધ્યમાનસ્ય મનસ આરમ્બણીભવતિ । તદ્યથાપિ નામ શયિતવિબુદ્ધસ્ય જનપદકલ્યાણી । ઇતિ હિ મહારાજ ચરમવિજ્ઞાનેનાધિપતિના તેન ચ કર્મારમ્બણેન ઔપપત્ત્યંશિકં દ્વયપ્રત્યયં પ્રથમં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યદિ વા નારકેષુ, યદિ વા તિર્યગ્યોનૌ, યદિ વા યમલોકે, યદિ વા આસુરકાયે, યદિ વા મનુષ્યેષુ, યદિ વા દેવેષુ । તસ્ય ચ પ્રથમવિજ્ઞાનસ્ય ઔપપત્ત્યંશિકસ્ય સમનન્તરનિરુદ્ધસ્ય અનન્તરં સભાગા ચિત્તસંતતિઃ પ્રવર્તતે, યત્ર વિપાકસ્ય ( બ્ચ્પ્ 225 ) પ્રતિસંવિદા પ્રજ્ઞાયતે । તત્ર યશ્ચરમવિજ્ઞાનસ્ય નિરોધઃ, તત્ર ચ્યુતિરિતિ સંખ્યા ભવતિ, યઃ પ્રથમવિજ્ઞાનસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ, તત્રોપપત્તિરિતિ । ઇતિ મહારાજ ન કશ્ચિદ્ધર્મો ઽસ્માલ્લોકાત્ પરલોકં ગચ્છતિ, ચ્યુત્યુપપત્તી પ્રજ્ઞાયેતે । તચ્ચ મહારાજ ચરમવિજ્ઞાનમુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ । કર્માપ્યુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ । [પ્રથમવિજ્ઞાનમપ્યુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ] । તત્ કસ્ય હેતોઃ? સ્વભાવવિરહિતત્વાત્ । ચરમવિજ્ઞાનં ચરમવિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્, કર્મ કર્મણા શૂન્યમ્, પ્રથમવિજ્ઞાનં પ્રથમવિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્, ચ્યુતિશ્ચ્યુત્યા શૂન્યા, ઉપપત્તિરુપપત્ત્યા શૂન્યા । કર્મણાં ચ અવન્ધ્યતા પ્રજ્ઞાયતે, વિપાકસ્ય ચ પ્રતિસંવેદના
। ન તત્ર કશ્ચિત્ કર્તા, ન ભોક્તા, અન્યત્ર નામસંકેતાત્ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
એવં દ્વેષમોહાભ્યામપિ કર્માભિસંસ્કરણં યથાયોગ્યં વાચ્યમિતિ ॥
શાલિસ્તમ્બસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્-
પુનરપરં તત્ત્વે ઽપ્રતિપત્તિર્મિથ્યાપ્રતિપત્તિરજ્ઞાનમવિદ્યા । એવમવિદ્યાયાં સત્યાં ત્રિવિધાઃ સંસ્કારા અભિનિર્વર્તન્તે પુણ્યોપગાઃ, અપુણ્યોપગાઃ આનઞ્જયોપગાશ્ચ । ઇમે ઉચ્યન્તે અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ । પુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણાં પુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ, અપુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામપુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ, આનઞ્જ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામાનઞ્જ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । ઇદમુચ્યતે સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમિતિ । તદેવ વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । નામરૂપવિવૃદ્ધ્યા ષડ્ભિરાયતનદ્વારૈઃ કૃત્યક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે, તન્નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમુચ્યતે । ષડ્ભ્ય આયતનેભ્યઃ ષટ્ સ્પર્શકાયાઃ પ્રવર્તન્તે । અયં ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । યજ્જાતીયઃ સ્પર્શો ભવતિ તજ્જાતીયા વેદના પ્રવર્તતે । ઇયં સ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેત્યુચ્યતે । યસ્તાં વેદયતિ, વિશેષેણાસ્વાદયતિ, અભિનન્દયતિ, અધ્યવસ્યતિ, અધિતિષ્ઠતિ, સા વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણેત્યુચ્યતે । આસ્વદના, અભિનન્દના, અધ્યવસાયસ્થાનમ્, આત્મપ્રિયરૂપસાતરૂપૈર્વિયોગો મા ભવત્વિતિ અપરિત્યાગો ભૂયો ભૂયશ્ચ પ્રાર્થના, ઇદં તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમિત્યુચ્યતે । એવં પ્રાર્થયમાનઃ પુનર્ભવજનકં કર્મ સમુત્થાપયત્તિ કાયેન વાચા મનસા, સ ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવ ઇત્યુચ્યતે । તત્કર્મનિર્જાતાનાં પઞ્ચસ્કન્ધાનામભિનિર્વૃત્તિર્યા, સા ભવપ્રત્યયા જાતિરિત્યુચ્યતે । યા (યો) જાત્યભિનિર્વૃત્તાનાં સ્કન્ધાનામુપચયપરિપાકાદ્વિનાશો ભવતિ, તદિદં જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિત્યુચ્યતે । પેયાલં । તત્ર વિજ્ઞાનં બીજસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મ ક્ષેત્રસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । અવિદ્યા તૃષ્ણા ચ ક્લેશસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મક્લેશા વિજ્ઞાનબીજં સંજનયન્તિ । તત્ર કર્મ વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોતિ । તૃષ્ણા વિજ્ઞાનબીજં સ્નેહયતિ । અવિદ્યા વિજ્ઞાનબીજમવકિરતિ । અસતામેષાં પ્રત્યયાનાં વિજ્ઞાનબીજસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ન ભવતિ । તત્ર કર્મણાં નૈવં ભવતિ- અહં વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોમિ । ( બ્ચ્પ્ 226 ) તૃષ્ણાયાં અપિ નૈવં ભવતિ- અહં વિજ્ઞાનબીજં સ્નેહયામીતિ । અવિદ્યાયા અપિ નૈવં ભવતિ- અહં વિજ્ઞાનબીજમવકિરામીતિ । વિજ્ઞાનબીજસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિતમિતિ । અપિ તુ વિજ્ઞાનબીજં કર્મક્ષેત્રપ્રતિષ્ઠિતં તૃષ્ણાસ્નેહાભિસ્યન્દિતમ્ અવિદ્યાવકીર્ણં વિરોહતિ,
નામરૂપાઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । સ ચ નામરૂપાઙ્કુરો ન સ્વયંકૃતો ન પરકૃતો નોભયકૃતો નેશ્વરનિર્મિતો ન કાલપરિણામિતો ન ચૈકકારણાધીનો નાપ્યહેતુસમુત્પન્નઃ । અથ ચ માતાપિતૃસંયોગાદૃતુસમવાયાદન્યેષાં ચ પ્રત્યયાનાં સમવાયાદાસ્વાદનાનુપ્રબદ્ધં વિજ્ઞાનબીજં તત્રતત્રોપપત્ત્યાયતનપ્રતિસંધૌ માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ અસ્વામિકેષુ ધર્મેષુ અમમેષુ અપરિગ્રહેષુ અપ્રત્યર્થિકેષુ આકાશસમેષુ માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । પેયાલં । ન તત્ર કશ્ચિદ્ધર્મો ઽસ્માલ્લોકાત્ પરલોકં સંક્રામતિ । અસ્તિ ચ કર્મફલમ્, અસ્તિ ચ વિજ્ઞપ્તિઃ, હેતુપ્રત્યયાના મવૈકલ્યાત્ । પેયાલં । યથા અગ્નિરુપાદાનવૈકલ્યાન્ન જ્વલતિ, ઉપાદાનાવૈકલ્યાચ્ચ જ્વલતિ, એવમેવ કર્મક્લેશજનિતં વિજ્ઞાનબીજં તત્રતત્રોપપત્ત્યાયતનપ્રતિસંધૌ માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ અસ્વામિકેષુ ધર્મેષુ અમમેષુ અપરિગ્રહેષુ અપ્રત્યર્થિકેષુ આકાશસમેષુ માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । એવમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥

તત્ર આધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ન શાશ્વતતઃ, નોચ્છેદતઃ, ન સંક્રાન્તિતઃ, પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ, તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચેતિ । કથં ન શાશ્વતતઃ? યસ્માદન્યે મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાઃ, અન્યે ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । ન તુ ય એવ મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાઃ, ત એવ ઔપપત્ત્યંશિકાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । અતો ન શાશ્વતતઃ । કથં નોચ્છેદતઃ? ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધેષુ મારણાન્તિકેષુ સ્કન્ધેષુ ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ, નાપ્યનિરુદ્ધેષુ । અપિ તુ મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે, તસ્મિન્નેવ ચ સમયે ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ, તુલાદણ્ડોન્નામાવનામવત્ । અતો નોચ્છેદતઃ । કથં ન સંક્રાન્તિતઃ? વિસદૃશાત્ સત્ત્વનિકાયાદ્વિસભાગાઃ સ્કન્ધા જાત્યન્તરે ઽભિનિર્વર્તન્તે । અતો ન સંક્રાન્તિતઃ । કથં પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ? પરીત્તં કર્મ ક્રિયતે, વિપુલફલવિપાકો ઽનુભૂયતે । અતઃ પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ । કથં તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતઃ? યથાવેદનીયં કર્મ ક્રિયતે, તથાવેદનીયો વિપાકો ઽનુભૂયતે । અતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતઃ । એવમાધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ [કારણૈઃ-આકારૈઃ] દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તદેવમાત્માદિવિરહે ઽપિ કર્મફલસંબન્ધો ઽવિકલઃ સૂત્રેષુ ભગવતા સ્વયમુપદર્શિત ઇત્યુપદર્શિતં ભવતિ । ઇતિ નૈકસ્યોભયાનુવર્તિનો ઽભાવે ઽપિ કિંચિદ્વિરુધ્યતે ઇતિ ॥
યદિ કથંચિદપિ નાસ્ત્યેવાત્મા, કથં તર્હિ-
આત્મા હિ આત્મનો નાથઃ કો નુ નાથઃ પરો ભવેત્ ।
આત્મના હિ સુદાન્તેન સ્વર્ગં પ્રાપ્નોતિ પણ્ડિતઃ ॥
[=ધમ્મપદ]
ઇતિ ગાથાયામુક્તમ્? ચિત્તમેવ અહંકારસંનિશ્રયતયા અસ્યામાત્મશબ્દેનોક્તમ્ ।
અન્યત્ર સૂત્રે-
ચિત્તસ્ય દમનં સાધુ ચિત્તં દાન્તં સુખાવહમ્ ।
[=ધમ્મપદ]
ઇતિ ચિત્તસ્ય દમનવચનાત્ । તદપિ ચ આત્મદૃષ્ટયભિનિવિષ્ટાનામન્યત્રાત્મગ્રાહપરિકલ્પવિચ્છેદાર્થં નેયાર્થતયા સંવૃત્યા ચિત્તમાત્મેતિ પ્રકાશિતં ન તુ પરમાર્થતઃ । એતેન યદુક્તમાર્યલઙ્કાવતારે-
પુદ્ગલઃ સંતતિઃ સ્કન્ધાઃ પ્રત્યયા અણવસ્તથા ।
પ્રધાનમીશ્વરઃ કર્તા ચિત્તમાત્રં વદામ્યહમ્ ॥
[લઙ્કા. 2.139, 10.133]
ઇતિ, તદપિ વ્યાખ્યાતં ભવતિ । યતઃ તદપિ ચ અન્યત્ર પુદ્ગલાદ્યભિનિવેશબાધનાય વચનમ્ । ન તુ તાવતા ચિત્તસ્ય પરમાર્થસત્ત્વમુક્તમ્ । એવમન્યત્રાપિ સ્કન્ધાદિષ્વાત્મદેશના નેયાર્થા । અતશ્ચિત્તમપિ વસ્તુતો નાહંપ્રત્યયસ્ય વિષયઃ ॥
ભવતુ વા ચિત્તં પરમાર્થસત્ । તથાપિ ન વસ્તુતઃ તદહંકારગોચર ઇત્યુપદર્શયન્નાહ અતીતેત્યાદિ-
અતીતાનાગતં ચિત્તં નાહં તદ્ધિ ન વિદ્યતે ।
ત્રિધા હિ ચિત્તં સંભવતિ પરિકલ્પમુપાદાય અતીતમનાગતં પ્રત્યુત્પન્નં ચ । તત્ર । અતીતાનાગતં નષ્ટાજાતં ચિત્તં નાહં ન અહંદર્શનવિષયઃ । કુતઃ? હિર્યસ્માત્ । તદતીતા નાગતં ચિત્તં ન વિદ્યતે, ન સંપ્રત્યસ્તિ, નષ્ટાજાતત્વાત્ । યદતીતં તત્ ક્ષીણં નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણામિતમ્ । યદનાગતમ્, તદપ્યસંપ્રાપ્તમિતિ । પ્રત્યુત્પન્નં તર્હિ ચિત્તમહં ભવિષ્ય તીત્યત આહ-
અથોત્પન્નમહં ચિત્તં નષ્ટે ઽસ્મિન્નાસ્ત્યહં પુનઃ

યથા ઉત્પન્નં વર્તમાનં ચિત્તમહમસ્તુ, તદપિ ન યુક્તમ્ । યતો નષ્ટે ઽસ્મિન્નાસ્ત્યહં પુનઃ, અસ્મિન્ પ્રત્યુત્પન્ને ચિત્તે નષ્ટે દ્વિતીયક્ષણે અતીતે સતિ નાસ્ત્યહં પુનઃ, પશ્ચાદહંપ્રત્યયસ્ય વિષયો નેષ્ટઃ સ્યાત્ । પ્રત્યુત્પન્નસ્ય સ્થિતિર્નોપલભ્યતે । તત્ કુતશ્ચિત્તમાલમ્બ્યતાં યેન આલમ્બનં સ્યાત્? અતો ન ચિત્તાલમ્બનો ઽપીતિ નિરાલમ્બન એવાયમહંપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે ॥
એવમાત્મનો ઽસત્ત્વાત્ નાત્મા, ત્ર્યધ્વવર્તિનાશ્ચિત્તસ્ય ચ તદ્વિષયત્વાત્ । નાપિ ચિત્તમહંકારસ્ય વિષય ઇતિ પ્રસાધ્યોપસંહરન્નાહ યથૈવેત્યાદિ-
યથૈવ કદલીસ્તમ્ભો ન કશ્ચિદ્ભાગશઃ કૃતઃ ।
તથાહમપ્યસદ્ભૂતો મૃગ્યમાણો વિચારતઃ

યથૈવ કદલીસ્તમ્ભો રમ્ભાદણ્ડખણ્ડમ્, ભાગશઃ પ્રત્યવયવશઃ કૃતો ઽવધૂતો ન કશ્ચિત્ ન વસ્તુસન્ પ્રાપ્યતે, તથા અહમપ્યસદ્ભૂતઃ કદલીસ્તમ્ભવત્ । અહમપિ અહંપ્રત્યયસ્ય વિષયો ઽપિ અસદ્ભૂતઃ અવસ્તુભૂતઃ, વન્ધ્યાતનયવત્ । ન કશ્ચિદ્વિષયો ઽસ્યાસ્તીતિ ભાવઃ । કથમ્? મૃગ્યમાણો વિચારતઃ નિરૂપણતઃ ॥
પુનરન્યદ્બાધકમાત્મપ્રતિષેધે પ્રસઞ્જયન્નાહ યદીત્યાદિ-
યદિ સત્ત્વો ન વિદ્યેત કસ્યોપરિ કૃપેતિ ચેત્ ।
યદિ સર્વથૈવ સત્ત્વઃ આત્મા પુદ્ગલો વા વિચાર્યમાણો ન વિદ્યેત, ન સ્યાત્, તદા કસ્યોપરિ કૃપા કરુણા બોધિસત્ત્વાનાં ભવેત્, સત્ત્વમન્તરેણ કિમાલમ્બ્ય પ્રવર્તેત? કરુણા ચ સમ્યક્સંબોધિસાધનમ્, તત્પૂર્વકમેવ સંભારનિદાનેષુ દાનાદિષુ પ્રવર્તનાત્ । અતઃ કરુણાપુરઃસરાઃ સર્વે બુદ્ધધર્માઃ પ્રવર્તન્તે । તથા ચોક્તમાર્યધર્મસંગીતૌ-
અથ ખલુ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્- ન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન અતિબહુષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ । એક એવ ધર્મો બોધિસત્ત્વેન સ્વારાધિતઃ કર્તવ્યઃ સુપ્રતિબિદ્ધઃ । તસ્ય કરતલગતાઃ સર્વે બુદ્ધધર્મા ભવન્તિ । તદ્યથા- યેન રાજ્ઞશ્ચક્રવર્તિનશ્ચક્રરત્નં ગચ્છતિ, તેન સર્વબલકાયો ગચ્છતિ । એવમેવ ભગવન્ યેન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાકરુણા ગચ્છતિ, તેન સર્વે બુદ્ધધર્મા ગચ્છન્તિ । તદ્યથા ભગવન્ જીવિતેન્દ્રિયે સતિ અન્યેષામિન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, એવમેવ ભગવન્ મહાકરુણાયાં સત્યાં બોધિકારકાણાં ધર્માણાં પ્રવૃત્તિર્ભવતીતિ ॥
આર્યગયાશીર્ષે ચોક્તમ્-
કિમારમ્ભા મઞ્જુશ્રીઃ બોધિસત્ત્વાનાં ચર્યા, કિમધિષ્ઠાના? મઞ્જુશ્રીરાહ- મહાકરુણારમ્ભા દેવપુત્ર બોધિસત્ત્વાનાં ચર્યા સત્ત્વાધિષ્ઠાના ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તસ્માદવશ્યં પ્રથમતઃ સત્ત્વાલમ્બના કરુણાભ્યુપગન્તવ્યાઃ દુઃખિતસત્ત્વાધિષ્ઠાનેન સમુત્પત્તેઃ । સત્ત્વાભાવે ચ સા ન સ્યાદિતિ ચેત્, એવં મન્યસે યદિ, તદા નૈતદ્વક્તવ્યમિત્યાહ કાર્યાર્થમિત્યાદિ-
કાર્યાર્થમભ્યુપેતેન યો મોહેન પ્રકલ્પિતઃ

કાર્યમભિમતસાધ્યં પુરુષાર્થ ઇત્યુચ્યતે । તદર્થમભ્યુપેતેન સ્વીકૃતેન મોહેન સંવૃત્યા યઃ પ્રકલ્પિતઃ સમારોપિતઃ સત્ત્વઃ, તસ્યોપરીત્યર્થઃ । તથાહિ સકલકલ્પનાજાલરહિતં સર્વાવરણવિનિર્મુક્તં પરમપુરુષાર્થતયા બુદ્ધત્વમિહ સાધ્યમ્ । તચ્ચ સર્વધર્માનુપલમ્ભમન્તરેણ નાધિગમ્યતે । સ ચ પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષગમનાત્ સંપદ્યતે । તચ્ચ સાદરનિરન્તરદીર્ઘકાલાભ્યાસાદુપજાયતે । તદારમ્ભશ્ચ કરુણાવશાદુત્પદ્યતે । સા ચ પ્રથમતો દુઃખિતસત્ત્વેષુ પ્રવર્તમાના સંભારારમ્ભનિદાનમુપપદ્યતે ઇતિ કાર્યાર્થં મોહસ્ય સંવૃતિસત્યરૂપસ્યાભ્યુપગમઃ । તતઃ પ્રથમતઃ સત્ત્વાલમ્બનૈવ કરુણા, તતઃ પરં ધર્માલમ્બના, અનાલમ્બના ચ । અયમભિપ્રાયઃ- ન સર્વથા સત્ત્વસ્યાભાવઃ । સ્કન્ધાદયો હિ સંવૃત્ત્યા આત્મશબ્દેનોચ્યન્તે । યથોક્તં ભગવતા-
યે કેચિદ્ભિક્ષવઃ શ્રમણા વા બ્રાહ્મણા વા આત્મેતિ સમનુપશ્યન્તઃ સમનુપશ્યન્તિ ઇમાનેતે (તાન્?) પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્ । ઇતિ ।
તતો યદિ નામ પ્રજ્ઞયા નિરૂપયતઃ પરમાર્થતઃ સત્ત્વાનુપલમ્ભઃ, તથાપિ સંવૃત્યા ન નિષિધ્યતે ઇતિ । તદુક્તમ્-
યતઃ પ્રજ્ઞા તત્ત્વં ભજતિ કરુણા સંવૃતિમતઃ
તવાભૂન્નિઃસત્ત્વં જગદિતિ યથાર્થં વિમૃશતઃ ।
યદા ચાવિષ્ટો ઽભૂર્દશબલજનન્યા કરુણયા
તદા તે ઽભૂદાર્તે સુત ઇવ પિતુઃ પ્રેમ જગતિ ॥
ઇતિ । [રત્નદાસવિરચિતં ગુણપર્યન્તસ્તોત્રમ્-33]
ચતુઃસ્તવે ઽપિ-
સત્ત્વસંજ્ઞા ચ તે નાથ સર્વથા ન પ્રવર્તતે ।
દુઃખાર્તેષુ ચ સત્ત્વેષુ ત્વમતીવ કૃપાત્મકઃ ॥
ઇતિ । [ચતુઃ-1.9]
તસ્માદમી રૂપાદય એવ સંવૃત્યા સત્ત્વશબ્દેનોચ્યન્તે । ઇતિ ન કરુણા નિર્વિષયા ॥
નનુ પરમાર્થતઃ સત્ત્વાભાવે કસ્ય તત્ કાર્યમ્, ઇતિ કથં તત્સાધનાય કસ્યચિત્ પ્રવૃત્તિરિત્યભિસંધાય આહ કાર્યમિત્યાદિ-
કાર્યં કસ્ય ન ચેત્સત્ત્વઃ સત્યમીહા તુ મોહતઃ ।
ન ચેત્ સત્ત્વ ઇતિ । યદિ સત્ત્વો નાસ્તિ, તદા એકસ્યાનુયાયિનો ઽભાવાત્ રૂપાદીનાં ચ ઉત્પન્નવિનાશિત્વાત્ કાર્યં કસ્ય? ન કસ્યચિત્ સ્યાદિત્યર્થઃ । સત્યમિત્યભ્યુપગમે ઇતિ । એવમેવ એતન્મતમેવ અસ્માકમ્- નૈવ કસ્યચિત્ પરમાર્થતઃ કાર્યમ્, અસ્વામિકત્વાત્ સર્વધર્માણામ્ । યદ્યેવમ્, કથં તર્હિ તત્સાધનાય પ્રથમતઃ પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્, ઈહા તુ મોહતઃ । ઈહા ચેષ્ટા પુનસ્તત્કાર્યાર્થિતયા વ્યાપારઃ મોહાત્ । મમૈવ તત્ કાર્યં ભવિષ્યતીત્યેકત્વાધ્યવસાયેન સત્ત્વાભાવે ઽપિ સંવૃત્યા માયાસ્વભાવતયા । વસ્તુતો નિરીહત્વાત્ સર્વધર્માણામન્યત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદાત્ । તદુક્તમ્-
નિરીહા વશિકાઃ શૂન્યા માયાવત્પ્રત્યયોદ્ભવાઃ ।
સર્વધર્માસ્ત્વયા નાથ નિઃસ્વભાવાઃ પ્રકાશિતાઃ ॥
ઇતિ । [ચતુઃ-2.22]
તસ્માત્ સંવૃતેરેવ કાર્યાર્થવ્યાપારઃ । નનુ ચ મોહો નામ અવિદ્યાસ્વભાવતયા સર્વથૈવ અનુપાદેયઃ । તત્ કથં પુનસ્તસ્યૈવ સ્વીકારઃ ઇત્યત આહ દુઃખેત્યાદિ-
દુઃખવ્યુપશમાર્થં તુ કાર્યમોહો ન વાર્યતે

દ્વિવિધો હિ મોહઃ- સંસારપ્રવૃત્તિહેતુઃ તત્પ્રશમહેતુશ્ચ । તત્ર યઃ સંસારનિદાનમ્, સ પ્રહાતવ્ય એવ । અન્યસ્તુ યઃ પરંપરયા દુઃખવ્યુપશમાર્થં સર્વસત્ત્વજાત્યાદિવ્યસનનિમિત્તં ( બ્ચ્પ્ 230 ) કાર્યમોહઃ કાર્યસ્ય પરમાર્થસત્યલક્ષણસ્યાધિગમાય મોહઃ, સ પુનર્ન વાર્યતે, ન પ્રતિષિધ્યતે । ઉપાદીયતે એવ, પરમાર્થોપયોગિત્વાત્ । ઇદમિહાધિકૃતમ્, તદપિ કાર્યં નાત્મસુખાભિલાષેણ મહદ્ભિરુપાદીયતે, અપિ તુ સર્વસત્ત્વાનામાત્યન્તિકસર્વદુઃખવ્યુપશમાર્થમ્ । તત્ર ચ ઉપેયભૂતઃ પરમાર્થાધિગમ એવ । તસ્યાપ્યુપાયભૂતં [સંવૃતિસત્યમ્] । સંવૃતિસત્યમન્તરેણ પરમાર્થાનધિગમાત્ । ઇતિ દુઃખપ્રશમાર્થતા કાર્યમોહસ્ય । એતત્ કાર્યાર્થમવિચારતઃ [9.4] ઇત્યસ્મિન્ પ્રસ્તાવે પ્રતિપાદિતમેવ પૂર્વમ્ । પુનર્વિપઞ્ચયિતુમુક્તમ્ ॥
સ્યાદેતત્- યથા દુઃખોપશમહેતુત્વાત્ કાર્યમોહો ઽવિદ્યાસ્વભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે, તથૈવ આત્મમોહો ઽપિ તદ્ધેતુત્વાદસ્તુ । તત્ કિમાત્મા યત્નેન નિષિધ્યતે? તત્સદ્ભાવે ઽપિ આત્મભાવનયા અહંકારપરિક્ષયાત્ ભવિષ્યતિ સંસારનિવૃત્તિઃ । તતઃ કિં નૈરાત્મ્યભાવનયેત્યત્રાહ દુઃખહેતુરિત્યાદિ-
દુઃખહેતુરહંકાર આત્મમોહાત્તુ વર્ધતે ।
યથા કાર્યમોહો દુઃખોપશમહેતુઃ, ન તથા દ્વિતીય આત્મમોહઃ, તસ્મિન્ સતિ અહંકારક્ષયાભાવાત્ । આત્મમોહાત્તુ અનાત્મનિ આત્મવિપર્યાસદર્શનાત્ પુનરહંકારો વર્ધતે, વૃદ્ધ ઉપજાયતે । કિંભૂતઃ? દુઃખહેતુઃ દુઃખસ્ય સાંસારિકસ્ય ત્રિદુઃખતાલક્ષણસ્ય હેતુઃ કારણમ્ । અહંકારક્ષયાચ્ચ દુઃખોપશમ ઇષ્યતે । સતિ ચ આત્મદર્શને કથમસૌ નિવર્તેત? કારણે ઽવિકલસામર્થ્યે કાર્યસ્ય નિવૃત્ત્યયોગાત્ । તતો દુઃખમપિ ન નિવર્તતે । તથાહિ આત્માનં પશ્યતઃ સંસ્કૃતેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ અહમિતિ દૃઢતરમુત્પદ્યતે સ્નેહઃ । તતસ્તદ્દુઃખપ્રતીકારેચ્છયા સુખાભિલાષો દોષાન્ પ્રચ્છાદ્ય તદર્થિતયા ગુણાધ્યારોપાત્ તત્સાધનેષુ પ્રવર્તતે । સ્વોપકારિણિ વયમિતિ બુદ્ધિરુપજાયતે । અહં મમેતિ ચ દર્શનાત્ પરિપન્થિનિ વિદ્વેષઃ । તતઃ સમસ્તદુઃખનિદાનં સર્વ એવ ક્લેશોપક્લેશા લબ્ધપ્રસરાઃ પ્રવર્તન્તે । ઇતિ આત્મમોહપ્રવર્તિતો દુઃખહેતુરહંકારો ભવતિ । તદુક્તમાચાર્યપાદૈઃ-
યઃ પશ્યત્યાત્માનં તસ્યાત્રાહમિતિ શાશ્વતસ્નેહઃ ।
સ્નેહાત્સુખેષુ તૃષ્યતિ તૃષ્ણા દોષાંસ્તિરસ્કુરુતે ॥
ગુણદર્શી પરિતૃષ્યન્ મમેતિ તત્સાધનાન્યુપાદત્તે ।
તેનાત્માભિનિવેશો યાવત્તાવત્તુ સંસારઃ ॥
આત્મનિ સતિ પરસંજ્ઞા સ્વપરવિભાગાત્પરિગ્રહદ્વેષૌ ।
અનયોઃ સંપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વે દોષાઃ પ્રજાયન્તે ॥
ઇતિ ॥
ઇત્થમાત્મસ્નેહાન્નિવર્તયિતુમશક્યો ઽહંકારઃ ।
તતો ઽપિ ન નિવર્ત્યશ્ચેત્
તતો ઽપિ આત્મદર્શનાદપિ ન નિવર્ત્યો નિવર્તયિતુમશક્યો ઽહંકારશ્ચેદ્ યદિ, તદા-
વરં નૈરાત્મ્યભાવના

નૈરાત્મ્યસ્ય પુદ્ગલાદિવિરહસ્ય ભાવના અભ્યાસઃ । વરમુત્તમમ્ । આત્મદર્શનપ્રવૃત્તાહંકારનિવૃત્તિહેતુત્વાત્ । તાવત્કાલમસ્તુ, પશ્ચાત્ પુનરિયમપિ પ્રહાસ્યતે, ઉપલમ્ભદૃષ્ટિત્વાદિતિ ભાવઃ । તથાહિ તદ્ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તગમનાત્ સાક્ષાન્નૈરાત્મ્યદર્શનાત્ વિરોધિ સત્કાયદર્શનં નિવર્તતે । તન્નિવૃત્તૌ ચ એકસ્યાનુગામિનો દર્શનાભાવાત્ પૂર્વાપરરૂપવિકલસ્ય ક્ષણમાત્રસ્ય દર્શનમ્ । તતઃ પૂર્વાપરસમારોપાભાવાત્ ન અનાગતસુખસાધનં કિંચિદાત્મનઃ પશ્યતિ । તતો ન તસ્ય ક્વચિદ્વિષયે રાગો જાયતે, નાપિ તત્પ્રતિવિરોધિનિ દ્વેષઃ, આસઙ્ગાભાવાદેવ । નાપ્યકારિણં પ્રતિ અપકારસ્થાનં પશ્યતિ । યેન યસ્મિન્ કૃતો ઽપકારઃ, તયોર્દ્વયોરપિ દ્વિતીયક્ષણે ઽભાવાત્ । ન ચ અન્યેન કૃતે ઽપકારે પ્રેક્ષાવતઃ અન્યત્ર વૈરનિર્યાતનમુચિતમ્, નાપિ યસ્ય કૃતસ્તેનાપિ । એવં રાગાદિનિવૃત્તૌ અન્યે ઽપિ તત્પ્રભવાઃ ક્લેશોપક્લેશા નોત્પદ્યન્તે । નાપિ વસ્તુતઃ કશ્ચિત્ કસ્યચિદપકારી, ઇદં પ્રતીત્ય ઇદમુત્પદ્યતે ઇતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદદર્શનાદ્વા । એવં હિ પુદ્ગલશૂન્યતાયાં સત્કાયદર્શનનિવૃત્તૌ છિન્નમૂલત્વાત્ ક્લેશા ન સમુદાચરન્તિ । યથોક્તમાર્યતથાગતગુહ્યસૂત્રે-
તદ્યથાપિ નામ શાન્તમતે વૃક્ષસ્ય મૂલચ્છિન્નસ્ય સર્વશાખાપત્રપલાશં શુષ્યતિ, એવમેવ શાન્તમતે સત્કાયદૃષ્ટિપ્રશમાત્ સર્વક્લેશા ઉપશામ્યન્તીતિ ॥
તસ્માદ્વરં નૈરાત્મ્યભાવના ॥
ગતમિદમાનુષઙ્ગિકમ્ । સંપ્રતિ પુનરહંકારવિષયં નિરૂપયિતુમુપક્રમતે । સ્યાદેતત્યદિ નામ આત્મા વિચારેણ ખરવિષાણસદૃશત્વાન્નાહંકારસ્ય વિષયઃ, તથાપિ કાયાવયવી તદ્વિષયો ભવિષ્યતીત્યત્રાહ કાયો નેતિ-
કાયો ન પાદૌ ન જઙ્ઘા નોરૂ કાયઃ કટિર્ન ચ ।
નોદરં નાપ્યયં પૃષ્ઠં નોરો બાહૂ ન ચાપિ સઃ

ન હસ્તૌ નાપ્યયં પાર્શ્વૌ ન કક્ષૌ નાંસલક્ષણઃ ।
ન ગ્રીવા ન શિરઃ કાયઃ કાયો ઽત્ર કતરઃ પુનઃ

કાયો ઽપિ વિચારેણૈકો નૈવ કશ્ચિદસ્તીત્યુપદર્શયતિ- તથા હિ કરચરણાદયો ભાગા એવં પરં દૃશ્યન્તે, ન ત્વેકઃ કાયો નામ પ્રતિભાસતે । ન ચ તેષ્વન્યતમઃ કાયો યુજ્યતે । યતઃ કાયો ન પાદૌ, ન ચરણૌ, ન જઙ્ઘા । જઙ્ઘા ચ કાયો ન ભવતિ । નોરૂ જઙ્ઘૈકદેશવિશેષૌ ન કાયઃ । કટિર્ન ચ, શ્રોણિરપિ નૈવ કાયઃ । નોદરમ્, જઠરમપિ કાયો ન ભવતિ । નાપ્યયં પૃષ્ઠમ્, અયં કાયઃ પૃષ્ઠમપિ નૈવ । નોરઃ, નોરો વક્ષો ઽપિ ન કાયઃ । બાહૂ ન ચાપિ સઃ, સ કાયો ભુજાવપિ ન ભવતિ । ન હસ્તૌ, કરાવપિ ન કાયઃ । નાપ્યયં પાર્શ્વૌ, ( બ્ચ્પ્ 232 ) અયં કાયઃ પાર્શ્વાવપિ ન ભવતિ । ન કક્ષૌ, ભુજમૂલે અપિ ન કાયઃ । નાંસલક્ષણઃ, નાપિ સ્કન્ધસ્વભાવઃ કાયઃ । ન ગ્રીવા, ન કંધરા કાયઃ । ન શિરઃ કાયઃ, મસ્તકો ઽપિ કાયો ન ભવતિ । ચરણાદીનાં વક્ષ્યમાણવિચારેણ પરમાણુશો ઽપ્યનવસ્થાનાત્, કરચરણાદીનામન્યતમચ્છેદે કાયવિનાશેન મરણપ્રસઙ્ગાત્, પરાભ્યુપગમાભાવાચ્ચ નૈષુ પ્રત્યેકં કાયાત્મતા । એવં યદા ન પ્રત્યેકમેતે કાયસ્વભાવાઃ, એતત્સમુદાયમાત્રં ચ શરીરમ્, તત્ કાયો ઽત્ર કતરઃ પુનઃ, અત્ર એષુ પાદાદિભાગેષુ પુરોવર્તિષુ શરીરકલ્પનાનિમિત્તેષુ કતરઃ કાયો ભવતુ? નૈવ કશ્ચિદેકો ઽપિ નિરૂપ્યમાણઃ કાયાત્મક ઉપલભ્યતે ઇતિ યાવત્ ॥
અથાપિ સ્યાત્- નૈવમભિધીયતે પ્રત્યેકં કરાદયઃ કાયઃ, કિં તર્હિ સર્વાવયવવ્યાપકત્વાદવયવિનઃ સર્વાવયવેષુ વર્તતે ઇત્યત્રાહ યદીત્યાદિ-
યદિ સર્વેષુ કાયો ઽયમેકદેશેન વર્તતે ।
સર્વાવયવેષુ વર્તમાનો ઽયમેકદેશેન વર્તતે, યુગપત્ સર્વાત્મના વા? તત્ર યદિ સર્વેષુ કરચરણાદિષુ અવયવેષુ કાયો ઽવયવી, એકદેશેન વર્તતે, કેનચિદ્ ભાગેન કંચિદવયવં વ્યાપ્નોતિ । ન સર્વાત્મના સર્વમિત્યર્થઃ । તદા એતન્ન વક્તવ્યમ્ । યતઃ યૈરેકદેશૈરવયવેષુ વર્તતે, તેષ્વપિ કિમેકદેશેષુ અપરૈઃ એકદેશેન વર્તતે, સર્વાત્મના વેતિ વિકલ્પો ન નિવર્તતે । તત્રાપિ પુનરેકદેશેન વૃત્તિકલ્પનાયામનવસ્થાનિવૃત્તિર્ન સ્યાત્ । અપિ ચ । તસ્ય અવકાશાભાવાદેવ અવયવેષુ ન વૃત્તિરિત્યાહ અંશા ઇત્યાદિ-
અંશા અંશેષુ વર્તન્તે સ ચ કુત્ર સ્વયં સ્થિતઃ

અંશા ભાગાઃ અંશેષુ સ્વસ્વભાગેષુ વર્તન્તે વ્યવતિષ્ઠન્તે, સ્વસ્વભાગવ્યવસ્થિતત્વાત્ સર્વભાવાનામ્ । સ ચ કુત્ર સ્વયં સ્થિતઃ? સ્વયં પુનરસૌ કાયો ઽવયવી ક્વ નુ નામ વ્યવસ્થિતઃ ઇતિ ન વિદ્મઃ ॥
અથ દ્વિતીયો વિકલ્પઃ, તત્રાહ સર્વાત્મનેતિ-
સર્વાત્મના ચેત્સર્વત્ર સ્થિતઃ કાયઃ કરાદિષુ ।
કાયાસ્તાવન્ત એવ સ્યુર્યાવન્તસ્તે કરાદયઃ

સર્વાત્મનાપિ વૃત્તિસંભાવનાયામ્ । અવયવેષુ અનવકાશત્વાત્ સ ચ કુત્ર સ્વયં સ્થિતઃ ઇતિ પ્રસઙ્ગો નાદ્યાપિ નિવર્તતે । તથાપિ પુનરપરમુચ્યતે- સર્વાત્મના સર્વભાવેન નૈકદેશેન । સર્વત્ર સર્વેષુ કરાદિષ્વવયવેષુ । આદિશબ્દાચ્ચરણાદિષુ સ્થિતઃ સમવેતઃ કાયાવયવી ચેત્ યદિ, તદા પુનરયં દોષઃ સ્યાદિત્યાહ- કાયા ઇતિ । કાયાવયવિનઃ તાવન્ત એવ સ્યુઃ, તત્સંખ્યાપરિચ્છિન્ના એવ પ્રાપ્નુયુઃ । કિયન્તઃ? યાવન્તસ્તે કરાદયઃ, તે કરચરણાદયો ઽવયવાયાવન્તઃ યત્સંખ્યાપરિચ્છિન્નાઃ, તત્સમવેતા અવયવિનો ઽપિ તાવન્ત એવ ભવેયુઃ । તસ્ય નિરંશતયા સર્વાત્મના તેષુ પરિસમાપ્તત્વાત્ । તદનેકસંબન્ધાદનેકત્વાત્ । નાન્યથા એકવૃત્તિઃ સ્યાત્ । અયં ચ પ્રસઙ્ગઃ અનેકત્ર એકદેશેન વૃત્તિપક્ષે ઽપિ યોજયિતવ્યઃ । યથા રક્તારક્તપિહિતાપિહિતકમ્પાદયો ઽપિ યથાયોગં વક્તવ્યા ઇતિ ॥
એવં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસમધિગમ્યઃ કાયો નાસ્તિ । બાધકં પુનરસ્ય અનન્તરમુક્તમસ્તીતિ પ્રસાધિતમિત્યુપદર્શયન્નાહ નૈવાન્તરિત્યાદિ-
નૈવાન્તર્ન બહિઃ કાયઃ કથં કાયઃ કરાદિષુ ।
પૂર્વમન્તર્વ્યાપારપુરુષપ્રતિષેધાત્ માંસશોણિતાદીનાં વિચારિતત્વાત્ નૈવાન્તર્મધ્યે કાયઃ । અધુના પુનરવયવિનઃ પ્રતિષેધાત્ ન બહિઃ ન બાહ્યઃ પ્રત્યક્ષાદિગોચરઃ કાયઃ, ઇતિ કથં કાયઃ કરાદિષુ વ્યવસ્થાપ્યતે? અથ કરાદિવ્યતિરિક્તો ભવિષ્યતીત્યાહ કરાદિભ્ય ઇત્યાદિ-
કરાદિભ્યઃ પૃથઙ્ નાસ્તિ કથં નુ ખલુ વિદ્યતે

કરાદિભ્યો ઽવયવેભ્યઃ પૃથગ્ ભિન્નઃ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તઃ કાયો નાસ્તિ, ન પ્રતિભાસતે । કરાદય એવ હિ કેવલાઃ પ્રતિભાસન્તે । એવં યો ન કરાદિસ્વભાવઃ, નાપિ તદાધેયઃ સમવેતો નાપ્યન્તર્ગતઃ, ન ચાપિ તદ્વયતિરિક્તઃ, સ કાયઃ કથં નુ ખલુ વિદ્યતે? કથં ન્વિતિ કથંચિદપિ કાયમનુપલભમાનઃ તત્સત્ત્વમસંભાવયન્ પૃચ્છતિ- કથં નુ કેન પ્રકારેણ । ન્વિતિ વિમર્શે । વિદ્યતે, તત્સત્તા વ્યવસ્થાપ્યતે?
યદા ચૈવં વિચારેણ કાયો વ્યવસ્થાપયિતુમશક્યઃ, તદા અસન્નેવ વ્યવહર્તવ્ય ઇત્યુપસંહરન્નાહ તન્નાસ્તીત્યાદિ-
તન્નાસ્તિ કાયો મોહાત્તુ કાયબુદ્ધિઃ કરાદિષુ ।
તન્નાસ્તિ કાય ઇતિ, યસ્માદુક્તવિચારેણ નોપલભ્યતે, તસ્માદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઽનુપલભ્યમાનો નાસ્તિ કાયઃ યદિ નાસ્તિ, કથં તર્હિ કરાદિષુ કાયબુદ્ધિરિત્યાહ- મોહાત્તુ ઇત્યાદિ । મોહાદવિદ્યાવશાત્ તુ પુનઃ કાયબુદ્ધિઃ કરાદિષુ એકદ્રવ્યરહિતેષુ, ન તુ પરમાર્થતઃ । અવધારણે વા તુશબ્દઃ । તથાહિ અનવરાગ્રસંસારપ્રવૃત્તિજન્મપરંપરાપરિચિતમિથ્યાભ્યાસવાસનાવશાત્ યથાવસ્થિતવસ્તુતત્ત્વપ્રતિપત્તાવપિ તદ્વિપરીતસમારોપકલ્પના ઉપજાયતે । તદુપનિબદ્ધો ઽયં કાયાદિવ્યવહારો લોકે પ્રવર્તતે, ન તુ પારમાર્થિક ઇતિ ॥
કથમન્યત્ર સા ન ભવતિ ઇત્યત્રાહ સંનિવેશેતિ-
સંનિવેશવિશેષેણ સ્થાણૌ પુરુષબુદ્ધિવત્

કરચરણાદિસંનિવેશઃ સંસ્થાનમ્, તદેવ વિશેષો ભેદ ઇતરસ્માત્, તેન વિભ્રમહેતુના કરાદિષ્વેવ, ન સર્વત્ર સા ભવતિ । પ્રતિનિયતવિષયા હિ ભ્રાન્તય ઇષ્યન્તે । કથમિવ? સ્થાણૌ પુરુષબુદ્ધિવત્ । યથા સ્થાણૌ પુરુષસ્વભાવરહિતે ઽપિ પુરુષસાધારણોર્ધ્વતાદિસંનિવેશવિશેષમુપલબ્ધવતો દૂરાદવિવેચિતપરવિશેષસ્ય કસ્યચિત્ વિભ્રમાત્ પુરુષબુદ્ધિરુપજાયતે, તથા પ્રકૃતે ઽપીત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્- કથં પુનરેતદવસિતં મોહાત્ કાયબુદ્ધિઃ, ન તુ પુનર્વસ્તુતઃ ઇત્યત્રાહ યાવદિત્યાદિ-
યાવત્પ્રત્યયસામગ્રી તાવત્કાયઃ પુમાનિવ ।
યાવત્ યાવત્કાલાવધિપરિચ્છિન્ના પ્રત્યયાનાં કારણાનાં પૃથિવ્યાદિષડ્ધાતુષટ્સ્પર્શાયતનાષ્ટાદશમનોપવિચારાત્મકાનાં કર્માયત્તવૃત્તીનાં સામગ્રી સમવધાનમ્, તાવત્કાલાવધિરેવ કાયઃ પુમાનિવ । યથા પુરુષસ્વભાવવિરહિતો ઽપિ પરમાર્થતઃ પરિકલ્પિતરૂપતયા પુરુષ ઇવ પ્રતિભાસતે વ્યવહ્રિયતે । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । સ્ત્રી વેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન પૂર્વં કલલાદ્યવસ્થાયાં ન પશ્ચાદ્વિકલિતત્વાદ્ ભસ્માદ્યવસ્થાયાં નિજસ્વભાવાભાવાત્ । ઇદમત્રાપિ સામાન્યમિત્યુપદર્શયન્નાહ એવમિત્યાદિ-
એવં કરાદૌ સા યાવત્તાવત્કાયો ઽત્ર દૃશ્યતે

યથા પ્રત્યયસામગ્રીસદ્ભાવે કાયઃ પુમાનિવ પ્રતિભાસતે, સદ્ભાવેન પ્રતિભાસતે, એવં તથા કરાદૌ યાવત્ સા પ્રત્યયસામગ્રી, તાવત્ કાયો ઽત્ર કરાદૌ દૃશ્યતે, કલ્પનાવશાત્ પ્રતિભાસતે, ન તુ પરમાર્થતઃ । તસ્માત્ સામગ્રીસાકલ્યે ભવતિ, તદભાવે ચ ન ભવતિ કાયબુદ્ધિઃ । અતો મોહાદેવ કરાદિષુ કાયબુદ્ધિરિતિ નિશ્ચિતમ્ । અયમત્ર સમુદાયાર્થઃતત્તત્પ્રત્યયસામગ્રીસદ્ભાવે તત્તદ્વસ્તુસ્વભાવમન્તરેણાપિ અભૂતં તત્ત્વમાદર્શયન્તી ભ્રાન્તિવશાદસૌ કલ્પના ઉપજાયતે । તદ્વશાત્ સંનિવેશવિશેષેષુ સ્ત્રીપુરુષકાયાદિવ્યવહારઃ પ્રવર્તતે । અત એવ ભસ્માદ્યવસ્થાયાં સામગ્રીવૈકલ્યાન્નિવર્તતે । અતો નાયં કાયાદિવ્યવહારો વાસ્તવ ઇતિ વક્ષ્યતિ । તદુક્તમ્-
કાયસ્વભાવો વક્તવ્યો યો ઽવસ્થારહિતઃ સ્થિતઃ ।
કાયશ્ચેત્પ્રતિમાકારઃ પેશીભસ્મસુ નાસ્તિ સઃ ॥
સૂક્ષ્મભાવેન ચેત્તત્ર સ્થૌલ્યં ત્યક્ત્વા વ્યવસ્થિતઃ ।
અનિર્દેશ્યઃ સ્વતઃ પ્રાપ્તઃ કાય ઇત્યુચ્યતે કથમ્ ॥
ઇતિ ।
ઉક્તં ચ-
હેતુતઃ સંભવો યસ્ય સ્થિતિર્ન પ્રત્યયૈર્વિના ।
વિગમઃ પ્રત્યયાભાવાત્ સો ઽસ્તીત્યવગતઃ કથમ્ ॥
ઇતિ । [યુક્તિષષ્ટિકા-]
ક્વચિત્ પાઠઃ-
યાવત્પ્રત્યયસામગ્રી તાવત્કાષ્ઠં પુમાનિવ ॥
ઇતિ ।
તત્રેદં વ્યાખ્યેયમ્- યાવદ્વિપર્યાસપ્રત્યયસામગ્રી સ્થાણૌ પુરુષપ્રતીતિઃ, તાવત્ કાષ્ઠં સ્થાણુસ્વભાવં પુમાનિવ પ્રતીયતે, ન તદભાવે । એવમેવ કરાદૌ યાવત્ સા પ્રત્યયસામગ્રી, તાવત્ કાયો ઽત્ર કરાદૌ દૃશ્યતે, ન પશ્ચાત્ । અતો મોહાદેવ કાયબુદ્ધિરિતિ નિશ્ચયઃ ॥
નનુ યદિ નામ કાયો નાસ્તિ, કરચરણાદયઃ પુનરવયવાઃ પ્રત્યક્શોપલબ્ધત્વાત્ પ્રતિષેદ્ધુમશક્યાઃ ઇત્યાશઙ્કય કરાદયો ઽપિ પરિકલ્પિતસ્વભાવા એવેત્યુપદર્શયિતુમાહ એવમઙ્ગુલીત્યાદિ-
એવમઙ્ગુલિપુઞ્જત્વાત્પાદો ઽપિ કતરો ભવેત્ ।
યથૈવ વિચાર્યમાણઃ કાયો નાસ્તિ, એવં કરચરણાદયો ઽપિ ન સન્તિ । યતઃ અઙ્ગુલીનાં પુઞ્જઃ સમુદાયઃ । અઙ્ગુલીનામિત્યુપલક્ષણમ્ । પાર્ષ્ણિપ્રભૃતીનામપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્, તસ્માત્ તત્સ્વભાવાદિત્યર્થઃ । પાદો ઽપિ ચરણો ઽપિ કતરો ભવેત્? તત્સમુદાયમન્તરેણ વિચાર્યમાણો નૈવ કશ્ચિદિતિ ભાવઃ । અઙ્ગુલિપુઞ્જો ઽપિ નૈકસ્વભાવ ઇત્યાહ સો ઽપીત્યાદિ-
સો ઽપિ પર્વસમૂહત્વાત્ પર્વાપિ સ્વાંશભેદતઃ

સો ઽપિ અઙ્ગુલિપુઞ્જો ઽપિ વિચારતો ન વસ્તુસન્ । કુતઃ? પર્વસમૂહત્વાત્, પર્વણામઙ્ગુલિભાગાનાં સમૂહત્વાત્ સંઘાતત્વાત્ કતરો ભવેદિતિ પ્રકૃતેન સંબન્ધઃ । પર્વણામપિ પ્રત્યેકમવસ્તુત્વમિત્યત આહ- પર્વાપિ ન વસ્તુ । કસ્માત્? સ્વાંશભેદતઃ, સ્વસ્ય આત્મનઃ અંશાનામવયવાનાં ભેદતો ઽપિ વિભાગાત્ ॥
અંશા અપિ તત્ત્વતો ન સન્તીત્યાહ-
અંશા અપ્યણુભેદેન
ઇતિ । અંશાઃ પર્વભાગાઃ અપિ અણુભેદેન પરમાણુશો વિભાગેન ભિદ્યમાનત્વાત્ કલ્પિતા એવ । અણવો ઽપિ ન પ્રત્યેકં પરમાર્થસન્તઃ ઇત્યાહ-
સો ઽપ્યણુર્દિગ્વિભાગતઃ ।
દિશાં પૂર્વાપરદક્ષિણોત્તરાધરોર્ધ્વસ્વભાવાનાં સંબન્ધેન વિભાગતો નાનાત્વાત્ । તદ્વિભાગભેદાદ્ભિદ્યમાનસ્ય પરમાણોઃ ષડંશતા સ્યાત્ । દિક્ષુ વા વિભાગાઃ નાનાદિગવસ્થિતા નાનારૂપાંશાઃ પરમાણોઃ, તતો ભેદેન ન તસ્ય સ્વભાવો ઽવતિષ્ઠતે ॥
દિગ્ભાગભેદો યસ્યાસ્તિ તસ્યૈકત્વં ન યુજ્યતે ।
[વિંશકારિકા-14]
ઇતિ ન્યાયાત્ । તથાહિ- પૂર્વાપરાદિદિગવસ્થિતપરમાણ્વભિમુખં યત્ તત્ પરમાણોર્મધ્યવર્તિનો રૂપમ્, તત્ કિમેકમેવ, અપરાપરં વા? યદિ એકમેવેતિ પક્ષઃ, તદા સર્વપરમાણૂનાં પરિવાર્યાવસ્થિતાનામેકદેશતાપ્રસઙ્ગઃ । યતઃ પૂર્વાદિદિગવસ્થિતપરમાણુસમાનદેશતામન્તરેણ અપરદિગાદ્યવસ્થિતપરમાણુના ન પ્રાગ્દેશાવસ્થિતપરમાણ્વભિમુખરૂપાભિમુખં સ્યાત્, અન્યથા રૂપભેદપ્રસઙ્ગાત્ । તત્સમાનદેશતા ચ ન તત્સ્વરૂપાન્તર્ભાવમન્તરેણ, તસ્યાપિ પૂર્વદિગવસ્થિતસ્ય પરમાણોરપરપરમાણુના સર્વાત્મના સંબન્ધેન તત્સ્વરૂપાન્તર્ભાવાત્ પરમાણુમાત્રં દ્રવ્યં સ્યાત્ । તથા ચ સતિ પ્રચયરૂપા ભૂધરાદયો ન સ્યુઃ । અતો ભવનાદીનાં પ્રચયમિચ્છતા દ્વિતીય એવ પક્ષઃ સમભ્યુપેયઃ । તદા ચ ષડ્ભિરપરાપરરૂપેણ યુગપત્ સંબન્ધાત્ ષડ્ભાગો મધ્યપરમાણુઃ સ્યાત્, તત્તદ્દેશાવસ્થિતાપરાપરપરમાણુસંબન્ધેન તત્પરમાણુરૂપસ્ય ભેદાત્ । ઇતિ પરમાણુરપિ નૈકસ્વભાવો યુક્તઃ । યદુક્તમાચાર્યપાદૈઃ-
ષટ્કેન યુગપદ્યોગાત્પરમાણોઃ ષડંશતા ।
ષણ્ણાં સમાનદેશત્વાત્ પિણ્ડઃ સ્યાદ્વાણુમાત્રકઃ ॥
ઇતિ । [વિંશકારિકા-12]
તે ઽપિ પુનરણીયાંસો ભાગાઃ તથૈવ નિરૂપ્યમાણાઃ નિરાત્મતયા નભઃસ્વભાવતાં પ્રતિપદ્યન્તે ઇત્યાહ દિગ્વિભાગો ઽપીત્યાદિ-
દિગ્વિભાગો નિરંશત્વાદાકાશં તેન નાસ્ત્યણુઃ

દિગ્વિભાગો ઽપિ દિગ્ભેદેન પરમાણોર્વિભાગો ઽપિ પૂર્વવત્ ષડંશતયા ભિદ્યમાનઃ કતરો ભવેત્? ન કિંચિદ્વસ્તુ સ્યાત્ । એતત્ સર્વત્ર પૂર્વેષુ યોજનીયમ્ । કુતઃ? અનંશત્વાત્ । અતો ઽભિનિકૃષ્યમાણો નિઃસ્વભાવતયા આકાશં શૂન્યમેવ । તેન કારણેન નાસ્ત્યણુઃ, ન વિદ્યતે પરમાણુરિતિ । એવં કરાદયો ઽપિ વિચારતો નિઃસ્વભાવા દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ । તતઃ કાયો ઽપિ ન પરમાર્થતઃ કશ્ચિદસ્તિ, એકાનેકસ્વભાવવિયોગસ્ય પ્રતિપાદનાત્ । ઇત્થં ન કેશાદયઃ, ન ચાત્મા, નાપિ ચિત્તમ્, ન ચ કાયઃ અહંકારસ્ય વિષયો વસ્તુતઃ । તસ્માદવિદ્યાસમુત્થાપિતાત્મતયા આત્માદિસત્ત્વમન્તરેણાપિ પ્રવર્તમાનો ઽયમહમિતિ પ્રત્યયો નિર્વિષય એવ સમુત્પદ્યતે । તેન યદુક્તમ્-
અહમેવ ન કિંચિચ્ચેદ્ભયં કસ્ય ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ, તત્ સમર્થિતમ્ । સર્વેણ ચૈતેન કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનમુપદર્શિતં ભવતિ । યદુક્તં ધર્મસંગીતિસૂત્રે-
પુનરપરં કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વ એવં કાયસ્મૃતિમુપસ્થાપયતિ- અયં કાયઃ પાદપાદાઙુલિજઙ્ઘોરુત્રિકોદરનાભીપૃષ્ઠવંશહૃદયપાર્શ્વપાર્શુકાહસ્તકલાચીબાહ્વઙ્ગગ્રીવાહનુલલાટશિરઃકપાલમાત્રસમૂહઃ કર્મભવકારકોપચિતઃ નાનાક્લેશોપક્લેશસંકલ્પવિકલ્પશતસહસ્રાણામાવાસઃ । બહૂનિ ચાત્ર દ્રવ્યાણિ સમવહિતાનિ યદુત કેશરોમનખદન્તાસ્થિચર્મપિશિતવપાસ્નાયુમેદોવસાલસિકાયકૃન્મૂત્રપુરીષામાશયપક્કાશયરુધિરખેટપિત્તપૂયસિંઘાણકમસ્તિષ્કમસ્તકલુઙ્ગાનિ । એવં બહુદ્રવ્યસમૂહઃ । તત્ કો ઽત્ર કાયઃ? તસ્ય પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય એવં ભવતિ- આકાશસમો ઽયં કાયઃ । સ આકાશવત્ કાયે સ્મૃતિમુપસ્થાપયતિ । સર્વમેતદાકાશમિતિ પશ્યતિ । તસ્ય કાયપરિજ્ઞાનહેતોર્ન ભૂયઃ ક્વચિત્ સ્મૃતિઃ પ્રસરતિ, ન વિસરતિ, ન પ્રતિસરતીતિ ॥
પુનરુક્તમ્-
અયં કાયો ન પૂર્વાન્તાદાગતો નાપરાન્તે સંક્રાન્તો ન પૂર્વાન્તાપરાન્તાવસ્થિતો ઽન્યત્રાસદ્વિપર્યાસસંભૂતઃ કારકવેદકરહિતો નાદ્યન્તમધ્યે પ્રતિષ્ઠિતમૂલઃ, અસ્વામિકો ઽમમો ઽપરિગ્રહઃ । આગન્તુકૈર્વ્યવહારૈર્વ્યવહ્રિયતે કાય ઇતિ દેહ ઇતિ ભોગ ઇતિ આશ્રય ઇતિ કુણપ ઇતિ આયતનમિતિ । અસારકો ઽયં કાયઃ માતાપિતૃશુક્રશોણિતસંભૂતઃ અશુચિપૂતિદુર્ગન્ધિસ્વભાવઃ ( બ્ચ્પ્ 237 ) રાગદોષમોહવિષાદતસ્કરાકુલઃ નિત્યં શતનપતનભેદનવિકિરણવિંધ્વંસનધર્મા નાનાવ્યાધિશતસહસ્રનીડ ઇતિ ॥
એવં યદા વિચાર્યમાણો વસ્તુતઃ શૂન્યસ્વભાવતયા આકાશસંકાશઃ સર્વથા કાયઃ, તદા મિથ્યૈવ વસ્તુતત્ત્વમારોપ્ય રાગાદિકમુત્પાદયન્તઃ સંસારમુપબૃંહયન્તિ બાલાઃ ઇત્યાહએવમિત્યાદિ-
એવં સ્વપ્નોપમે રૂપે કો રજ્યેત વિચારકઃ ।
એવમિત્યુક્તક્રમેણ સ્વપ્નોપમે સ્વપ્નોપલબ્ધે ઇવ રૂપે ઽસૌમનસ્યસ્થાનીયે કો રજ્યેત, ક આસજ્યેત? અસ્ય ચ ઉપલક્ષણત્વાત્ કો દ્વિષ્યાત્, કો મુહ્યેત્, ઇત્યપિ વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથા- સૌમનસ્યસ્થાનીયાનિ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા રાગો જાયતે । દૌર્મનસ્યસ્થાનીયાનિ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા દ્વેષો જાયતે । ઉપેક્ષાસ્થાનીયાનિ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા મોહો જાયતે ઇતિ । યદેતન્મનોપ્રતિકૂલેષુ રૂપેષ્વનુનીતં ચરતિ, તેનાસ્ય રાગ ઉત્પદ્યતે । પ્રતિકૂલેષુ રૂપેષુ પ્રતિહતં ચરતિ, તેનાસ્ય દ્વેષ ઉત્પદ્યતે । નૈવાનુકૂલેષુ ન પ્રતિકૂલેષુ સંમૂઢં ચરતિ, તેનાસ્ય મોહ ઉત્પદ્યતે । એવં શબ્દાદિષુ ત્રિવિધમાલમ્બનમનુભવતિ પૂર્વવત્ । તત્ર યઃ પણ્ડિતજાતીયઃ, ઇતિ હિ અત્યન્તયા ચક્ષુરાયતનં શૂન્યં ચક્ષુરાયતનસ્વભાવેન તત્ પૂર્વાન્તતો ઽપિ નોપલભ્યતે, અપરાન્તતો ઽપિ નોપલભ્યતે, મધ્યતો નોપલભ્યતે સ્વભાવરહિતત્વાત્ । એવમન્યેષુ શ્રોત્રાદિષુ વક્તવ્યમ્ । એવમત્યન્તતયા રૂપાયતનં રૂપાયતનં રૂપાયતનસ્વભાવેનેત્યાદિ પૂર્વવત્ । એવં શબ્દાદિષુ વાચ્યમ્ ॥
ઇતિ હિ માયોપમાનીન્દ્રિયાણિ સ્વપ્નોપમાન્ વિષયાન્ પશ્યતિ, તસ્ય કથં રાગાદિકમુત્પદ્યતે? અત એવાહ- વિચારક ઇતિ । વિચારકો વિચક્શણઃ । એવમેતદ્યથાભૂતં સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા પશ્યન્ કો રજ્યેત દ્વેષ્ટિ મુહ્યતિ વા? અત્ર ચ સ્વપ્નોપલબ્ધજનપદકલ્યાણીપ્રભૃતિ ભગવતોક્તં નિદર્શનમુપદર્શિતવ્યમ્ । કાયાભાવે ચ સ્ત્રાયાદિકલ્પનયાપિ રાગો ન યુક્ત ઇત્યાહ કાયશ્ચેત્યાદિ-
કાયશ્ચૈવં યદા નાસ્તિ તદા કા સ્ત્રી પુમાંશ્ચ કઃ

હેતુસમુચ્ચ્યે ચકારઃ । યસ્માત્ સ્ત્ર્યાદિકલ્પનયા રાગો ન ભવતિ । કાયો યદા એવમુદિતનયેન નાસ્તિ, નિઃસ્વભાવઃ, તદા કાયાભાવાત્ કા સ્ત્રી કામિની યસ્યાઃ કમનીયતયા પુરુષે રાગો ભવેત્? કશ્ચ પુમાન્ કામુકઃ યસ્ય રઞ્જનીયતયા સ્ત્રિયાં રાગો ભવેત્? સ્ત્રી હિ સ્વાત્મનિ સ્ત્રીતિ સંકલ્પ્ય બહિર્ધા પુરુષે પુરુષ ઇતિ રાગં જનયતિ । એવં પુરુષો ઽપિ સ્વાત્મનિ પુરુષ ઇતિ સંકલ્પ્ય બહિર્ધા સ્ત્રિયાં સ્ત્રીતિ રાગં જનયતિ । કાયાભાવે તુ સ્ત્રિયાં સ્ત્રીતિ ન સંવિદ્યતે, પુરુષે પુરુષો ન સંવિદ્યતે । યચ્ચ સ્વભાવેન ન સંવિદ્યતે, ન તત્ સ્ત્રી ન પુરુષ ઇતિ । તસ્માદસતિ કાયે સ્ત્ર્યાદિકલ્પનાકૃતો ઽપિ ન યુજ્યતે રાગઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? મન્યનાપગતા હિ સર્વધર્મા ઇતિ । યથાપ્રધાનમયં નિર્દેશઃ । એવમેવ સ્ત્રક્ચન્દનાદયો ઽપિ સ્વભાવરહિતા વેદિતવ્યાઃ । તથા દ્વેષમોહવિષયા અપીતિ । ઉક્તં ચૈતદ્ભગવતા પિતાપુત્રસમાગમે-
ષડ્ધાતુરયં મહારાજ પુરુષઃ, ષટ્સ્પર્શાયતનઃ, અષ્ટાદશમનોપવિચારઃ । ષડ્ધાતુરયં મહારાજ પુરુષ ઇતિ ખલુ પુનરેતદ્ યુક્તમ્ । કિં ચૈતત્ પ્રતીત્ય કમ્? ષડિમે મહારાજ ધાતવઃ । કતમે ષટ્? તદ્યથા- પૃથ્વીધાતુઃ, અબ્ધાતુઃ, તેજોધાતુઃ, વાયુધાતુઃ, આકાશધાતુઃ, વિજ્ઞાનધાતુશ્ચ । ઇમે મહારાજ ષડ્ ધાતવઃ । યાવત્ ષડિમાનિ મહારાજ સ્પર્શાયતનાનિ । કતમાનિ ષટ્? ચક્ષુઃસ્પર્શાયતનં રૂપાણાં દર્શનાય યાવન્મનઃસ્પર્શાયતનં ધર્માણાં વિજ્ઞાનાય । ઇમાનિ મહારાજ ષટ્ સ્પર્શાયતનાનિ । પેયાલં । અષ્ટાદશ ઇમે મહારાજ મનૌપચારાઃ । કતમે અષ્ટાદશ? ઇહ પુરુષઃ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યોપેક્ષાસ્થાનીયાનિ રૂપાણ્યુપવિચરતિ । એવં શ્રોત્રાદિષુ વાચ્યમ્ । તેન પ્રત્યેકમિન્દ્રિયષટ્કેન સૌમનસ્યાદિત્રયભેદાદષ્ટાદશ મનૌપવિચારા ભવન્તિ । પેયાલં । કતમશ્ચ મહારાજ આધ્યાત્મિકઃ પૃથ્વીધાતુઃ? યત્ કિંચિદસ્મિન્ કાયે ઽધ્યાત્મં કક્ખટત્વં ખરગતમુપાત્તમ્ । તત્ પુનઃ કતમત્? તદ્યથા- કેશા રોમાણિ નખા દન્તા ઇત્યાદિ । કતમશ્ચ મહારાજ બાહ્યઃ પૃથ્વીધાતુઃ? યત્ કિંચિદ્ બાહ્યં કક્ખટત્વં ખરગતમુપાત્તમ્ । અયમુચ્યતે બાહ્યઃ પૃથ્વીધાતુઃ । તત્ર મહારાજ આધ્યાત્મિકઃ પૃથ્વીધાતુઃ ઉત્પદ્યમાનો ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનો ન ક્વચિત્ સંનિચયં ગચ્છતિ । ભવતિ મહારાજ સમયો ઽયં યત્ સ્ત્રી અધ્યાત્મં [અહં] સ્ત્રીતિ કલ્પયતિ । સા અધ્યાત્મમહં સ્ત્રીતિ કલ્પયિત્વા બહિર્ધા પુરુષં પુરુષ ઇતિ કલ્પયતિ । સા બહિર્ધા પુરુષં પુરુષ ઇતિ કલ્પયિત્વા સંરક્તા સતી બહિર્ધા પુરુષેણ સાર્ધં સંયોગમાકાઙ્ક્ષતે । પુરુષો ઽપિ અધ્યાત્મં પુરુષો ઽસ્મીતિ કલ્પયતીતિ પુર્વવત્ । તયોઃ સંયોગાકાઙ્ક્ષાયાં સંયોગો ભવતિ । સંયોગપ્રત્યયાત્ કલલં જાયતે । તત્ર મહારાજ યશ્ચ સંકલ્પ્યતે, યશ્ચ સંકલ્પયિતા, ઉભયમેતન્ન સંવિદ્યતે । સ્ત્રિયાં સ્ત્રી ન સંવિદ્યતે । પુરુષે પુરુષો ન સંવિદ્યતે । ઇતિ હિ અસન્નસદ્ભૂતઃ સંકલ્પો જાયતે । સો ઽપિ સંકલ્પઃ સદ્ભાવેન ન સંવિદ્યતે । યથા સંકલ્પઃ, તથા સંયોગો ઽપિ । કલલમપિ સ્વભાવેન ન સંવિદ્યતે । યચ્ચ સ્વભાવતો ન સંવિદ્યતે, તત્ કથં કક્ખટત્વં જનયિષ્યતિ? ઇતિ હિ મહારાજ સંકલ્પં જ્ઞાત્વા કક્ખટત્વં વેદિતવ્યં યથા કક્ખટત્વમુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતીતિ । ભવતિ મહારજ સમયઃ, યદયં કાયઃ શ્મશાનપર્યવસાનો ભવતિ । તસ્ય તત્ કક્ખટત્વં સંક્લિદ્યમાનં સંનિરુધ્યમાનં ન પૂર્વાં દિશં ગચ્છતિ, ન દક્ષિણામ્, ન પશ્ચિમામ્, નોત્તરામ્, નોર્ધ્વમ્, નાધઃ, નાનુવિદિશં ગચ્છતિ
। એવં મહારાજ આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવીધાતુર્દ્રષ્ટવ્યઃ । પેયાલં । તત્ર મહારાજ પૃથિવીધાતોરુત્પાદો ઽપિ શૂન્યઃ, વ્યયો ઽપિ શૂન્યઃ, ઉત્પન્નો ઽપિ પૃથિવીધાતુઃ સ્વભાવશૂન્યઃ । ઇતિ હિ મહારાજ પૃથિવીધાતુઃ પૃથિવીધાતુત્વેન નોપલભ્યતે, અન્યત્ર વ્યવહારાત્ । સો ઽપિ વ્યવહારો ન સ્ત્રી ન પુરુષઃ । એવં મહારાજ યથાભૂતં સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યમિતિ । તેન કા મન્યના? મન્યના મારગોચરઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? મન્યનાપગતા હિ સર્વધર્માઃ ॥ ઇતિ ॥
એવં કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રતિપાદ્ય વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનમુપદર્શયિતું વેદનાં વિચારયન્નાહ યદ્યસ્તીત્યાદિ-
યદ્યસ્તિ દુઃખં તત્ત્વેન પ્રહૃષ્ટાન્ કિં ન વાધતે ।
શોકાદ્યાર્તાય મૃષ્ટાદિ સુખં ચેત્કિં ન રોચતે

ત્રિવિધા હિ વેદનાસુખા વેદના, દુઃખા વેદના, અદુઃખાસુખા ચેતિ । તત્ર રૂપવદ્વેદનાપિ નાસ્તિ પરમાર્થતઃ । કથમિતિ ચેત્ । યદ્યસ્તિ દુઃખમ્, અસાતં વેદિતમ્ । તત્ત્વેન પરમાર્થતઃ । તદા પ્રહૃષ્ટાન્ કિં ન બાધતે, સંતોષયુક્તાન્ કિં ન દુઃખયતિ? સુખમપિ યદ્યસ્તિ તત્ત્વેન, તદા શોકાદ્યાર્તાય । આદિશબ્દાત્ કામભયોન્માદાર્તાય । મૃષ્ટાદિ સુખં ચેત્, મૃષ્ટાદિ સુરસમાહારપાનાદિ । આદિશબ્દાત્ સ્ત્રકૂચન્દનાદિ સુખં સુખહેતુત્વાત્ । સુખં ચેદ્યદિ, કિં ન રોચતે? ન હિ વસ્તુ સત્સ્વભાવં કદાચિદપિ નિવર્તિતુમુત્સહતે । તસ્માત્ કલ્પનોપસ્થાપિતમેવ સુખદુઃખં વેદનીયમિતિ ॥
યદુક્તં પ્રહૃષ્ટાન્ કિં ન બાધતે ઇતિ, તત્ર પરસ્ય સમાધાનમાહ બલીયસેત્યાદિ-
બલીયસાભિભૂતત્વાદ્યદિ તન્નાનુભૂયતે ।
ન હિ પ્રહૃષ્ટાવસ્થાયાં સર્વથૈવ દુઃખમસત્ । કિં તર્હિ સમુદ્ભૂતવર્તિના સુખેન તિરસ્કૃતત્વાત્ વિદ્યમાનમપિ નાનુભૂયતે, બલીયસા અતિબલવતા સુખેન અભિભૂતત્વાદુપહતત્વાત્ । સદપિ યદિ તદ્દુઃખં નાનુભૂયતે ન વેદ્યતે ઇત્યુચ્યતે, તદા ન યુક્તમેતદિત્યાહ વેદનાત્વમિત્યાદિ-
વેદનાત્વં કથં તસ્ય યસ્ય નાનુભવાત્મતા

વેદનાત્વં વેદનાસ્વભાવત્વં કથં કેન પ્રકારેણ તસ્યાવ્યક્તસ્ય સુખસ્ય યસ્ય નાનુભવાત્મતા નાનુભૂયમાનસ્વભાવતા । વેદ્યતે ઇતિ હિ વેદનોચ્યતે, વેદનાનુભવ ઇતિ વચનાત્ । યદિ ચ અવેદ્યમાનાપિ વેદના સ્યાત્, તદા ન કિંચિન્ન વેદના સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- ન સર્વથા નાનુભૂયતે, કિં તુ સૂક્ષ્મતયા અનુભૂતમપિ અનનુભૂતકલ્પમિત્યત્રાહ અસ્તીત્યાદિ-
અસ્તિ સૂક્ષ્મતયા દુઃખં સ્થૌલ્યં તસ્ય હૃતં નનુ ।
તુષ્ટિમાત્રાપરા ચેત્સ્યાત્તસ્માત્ સાપ્યસ્ય સૂક્ષ્મતા

અસ્તિ વિદ્યતે સૂક્ષ્મતયા અનુપલક્શ્યમાણતયા દુઃખમ્, તર્હિ બલીયસા સુખેન કિં કૃતમસ્ય? સ્થૌલ્યમેવ હૃતં નનુ, પ્રહૃષ્ટાવસ્થાયાં પ્રવૃત્તેન બલવતા સુખેન સ્થૌલ્યં પ્રાબલ્યમસ્ય દુઃખસ્ય હતમભિભૂતમ્ । નનુ, નન્વિતિ પરસ્ય સંબોધને । ઇતિ મતં ભો તવ, ન હિ સૂક્ષ્મતા નામ દુઃખસ્ય સાતાનુભવકાલે કાચિદુપલભ્યતે । તત્ કથં સૂક્ષ્મતા તસ્યેતિ વક્તવ્યમ્ । અથ તુષ્ટિમાત્રા અપરા તસ્માદેવ ઉદ્ભૂતવૃત્તેઃ સુખાત્, અપરા તુષ્ટિમાત્રા દ્વિતીયા સુખમાત્રા અલ્પીયસી સુખકણિકા સ્યાત્, દુઃખસ્ય સૂક્ષ્મતા ભવેત્, ચેદ્ યદિ અભિપ્રેતમ્, નનુ સાપ્યસ્ય સૂક્ષ્મતા સાપિ તુષ્ટિમાત્રા અપરા, અસ્ય સુખસ્યૈવ સૂક્ષ્મતા, ન તુ દુઃખસ્ય, તુષ્ટેઃ સુખજાતિત્વાત્ । ઇતિ દુઃખસ્ય સૂક્ષ્મતા અવેદ્યસ્વભાવા સુખાનુભવકાલે નાસ્ત્યેવેતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
સ્યાદેતત્- ન દુઃખં કાલ્પનિકતયા કાદાચિત્કમ્, કિં તર્હિ કારણવૈકલ્યાત્ કદાચિન્નોપલભ્યતે ઇત્યત્રાહ વિરુદ્ધેત્યાદિ-
વિરુદ્ધપ્રત્યયોત્પત્તૌ દુઃખસ્યાનુદયો યદિ ।
દુઃખેન વિરુદ્ધસ્ય સુખસ્ય યઃ પ્રત્યયો હેતુઃ સ્પર્શઃ, તસ્યોત્પત્તૌ આભિમુખ્યે સતિ । અથ વા । વિરુદ્ધસ્ય પ્રત્યયસ્ય સુખહેતોરુત્પત્તૌ જન્મનિ, વિરુદ્ધઃ પ્રત્યયો ઽસ્યેતિ વા । દુઃખેનેત્યપેક્ષાયામપિ ગમકત્વાદ્ભવતિ સમાસઃ । તસ્યોત્પત્તૌ સત્યાં પ્રહૃષ્ટાવસ્થાયાં હેતુવૈકલ્યાત્ દુઃખસ્યાનુદયો દુઃખસ્યાનુત્પત્તિશ્ચેદુચ્યતે, તદા-
કલ્પનાભિનિવેશો હિ વેદનેત્યાગતં નનુ

નનુ યદેવ અસ્માભિરભિહિતં તદેવ સાંપ્રતમાગતમાયાતમ્ । કિં તત્? કલ્પનયા અભિનિવેશઃ, કલ્પનયા કૃતો યો ઽભિનિવેશઃ, હિરવધારણે । સ એવ વેદના સુખા દુઃખા તદિતરા વા । નાન્યત્ વાસ્તવં સુખાદ્યસુખાદિહેતુર્વાસ્તિ, ઇતિ । તથાહિ નિજસ્વભાવરહિતમપિ યત્ સુખસાધનત્વેન પરિકલ્પિતમ્, તદભિનિવેશાત્સુખં વેદિતમુત્પદ્યતે, ઇતરસ્માદિતરત્ । કથમન્યથા યદેવ અન્યસ્ય દુઃખસાધનમ્, તદેવ અપરસ્ય કસ્યચિત્ સુખસાધનં સ્યાત્? તસ્યૈવૈકસ્ય યસ્ય શબ્દશ્રવણાદપિ દુઃખમાસીત્, પુનઃ કાલાન્તરેણ તસ્ય દર્શનાત્ પ્રીતિરુપજાયતે । તસ્માત્ કાલ્પનિકમેવ સુખાદિકં તત્સાધનં વા, ન વાસ્તવમ્ । આહ ચ-
અહિર્મયૂરસ્ય સુખાય જાયતે વિષં વિષાભ્યાસવતો રસાયનમ્ ।
ભવન્તિ ચાનન્દવિશેષહેતવો મુખં તુદન્તઃ કરભસ્ય કણ્ટકાઃ ॥
ઇતિ ।
વેદના અભિનિવેશસ્વભાવત્વાદેવ ચ વિચારેણ નિવર્તયિતું શક્યતે ઇત્યાહ અત એવેત્યાદિ-
અત એવ વિચારો ઽયં પ્રતિપક્ષો ઽસ્ય ભાવ્યતે ।
અત એવેતિ । યત એવ અભિનિવેશસ્વભાવા વેદના, અત એવ વિચારો ઽયં વિમર્શો ઽયં પ્રતિપક્ષો વિરોધી, નિરાકૃતિકારણત્વાત્ અસ્યાભિનિવેશસ્ય સુખાદિરૂપસ્ય ભાવ્યતે વિચિન્ત્યતે । તત્સાધનાભાવે તદભિનિવેશાભાવાત્ । અપિ ચ । ઇત્થમપ્યભિનિવેશો વેદનેત્યાહ વિકલ્પેત્યાદિ-
વિકલ્પક્ષેત્રસંભૂતધ્યાનાહારા હિ યોગિનઃ

અત એવેતિ વર્તતે । વિકલ્પ એવ ક્ષેત્રં જન્મભૂમિત્વાત્ । તસ્મિન્ સંભૂતં જાતં ધ્યાનં વિવિક્તં કામૈઃ, વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખમિત્યાદિ । ધ્યાનાદિભાવના સમાધિસમાપત્તેર્વિકલ્પભવત્વાત્, તદેવ આહારઃ શરીરયાપનાહેતુત્વાત્, યેષાં તે તથોક્તાઃ । કે તે? યોગિનઃ । હિર્યસ્માત્ કલ્પનાનિર્મિતપ્રીતિસુખાહારસંધારિતશરીરા યોગિનઃ, તસ્માત્ કલ્પનાભિનિવેશો વેદનેતિ પ્રતિપાદિતમ્ ॥
સાંપ્રતં હેત્વનભિસંભવાદેવ ન વેદના વસ્તુસતી યુક્તેત્યાહ સાન્તરાવિત્યાદિ-
સાન્તરાવિન્દ્રિયાર્થૌ ચેત્સંસર્ગઃ કુત એતયોઃ ।
અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ- સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વિષયેન્દ્રિયવિજ્ઞાનાનાં ત્રયાણાં સંનિપાતશ્ચ સ્પર્શઃ । સ્પર્શાઃ ષટ્ સંનિપાતજાઃ [અભિ. કો.-3.30] ઇતિ વચનાત્ । સ ત્રિકસંનિપાતજઃ સ્પર્શ એવ ન ઘટતે, કુતસ્તત્પ્રત્યયા વેદના ભવિષ્યતીતિ । તથાહિઇન્દ્રિયાર્થયોઃ સાન્તરયોર્વા સ્યાન્નિરન્તરયોર્વા? તત્ર ઇન્દ્રિયાર્થાવક્ષવિષયૌ સાન્તરૌ સવ્યવધાનૌ યદિ, તદા સંસર્ગઃ સંનિપાતો મેલનં કુતઃ કસ્માત્ એતયોરિન્દ્રિયાર્થયોઃ? નૈવ યુજ્યતે । સ્પર્શો હિ સંપર્ક ઉચ્યતે । વ્યવધાને સતિ સ કથં ભવેત્ ઇતિ ભાવઃ । અથ દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ, સો ઽપિ ન યુજ્યતે ઇત્યાહ નિરન્તરત્વે ઇત્યાદિ-
નિરન્તરત્વે ઽપ્યેકત્વં કસ્ય કેનાસ્તુ સંગતિઃ

નિરન્તરત્વે ઽપિ વ્યવધાનાભાવે ઽપિ સતિ એકત્વં તાદાત્મ્યમિન્દ્રિયાર્થયોઃ । એવં હિ તયોઃ સર્વાત્મના નૈરન્તર્યં ભવેત્ યદિ અણીયસાપિ નાંશેન વ્યવધાનં સ્યાત્ સધર્મતા ચ । તત્રાન્તર્ભાવે તત્ત્વમેવ । એવં ચ કસ્ય કેનાસ્તુ સંગતિઃ? એકત્વે સતિ ભેદાભાવાત્ કિં કેન સંગતં સ્યાત્? ન હિ આત્મનૈવ આત્મનઃ સંગતિર્યુક્તાઃ ।
સ્યાદેતત્- નિરંશાનામેવ પરમાણૂનાં સંસર્ગો વસ્તુતઃ । ન ચ તત્ર અંશાંશિવ્યવહારો યુક્તઃ, સ્થૂલરૂપાણામેવ તત્સંભવાત્ । તત્ર ચ સંસર્ગદૂષણે ન કિંચિદ્દૂષ્યતે ઇત્યાહ નાણોરિત્યાદિ-
નાણોરણૌ પ્રવેશો ઽસ્તિ નિરાકાશઃ સમશ્ચ સઃ ।
પરમાણૂનામપિ નૈવ સંપર્કો યુક્તઃ । યતઃ એકસ્યાપ્યણોરન્યસ્મિન્નણૌ ન પ્રવેશો ઽસ્તિ, નાન્તર્ભાવો ઽસ્તિ । કુતઃ? ચો યસ્માત્ । નિરાકાશઃ સઃ નીરન્ધ્રઃ પરમાણુઃ । સમઃ સ તુલ્યઃ, નિમ્નોન્નતાભાવાત્ । ઇતિ કથં નિરંશસ્ય સંગતિરસ્તુ? અથાપિ સ્યાત્- મા ભૂદણોરણૌ પ્રવેશઃ, સંગતિમાત્રં કેવલમસ્તુ, તાવતા સિદ્ધં નઃ સાધ્યમિત્યાહ અપ્રવેશ ઇતિ-
અપ્રવેશે ન મિશ્રત્વમમિશ્રત્વે ન સંગતિઃ

સર્વાત્મના હિ સંપર્કઃ સંગતિરણોઃ, અન્યથા સાંશત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તથા ચ તત્સ્વરૂપં સ્વાત્મના વ્યાપ્નુવત એવ તેન સંગતિઃ । એવં તત્સ્વરૂપમિશ્રત્વાભાવે સંગતિર્ન સ્યાત્ । તચ્ચ મિશ્રત્વં તત્ર પ્રવેશમન્તરેણ ન ભવેત્ । ઇત્થમપ્રવેશે પ્રવેશાભાવે સતિ ન મિશ્રત્વં નાસંભિન્નરૂપત્વમ્ । અમિશ્રત્વે મિશ્રત્વાભાવે ચ ન સંગતિઃ નાસઙ્ગઃ ॥
નિરંશસ્ય સર્વથૈવ સંસર્ગો ન યુજ્યતે ઇત્યાહ નિરંશસ્ય ચેત્યાદિ-
નિરંશસ્ય ચ સંસર્ગઃ કથં નામોપપદ્યતે ।
નિરંશસ્ય અંશશૂન્યસ્ય ચ પદાર્થસ્ય । ચો દૂષણસમુચ્ચયે । સંસર્ગો મીલનં કથં નામોપપદ્યતે? નામેતિ સંભાવયાનામ્ । કથં સંસર્ગઃ સંભાવ્યતે? સર્વાલ્પસ્યાપિ અવશ્યમેકેનાંશેન ભવિતવ્યમ્ । યસ્ય પુનરંશ એવ નાસ્તિ, તસ્ય અમૂર્તસ્ય અંશાભાવે અસત્ત્વમેવ પ્રાપ્તમિતિ ભાવઃ । ન ચૈતદ્ ભવતો ઽપિ પ્રમાણપ્રતીતં ક્વચિદસ્તીત્યાહ સંસર્ગ ઇત્યાદિ-
સંસર્ગે ચ નિરંશત્વં યદિ દૃષ્ટં નિદર્શય

.........................આહ વિજ્ઞાનસ્ય ત્વિત્યાદિ-
વિજ્ઞાનસ્ય ત્વમૂર્તસ્ય સંસર્ગો નૈવ યુજ્યતે ।
તુરતિશયાભિધાને । વિજ્ઞાનસ્ય વિષયવિજ્ઞપ્તેઃ । પુનઃસંસર્ગો નૈવ યુજ્યતે, ન સંગચ્છતે । કુતઃ? અમૂર્તસ્યેતિ હેતુપદમેતત્ । મૂર્તિશૂન્યસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય । અમૂર્તત્વાદિત્યર્થઃ । પરસ્પરસંપર્કો હિ સંસર્ગઃ । સ ચ મૂર્તિમતામેવ વિદ્યતે । યસ્ય તુ મૂર્તિરેવ નાસ્તિ, તસ્ય કથં સંસર્ગઃ સ્યાત્? ઇતિ ત્રયાણામપિ સંસર્ગમવધૂય સંપ્રતિ સમૂહ એવ વસ્તુસન્ નાસ્તિ ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ સમૂહસ્યાપીત્યાદિ-
સમૂહસ્યાપ્યવસ્તુત્વાદ્યથા પૂર્વં વિચારિતમ્

અપિ દૂષણસમુચ્ચયે । સમૂહસ્યાપિ સંઘાતસ્યાપિ । અવસ્તુત્વાત્ વસ્તુરહિતત્વાત્ અશ્વવિઉષાણવત્ સંસર્ગો નૈવ યુજ્યતે ઇતિ પ્રકૃતેન સંબન્ધઃ । સમૂહસ્યૈવાભાવાત્ । કથં પુનરવસ્તુકત્વમ્? યથા પૂર્વં વિચારિતમ્, યથા પ્રાઙ્ નિરૂપિતમ્, એવમઙ્ગુલિપુઞ્જત્વાદિત્યાદિના ॥
હેત્વસંભવમેવ ઉપસંહરન્નાહ તદેવમિત્યાદિના-
તદેવં સ્પર્શનાભાવે વેદનાસંભવઃ કુતઃ ।
તસ્માદેવં પ્રતિપાદિતક્રમેણ સ્પર્શનાભાવે ત્રિકસંપર્કાભાવે વેદનાસંભવઃ કુતઃ, વેદનાયાઃ સુખાદિરૂપાયાઃ સંભવ ઉત્પાદઃ કુતઃ, નૈવ યુજ્યતે । કારણાભાવે કાર્યસ્ય સંભવાયોગાત્ । ઇતિ પરમાર્થતો વેદનાભાવે હિતાહિતવિષયસ્યાસંભવાત્ ।
કિમર્થમયમાયાસઃ
સુખદુઃખસાધનપ્રાપ્તિપરિહારાય યો ઽયમાયાસઃ ક્રિયતે સ કિમર્થઃ? આકાશચર્વણાર્થમિવ નૈવોચિત ઇતિ ભાવઃ । મા ભૂત્ સુખસાધનાય, દુઃખસ્યાભિષોઢુમશક્યત્વાત્ તત્પરિહારાય ભવતુ ચેદાહ-
બાધા કસ્ય કુતો ભવેત્

વેદનાયા વિચારેણ નિઃસ્વભાવત્વાદ્ બાધા અવિચારતઃ આત્માદેઃ પૂર્વનિરસ્તત્વાદ્વેદકાભાવઃ । ઉપઘાતહેતોરપિ વિકલ્પકલ્પિતત્વાત્ ન પરમાર્થતઃ સત્ત્વમ્ । ઇત્યેવં બાધા પીડાવેદનાભાવાત્ કસ્ય વેદકાભાવાદ્ભવેત્, કુત ઉપઘાતહેતોરભાવાચ્ચ ભવેત્? નૈવ પરમાર્થતઃ કસ્યચિત્ કુતશ્ચિત્ સ્યાત્ । તસ્માદ્વેદિત્રભાવાદપિ વેદના ન યુક્તા ॥
સંપ્રતિ વેદનાભાવાત્ તત્પ્રત્યયા તૃષ્ણાપિ કારણવિરહાત્ પરમાર્થતો નોત્પાદમર્હતીત્યુપદર્શયિતુમાહ યદા નેત્યાદિ-
યદા ન વેદકઃ કશ્ચિદ્વેદના ચ ન વિદ્યતે ।
તદાવસ્થામિમાં દૃષ્ટ્વા તૃષ્ણે કિં ન વિદીર્યસે

યો વેદનાં વેદયતે સ વેદકઃ । યદા કશ્ચિદાત્માદિર્નાસ્તિ, તદભાવાત્સમનન્તરનિરૂપણાચ્ચ વેદના ન વિદ્યતે । તદા અવસ્થામિમાં એવંવિધાં સ્વજન્મવિકલાં દૃષ્ટ્વા ઉપલભ્ય તૃષ્ણે કિં ન વિદીર્યસે, તદ્દુઃખદુઃખિતાપિ સતી કિં ન વિશીર્યસે, યદદ્યાપિ તદ્વિયોગવિધુરા ત્વમાત્માનં ન મુઞ્ચસિ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ વેદકો ન સ્યાત્, વેદના ચ નાસ્તિ, કેનાયં તર્હિ સુખસાધનત્વાદિના ભાવેષુ દૃષ્ટાદિવ્યવહારઃ પ્રવર્તતે ઇત્યત્રાહ દૃશ્યતે ઇત્યાદિ-
દૃશ્યતે સ્પૃશ્યતે ચાપિ સ્વપ્નમાયોપમાત્મના ।
ચિત્તેન સહજાતત્વાદ્વેદના તેન નેક્ષ્યતે

દૃશ્યતે ચક્ષુરિન્દ્રિયજેન । સ્પૃશ્યતે કાયેન્દ્રિયજાતેન ચિત્તેન જ્ઞાનેન । એવં તર્હિ ચિત્તમેવ વેદકં વસ્તુસદસ્તીતિ ચેદાહ સ્વપ્નમાયોપમાત્મના । સ્વપ્નોપમસ્વભાવેન માયોપમસ્વભાવેન ચ । પ્રતીત્યસમુત્પન્નેન ચિત્તેન, ન તુ પરમાર્થસતા । કથં ચિત્તાદ્ વ્યતિરિક્તં ચિત્તેન દૃશ્યતે? સહજાતત્વાત્, ચિત્તેન સહોત્પન્નત્વાત્ ચિત્તેન સહ જન્મ યસ્ય તસ્ય દર્શનમ્, એકસામગ્રીપ્રતિબદ્ધત્વાત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાચિન્ત્યત્વાચ્ચ । ન તુ પરમાર્થતો દર્શનમસ્તિ યેનૈવં દૃષ્ટાદિવ્યવહારઃ । વેદના તેન નેક્ષ્યતે, યેન દૃષ્ટસુખસાધનાદિવ્યવહારો ઽપ્યન્યત એવ, તેન કારણેન વેદના નેક્ષ્યતે, ન દૃશ્યતે વસ્તુતઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- ન સહજં દૃશ્યતે, અપિ તુ જ્ઞાનં વિષયાકારતયા તત ઉત્પદ્યમાનમુત્તરકાલં તસ્ય ગ્રાહકમુચ્યતે, ઇત્યેતદપહસ્તયિતુમાહ પૂર્વમિત્યાદિ-
પૂર્વં પશ્ચાચ્ચ જાતેન સ્મર્યતે નાનુભૂયતે ।
અવશ્યં સહજાતસ્ય વેદનમ્, અન્યથા પૂર્વં પ્રાગ્ભાવિ પશ્ચાદુત્તરકાલં જાતેન ઉત્પન્નેન જ્ઞાનેન સ્મર્યતે નાનુભૂયતે સ્મૃતિરૂપેણ વિષયીક્રિયતે, ન સાક્ષાદ્વિદ્યતે । તજ્જ્ઞાનકાલે તસ્યાતીતત્વાત્ । ન ચ અતીતસ્ય સ્વરૂપેણ વેદનમુચિતમ્, અવિદ્યમાનત્વાત્ । સ્વરૂપવેદનં ચાનુભવઃ । તસ્માત્ સ્મરણમાત્રમેતત્ । તત્ર યુક્તં ન સ્વરૂપવેદનમ્ । વેદનાયાઃ સ્વભાવવ્યવસ્થાપકં લક્ષણમેવ અયુક્તમિત્યાહ સ્વાત્માનમિત્યાદિ-
સ્વાત્માનં નાનુભવતિ
સ્વાત્માનં સ્વં સ્વરૂપં નાનુભવતિ, ન વેદયતે, સ્વસંવેદનસ્ય પૂર્વં નિરસ્તત્વાત્ । અન્યેન તર્હિ સા જ્ઞાનેનાનુભૂયતે વેદના? આહ-
ન ચાન્યેનાનુભૂયતે

ન ચ નૈવ । અન્યેન તત્સમાનકાલભાવિના જ્ઞાનેનાનુભૂયતે, વેદ્યતે, જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરેણ અવેદનાત્ ॥
ન ચાસ્તિ વેદકઃ કશ્ચિદ્વેદનાતો ન તત્ત્વતઃ ।
ન ચ નૈવાસ્તિ વેદકઃ કશ્ચિત્, યો વેદનાં વેદયતે, ચિત્તમન્યદ્વા । અતઃ અસ્માત્ કારણાત્ વેદના અનુભવ ઇતિ વેદનાલક્ષણશૂન્યત્વાદ્વેદના ન તત્ત્વતઃ ન પરમાર્થતઃ, અન્યત્રાભિનિવેશાત્ તત્સ્વરૂપપ્રતિપાદકસ્ય કસ્યચિદભાવાત્ । એતદુક્તમાર્યાક્ષયમતિસૂત્રે-
અપિ તુ ખલુ પુનરભિનિવેશો વેદના, પરિગ્રહો વેદના, ઉપાદાનં વેદના, ઉપલમ્ભો વેદના, વિપર્યાસો વેદના, વિકલ્પો વેદનેત્યાદિ ॥
ધર્મસંગીતિસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્-
વેદનાનુભવઃ પ્રોક્તા કેનાસાવનુભૂયતે ।
વેદકો વેદના વેદ્યઃ પૃથગ્ભૂતો ન વિદ્યતે ॥
એવં સ્મૃતિરુપસ્થેયા વેદનાયાં વિચક્ષણૈઃ ।
યથા બોધિસ્તથા હ્યેષા શાન્તા શુદ્ધા પ્રભાસ્વરા ॥
ઇતિ ।
તસ્માદ્વેદકવેદનાસ્વભાવશૂન્યં પ્રતીત્યસમુત્પન્નમાત્રં નિર્વ્યાપારમસ્વામિકં માયાપ્રપઞ્ચવદુપલમ્ભગોચરતામુપગતમિદં કલેવરમવભાસતે, ઇતિ ન કસ્યચિત્ સુખં વા દુઃખં વા સ્વકીયં ભવતીત્યાહ નિરાત્મક ઇત્યાદિ-
નિરાત્મકે કલાપે ઽસ્મિન્ ક એવં બાધ્યતે ઽનયા

નિરાત્મકે કસ્યચિદાત્માદેર્વેદકસ્યાભાવાદસ્વામિકે કલાપે એકસ્યાનુયાયિનો ઽભાવાત્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નમાત્રે ઽસ્મિન્ માયાસ્વભાવવદુપલમ્ભગોચરતામુપગતે । એવમિન્દ્રજાલવત્ પશ્યન્ સંજાતવિસ્મયો બ્રૂતે- ક એવં બાધ્યતે ઽનયા । એવમુક્તક્રમેણ કસ્યચિદ્વેદયિતુરભાવાત્ વેદનાયાશ્ચ, કઃ પરમાર્થતો ઽનયા વેદનયા બાધ્યતે પીડયતે? વિચારતો નૈવ કશ્ચિત્ । તસ્માત્ વિકલ્પ એવાયં સુખાદિસાધનાધ્યવસાયઃ । તદેતદ્વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં દર્શિતમ્ ॥
સાંપ્રતં ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનમુપદર્શયિતુમાહ નેન્દ્રિયેષ્વિત્યાદિ-
નેન્દ્રિયેષુ ન રૂપાદૌ નાન્તરાલે મનઃ સ્થિતમ્ ।
નાપ્યન્તર્ન બહિશ્ચિત્તમન્યત્રાપિ ન લભ્યતે

તત્ર ષષ્ઠં તાવન્મનોવિજ્ઞાનં નિરૂપયતિ- તથા ક્વ પુનરિદં મનોવિજ્ઞાનં સ્વયમુપસ્થિતમ્? તત્ર ન તાવદિન્દ્રિયેષુ ચક્ષુરાદિષુ મનઃ સ્થિતં સ્થિતિમુપગતમ્ । ન રૂપાદૌ વિષયે મનઃ સ્થિતમ્ । નાન્તરાલે, નાપીન્દ્રિયવિષયયોરન્તરાલે મધ્યે મનઃ સ્થિતમ્ । એકત્રાપ્યનિશ્ચિતસ્વરૂપત્વાત્ । નાપ્યન્તર્ન બહિશ્ચિત્તમ્ । નાપ્યન્તર્ન મધ્યે કાયસ્ય ચિત્તં નાપિ બહિઃ ન બાહ્યેષુ શરીરાવયવેષુ ચિત્તં લભ્યતે । અન્યત્રાપિ ન લભ્યતે, ઉક્તેભ્યઃ સ્થાનેભ્યઃ અન્યત્રાપિ ક્કચિદ્દેશાન્તરે યત્ર તત્ર વા ન લભ્યતે, ન પ્રાપ્યતે વિચારતઃ ॥
તથા ક્કચિત્ કથંચિદ્ભવતિ, તતઃ કથં તસ્ય નિષેધ ઇત્યત્રાહ યન્ન કાયે ઇત્યાદિ-
યન્ન કાયે ન ચાન્યત્ર ન મિશ્રં ન પૃથક્ ક્વચિત્ ।
તન્ન કિંચિદતઃ સત્ત્વાઃ પ્રકૃત્યા પરિનિર્વૃતાઃ

યચ્ચિત્તં ન કાયે બાહ્યાભ્યન્તરે શરીરે । ન ચાન્યત્ર, નૈવ કાયાદન્યત્ર બાહ્યે વસ્તુનિ । ન મિશ્રમ્ । ક્રિયાવિશેષણમેતત્ । દ્વયોરાધ્યાત્મિકબાહ્યયોર્મિશ્રમપિ ન સ્થિતમ્ । યચ્ચિત્તં ન પૃથક્ કાયાત્, નાપિ પૃથક્ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ચ ક્વચિદવસ્થિતં યચ્ચિત્તમ્, તત્ પરમાર્થતો ન ( બ્ચ્પ્ 245 ) કિંચિત્ ન વસ્તુસત્ । કલ્પનોપદર્શિતમેવ તત્ । આસંસારં ચિત્તં માયાવત્પ્રતિભાસો નિઃસ્વભાવત્વાત્ । અતઃ અસ્માત્ કારણાત્ સત્ત્વાઃ પ્રાણિનઃ પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન પરિનિર્વૃતાઃ પરિમુક્તસ્વભાવાઃ । નિઃસ્વભાવતાલક્ષણસ્ય પ્રકૃતિનિર્વાણસ્ય સર્વસત્ત્વસંતાનેષુ સદા વિદ્યમાનત્વાત્ । સ્વયમેવ તુ અભૂતપરિકલ્પવશાદસત્યપિ સત્યમારોપ્ય ક્લેશવાસનોપહતચિત્તસંતતયઃ સંસારચારકાવરોધનિષિદ્ધસ્વાતન્ત્ર્યવૃત્તયો ઽપરિમુક્તા ઇત્યુચ્યન્તે ન તુ પરમાર્થતઃ ॥
ઇતિ મનો વિચાર્ય ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનં વિચારયન્નાહ જ્ઞેયાદિત્યાદિ-
જ્ઞેયાત્પૂર્વં યદિ જ્ઞાનં કિમાલમ્બ્યાસ્ય સંભવઃ ।
જ્ઞેયેન સહ ચેજ્જ્ઞાનં કિમાલમ્બ્યાસ્ય સંભવઃ

તથા હિ ન ક્વચિત્ સદા સદ્રૂપમવસ્થિતં જ્ઞાનમ્, કિં તુ ચક્ષુરાદિસામગ્રીં પ્રતીત્ય ઉત્પદ્યમાનં રૂપાદિજ્ઞેયગ્રાહકમિત્યુચ્યતે, ઇતિ પરસ્યાશયમાશઙ્કય વિકલ્પયતિ- તત્ પુનર્જ્ઞેયાત્ પૂર્વં વા સ્યાત્, જ્ઞેયસમાનકાલં વા, જ્ઞેયસ્ય પશ્ચાદ્વા ઇતિ । તત્ર યદિ પ્રાચીનો વિકલ્પઃ, તત્રાહ- જ્ઞેયાત્ ગ્રાહ્યવિષયાત્ પૂર્વં પ્રાગેવ, અનુત્પન્ને એવ જ્ઞેયે યદિ જ્ઞાનમુત્પન્નમભિધીયતે, તદા કિમાલમ્બ્ય અસ્ય સંભવઃ? પૂર્વં જ્ઞેયમાલમ્બનમન્તરેણ કિમાલમ્બ્ય કિમાશ્રિત્ય અસ્ય સંભવ ઉત્પાદઃ? દ્વિતીયપક્ષમાશ્રિત્યાહ- જ્ઞેયેન ગ્રાહ્યવિષયેણ સહ સમાનકાલં ચેદ્યદિ જ્ઞાનમ્, કિમાલમ્બ્ય અસ્ય સંભવઃ? સમાનકાલસ્ય જ્ઞેયસ્ય અકારણતયા અનાલમ્બનત્વાત્ । નાકારણં વિષયઃ ઇતિ વચનાત્ ॥
અથ તૃતીયઃ પ્રકારઃ સ્વીક્રિયતે, અથેત્યાદિ-
અથ જ્ઞેયાદ્ભવેત્ પશ્ચાત્ તદા જ્ઞાનં કુતો ભવેત્ ।
અથેતિ પૃચ્છાયામ્ । જ્ઞેયાદિતિ । પૂર્વં જ્ઞેયમ્, પશ્ચાત્ તદનન્તરં નિવૃત્તે જ્ઞેયે ભવેત્ ઉત્પદ્યેત જ્ઞાનમ્, તદા જ્ઞાનં કુતો ભવેત્, જ્ઞાનકાલે જ્ઞેયસ્ય નિવૃત્તત્વાત્, કુત આલમ્બનાત્ જ્ઞાનં ભવેત્, કિમાશ્રિત્ય ઉત્પદ્યેત? તસ્માદ્વિષયાદિસામગ્રીતો ઽપિ પરમાર્થતો ન સિધ્યતિ જ્ઞાનમ્ । ઇદં ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનમાર્યરત્નકૂટાદિષ્વભિહિતમ્-
સ એવં ચિત્તં પરિગવેષતે- કતરત્ તચ્ચિત્તં રજ્યતિ વા દુષ્યતિ વા મુહ્યતિ વા? કિમતીતમનાગતં પ્રત્યુત્પન્નં વા? ઇતિ । તત્ર યદતીતમ્, તત્ ક્ષીણમ્ । યદનાગતમ્, તદસંપ્રાપ્તમ્ । પ્રત્યુત્પન્નસ્ય સ્થિતિર્નાસ્તિ । ચિત્તં હિ કાશ્યપ નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમન્તરેણોપલભ્યતે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ અરૂપ્યનિદર્શનમપ્રતિઘમવિજ્ઞપ્તિકમપ્રતિષ્ઠમનિકેતમ્ । ચિત્તં હિ કાશ્યપ સર્વબુદ્ધૈર્ન દૃષ્ટમ્, ન પશ્યન્તિ, ન દ્રક્ષ્યન્તિ । [યત્ સર્વબુદ્ધૈર્ન દૃષ્ટમ્], ન પશ્યન્તિ, ન દ્રક્ષ્યન્તિ, કીદૃશસ્તસ્ય પ્રચારો દ્રષ્ટવ્યઃ? અન્યત્ર વિતથપતિતયા સંજ્ઞયા ધર્માઃ પ્રવર્તન્તે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ માયાસદૃશમભૂતકલ્પનતયા વિવિધામુપપત્તિં પરિગૃહ્ણાતિ । પેયાલં । ચિત્તં હિ કાશ્યપ નદીસ્ત્રોતઃસદૃશમનવસ્થિતમુત્પન્નભગ્નવિલીનમ્ । ચિત્તં હિ કાશ્યપ દીપાર્ચિઃસદૃશં હેતુપ્રત્યયતયા પ્રવર્તતે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ વિદ્યુત્સદૃશં ( બ્ચ્પ્ 246 ) ક્ષણભઙ્ગયનવસ્થિતમ્ । ચિત્તં હિ કાશ્યપ આકાશસદૃશમ્, આગન્તુકૈઃ ક્લેશોપક્લેશૈરુપક્લિશ્યતે । પેયાલં । યાવત્ ચિત્તં હિ કાશ્યપ પરિગવેષ્યમાણં ન લભ્યતે । યન્ન લભ્યતે, તન્નોપલભ્યતે । તન્નૈવાતીતં નાનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમ્ । તત્ ત્ર્યધ્વસમતિક્રાન્તમ્ । યત્ ત્ર્યધ્વસમતિક્રાન્તં તન્નૈવાસ્તિ ન નસ્તિ ઇત્યાદિ ॥
એવં ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રતિપાદ્ય ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં પ્રતિપાદયિતુમુક્તમેવ ક્રમં યોજયન્નાહ એવં ચેત્યાદિ-
એવં ચ સર્વધર્માણામુત્પત્તિર્નાવસીયતે

ચકાર એવકારાર્થઃ । એવમેવ યથોદિતન્યાયેન સર્વધર્માણાં સર્વભાવાનામુત્પત્તિરુત્પાદો નાવસીયતે ન પ્રતીયતે । તેષામપિ સ્વહેતુતઃ પૂર્વં સમાનકાલં પશ્ચાદ્વા ઉત્પત્તૌ ઇદમેવ દૂષણં યથાસંભવં વાચ્યમ્ । ઉત્પાદાભાવાન્નિરોધો ઽપિ ન યુજ્યતે । અનુત્પન્નસ્ય નિરોધાયોગાત્ । અત એવ ચ અનુત્પન્નાનિરુદ્ધસ્વભાવતયા નિષ્પ્રપઞ્ચત્વાત્ સર્વધર્મા વિમોક્શાભિમુખા ધર્મધાતુનિર્યાતા આકાશધાતુપર્યવસાના અપ્રજ્ઞપ્તિકા અવ્યવહારા અનભિલાપ્યા અનભિલપનીયા ઇત્યુચ્યન્તે । એવં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનેનાવિરહિતં સર્વધર્મેષ્વનાસઙ્ગજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના ચ આર્યાક્ષયમતિસૂત્રે દર્શિતા । યદુક્તમ્-
ધર્મે ધર્માનુપશ્યી વિહરન્ બોધિસત્ત્વો ન કંચિદ્ધર્મં સમનુપશ્યતિ । યતો ન બુદ્ધધર્માઃ, યતો ન બોધિઃ, યતો ન માર્ગઃ, યતો ન નિઃસરણમ્, સર્વધર્મા નિઃસરણમિતિ વિદિત્વા અનાવરણમહાકરુણાસમાધિં સમાપદ્યતે । સ સર્વધર્મેષુ સર્વક્લેશેષુ ચ કૃત્રિમસંજ્ઞાં પ્રતિલભતે- નિષ્ક્લેશા એતે ધર્મા નૈતે સક્લેશાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથાહિ એતે નીતાર્થે ઽર્થં સમવસરન્તિ । નાસ્તિ ક્લેશાનાં સંનિચયો રાશીભાવઃ, ન રાગભાવઃ, ન દ્વેષભાવઃ, ન મોહભાવઃ । એષામેવાનુબોધાદ્ બોધિઃ । યત્સ્વભાવાશ્ચ ક્લેશાઃ, તત્સ્વભાવા બોધિઃ, ઇત્યેવં સ્મૃતિમુપસ્થાપયતિ । ઇતિ ॥
ઉક્તં ચ-
ઉત્પત્તિર્યસ્ય નૈવાસ્તિ તસ્ય કા નિર્વૃતિર્ભવેત્ ।
માયાગજપ્રકાશત્વાદાદિશાન્તં ત્વયત્નતઃ ॥
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતા સૈવ તે મતા ।
તથાવિધશ્ચ સદ્ધર્મસ્તત્સમશ્ચ તથાગતઃ ॥
તત્તત્ત્વં પરમાર્થો ઽપિ તથતા દ્રવ્યમિષ્યતે ।
ભૂતં તદવિસંવાદિ તદ્બોધાદ્બુદ્ધ ઉચ્યતે ॥
ઇતિ ।
[ચતુઃ 3.27, 39, 20]
એવં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનં દર્શયતા સર્વધર્મા અનુત્પન્નાનિરુદ્ધાઃ પ્રકાશિતાઃ ॥
તથા સતિ સંવૃતિસત્યમયુક્તમિત્યુક્તં સ્યાત્ । તતઃ સત્યદ્વયવ્યવસ્થાપનં ન ઘટતે ઇતિ પરિહર્તું ચોદ્યમુત્થાપયન્નાહ યદ્યેવમિત્યાદિ-
યદ્યેવં સંવૃતિર્નાસ્તિ તતઃ સત્યદ્વયં કુતઃ ।
યદિ પરમાર્થતઃ સર્વધર્મા અનુત્પન્નાનિરુદ્ધસ્વભાવાઃ, એવં સતિ સંવૃતિર્નાસ્તિ, વ્યવહારો ન સ્યાત્, પરમાર્થસત્યમેવૈકં સ્યાત્ । તતઃ સંવૃતેરભાવાત્ સત્યદ્વયં સંવૃતિસત્યં પરમાર્થસત્યં ચેતિ યદુક્તમ્-
સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ સત્યદ્વયમિદં મતમ્ ।
[9.2]
ઇતિ, તદેતત્ સત્યદ્વયં કુતઃ? નૈવ સ્યાત્ । તદભાવાચ્ચ પરલોકગમનકર્મક્રિયાફલસંબન્ધસ્વભાવોપાર્જનાદિ ન સ્યાત્, સર્વવ્યવહારાભાવાત્ । અથાપિ સ્યાત્- યદિ નામ નાસ્તિ, તથા મરીચિકાદિષુ જલકલ્પનયેવ સંવૃતિસ્વભાવયા કલ્પનયા બુદ્ધ્યા વ્યવસ્થાપ્યતે, તતઃ સત્યદ્વયમુપપદ્યતે ઇત્યાશઙ્કયન્નાહ અથ સેતિ-
અથ સાપ્યન્યસંવૃત્યા
અથેતિ પ્રશ્ને । સાપીતિ સંવૃતિઃ । ન કેવલં પરમાર્થસત્યમિત્યપેરર્થઃ । અન્યયા સંવૃત્યા કલ્પનાબુદ્ધિરૂપયા વ્યવસ્થાપ્યતે । અથવા । અપિરવધારણે ભિન્નક્રમે ચ । અન્યયૈવ સંવૃત્યેતિ યોજનીયમ્ । એવમેકં સંધિત્સતો ઽન્યત્ પ્રચ્યવતે ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
સ્યાત્સત્ત્વો નિર્વૃતઃ કુતઃ

યદિ પરમાર્થતસ્તત્સ્વભાવશૂન્યમપિ કલ્પનાબુદ્ધિવિષયીકરણાત્ સાંવૃતમુચ્યતે, યો ઽપિ તર્હિ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાલક્ષણં પરમાર્થસત્યમધિગમ્ય અનુપલમ્ભયોગેન સર્વપ્રપઞ્ચવિરહાત્ પરિનિર્વૃતિમુપયાતઃ, સો ઽપિ સત્ત્વઃ પરિનિર્વૃતો વિનિર્મુક્તઃ કુતો ભવેત્? નૈવ સ્યાત્ । તસ્યાપિ બુદ્ધયા વિષયીકરણાત્ । બુદ્ધિશ્ચ સર્વૈવ સંવૃતિઃ કલ્પનાસ્વભાવત્વાત્ । બુદ્ધિઃ સંવૃતિરુચ્યતે ઇતિ વચનાત્ નિર્વૃતિરપિ સંવૃતિઃ સ્યાત્ ॥
અત્ર પરિહારમાહ પરચિત્તેત્યાદિ-
પરચિત્તવિકલ્પો ઽસૌ
પરસ્ય નિર્વૃતસત્ત્વાદન્યસ્ય સત્ત્વસ્ય ચિત્તં તસ્યાસૌ વિકલ્પઃ, યો ઽયં નિર્વૃતસ્યાપિ બુદ્ધયા વિષયીકરણમ્ । ન હિ પરચિત્તવિકલ્પેન અન્યસ્ય સંવૃતિર્યુક્તા । તતો ઽન્યબુદ્ધયા વિષયીક્રિયમાણો ઽપિ નિર્વૃત એવાસૌ । કુતઃ? યતઃ-
સ્વસંવૃત્યા તુ નાસ્તિ સઃ ।
તુઃ પૂર્વસ્માદ્વિશેષમભિધત્તે । સ્વસંવૃત્યા નિજસંવૃત્યા સ્વકલ્પનયા સ ઇતિ પરિનિર્વૃતો નાસ્તિ, ન વિદ્યતે । પરિનિર્વૃત એવ સઃ ઇતિ સ્વયમસ્ય સર્વવિકલ્પોપરમાત્ । અન્યત્રાપિ તર્હિ કથમન્યસંવૃતિઃ સ્યાદિત્યત્રાહ સ પશ્ચાદિત્યાદિ-
સ પશ્ચાન્નિયતઃ સો ઽસ્તિ ન ચેન્નાસ્ત્યેવ સંવૃતિઃ

અસ્મિન્ સતિ ઇદં ભવતિ, અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે ઇતિ ઇદંપ્રત્યયતામાત્રમેવ સંવૃતિઃ ।
ઇતિ ધર્મેભ્યો ધર્મ ઉત્પદ્યમાનઃ પશ્ચાદ્ભાવી ભવેત્ । તતઃ સ પશ્ચાન્નિયતો ધર્મઃ, સો ઽસ્તિ યદિ, તદા અસ્ત્યેવ સંવૃતિઃ । ન ચેદ્યદિ સ નાસ્તિ, તદા નાસ્ત્યેવ સંવૃતિઃ । ( બ્ચ્પ્ 248 ) ગગનેન્દીવરાદિષુ ઇદંપ્રત્યયતાયા અભાવાત્ । એતદુક્તં ભવતિ- યદિ નામ પરિનિર્વૃતો બુદ્ધ્યા વિષયીકૃતઃ, નૈવ તાવતા પરચિત્તવિકલ્પમાત્રેણ તસ્યાપરિનિર્વૃતિઃ । સ્વયમસ્ય સર્વવિકલ્પપ્રપઞ્ચોપશમાત્ । ન રક્તચિત્તેનાલમ્બિતઃ સ્વયં પ્રહીણસર્વક્લેશાવરણો વીતરાગો ઽપ્યવીતરાગો ભવેત્ । તસ્માત્ સર્વકલ્પનાવિરહાદન્યસંવૃત્યાલમ્બિતો ઽપિ સ્વયં પરિનિર્વૃત એવાસૌ પરમાર્થતઃ । અત એવ સર્વધર્માઃ સર્વકલ્પનાશૂન્યત્વાદનુત્પન્નાનિરુદ્ધસ્વભાવત્વાચ્ચ પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતા આદિશાન્તા ઇત્યુચ્યન્તે । તથાપિ તથાવિધેભ્ય એવ તથાવિધા અન્યે ધર્મા ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે ચ । માયાસ્વભાવવત્ । તેન ચ રૂપેણ પરિકલ્પવશાત્ પુનરાલમ્બ્યમાનાઃ સાંવૃતાઃ, વાસ્તવરૂપાભાવાચ્ચ અનુત્પન્નાનિરુદ્ધા ઇત્યુચ્યન્તે ખરવિષાણવત્ । યદુક્તમ્-
શૂન્યેભ્ય એવ શૂન્યા ધર્માઃ પ્રભવન્તિ ધર્મેભ્યઃ ।
ઇતિ ॥
આર્યલલિતવિસ્તરે ઽપ્યુક્તમ્-
સંસ્કાર પ્રદીપઅર્ચિવત્ ક્ષિપ્રમુત્પત્તિનિરોધધર્મકાઃ ।
અનવસ્થિત મારુતોપમા ફેનપિણ્ડેવ અસારદુર્બલાઃ ॥
સંસ્કાર નિરીહ શૂન્યકાઃ કદલીસ્તમ્ભસમા નિરીક્ષતઃ ।
માયોપમ ચિત્તમોહના બાલૌલ્લાપન રિક્તમુષ્ટિવત્ ॥
* * * * પેયાલં ।
યથ મુઞ્ચ પ્રતીત્ય બલ્વજં રજ્જુ વ્યાયામબલેન વર્તિતા ।
ઘટિયન્ત્ર સચક્ર વર્તતે તેષુ એકૈકશ નાસ્તિ વર્તના ॥
તથ સર્વભવાઙ્ગવર્તિની અન્યમન્યોપચયેન નિશ્રિતા ।
એકૈકશ તેષુ વર્તની પૂર્વપરાન્તત નોપલભ્યતે ॥
* * * * *
મુદ્રાત્ પ્રતિમુદ્ર દૃશ્યતે મુદ્રસંક્રાન્તિ ન ચોપલભ્યતે ।
ન ચ તત્ર ન ચૈવ સાન્યતો એવ સંસ્કાર અનુછેદશાશ્વતાઃ ॥
* * * * *
અરણિં યથ ચોત્તરારણિં હસ્તવ્યાયામ ત્રયેભિ સંગતિ ।
ઇતિ પ્રત્યયતો ઽગ્નિ જાયતે જાતુ કૃતાર્થુ લઘુ નિરુધ્યતે ॥
અથ પણ્ડિતુ કશ્ચિ માર્ગતે કુતયં આગતુ કુત્ર યાતિ વા ।
વિદિશો દિશિ સર્વિ માર્ગતો નાગતિ નાસ્ય ગતિશ્ચ લભ્યતે ॥
સ્કન્ધાયતનાનિ ધાતવઃ તૃષ્ણ અવિદ્યા ઇતિ કર્મપ્રત્યયા ।
સામગ્રિ તુ સત્ત્વસુચના સ ચ પરમાર્થતુ નોપલભ્યતે ॥
ઇતિ । [લલિત-13.97,98,100,101,104,108-110]
ચતુઃસ્તવે ઽપ્યુક્તમ્-
નિરુદ્ધાદ્વાનિરુદ્ધાદ્વા બીજાદઙ્કુરસંભવઃ ।
માયોત્પાદવદુત્પાદઃ સર્વ એવ ત્વયોચ્યતે ॥
અતસ્ત્વયા જગદિદં પરિકલ્પસમુદ્ભવમ્ ।
પરિજ્ઞાતમસદ્ભૂતમનુત્પન્નં ન નશ્યતિ ॥
નિત્યસ્ય સંસૃતિર્નાસ્તિ નૈવાનિત્યસ્ય સંસૃતિઃ ।
સ્વપ્નવત્ સંસૃતિઃ પ્રોક્તા ત્વયા તત્ત્વવિદાં વર ॥
ઇતિ । [ચતુઃ-1.16-18]
તસ્માત્ પરમાર્થત ઉત્પાદનિરોધાભાવે ઽપિ ન સંવૃતિસત્યવિરોધ ઇતિ સર્વં સમઞ્જસમ્ ॥
નનુ યદિ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાનિરુદ્ધાઃ સર્વધર્માઃ, તદા ન જ્ઞાનં ન ચ જ્ઞેયં વસ્તુતઃ સંભવતિ । તત્ કિમિહ કેન વિચાર્યતે ઇતિ વિચારો ઽપિ ન સ્યાત્ । અતસ્તૂષ્ણીમેવ સ્થાતવ્યમિત્યત આહ કલ્પનેત્યાદિ-
કલ્પના કલ્પિતં ચેતિ દ્વયમન્યોન્યનિશ્રિતમ્ ।
યથાપ્રસિદ્ધમાશ્રિત્ય વિચારઃ સર્વ ઉચ્યતે

કલ્પના આરોપિકા બુદ્ધિઃ । કલ્પિતં તયા સમારોપિતમ્ । ચેત્યુક્તસમુચ્ચયે । ઇત્યેવં દ્વયમુભયમન્યોન્યસ્ય નિશ્રિતં પરસ્પરસમાશ્રિતમ્, કલ્પનાપેક્ષયા કલ્પિતમ્, કલ્પિતાપેક્ષયા કલ્પનેતિ । યથાપ્રસિદ્ધં લોકવ્યવહારતો નિશ્ચિતમાશ્રિત્ય ગૃહીત્વા વિચારો વિમર્શઃ સર્વ ઉચ્યતે અભિધીયતે । સર્વ ઇતિ ન કશ્ચિદેવ વિચારો ઽપિ સંવૃતિમાશ્રિત્ય પ્રતન્યતે, ન તુ પરમાર્થસત્યમ્, તસ્ય સર્વવ્યવહારાતિક્રાન્તત્વાદિત્યર્થઃ ॥
વિચારો ઽપિ બહિર્વિચારવત્ કાલ્પનિકસ્વભાવત્વાદ્વિચારયિતવ્ય ઇતિ ચેત્, વિચારસ્યાશક્યવિચારત્વાદિત્યભિસંધાયાહ વિચારિતેનેત્યાદિ-
વિચારિતેન તુ યદા વિચારેણ વિચાર્યતે ।
તદાનવસ્થા તસ્યાપિ વિચારસ્ય વિચારણાત્

વિચારિતેન તુ પરીક્ષિતેન પુનર્યદા વિચારેણ વિચાર્યતે નિરૂપ્યતે, તદા અનવસ્થા અપ્રતિષ્ઠાનં સ્યાત્ । કુતઃ? તસ્યાપિ વિચારસ્ય વિચારણાત્ । યો ઽસૌ વિચારસ્ય વિચારણાર્થં વિચાર ઉપાદીયતે, તસ્યાપિ વિચારસ્ય વિચારણાદ્ધેતોઃ ॥
વિચાર્યે તર્હિ વિચાર્યમાણે કથમિયમનવસ્થા ન સ્યાદિત્યત્રાહ વિચારિતે ઇત્યાદિ-
વિચારિતે વિચાર્યે તુ વિચારસ્યાસ્તિ નાશ્રયઃ ।
નિરાશ્રિતત્વાન્નોદેતિ તચ્ચ નિર્વાણમુચ્યતે

વિચાર્યે તુ પરીક્ષ્યે પુનર્વસ્તુનિ વિચારિતે નિર્ણીતે સતિ વિચારસ્ય નિર્ણયસ્ય પુનરુત્તરકાલં કર્તવ્યસ્ય આશ્રયો નાસ્તિ, યમાશ્રિત્ય પુનર્વિચારાનુસરણેનાનવસ્થાનં સ્યાત્ । વિચાર્યસ્ય વિચારણે ચરિતાર્થતયા પુનરાકાઙ્ક્ષાભાવાત્ । અત એવ નિરાશ્રયત્વાન્નોદેતિ, આશ્રયાભાવાન્ન પુનર્વિચારઃ પ્રવર્તતે । સર્વસમારોપનિષેધં વિધાય વસ્તુતત્ત્વપરિજ્ઞાનાત્ કૃતકૃત્યત્વાત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યભાવાત્ ( બ્ચ્પ્ 250 ) ન ક્કચિત્ સજ્યતે, નાપિ વિરજ્યતે । તચ્ચ નિર્વાણમુચ્યતે, સર્વવ્યવહારનિવૃત્તેઃ સર્વત્ર નિર્વ્યાપારતયા પ્રશાન્તત્વાત્ તદેવ નિર્વાણમભિધીયતે ॥
કલ્પિતવિષયે ઽવશ્યમેવ સર્વત્ર વિચારઃ સત્યો ન તુ પરમાર્થત ઇત્યાહ યસ્ય ત્વિત્યાદિ-
યસ્ય ત્વેતદ્દૂયં સત્યં સ એવાત્યન્તદુઃસ્થિતઃ ।
યસ્ય પુનઃ પરમાર્થસદ્ભાવવાદિનઃ એતદ્દૂયં વિચારો વિચાર્યં ચેતિ એતદુભયમપિ સત્યં પરમાર્થસત્, સ એવ ભાવસ્વભાવવાદી અત્યન્તદુઃસ્થિતઃ અત્યન્તમતિશયેન દુઃખેન સ્થિતો દુઃસ્થિતઃ દુષ્કરણીયત્વાત્ । એતદેવોપદર્શયન્નાહ યદીત્યાદિ-
યદિ જ્ઞાનવશાદર્થો જ્ઞાનાસ્તિત્વે તુ કા ગતિઃ

યદિ જ્ઞાનવશાત્ જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણસ્ય વશાત્ સામર્થ્યાત્ અર્થઃ પ્રમેયં વ્યવસ્થાપ્યતે, તદા ભવતુ નામ પ્રમાણાત્ પ્રમેયવ્યવસ્થા, કો નામ નિવારયતિ? કેવલમિદમિહ નિરૂપણીયમ્-જ્ઞાનાસ્તિત્વે તુ કા ગતિઃ? જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણસ્ય પુનરસ્તિત્વં કુતો નિશ્ચિતમિતિ વક્તવ્યમ્ । સ્વસંવેદનસ્યાભાવાત્ પ્રમાણાન્તરાન્વેષણે અનવસ્થાનં સ્યાદિતિ કા ગતિરાશ્રયણીયા?
સ્યાદેતત્- સ્યાદેવ અનવસ્થાનમ્, યદિ જ્ઞાનસ્તિત્વે પ્રમાણં મૃગ્યતે । યાવતા પ્રમેયાદેવ પ્રમાણવ્યવસ્થા, તત્ કુતો ઽનવસ્થાનં સ્યાદિત્યાશઙ્કયન્નાહ અથેત્યાદિ-
અથ જ્ઞેયવશાજ્જ્ઞાનં જ્ઞેયાસ્તિત્વે તુ કા ગતિઃ ।
અથેતિ પરાભિપ્રાયપ્રકાશને । અથ જ્ઞેયસ્ય પ્રમેયસ્ય વશાત્ જ્ઞાનં વ્યવસ્થાપ્યતે, તર્હિ જ્ઞેયાસ્તિત્વે તુ કા ગતિઃ? યદિ જ્ઞેયવશાત્ જ્ઞાનં વ્યવસ્થાપ્યતે, તદા સ્વયમેવ જ્ઞેયં જ્ઞાનાસ્તિત્વે વ્યવસ્થાનિબન્ધનં સ્યાત્, તચ્ચ કુતઃ પ્રમાણાત્ સિદ્ધમિતિ પૃચ્છતિ- જ્ઞેયાસ્તિત્વે પુનઃ કા ગતિરિતિ । પ્રમેયસિદ્ધયે જ્ઞાનાન્તરાનુસરણે તદપિ જ્ઞાનાન્તરં કુતઃ સિદ્ધમિતિ વક્તવ્યમ્ । તસ્માદેવ જ્ઞેયાદિતિ ચેત્, જ્ઞેયં કુતઃ સિદ્ધમ્? તત્સિદ્ધૌ જ્ઞાનાન્તરાનુસરણે પુનરનવસ્થાનમપર્યવસાનં સ્યાત્ । સ્યાદેતત્- ભવેદેતત્ યદિ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયસ્ય વા સિદ્ધયે જ્ઞાનાન્તરાપેક્ષા સ્યાત્, અપિ તુ પરસ્પરમિતરેતરસ્ય સિદ્ધિઃ । અતો નોક્તદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ પરસ્યાશયમાવિર્ભાવયન્નાહ અથાન્યોન્યેત્યાદિ-
અથાન્યોન્યવશાત્સત્ત્વમભાવઃ સ્યાદ્દૂયોરપિ

અથ પુનરેવમભિધીયતે- અન્યોન્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયસ્ય પરસ્પરસ્ય વશાત્ સામર્થ્યાત્ જ્ઞાનજ્ઞેયયોરપિ સત્ત્વમસ્તિત્વં નિશ્ચીયતે જ્ઞાનવશાજ્જ્ઞેયસ્ય જ્ઞેયવશાચ્ચ જ્ઞાનસ્યેતિ યાવત્ । તદેવં સતિ અભાવઃ સ્યાદ્ દ્વયોરપિ । દ્વયોરપિ જ્ઞાનજ્ઞેયયોરભાવઃ સ્યાત્, એકસ્યાપિ સત્ત્વસિદ્ધિર્ન ભવેત્ । ઇતરેતરાશ્રયત્વાદેકસ્યાસિદ્ધૌ દ્વિતીયસ્યાપ્યસિદ્ધિઃ ॥
અત્ર પ્રકૃતાનુરૂપદૃષ્ટાન્તમાહ પિતા ચેદિત્યાદિ-
પિતા ચેન્ન વિના પુત્રાત્કુતઃ પુત્રસ્ય સંભવઃ ।
પુત્રાભાવે પિતા નાસ્તિ
પિતા જનકઃ યદિ પુત્રં વિના પુત્રમન્તરેણ ન સ્યાત્, પુત્રજનનસાપેક્ષત્વાદસ્ય વ્યપદેશસ્ય, તર્હિ કુતઃ પુત્રસ્ય સંભવઃ, કુતઃ કસ્માત્ પિતુરભાવાત્ પુત્રસ્ય જન્યસ્ય સંભવઃ જન્મ અસ્તુ? કિમિતિ ચેત્, પુત્રાભાવે પિતા નાસ્તિ । હેતુપદમેતત્ । યતઃ પુત્રસ્ય અભાવે અસત્ત્વે પિતા નાસ્તિ ન ભવતિ । પિત્રા હિ પુત્રો જનયિતવ્યઃ । સ ચ ન પુત્રં યાવજ્જનયતિ, તાવત્ પિતૈવ ન ભવતિ । યાવચ્ચ પિતા ન ભવતિ, તાવત્ પુત્રસ્ય તસ્માત્ સંભવો નાસ્તિ । અતઃ ઇતરેતરાશ્રયણાદેકાભાવાદન્યતરાભાવઃ સ્યાદિતિ દ્વયોરપ્યનયોરભાવ ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । અમુમર્થં દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયન્નાહ તથેતિ-
તથાસત્ત્વં તયોર્દ્વયોઃ

યથાત્ર પિતાપુત્રોદાહરણે, તથા અસત્ત્વં તથૈવ અભાવઃ તયોર્દ્વયોર્જ્ઞાનજ્ઞેયયોઃ । તથાહિ- જ્ઞેયજનનાજ્જ્ઞાનમુચ્યતે, જ્ઞાનપરિચ્છેદ્યતયા ચ જ્ઞેયમિતિ યાવત્ જ્ઞાનં ન સિધ્યતિ, યાવત્ પરિજ્ઞાનં ન સિધ્યતિ, તાવત્ પરિચ્છેદ્યતયા ચ જ્ઞેયં ન સિધ્યતિ । ઇતરેતરાશ્રયણાદુભયાભાવઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
સ્યાદેતત્- ન બ્રૂમઃ- અન્યોન્યવશાત્ સિદ્ધિરનયોઃ અપિ તુ જ્ઞેયકાર્યં જ્ઞાનમ્, તતો જ્ઞાનાદઙ્કુરાદ્ બીજમિવ જ્ઞેયં સેત્સ્યતિ । ઇતિ પરાશયમુદ્ભાવયન્નાહ અઙ્કુર ઇત્યાદિ-
અઙ્કુરો જાયતે બીજાદ્વીજં તેનૈવ સૂચ્યતે ।
જ્ઞેયાજ્જ્ઞાનેન જાતેન તત્સત્તા કિં ન ગમ્યતે

અઙ્કુરો જાયતે ઉત્પદ્યતે બીજાત્ ખલબિલાન્તર્ગતાત્ । બીજં તેનૈવ બીજાજ્જાતેન અઙ્કુરેણ સૂચ્યતે ગમ્યતે યથા, તથા અત્ર જ્ઞેયાત્ પ્રમેયાત્ જ્ઞાનેન જાતેન ઉત્પન્નેન તત્સત્તા તસ્ય જ્ઞેયસ્ય સત્તા સદ્ભાવઃ કિં ન ગમ્યતે, કિં ન પ્રતિપદ્યતે? અત્રાપિ બીજાઙ્કુરવત્ કાર્યકારણભાવસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ॥
નાયં સદૃશો દૃષ્ટાન્ત ઇત્યાહ અઙ્કુરાદિત્યાદિ-
અઙ્કુરાદન્યતો જ્ઞાનાદ્વીજમસ્તીતિ ગમ્યતે ।
જ્ઞાનાસ્તિત્વં કુતો જ્ઞાતં જ્ઞેયં યત્તેન ગમ્યતે

અઙ્કુરાત્ કાર્યાત્ બીજમસ્તીતિ યદ્ગમ્યતે, તન્નાયમસ્યૈવ કેવલસ્ય પ્રભાવઃ, કિં તર્હિ અન્યતો જ્ઞાનાદઙ્કુરવ્યતિરિક્તાત્ તદસ્તીતિ ગમ્યતે । તથા હિ- ન યોગ્યતામાત્રેણ કાર્યં કારણસ્ય ગમકમ્, બીજસ્યૈવ અઙ્કુરજનનમપ્રતિપન્નસ્યાપિ ગમકત્વં સ્યાત્ । નાપિ સ્વરૂપપ્રતીતિમાત્રેણ અપ્રતિપન્નકાર્યકારણભાવસ્યાપિ તત્પ્રતિપત્તિપ્રસઙ્ગાત્, અપિ તુ અવિનાભાવિત્વેન નિશ્ચિતમ્ । અતઃ પ્રાક્પ્રતિપન્નકાર્યકારણભાવસ્ય પુનઃ પશ્ચાત્ ક્કચિદ્ બીજાવિનાભાવિનમઙ્કુરમુપલબ્ધવતઃ અઙ્કુરાદધ્યવસાયાત્મકમનુમાનમુત્પદ્યતે, તતો બીજમસ્તીત્યવસીયતે । અતો જ્ઞાનવિષયીકૃત એવ અઙ્કુરો બીજપ્રતિપત્તિહેતુઃ । જ્ઞાનાસ્તિત્વં જ્ઞાનસ્ય સદ્ભાવઃ કુતો જ્ઞાતં કસ્માત્ પ્રતીતમ્? સ્વસંવેદનાભાવાદનવસ્થાનભયેન જ્ઞાનાન્તરાનનુસરણાચ્ચ, જ્ઞેયં યત્તેન ગમ્યતે, યદ્ યસ્માત્ જ્ઞેયં તેન જ્ઞાનેન જ્ઞેયકાર્યેણ ગમ્યતે અવસીયતે । ન હિ સ્વયમનિશ્ચિતં લિઙ્ગં ( બ્ચ્પ્ 252 ) સાધ્યસ્ય ગમકમુપપદ્યતે । જ્ઞાપકહેતુત્વાદસ્ય જ્ઞેયગમકત્વમ્ । તસ્માદ્વાસ્તવપક્ષે જ્ઞાનજ્ઞેયાસિદ્ધેર્વિચારઃ કર્તુમશક્યઃ, કાલ્પનિકપક્ષે તુ યથાપ્રસિદ્ધવ્યવહારમાશ્રિત્ય શક્યતે ઇતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
ન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યાં નાપ્યહેતુતઃ ।
ઉત્પન્ના જાતુ વિદ્યન્તે ભાવાઃ ક્વચન કેચન ॥
[મ. શા. 1.3]
ઇત્યસ્યાર્થસ્ય સમર્થનાર્થં નાપ્યહેતુત ઇતિ તુરીયકોટિપ્રસાધનાય તાવત્ સ્વભાવવાદિમતમપાકર્તુમાહ લોક ઇત્યાદિ-
લોકઃ પ્રત્યક્ષતસ્તાવત્સર્વં હેતુમુદીક્ષતે ।
તથા હિ તે સ્વપરસ્વભાવસર્વહેતુનિરપેક્ષમેવ ભાવગ્રામવૈચિત્ર્યમુત્પદ્યતે ઇતિ વર્ણયન્તિ । યતઃ ન પઙ્કજાદીનાં નાલપત્રદલકેસરાદિકમનેકપ્રકારભેદભિન્નવૈચિત્ર્યમચેતના જલપઙ્કાદયો નિર્વર્તયિતુમલમ્ । ન ચ ચેતનો ઽપિ કશ્ચિદન્યઃ કર્મણા તાદૃશનિર્માણપ્રવીણ ઉપલભ્યતે, નાપિ ચાદ્રિયતે, તત્કર્મણો ઽપર્યવસાનાત્ યુગપદપર્યન્તવિશેષેષુ વ્યાપારાયોગાચ્ચ । તસ્માત્ કિંચિત્કારણમન્તરેણૈવ સર્વમિદં જગદ્વૈચિત્ર્યમુત્પદ્યતે ઇતિ તેષાં મતમ્, તદુક્તમ્-
સર્વહેતુનિરાશંસં ભાવાનાં જન્મ વર્ણ્યતે ।
સ્વભાવવાદિભિસ્તે ચ નાહુઃ સ્વમપિ કારણમ્ ॥
રાજીવકેસરાદીનાં વૈચિત્ર્યં કઃ કરોતિ હિ ।
મયૂરચન્દ્રકાદિર્વા વિચિત્રઃ કેન નિર્મિતઃ ॥
યથૈવ કણ્ટકાદીનાં તૈક્ષ્ણ્યાદિકમહેતુકમ્ ।
કાદાચિત્કતયા તત્તદ્દુઃખાદીનામહેતુતા ॥
[તત્ત્વસંગ્રહ-110-112]
તદેવંવાદિનો લોકપ્રતીતાદેવ હેતુસામર્થ્યાદ્બાધા સ્યાદિત્યુપદર્શયતિ । લોકઃ સર્વો જનઃ । પ્રત્યક્ષતઃ ઇન્દ્રિયાશ્રિતાજ્જ્ઞાનાત્ । પ્રત્યક્ષત ઇત્યુપલક્ષણાદનુમાનતો ઽપિ તત્પ્રતીતિભાવાત્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામિતિ યાવત્ । સર્વમનેકપ્રકારં હેતું જગદ્વૈચિત્ર્યકારણમ્, ઉદીક્ષતે તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિ કાર્યમુપજનયન્તં પશ્યતિ । યત્ કાર્યં યસ્ય સદ્ભાવે ભવતિ, તદભાવે ચ ન ભવતીતિ પ્રતીયતે, સ તસ્ય હેતુરિતિ નિશ્ચીયતે । ઇતિ લોકપ્રતીતાદેવ હેતુવ્યાપારાદસ્ય અહેતુકત્વપ્રતિજ્ઞા બાધ્યતે । તદેવોપદર્શયન્નાહ પદ્મનાલાદીત્યાદિ-
પદ્મનાલાદિભેદો હિ હેતુભેદેન જાયતે

પદ્મસ્ય રાજીવસ્ય નાલમાદિ યેષાં પદ્મદલકેસરાદીનાં તે તથોક્તાઃ, તેષાં ભેદો નાનાત્વમ્ । હિર્યસ્માત્ । હેતુભેદેન હેતોઃ કારણસ્ય ભેદેન વિશેષેણ જાયતે ઉત્પદ્યતે, નાન્યથા । અનિયમેન સર્વત્ર સદ્ભાવપ્રસઙ્ગાત્ । અતઃ યદ્ યસ્યાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનં કુર્વત્ પ્રતીયતે, તત્ તસ્યૈવ કાર્યં નાન્યસ્યેત્યભ્યુપગમનીયમ્ । યસ્માત્ પ્રતિનિયતકારણાદેવ પ્રતિનિયતવિશેષોત્પત્તિઃ, તદ્ભેદેન તદ્ભેદાદિતિ ન અહેતુમતી ॥
નનુ ભવેદેષ વિશેષઃ યદિ હેતોરેવ સ્વયમસૌ વિશેષઃ સિદ્ધઃ સ્યાત્ । કિં તુ તસ્યૈવ કુતઃ સ ભવતીતિ વક્તવ્યમ્ । ન ચ નિર્વિશેષાદ્વિશેષોત્પત્તિઃ, પુનરહેતુત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ઇત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નાહ કિંકૃત ઇત્યાદિ-
કિંકૃતો હેતુભેદશ્ચેત્ પૂર્વહેતુપ્રભેદતઃ ।
કિંકૃતઃ કેન કૃતઃ કુતો યાતઃ હેતુભેદશ્ચેત્, હેતોર્ભેદો વિશેષશ્ચેદુચ્યતે । પૂર્વહેતુપ્રભેદતઃ પૂર્વસ્ય પ્રાક્તનસ્ય તજ્જનકસ્ય હેતોઃ પ્રભેદતઃ પ્રભેદાદ્વિશેષાત્ । તસ્યાપિ તત્પૂર્વસ્ય હેતોઃ કુતો વિશેષ ઇતિ ચેત્, પુનસ્તત્રાપિ પૂર્વહેતુવિશેષાદિતિ વક્તવ્યમ્, ઇતિ ઉત્તરોત્તરસ્ય વિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં પૂર્વપૂર્વસ્ય વિશેષાદિત્યુત્તરં વાચ્યમ્ । ન ચૈવમનવસ્થાનમનિષ્ટં કિંચિદાપાદયતિ- અનવરાગ્રસ્ય સંસારસ્ય પૂર્વકોટિર્ન પ્રજ્ઞાયતે ઇત્યભ્યુપગમાત્ । અત એવ ફલાવિપર્યયો ઽપિ ન સ્વતો ભવતીત્યાહ કસ્માચ્ચેદિત્યાદિ-
કસ્માચ્ચેત્ફલદો હેતુઃ પૂર્વહેતુપ્રભાવતઃ

કસ્માત્ કારણાત્ ફલદો વિશિષ્ટફલદાનસમર્થો હેતુશ્ચેત્, પૂર્વહેતુપ્રભાવતઃ પૂર્વસ્ય તજ્જનકસ્ય હેતોઃ સામર્થ્યાત્ સ્વહેતુના સ તાદૃશસ્તત્સ્વભાવો ઽજનિ યેન સહકારિવિશેષોપહિતકાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષપરંપરાપરિણતિમધિગચ્છન્ અસતિ પ્રતિબન્ધવૈકલ્યયોઃ સંભવે તથાવિધમેવ ફલમુત્પાદયતિ । અતઃ અવિપરીતફલદાનમપિ સ્વહેતુસામર્થ્યોપજનિતમેવ । તેન અભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધનહેતોર્યથાસંખ્યમભ્યુદયનિઃશ્રેયસમેવ ફલં જાયતે, તદ્વિપરીતાદ્વિપરીતમિતિ ન કથંચિદપિ વિપર્યયઃ ॥
એતચ્ચ અવશ્યં સ્વભાવવાદિના સહેતુકત્વમકામકેનાપિ સ્વીકર્તવ્યમ્ । કથમન્યથા હેતુમન્તરેણ પ્રતિજ્ઞાતમહેતુકત્વં ભાવાનાં સેત્સ્યતિ? પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ તસ્ય કેનચિદગ્રહણાત્ । હેતુવ્યાપારેણ તત્ પ્રસાધયતઃ સ્વયમેવ પુનઃ સહેતુકત્વાભ્યુપગમાત્ વન્ધ્યા મે માતેતિ બ્રુવતઃ ઇવ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સ્વવચનેન બાધનં સ્યાત્ ઇત્યુભયતઃપાશા રજ્જુરિતિ સંકટપ્રાપ્તો બતાયં તપસ્વી । તદુક્તમ્-
ન હેતુરસ્તીતિ વદન્ સહેતુકં નનુ પ્રતિજ્ઞાં સ્વયમેવ શાતયેત્ ।
અથાપિ હેતુપ્રણયાલસો ભવેત્ પ્રતિજ્ઞયા કેવલયાસ્ય કિં ભવેત્ ॥
ઇતિ ।
તસ્માત્ કુદૃષ્ટિવિજૃમ્ભિતમેવૈતત્ પ્રમાણબાધિતત્વાત્ ॥
એવં સ્વભાવવાદિનં નિરાકૃત્ય ચતુર્થપ્રકારપ્રસાધનાર્થમેવ ઈશ્વરકારણતાં જગતઃ પ્રત્યાખ્યાતું તદુપક્ષેપં કુર્વન્નાહ ઈશ્વર ઇત્યાદિ-
ઈશ્વરો જગતો હેતુઃ
ઈશ્વરકારણવાદિનો હિ સ્વભાવવાદિમતનિષેધમાકર્ણ્ય વિશેષમભિધાતુમર્ધમવસિતં ભારસ્યેતિ મન્યમાનાઃ પ્રાહુઃ- સાહાય્યમેવ અનુષ્ઠિતમેવં ભવદ્ભિઃ । ન હિ કારણમન્તરેણૈવ ( બ્ચ્પ્ 254 ) જગદ્વૈચિત્ર્યમુપપદ્યતે દેશાદ્યનિયમપ્રસઙ્ગાત્ । કેવલમચેતનાઃ પુનરમી જલપઙ્કાદયો વૈચિત્ર્યાસામર્થ્યા ઇતિ યુક્તમનેનોક્તમ્ । તત્ર અસ્ત્યેવ સ ભગવાન્ વિશ્વવૈચિત્ર્યનિર્માણપ્રવીણઃ જગદેકસૂત્રધારઃ સકલજગદાદિભૂતઃ નિત્યાત્મતયા સર્વદાનુપહતશક્તિપ્રભાવઃ સર્વભાવાનાં કાર્યકારણભાવાદિતત્ત્વવેદી સમસ્તાર્વાચીનદર્શનાગોચરમાહાત્મ્ય ઈશ્વરઃ । તેન હેતુના સહેતુકં સકલમિદં સચરાચરં જગદિતિ કઃ સચેતનઃ અન્યથા વક્તુમુત્સહતે? ઇતિ નૈયાયિકાદિવેશ્મકથામભિધાય પ્રત્યાચષ્ટે- ઈશ્વરો જગતો હેતુઃ । ઈશ્વર ઇતિ શંકરસ્યાખ્યા । સ એવ જગતો વિશ્વસ્ય હેતુઃ સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલયકારણમ્ । તસ્માદેવૈતદ્વિશ્વમશેષમુત્પદ્યતે । અન્યથા પુનરચેતનોપાદાનત્વાત્ કથમમી ગિરિસરિદવનિસાગરાદય ઉત્પત્તિભાજો ભવેયુઃ? ચેતનાવ દધિષ્ઠાનાત્ પુનરિમે સમુત્પત્તુમુત્સહન્તે, તદ્વયાપારેણૈવ પ્રવર્તનાત્ । તદુક્તમ્-
સર્વોત્પત્તિમતામીશમન્યે હેતું પ્રચક્ષતે ।
નાચેતનઃ સ્વકાર્યાણિ કિલ પ્રારભતે સ્વયમ્ ॥
ન સ્યાન્મેરુરયં ન ચેયમવની નૈવાયમમ્ભોનિધિઃ
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ નિવેશસુભગૌ નૈતૌ જગચ્ચક્ષુષી ।
ઈશાનો ન કુલાલવદ્યદિ ભવેદિશ્વસ્ય નિર્માણકૃત્
સત્ત્વાદીશ્વરકર્તૃકં જગદિદં વક્તીતિ કશ્ચિત્કિલ ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-46-47]
તસ્માજ્જગદેવમચેતનવિશ્વસ્વભાવમીશ્વરકારણતામાત્મનો બ્રૂતે । અત્રોચ્યતે- કિમનયા સ્વગૃહીતોપકલ્પિતયા પ્રમેયરચનયા વચનરચનાપ્રપઞ્ચમાલયા? નૈતદુચ્યમાનમપિ સ્વસમયાભિનિવેશિનાં જડધિયાં પ્રીતિકરં પ્રમાણશૂન્યં વિદુષાં સંતોષમુત્પાદયતિ । તથા હિ- યદ્યસૌ કારુણિકઃ, કિમર્થં પુનરિમાન્ નરકાદિદુઃખપીડિતાન્ પ્રાણિનઃ કરોતિ? તથા ચ સતિ કારુણિકત્વં તસ્ય શ્રદ્ધાસમધિગમ્યમેવ સ્યાત્ । સ્વકૃતાસત્કર્મફલોપભોગેન તત્ક્ષેપાપનયને યસ્ય પ્રવૃત્તિઃ, કથમકારુણિકો નામેતિ ચેત્, ન । તત્ કર્મ કારુણિકઃ કિમિતિ કારયતિ યેનાનિષ્ટં ફલમુપભુજ્યતે, તત્રાપિ તસ્ય વ્યાપારાત્, સર્વોત્પત્તિમતાં નિમિત્તકારણત્વાત્ । અપિ ચ કિં તસ્મિન્નવ્યાપ્રિયમાણે તત્ કર્મફલમુપભુજ્યતે ન વા? યદિ પ્રથમઃ પક્ષઃ, તદા કથમેતત્-
અજ્ઞો જન્તુરનીશો ઽયમાત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા ॥
ઇતિ । [મહાભા.-3.30.28]
સર્વકાર્યેષ્વેવ તદ્વયાપારાભ્યુપગમસ્ય અનેનૈવ અનૈકાન્તિકતાપ્રસઙ્ગાત્ । અથ દ્વિતીયઃ, તદા કૃપાલુરસૌ તત્રોપેક્ષાં કિમિતિ નાધિવાસયતિ, યદ્ યત્નેન સાહાય્યમેવ તત્રોપકલ્પયતિ । અથ કૃતસ્ય કર્મણો ઽવિપ્રણાશાદવશ્યં તેન તત્ફલમનુભવિતવ્યમિતિ તદુપભોગાય વ્યાપ્રિયતે ઇતિ ચેત્, કથં પુનરેતસ્મિન્નવ્યાપ્રિયમાણે ઽવશ્યં તેનાનુભવિતવ્યં સામગ્રીવૈકલ્યાત્ । કઃ પુનરેવં ( બ્ચ્પ્ 255 ) વિપ્રણાશે ઽપિ દોષઃ?
પ્રયત્નત એવ તતો નિવર્તિતુમુચિતં કારુણિકસ્ય । એવં હિ તદિચ્છાયત્તવૃત્તિતયા તસ્યાપરિપાકાત્ તેન સ્વમૈશ્વર્યમુપદર્શિતં તત્ર ભવેત્ । અત્ર સત્ત્વાનાં તત્કર્મસંચોદિતો ઽસૌ દયાલુરપિ સ્થાતુમશક્તઃ, મહદ્ બત અનેન સ્વમૈશ્વર્યમિત્થં દ્યોતિતમન્યત્ર સ્યાત્ । તત્ પરકર્મણાપિ સમાકૃષ્ટો નામ નાત્મનિ વશિત્વમધિગચ્છતિ, ઈશ્વરતઃ કર્મણ એવ મહત્ સામર્થ્યમેવં પ્રકાશિતં સ્યાત્ । તદ્વરં કર્મૈવ પર્યુપાસ્યં યત્સામર્થ્યેન સમાકૃષ્યમાણો મહેશ્વરો ઽપિ સ્થાતુમસમર્થઃ । તસ્માદિદમવ્યાહતમેવ-
નમઃ સત્કર્મભ્યો વિધિરપિ ન યેભ્યઃ પ્રભવતિ ॥
ઇતિ । [ભર્તૃહરિ-વૈરાગ્ય-92]
અથ ન કારુણિકઃ, તદાસૌ વીતરાગઃ સરાગો વા? યદિ આદ્યો વિકલ્પઃ, તદા યદિ નામ દયાવિરહાત્ સુખં નોપનયતિ, દુઃખં તુ જનસ્ય કસ્માદુત્પાદયતીતિ વક્તવ્યમ્ । દુઃખં હિ રાગાદિવશેન કસ્યચિદુપનીયતે । તે ચાસ્ય ન સન્તિ । કથમકારણમેવ જનં દુઃખયતિ? ક્રીડાર્થં દુઃખયતીતિ ચેત્, ક્રીડાર્થં વીતરાગસ્ય પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્, નિશ્ચિતમસૌ ન વીતરાગઃ । રાગાદિમતામપિ તાવજ્જિતેન્દ્રિયાણાં ન ક્રીડાર્થં દૃશ્યતે પ્રવૃત્તિઃ, કિં પુનર્વીતરાગાણાં તથા ભવિષ્યતિ । ન રક્ષઃપિશાચાદિમન્તરેણ અન્યસ્ય પરદુઃખેન ક્રીડા સંભાવ્યતે ॥

અથ અવીતરાગ ઇતિ પક્ષઃ, તદા કથમયમિતરજનસાધારણઃ સન્નીશ્વરો ભવિતુમર્હતિ? રાગાદિક્લેશપાશાયત્તવૃત્તેર્જગદૈશ્વર્યાયોગાત્ । અન્યથા તદન્યસ્યાપિ તથાવિધસ્ય તત્પ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ સંસારચારકોપરુદ્ધસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય વિશ્વવૈચિત્ર્યરચનાચાતુર્યં તદન્યસ્યેવ યુજ્યતે । તદેવમસ્તિત્વમેવ ભવન્તં વિપ્રલમ્ભયતિ યદેવંવિધસ્યાપિ યાવદૈશ્વર્યમભ્યુપગમ્યતે । ભવતુ વા તથાવિધસ્યાપિ કર્તૃત્વમ્ । તથાપિ કિમસૌ સ્વસ્થાત્મા [અસ્વસ્થાત્મા વા]? યદિ સ્વસ્થાત્મા, તદા કિમિતિ જનમકાણ્ડમેવ દુઃખયતિ? ન હિ સ્વસ્થાત્મા નિરપરાધં જનં પીડયન્ દૃષ્ટઃ । અથ વિમાર્ગગામિનમેવ કૃતાપરાધં પીડયતીતિ ચેત્, વિમાર્ગગામિનમપિ અયમેવ કારયતિ । તથાભૂતમપિ કારયિત્વા પુનઃ પીડયતીતિ સ લૌકિકેશ્વરાણામપિ જઘન્યતયા વૃત્તિમતિશેતે । તે હિ સ્વયંકૃતાપરાધમેવ અપરાધિનમનુશાસતિ । અયં પુનરાત્મનૈવ કારયિત્વેતિ મહાનસ્ય વિશેષઃ । અથ અસ્વસ્થાત્મા, તદા અસાધુ તદારાધને સ્વર્ગાપવર્ગાર્થિનાં પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિઃ । ન હિ ઉન્મત્તસ્યારાધનમુન્મત્તકાદન્યઃ કર્તુમુત્સહતે । તથા હિ સ્વર્ગાદિલિપ્સયા તદારાધનાય પ્રવર્તન્તે પ્રેક્ષાવન્તઃ । તચ્ચ અપરિનિશ્ચિતસ્વભાવતયા તતો ન સંભાવ્યતે, વિપર્યયો ઽપિ વા તદારાધનફલસ્ય સંભાવ્યતે । તદારાધનપ્રવૃત્તાસ્તુ ગાઢતરશ્રદ્ધાવશેન તમુન્મત્તમાચક્ષાણા આત્માનમેવોન્મત્તકમાચક્ષીરન્ । કથમન્યથા તદારાધને પ્રવર્તન્તે? તદપરોન્મત્તકૈર્વા કિમપરાદ્ધં યતસ્તે ન પર્યુપાસ્યન્તે? તેષાં પ્રભાવાતિશયવિકલત્વાદિતિ ચેત્, ન વૈ પ્રકૃતે ઽપિ કંચિત્ પ્રભાવાતિશયમુત્પશ્યામઃ । ઉન્મત્તકઃ સકલજગદતિશાયિશક્તિરિતિ કો ઽન્ય ઉન્મત્તકાદ્વક્તુમર્હતિ? તદયમભિવિચાર્યમાણો ન ક્વચિદવસાનં લભતે ઇતિ અલં દુર્મતિવિષ્યન્દિતેષુ આદરેણેતિ । તસ્માત્ સૂક્તમેતદૂ યદુક્તમ્-
સુખસ્ય દુઃખસ્ય ન કો ઽપિ દાતા પરો દદાતીતિ કુબુદ્ધિરેષા ।
સ્વકર્મસૂત્રગ્રથિતો હિ લોકઃ કર્તાહમસ્મીતિ વૃથાભિમાનઃ ॥
ઇતિ ।
તસ્માદકર્તૃકમેવ ઇદં જગદશેષમિતિ ન પરિદૃષ્ટકારણાદન્યઃ સ્વતન્ત્રશ્ચેતનો વા તસ્ય કર્તા કશ્ચિદસ્તિ । ઇદમેવ વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિતું સિદ્ધાન્તવાદી પ્રાહ-
વદ કસ્તાવદીશ્વરઃ ।
ઈશ્વરકારણવાદિનં પૃચ્છતિ- વદ બ્રૂહિ કો ઽયમીશ્વરો ભવતો ઽભિમતઃ? તાવચ્છબ્દેનેદમભિધત્તે- યેષાં ક્ષિત્યાદીનામન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિ કાર્યમુપલભ્યતે, તત્ર કતમદીશ્વરં ભવાનાચષ્ટે? ન ચ અનુપલબ્ધાન્વયવ્યતિરેકવ્યાપારસ્ય કારણતા પ્રકલ્પયિતું યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ તત્કારણતામિચ્છતા દૃષ્ટાન્વયવ્યતિરેકવ્યાપાર એવ અઙ્ગીકર્તવ્યઃ । ન ચાન્યસ્ય ક્ષિતિબીજાદિવ્યતિરિક્તસ્ય અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનં કુર્વત્ દૃશ્યતે કાર્યમ્ । તત્ કથં તસ્ય કાર્યોપયોગિત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે? યદુક્તમ્-
યેષુ સત્સુ ભવત્યેવ [યત્તેભ્યો ઽન્યસ્ય કલ્પ્યતે] ।
તદ્ધેતુત્વેન સર્વત્ર હેતૂનામનવસ્થિતિઃ ॥
ઇતિ ॥
અથ પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાન્યેવ ઈશ્વરો ભવત્વિતિ પરાભિપ્રાયમાશઙ્કયાહ ભૂતાનિ ચેદિત્યાદિ-
ભૂતાનિ ચેદ્ભવત્વેવં નામમાત્રે ઽપિ કિં શ્રમઃ

યદિ ભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ ઈશ્વર ઉચ્યતે, તદા અભ્યુપગમ્યતે એવ । ભવત્વેવમ્, એવમસ્તુ, ન વયમત્ર વિપ્રતિપદ્યામહે । ક્ષિત્યાદ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનવતઃ કાર્યસ્ય દર્શનાત્ । કેવલં નામમાત્રે ઽપિ કિં શ્રમઃ? નામૈવ કેવલમર્થભેદશૂન્યં નામમાત્રકમ્ । અપિરવધારણે । નામમાત્રે એવ કિમિહ મહાસમારમ્ભેણ તત્પ્રસાધનાય શ્રમઃ આયાસઃ ક્રિયતે? મયા ક્ષિત્યાદય ઉચ્યન્તે, ત્વયા પુનસ્તાન્યેવ ભૂતાનિ ઈશ્વરઃ ઇતિ નાર્થતઃ કશ્ચિદ્વિશેષઃ? ન ચાત્ર વિપ્રતિપત્તાવર્થશૂન્યાયાં કિંચિત્ ફલમુપલભ્યતે ॥
અથ અસ્ત્યેવ અર્થવિશેષઃ, તદા નૈષામીશ્વરત્વં યુક્તમિત્યાહ અપિ ત્વિત્યાદિ-
અપિ ત્વનેકે ઽનિત્યાશ્ચ નિશ્ચેષ્ટા ન ચ દેવતાઃ ।
લઙ્ઘયાશ્ચાશુચયશ્ચૈવ ક્ષ્માદયો ન સ ઈશ્વરઃ

અપિતુશબ્દેન અધિકમાહ । નૈતે ક્ષિત્યાદયો ભવતામીશ્વરત્વેન કલ્પયિતું યુજ્યન્તે, તલ્લક્ષણાયોગાત્ । કથં કૃત્વા? અનેકે નાનાસ્વભાવાઃ, અનિત્યાશ્ચ વિનશ્વરસ્વભાવાઃ, નિશ્ચેષ્ટાઃ, અચેતનતયા નિર્વ્યાપારાઃ । ન ચ દેવતાઃ, નાપિ ચ આરાધ્યરૂપાઃ । લઙ્ઘયાશ્ચ અતિક્રમણીયાઃ અનઘૃષ્યત્વાત્ । અશુચયશ્ચૈવ અપવિત્રાઃ । અમેધ્યાદિષ્વપિ પૃથિવ્યાદિસદ્ભાવાત્ । ( બ્ચ્પ્ 257 ) ક્ષ્માદયઃ ક્ષ્મા પૃથિવી આદિર્યેષામપ્તેજોવાયૂનાં તે તથોક્તાઃ । ન સ ઈશ્વરઃ, સ ઈશ્વરઃ તાદૃક્ખભાવો ન ભવતિ, તત્ષટ્પ્રકારવિપરીતત્વાત્ ॥
યદિ ક્ષ્માદયો નેશ્વરઃ, આકાશં તર્હિ ભવિષ્યતીત્યાહ નાકાશમિત્યાદિ-
નાકાશમીશો ઽચેષ્ટત્વાત્
આકાશમપિ ઈશઃ ઈશ્વરો ન ભવતિ । કુતઃ? અચેષ્ટત્વાત્, સ્વભાવવિકલતયા નિર્વ્યાપારત્વાત્, પરમતે ઽપિ નિષ્ક્રિયત્વાત્ । આત્મા તર્હિ ભવતુ-
નાત્મા પૂર્વનિષેધતઃ ।
પૂર્વમેવ વિસ્તરેણ આત્મનઃ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ નિઃસ્વભાવઃ શશવિષાણવદસૌ । અથાપિ સ્યાત્- અવિતર્ક્યમાહાત્મ્યત્વાદસ્ય નાર્વાગ્દર્શનૈરિદમિત્થમિતિ તત્સ્વરૂપં વિવેચયિતું શક્યમિત્યાહ અચિન્ત્યસ્યેત્યાદિ-
અચિન્ત્યસ્ય ચ કર્તૃત્વમપ્યચિન્ત્યં કિમુચ્યતે

યદિ અસૌ ચિન્તાતિક્રાન્તમાહાત્મ્યઃ, તદા અચિન્ત્યસ્ય ચ ચિન્તાપથમતિક્રાન્તસ્ય ઈશ્વરસ્ય કર્તૃત્વં યુગપત્કારણત્વમપિ અચિન્ત્યમતર્ક્યં કિમુચ્યતે, કિમભિધીયતે? કર્તૃત્વમપ્યસ્ય અચિન્ત્યત્વાન્ન વક્તુમુચિતમિત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્- અતિદુર્લક્ષ્યસ્વભાવતયા ચિન્તયિતુમશક્યો ઽસૌ, કાર્યં તુ તસ્ય સર્વજનપ્રતીતિસાધારણત્વાત્ ચિન્ત્યમેવ, ઇતિ બ્રુવાણં પ્રત્યાહ તેન કિમિત્યાદિ-
તેન કિં સ્ત્રષ્ટુમિષ્ટં ચ
ભવતુ નામ તસ્ય કાર્યં ચિન્ત્યમ્, તથાપિ તેન કિં સ્ત્રષ્ટુમિષ્ટું ચ । તેન ઈશ્વરેણ અચિન્ત્યમાહાત્મ્યેન કિં કાર્યં સ્ત્રષ્ટું નિર્માતુમિષ્ટમભિપ્રેતં ચ, ઇતિ પરસ્યોત્તરમાશઙ્કયન્નાહ-
આત્મા ચેત્
અત્ર પૂર્વપદસ્યાકારેણ ચ્છન્દોનુરોધાત્ સંધિર્ન કૃતઃ ।
આત્મા તેન સ્ત્રષ્ટુમિષ્ટં ચેન્મતમ્, એતત્ પ્રતિષેધયતિ-
નન્વસૌ ધ્રુવઃ ।
નનુ ભોઃ, અસાવાત્મા ધ્રુવો નિત્યો ઽભિમતો ભવતામ્ । તત્ કથમસૌ ક્રિયતે? અન્યથા નિત્ય એવ સ ન સ્યાત્ । સદકારણવન્નિત્યમિતિ નિત્યલક્ષણાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । અન્યત્રાપિ ન તસ્ય સૃષ્ટિવ્યાપાર ઉપલક્શ્યતે ઇત્યાહ ક્ષ્માદીત્યાદિ-
ક્ષ્માદિસ્વભાવ ઈશશ્ચ જ્ઞાનં જ્ઞેયાદનાદિ ચ

કર્મણઃ સુખદુઃખે ચ
આદિશબ્દેન અપ્તેજોવાય્વાકાશકાલદિઙ્મનાંસિ ગૃહ્યન્તે । તેષાં સ્વભાવો ધ્રુવઃ । સો ઽપિ ન તેન ક્રિયતે, પૃથિવ્યાદીનાં પરમાણૂનાં નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ । સ્થૂલરૂપે ચ તદ્વયાપારસ્ય નિષેત્સ્યમાનત્વાત્ । આકાશાદીનામપિ નિત્યત્વાત્ । ઈશશ્ચેતિ । ઈશ્વરો ઽપિ ધ્રુવઃ ઇતિ આત્માનમસૌ ન કરોતિ । જ્ઞાનં જ્ઞેયાદનાદિ ચેતિ । જ્ઞાનમપિ જ્ઞેયાદુત્પદ્યમાનમનાદિ ( બ્ચ્પ્ 258 ) ચ, આસંસારં જ્ઞેયામાલમ્બ્ય પ્રવર્તનાત્, તદપિ ન તેન ક્રિયતે । તત્કર્મણઃ સુખદુઃખે ચ, કર્મણઃ શુભાશુભાત્ યથાસંભવં સુખદુઃખે ચ ભવતઃ ઇષ્ટાનિષ્ટવિપાકજે, તત્રાપિ ન તસ્ય વ્યાપારઃ । એવં સતિ-
વદ કિં તેન નિર્મિતમ્ ।
બ્રૂહિ કિમિદાનીં તેનેશ્વરેણ નિર્મિતં રચિતમ્, ઇતિ ન ક્વચિત્ તસ્ય સામર્થ્યમુપલભ્યતે । તત્ કથમસ્ય જગત્કર્તૃત્વમુચ્યતે? અધુના સર્વત્ર સાધારણં દૂષણમાહ હેતોરિત્યાદિ-
હેતોરાદિર્ન ચેદસ્તિ ફલસ્યાદિઃ કુતો ભવેત્

તથાહિ અસૌ નિત્યો વા જગતો હેતુઃ સ્યાદનિત્યો વા? નિત્ય એવ તદ્વાદિભિરસૌ પરિકલ્પિતઃ । તત્ર નિત્યત્વે સતિ હેતોઃ કારણસ્ય આદિર્નાસ્તિ, યદિ, તદા ફલસ્યાદિઃ કુતો ભવેત્? નૈવ સ્યાદિત્યર્થઃ । નિત્યમુપસ્થિતે સમર્થસ્વભાવે હેતૌ કાર્યમપિ તજ્જન્યમજસ્ત્રમેવ જાયેત । ઇતિ તત્સામર્થ્યપ્રતિબદ્ધં કાર્યં સદા પ્રાપ્નોતિ । તત્-
કસ્માત્સદા ન કુરુતે
કસ્માત્ કારણાત્ સદા સર્વકાલં ન કુરુતે? ન સર્વં કાર્યં જનયતીતિ કથં કસ્યચિત્ કાર્યસ્ય કદાચિત્ ક્રિયાવિરામઃ ॥
અથવા । અન્યથાવતાર્યતે- યદિ ચ નેશ્વરો જગતઃ કર્તા સ્યાત્, કથમિદં પ્રલયાનન્તરમાદિતઃ સર્ગભાગ્ ભવેત્, ઇત્યત્રાહ હેતોરિત્યાદિ- અનવરાગ્રો હિ જાતિસંસારઃ । તતશ્ચ હેતોઃ ક્લેશકર્માદિલક્ષણસ્ય આદિઃ પૂર્વકોટિઃ ન ચેદસ્તિ, ફલસ્ય સત્ત્વભાજનલોકવિવર્તાદિલક્ષણસ્ય આદિઃ પ્રથમારમ્ભઃ કુતો ભવેત્? નૈવ વિદ્યતે ઇત્યર્થઃ । અનાદૌ સંસારે હિ સત્ત્વાનાં કર્માધિપત્યેન સ્થિતિસંવર્તવિવર્તાનાં પ્રવર્તનાત્ । એતચ્ચ ઉક્તમેવ "કર્મણઃ સુખદુઃખે ચ" [9.123] ઇત્યનેન ॥
અથવા । અત્રાપિ ઈશ્વરમેવાભિસંધાયોક્તં હેતોરિતિ । હેતોરીશ્વરસ્ય આદિર્ન ચેદસ્તિ, પ્રલયકાલે ઽપિ તસ્યાનુપહતતયા માહાત્મ્યસ્યાભ્યુપગમાત્ ફલસ્ય તત્કૃતસ્ય સર્ગાદિલક્ષણસ્ય આદિઃ કુતો ભવેત્? નિત્યતયા તત્કારણસ્ય સદા સમર્થત્વાત્ સર્ગાદિકમપિ નિત્યમેવ સ્યાત્ । અતો નિત્યસમર્થે તસ્મિન્ સર્ગાદેરાદિરેવ ન સ્યાત્ । તતઃ કથં સર્ગસ્યાદાવપિ તદ્વયાપારો ભવેત્? અપિ ચ । યદિ અસૌ કર્તા સ્યાત્, તદા નિત્યત્વાત્-
કસ્માત્સદા ન કુરુતે
સર્ગાદિકમિતિ શેષઃ । તથાહિ યદિ કદાચિત્ સર્ગં કરોતિ, તદા તત્કારણસ્વભાવતયા સદા તમેવ કુર્યાત્ । એવં સ્થિતિસંહારયોરપિ વક્તવ્યમ્ । યુગપદ્વા તસ્ય સર્ગાદિક્રિયા સ્યાત્ । અત એવ ચ હેતોરુપરમાભાવાત્ । ન ફલસ્યાપિ વિરામઃ । અન્યત્ પૂર્વવત્ ॥
અથાપિ સ્યાત્- યદિ નામ અસૌ સદા સમર્થસ્વભાવઃ, તથાપિ કદાચિત્ સહકારિવૈકલ્યાન્ન કરોતીત્યાહ-
ન હિ સો ઽન્યમપેક્ષતે ।
ઇતિ । સમર્થસ્વભાવો હેતુરીશ્વરઃ । હિર્યસ્માત્ । નાન્યં સહકારિણમપેક્ષતે । નિત્યસ્ય સમર્થસ્વભાવસ્ય સતઃ તદપેક્ષાયોગાત્ । ન હિ નિત્યતયા અનાધેયાતિશયસ્ય કાચિદપેક્ષા નામ । વિશેષોત્પત્તૌ વા તદવ્યતિરિક્તસ્વભાવસ્ય તસ્યાપ્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । વ્યતિરેકે વા વિશેષાદેવ કાર્યોત્પત્તિઃ, તસ્ય અકારકત્વં સ્યાત્ । તદુક્તમ્-
અપેક્ષ્યતે પરઃ કશ્ચિદ્યદિ કુર્વીત કિંચન ।
યદકિંચિત્કરં વસ્તુ કિં કેનચિદપેક્ષ્યતે ॥
ઇતિ । [ચતુઃ -3.12]
ભવન્તુ વા તસ્ય સહકારિણઃ । તથાપિ તે નિત્યા વા સ્યુરનિત્યા વા? યે તાવન્નિત્યાઃ પરમાણ્વાદયઃ, તેષાં ન સદ્ભાવવૈકલ્યં સંભવતિ, નાપિ તદાયત્તસંનિધીનાં સંનિધાનવૈકલ્યમ્ । અનિત્યાનામપિ તદાયત્તોદયસંનિધીનાં કુતો વૈકલ્યં નામ, યેન સહકારિવૈકલ્યાન્ન કરોતીત્યુચ્યતે? તતો નાયમત્ર પરિહારઃ । અત એવાહ તેનાકૃત ઇત્યાદિ-
તેનાકૃતો ઽન્યો નાસ્ત્યેવ તેનાસૌ કિમપેક્ષતામ્

તેન ઈશ્વરેણ અકૃતઃ, યઃ ઉત્પત્તિમાંસ્તેન અકૃતઃ, સ નાસ્ત્યેવ, ન વિદ્યતે અન્યો ઽપરો જગતિ । તેન કારણેન તદાયત્તવૃત્તીનાં સહકારિણાં સદાસંનિહિતત્વાદસૌ નિત્યઃ કર્તા કિમપેક્ષતામ્? કિમપેક્ષમાણઃ કદાચિત્ કાર્યં ન કુર્યાત્? ઇત્થં ન કાચિદપિ તસ્યાપેક્શાસ્તીતિ સદા કાર્યં કુર્વીત ॥
અથાપિ સ્યાત્- સમવાયિકારણમ્, અસમવાયિકારણમ્, નિમિત્તકારણં ચેતિ કારણત્રિતયાત્ કાર્યમુત્પદ્યતે । તદસ્ય નિમિત્તકારણત્વાત્ સામગ્રીમપેક્ષ્ય કાર્યં કુર્વતો નોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ પરાશયમાશઙ્કયાહ અપેક્ષત ઇત્યાદિ-
અપેક્ષતે ચેત્સામગ્રીં
યદિ નામ અસૌ સદા સર્વકાર્યાણિ કર્તું સમર્થઃ, તથાપિ અપેક્ષતે સામગ્રીમ્ । ન હિ સામગ્રીમન્તરેણ સત્યપિ સમર્થે કર્તરિ કાર્યમુત્પદ્યતે । યથા કિલ પટોત્પાદનસમર્થે ઽપિ ક્વચિદ્ધેતૌ તુરીતન્તુવેમાદિકમન્તરેણ ન પટ ઉત્પદ્યતે, તથા પ્રકૃતે ઽપિ ચેદ્યદિ, આહ-
હેતુર્ન પુનરીશ્વરઃ ।
યદિ સામગ્રીસદ્ભાવે કરોતિ, તદભાવે ચ ન કરોતીત્યભ્યુપગભ્યતે, તદા પુનરીશ્વરો હેતુર્ન સ્યાત્ । સામગ્ર્યા એવ કાર્યોત્પત્તેઃ, તતશ્ચાનુત્પત્તેઃ । તસ્યા ભાવાભાવયોઃ કાર્યસ્ય ભાવાભાવદર્શનાત્, ન તુ પુનરીશ્વરભાવાભાવયોરિતિ । ન સામગ્રીકાલે ઽપિ સ પરરૂપેણ કર્તા, સ્વરૂપં ચાસ્ય પ્રાગપિ સમર્થં તદેવેતિ કથં કદાચિત્ ક્રિયાવિરામઃ? યદપ્યુક્તમ્- કુવિન્દાદિવત્ કદાચિત્ કરોતીતિ, તદપિ ન યુક્તમ્ । યતઃ કુવિન્દાદયઃ પ્રાગસમર્થા એવ । પુનઃ પશ્ચાત્ તુર્યાદિસામગ્રીપ્રતિલમ્ભાદપૂર્વસામર્થ્યાધિગમાત્ પટાદિકાર્યં કુર્વન્તિ । અન્યથાપિ તેષામપિ પૂર્વં તત્સામર્થ્યસદ્ભાવે તત્ક્રિયાપ્રસઙ્ગો ન નિવર્તતે ઇતિ સાધ્યવિકલો ( બ્ચ્પ્ 260 ) દૃષ્ટાન્તઃ । કિં ચ । સામગ્રીજનને ઽપિ સ એવ કારણમ્, સ ચ સર્વદા સંનિહિતસ્વભાવ ઇતિ કથં કદાચિત્ સામગ્રીવૈકલ્યમપ્યસ્ય? અત એવોપદર્શયન્નાહ-
નાકર્તુમીશઃ સામગ્ર્યાં
ઇતિ । નાકર્તુમીશઃ, ન અક્રિયાયાં સમર્થઃ । સામગ્ર્યાં સામગ્રીવિષયે । સર્વકાર્યક્રિયાયાં સમર્થત્વાત્ સામગ્રીજન્મન્યપિ નોદાસિતું શક્નોતિ । જનયતુ તર્હિ સામગ્રીમિતિ ચેદાહ-
[ન કર્તું તદભાવતઃ]

ન કર્તુમપિ સામગ્ર્યામીશઃ । કુતઃ? તદભાવતઃ, તસ્યાઃ સામગ્ર્યા અભાવતઃ અવિદ્યમાનત્વાત્ । ન ચ અવિદ્યમાનસ્વભાવે વન્ધ્યાસુત ઇવ કિંચિત્ કર્તું શક્યતે નીરૂપત્વાત્ । યદ્વક્ષ્યતિ-
નાભાવસ્ય વિકારો ઽસ્તિ કલ્પ[હેતુ?] કોટિશતૈરપિ ।
ઇતિ ॥ [બોધિ. 9.147]
ભવતુ નામ સામગ્રીસદ્ભાવે સત્યેવ કર્તા । તથાપિ કિં સામગ્રીબલાકૃષ્ટઃ સ્વયમનિચ્છન્નેવ કરોતિ, આહોસ્વિદિચ્છન્ ઇતિ વિકલ્પૌ । તત્ર આદ્યં વિકલ્પમાશઙ્કયન્નાહ કરોતીત્યાદિ-
કરોત્યનિચ્છન્નીશશ્ચેત્પરાયત્તઃ પ્રસજ્યતે ।
કરોતિ કાર્યમભિનિર્વર્તયતિ અનિચ્છન્ અનભિલષન્ । ઈશ ઈશ્વરઃ । ચેન્મતમ્, પરાયત્તઃ પ્રસજ્યતે, પરાયત્તઃ પરતન્ત્રઃ પ્રસજ્યતે આસજ્યતે । સામગ્રીવશેન અનિચ્છતો ઽપિ કુર્વતઃ તદ્વશવર્તિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ પારતન્ત્ર્યમનુભવતઃ ઈશ્વરત્વં યુક્તમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । દ્વિતીયં વિકલ્પમધિકૃત્યાહ-
ઇચ્છન્નપીચ્છાયત્તઃ સ્યાત્
અથ ઇચ્છન્ કરોતીતિ પક્ષઃ સ્વીક્રિયતે, તદાપિ ઇચ્છાયત્તઃ સ્યાત્ । ઇચ્છાસદ્ભાવે કાર્યવ્યાપારાત્, તદભાવે ચ અવ્યાપારાત્ । તદપેક્ષાસદ્ભાવાત્-
કુર્વતઃ કુત ઈશતા

એવં કુર્વતઃ કાર્યમભિનિર્વર્તયતઃ સતઃ તસ્ય કુત ઈશતા, કુતઃ એશ્વર્યમ્? એતેન યદુક્તં કેનચિત્- બુદ્ધિમત્ત્વાદીશ્વરસ્ય નૈષ દોષઃ । બુદ્ધિશૂન્યો હિ સ્વસત્તામાત્રજન્યમક્રમેણૈવ કાર્યં કુર્યાત્, બુદ્ધિમાંસ્તુ કર્તુમીશાનો ઽપ્યનિચ્છન્ન કરોતિ, ઇતિ કસ્તસ્યોપાલમ્ભ ઇતિ, તદપિ નિરસ્તમ્ । તથા હિ તા અપિ ઇચ્છાઃ સ્વસત્તામાત્રનિબન્ધનાઃ કિં ન કરોતીતિ સ એવ તસ્યોપાલમ્ભઃ । અપિ ચ । યદિ તા ન સહકારિણ્યઃ, કિં તાસાં વિયોગે ઽપિ ન કરોતિ અથ અસહકારિવૈકલ્યે ઽપિ કાર્યાકરણે સર્વદા તદાયત્તઃ? સહકારિણ્યશ્ચેત્, તથા તદ્ભાવે ઽપિ સર્વકાર્યં કિં ન કરોતિ? સહકારિણાં સાકલ્યે શક્તત્વાત્ । કેવલસ્ય અશક્તસ્ય ન કારકત્વમિતિ ચેત્, તત્ કિમયં પરરૂપેણ કારકઃ? તથા ચેદકારક એવ । ન હિ સ્વરૂપેણ ( બ્ચ્પ્ 261 ) અકારકઃ કારકો નામ । સ્વરૂપમપિ અસ્ય નિજશક્તિશબ્દવાચ્યં કાર્યોપયોગીતિ ચેત્, અલમિદાનીમાગન્તુકશક્તિષ્વપેક્ષયા । સમર્થો ઽપ્યેષ પ્રકૃત્યા સહકારિણામસંનિધૌ નવ કારક ઇતિ ચેત્, માતાપિ સતી પ્રકૃત્યા બન્ધ્યા ઇત્યેતદપિ તર્હિ દેવાનાં પ્રિયેણ વક્તવ્યમિત્યાસ્તાં તાવત્ । અનિત્યસ્તુ તદ્વાદિનાં નાભિમતઃ । તથા ચ સતિ અન્યસાધારણસ્વભાવસ્ય કથમીશત્વમિતિ નેશ્વરકાર્યં જગદ્વૈચિત્ર્યમિતિ સિદ્ધમ્ ॥
યદિ ન બુદ્ધિમત્કર્તૃકં જગત્, તર્હિ નિત્યપરમાણુપુઞ્જમયં દ્વયણુકાદિક્રમેણોત્થં ક્ષિતિતરુપર્વતાદિકં ભવત્વિત્યાહ યે ઽપીત્યાદિ-
યે ઽપિ નિત્યાનણૂનાહુસ્તે ઽપિ પૂર્વં નિવારિતાઃ ।
યે ઽપિ મીમાંસકાદિવાદિનો નિત્યાનણૂન્ પરમાણુનાહુઃ જગદ્વૈચિત્ર્યકારણત્વેન બ્રુવતે, તે ઽપિ વાદિનઃ પૂર્વમ્ "અંશા અપ્યણુભેદેન" [9.87]ઇત્યાદિના પરમાણુવિચારસમયે તત્પ્રતિષેધાન્નિવારિતા નિરાકૃતાઃ અતો નિત્યપરમાણુમયમપિ નેદં જગત્ ॥
એવમીશ્વરકારણતાં શ્લોકાર્ધેન અન્તરાલે એવ નિત્યપરમાણુસ્વભાવતાં ચ જગતો નિરસ્ય તસ્યૈવ તુર્યપ્રકારસ્ય સમર્થનાય પ્રધાનપરિણામરૂપતાં નિરાકર્તું સાંખ્યમતમુદ્ભાવયન્નાહ સાંખ્યા ઇત્યાદિ-
સાંખ્યાઃ પ્રધાનમિચ્છન્તિ નિત્યં લોકસ્ય કારણમ્

સાંખ્યાઃ કાપિલાઃ પ્રધાનં પ્રકૃતિરિત્યપરનામધેયમ્ ઇચ્છન્તિ મન્યન્તે નિત્યં લોકસ્ય કારણમ્ । તચ્ચ નિત્યમવિનશ્વરસ્વભાવં લોકસ્ય સર્વસ્ય ચરાચરસ્ય જગતઃ કારણં પરિણામરૂપેણ હેતુમિચ્છન્તિ ॥
કિમિદં પ્રધાનં નામેતિ ચેદાહ સત્ત્વમિત્યાદિ-
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ગુણા અવિષમસ્થિતાઃ ।
પ્રધાનમિતિ કથ્યન્તે વિષમૈર્જગદુચ્યતે

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ એતે ત્રયો ગુણા અવિષમં સ્થિતાઃ સામ્યાવસ્થાં પ્રાપ્તાઃ પ્રધાનમિતિ કથ્યન્તે, પ્રધાનમિત્યુચ્યન્તે । એષાં તાવત્ પ્રકૃત્યવસ્થા । વિષમૈર્જગદુચ્યતે, વિષમાવસ્થાં પ્રાપ્તૈઃ પુનરેભિરેવ ગુણૈર્જગદુચ્યતે, વિશ્વવૈચિત્ર્યપરિણામઃ કથ્યતે । તથાહિ તેષાં પ્રક્રિયાયદા પુરુષસ્ય વિષયોપભોગાકારમૌત્સુક્યમુપજાયતે, તદા પ્રકૃતિઃ પરિજ્ઞાતપુરુષૌત્સુક્યા પુરુષેણ યુજ્યતે । તદા પુનઃ શબ્દાદિસર્ગરૂપેણ પરિણતિમુપજનયતિ । તદા અયં ક્રમઃ-
પ્રકૃતેર્મહાંસ્તતો ઽહંકારસ્તસ્માદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃ ।
તસ્માદપિ ષોડશકાત્પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ ॥
[સાંખ્યકારિકા-22]
અસ્યાયમર્થઃ- પ્રકૃતેર્મહાન્, પ્રધાનાન્મહાન્ । મહાનિતિ બુદ્ધેરાખ્યા । તતો મહતો ઽહંકારઃ, અહમિતિ પ્રત્યયઃ । તસ્માદહંકારાદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃ, ષોડશક ઇતિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ ચ તન્માત્રાણિ । તત્ર પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થલક્ષણાનિ । પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ( બ્ચ્પ્ 262 ) શ્રોત્રં ત્વકૂ ચક્ષૂ રસનં ઘ્રાણં ચેતિ । ઉભયાત્મકં તુ મનઃ ઇત્યેકાદશ ભવન્તિ । પઞ્ચ તન્માત્રાણિ પુનઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ । પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ । પઞ્ચભ્યઃ શબ્દાદિભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ ભવન્તિ પઞ્ચ ભૂતાનિ ચ આકાશવાયુતેજોજલપૃથિવ્યાખ્યાનિ । આદ્યપ્રકૃતિસ્તુ કારણમેવ ન કાર્યમ્ । મહદહંકારૌ શબ્દાદયશ્ચ પઞ્ચ કાર્યં કારણં ચ । એકાદશેન્દ્રિયાણિ આકાશાદયશ્ચ પઞ્ચ કાર્યમેવ ન કારણમ્ । પુરુષઃ પુનરુભયસ્વભાવવર્જિત ઇતિ । યદાહ-
મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ ॥
ઇતિ । [સાંખ્યકારિકા-3]
તચ્ચ પ્રધાનમશેષકાર્યશક્તિમયમેવ ત્રિગુણાત્મકમેવ કાર્યમભિનિર્વર્તયતિ । કથમન્યથા તત્રાવિદ્યમાનં કાર્યં વૈશ્વરૂપ્યમુત્પદ્યતે? તથા ચોક્તમ્-
અશેષશક્તિપ્રચિતાત્ પ્રધાનાદેવ કેવલાત્ ।
કાર્યભેદાઃ પ્રવર્તન્તે તદ્રૂપા એવ તત્ત્વતઃ ॥
યદિ ત્વસદ્ભવેત્કાર્યં કારણાત્મનિ શક્તિતઃ ।
કર્તું તન્નૈવ શક્યં તન્નૈરૂપ્યાદ્વિયદબ્જવત્ ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-7-8]
એવં કિલ પ્રધાનાત્ કાર્યરૂપેણ જગદ્વિવર્તઃ પ્રવર્તતે ઇતિ કાપિલાઃ । તદેવં તત્ સર્વમાકાશે વિરચિતચિત્રમિવ પ્રતિભાસતે ઇતિ મન્યમાનઃ સિદ્ધાન્તવાદી દૂષયિતુમાહ એકસ્યેતિ-
એકસ્ય ત્રિસ્વભાવત્વમયુક્તં તેન નાસ્તિ તત્ ।
એકસ્ય સતઃ પ્રધાનસ્ય ત્રિસ્વભાવત્વં સત્ત્વરજસ્તમોભેદેન ત્ર્યાત્મકત્વમયુક્તમસંગતમ્ । તેન કારણેન નાસ્તિ તત્, ન વિદ્યતે તત્ ત્રિગુણાત્મકં પ્રધાનમ્ । એકમનેકસ્વભાવમિતિ પરસ્પરાહતમેતત્ । અતઃ તસ્મિન્નપહસ્તિતે સર્વં તત્કાર્યમપાકૃતં ભવેત્ । મા ભૂન્નામ તદેકસ્વભાવં ત્રિગુણાત્મકમ્, ગુણાસ્તાવત્ સ્વરૂપતઃ સન્તીત્યાહ એવમિત્યાદિ-
એવં ગુણા ન વિદ્યન્તે પ્રત્યેકં તે ઽપિ હિ ત્રિધા

એવમેવ પ્રધાનવત્ ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમોરૂપા ન વિદ્યન્તે । તે ઽપિ હિ ત્રિધા । હિર્યસ્માત્ । તે ઽપિ ગુણાઃ પ્રત્યેકમેકૈકશઃ ત્રિધા ત્રિપ્રકારાઃ । તથા હિ સર્વં ત્રિગુણાત્મકં બ્રુવતાં પ્રત્યેકં ગુણા અપિ સ્વરૂપેણ ત્રિગુણાત્મકાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ । તથા તદ્ગુણા અપિ ત્રિગુણાત્મકતયા નૈકસ્વભાવા વિદ્યન્તે ॥
યદા ચૈવં વિચારયતો ગુણા ન સન્તિ, તદા તદ્વિવર્તરૂપાઃ શબ્દાદયો ઽપિ ન યુજ્યન્તે ઇત્યાહ ગુણાભાવે ઇત્યાદિ-
ગુણાભાવે ચ શબ્દાદેરસ્તિત્વમતિદૂરતઃ ।
ગુણાનાં સત્ત્વાદીનામ્ અભાવે અસત્ત્વે ચ । દૂષણાન્તરસમુચ્ચયે ચકારઃ । શબ્દાદેરાદિગ્રહણાત્ સ્પર્શાદિપરિગ્રહઃ । અસ્તિત્વં સદ્ભાવઃ અતિદૂરતઃ, સર્વથૈવ ન યુજ્યતે । કારણાભાવે કાર્યસ્ય સત્ત્વાયોગાત્ । યદપ્યુક્તમ્-
સુખાદ્યન્વિતમેતદ્ધિ વ્યક્તં વ્યક્તં સમીક્ષ્યતે ।
પ્રસાદતાપદૈન્યાદિરૂપસ્યૈકોપલબ્ધિતઃ ॥
ઇતિ । [તત્ત્વસંગ્રહ-14]
તદપિ ન યુક્તમ્ । યશ્ચ સત્ત્વાદીનાં સુખાદિરૂપતામુપપાદયિતું તત્પરિણામસ્ય રૂપાદિનો વ્યક્તસ્ય સુખાદ્યન્વયો હેતુરુક્તઃ, સો ઽપિ નાસ્તીત્યાહ અચેતન ઇત્યાદિ-
અચેતને ચ વસ્ત્રાદૌ સુખાદેરપ્યસંભવઃ

અચેતને જડરૂપે ચ । પૂર્વવચ્ચકારઃ । વસ્ત્રાદૌ અચિત્સ્વભાવે પટાદૌ સુખાદેરપિ ચિદાત્મકસ્ય તાદાત્મ્યેનાસંભવઃ અભાવઃ । યતઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસ્યેવ સુખદુઃખમોહા ઉચ્યન્તે । તે ચ ગુણા ન હિ સન્તિ । તત્ કથં તત્ર સુખાદયો ભવેયુઃ?
અથાપિ સ્યાત્- ન સુખાદ્યાત્મકતયા પરાદયઃ સુખાદિસ્વભાવા ઉચ્યન્તે, અપિ તુ સુખાદેસ્તદુત્પત્તેરિત્યાશઙ્કયન્નાહ તદ્ધેત્વિત્યાદિ-
તદ્ધેતુરૂપા ભાવાશ્ચેન્નનુ ભાવા વિચારિતાઃ ।
તસ્ય સુખાદેર્હેતુરૂપાઃ કારણસ્વભાવા ભાવા બાહ્યાઃ પટાદયશ્ચેન્મતમ્, નનુ ભાવા વિચારિતાઃ । નામી પટાદયઃ અવયવિરૂપાઃ, નાપિ પરમાણુસ્વરૂપા નાપિ ત્રિગુણાત્મકાઃ । એવં ભાવા વિચારિતાઃ નિરૂપિતાઃ યુક્તિતઃ, પ્રતિભાસમાનાનાં માયાવન્નિઃસ્વભાવત્વાચ્ચ । તત્ કે ઇમે ભાવાઃ સુખાદિહેતુરૂપા ભવિષ્યન્તિ? અપિ ચ । વ્યક્તસ્ય સુખાદિસ્વભાવત્વે પટાદય એવ સુખાદિજન્યાઃ સ્યુરિત્યાહ સુખાદ્યેવેત્યાદિ-
સુખાદ્યેવ ચ તે હેતુઃ
પટસ્યાપિ સુખાદ્યેવ ચ । તે તવ સાંખ્યસ્ય । હેતુઃ સ્યાત્ । વ્યક્તસ્ય સુખાદ્યાત્મકત્વાત્ । તથાપિ-
ન ચ તસ્માત્પટાદયઃ

આદિશબ્દાચ્ચન્દનમાલાદયઃ ॥
વિપર્યયઃ પુનરિહોપલભ્યતે ઇત્યાહ પટાદેસ્ત્વિત્યાદિ-
પટાદેસ્તુ સુખાદિ સ્યાત્તદભાવાત્સુખાદ્યસત્ ।
પટાદેસ્તુ । આદિશબ્દાન્માલાદેઃ । પુનઃ સુખાદિ સ્યાત્ । આદિશબ્દાદ્દુઃખાદિ ભવેત્ । તદભાવાત્, તેષાં પટાદીનામભાવાત્ । સુખાદ્યસત્, પટાદિકાર્યત્વાત્ સુખાદ્યપિ ન સ્યાદિતિ તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્ સુખાદેસ્તત્કાર્યત્વમ્ । સત્ત્વાદિગુણાત્મકતયા યદપિ સુખાદીનાં નિત્યત્વમિષ્ટમ્, તદપિ ન સમ્યગિત્યાહ સુખાદિકાનાં ચેત્યાદિ-
સુખાદીનાં ચ નિત્યત્વં કદાચિન્નોપલભ્યતે

સુખદુઃખમોહાનાં ચ । ચકારો ઽધિકદોષવિવક્ષાયામ્ । નિત્યત્વં ધ્રુવસ્વભાવત્વં કદાચિન્નોપલભ્યતે, ન દૃશ્યતે । ગુણાનામેવ અસત્ત્વાત્ તેષાં નિત્યત્વાદ્યયોગાત્ ॥
યદિ ચ સુખાદીનાં નિત્યત્વં સ્યાત્, તદા નિત્યમુપલભ્યેરન્નિત્યાહ સત્યામિત્યાદિ-
સત્યામેવ સુખવ્યક્તૌ સંવિત્તિઃ કિં ન ગૃહ્યતે ।
યદિ સત્યમવસ્થિતરૂપાઃ સુખાદયઃ, તથા સર્વદેતિ સદા તત્સંવેદનં સ્યાત્, તત્સ્વભાવાપરિત્યાગાદિતિ સમુદાયાર્થઃ । સત્યામેવ સુખવ્યક્તૌ, એકદા ભૂતાયાં સુખવ્યક્તૌ સુખસ્ય નિત્યત્વે સતિ । સંવિત્તિઃ કિં ન ગૃહ્યતે, સુખસ્ય સંવેદનં સર્વદા કિં ન સ્યાત્? ન ચ સર્વદા સંવેદનમસ્તિ । તસ્માત્ કદાચિદનુપલભ્યમાનં તત્ તદા નાસ્તીતિ નિશ્ચિતમિતિ કથં નિત્યત્વમ્? સ્યાદેતત્- સર્વદા વ્યક્તિરૂપતાયાં સ્યાદેષ દોષઃ । યદા પુનસ્તદેવ શક્તિરૂપતયા લયગતં ભવતિ, તદા ન દોષ ઇત્યાહ તદેવેત્યાદિ-
તદેવ સૂક્ષ્મતાં યાતિ સ્થૂલં સૂક્ષ્મં ચ તત્કથમ્

તદેવ વ્યક્તાવવસ્થિતિં કૃત્વા ભાવસમાશ્રયાત્, પશ્ચાદનુપલમ્ભકાલે સૂક્ષ્મતાં યાતિ, દિવા નક્ષત્રાણીવ અનુપલબ્ધસ્વભાવતાં સમાશ્રયતે, તદેતદસંગતમ્ । કુતઃ? યદ્ યસ્માત્ સ્થૂલં વ્યક્તસ્વભાવં સત્, સૂક્ષ્મં તત્ કથમ્? અવ્યક્તસ્વભાવં તત્ સુખાદિ કથમ્? નિત્ય તયા નાનાસ્વભાવતા એકસ્ય ન યુક્તેતિ ભાવઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- એકદા પરસ્પરવિરુદ્ધયોરેકસ્મિન્નયોગઃ પૂર્વધર્મનિવૃત્તૌ તુ ધર્માન્તરોત્પત્તેર્ન દોષ ઇત્યાહ સ્થૌલ્યમિત્યાદિ-
સ્થૌલ્યં ત્યક્ત્વા ભવેત્સૂક્ષ્મમનિત્યે સ્થૌલ્યસૂક્ષ્મતે ।
સ્થૌલ્યમાવિર્ભાવરૂપતાં ત્યક્ત્વા પરિત્યજ્ય ભવેત્ સૂક્ષ્મં તિરોહિતરૂપં સ્યાત્ । એવમભ્યુપગમે સતિ અનિત્યે સ્થૌલ્યસૂક્ષ્મતે ઉત્પાદવિનાશાલીઢત્વાદધ્રુવે સ્થૌલ્યસૂક્ષ્મતે સ્યાતામ્ । ભવતાં નામ અનિત્યે, કા ક્ષતિરિત્યાહ સર્વસ્યેત્યાદિ-
સર્વસ્ય વસ્તુનસ્તદ્વત્કિં નાનિત્યત્વમિષ્યતે

સર્વસ્ય વસ્તુનઃ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વલક્ષણસ્ય । તદ્વત્ સ્થૌલ્યસૂક્ષ્મતાવત્ કિં નાનિત્યત્વમિષ્યતે? કિમિતિ નિરન્વયવિનાશઃ ન સ્વીક્રિયતે? અયમભિપ્રાયઃ- સ્થૌલ્યસૂક્ષ્મતયોરપિ નિરન્વયવિનાશાસદુત્પાદમન્તરેણ નાવિર્ભાવતિરોભાવૌ યુક્તૌ । અન્યથા કથંચિત્ કેનચિદ્રૂપેણ અવસ્થાનાત્ પૂર્વવત્ પુનરુપલબ્ધેઃ પ્રસઙ્ગઃ । તદ્વત્ સુખાદીનામપિ । તસ્માદવશ્યં તયોર્નિરન્વયવિનાશાસદુત્પાદૌ ચ અઙ્ગીકર્તવ્યૌ । યથા ચ તયોરેતૌ ભવતઃ, તથા અન્યેષામપિ વિશેષાભાવાત્ સ્યાતામિતિ ॥
કિં ચ । યદિ સ્થૌલ્યસૂક્ષ્મતયોર્વિનાશોત્પત્તી ઇષ્યેતે, તદા સુખાદીનામનિત્યતાપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । તથા હિ તત્ સ્થૌલ્યં સુખાદ્ભિન્નમભિન્નં વા સ્યાત્ । તત્ર યદિ ભિન્નમ્, તદા તસ્મિન્ નિવૃત્તે ઽપિ પૂર્વવત્ સુખસંવેદનં સ્યાત્ । ન હિ પટે નિવૃત્તે ઽપિ ઘટસ્યાનુપલબ્ધિર્યુક્તા । તસ્ય તદિતિ સંબન્ધકલ્પનાયામનવસ્થાનપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ સત્યપિ સંબન્ધે અકારણસ્ય નિવૃત્તૌ અન્યસ્ય નિવૃત્તિર્યુજ્યતે, ગોનિવૃત્તાવિવ તત્સ્વામિનઃ । નાપિ સુખસ્ય તત્ કારણમ્, પટાદેરેવ સુખોત્પત્તેઃ । નાપિ તદપિ કારણમ્, સુખાદિસમાનકાલત્વાત્તસ્ય ॥
અથ અભિન્નમિતિ પક્ષઃ, અત્રોચ્યતે-
ન સ્થૌલ્યં ચેત્સુખાદન્યત્
યદિ સ્થૌલ્યં સુખાદન્યત્ ભિન્નં ન ભવતિ, તદા સ્યાત્ સુખમેવ તત્ । તદા-
સુખસ્યાનિત્યતા સ્ફુટમ્ ।
તત્સ્વભાવતયા સ્થૌલ્યસ્ય નિવૃત્તૌ સુખસ્ય વિનિવૃત્તેઃ સુખસ્ય અનિત્યતા વિનશ્વરતા સ્ફુટં નિશ્ચિતમ્ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ સર્વથા વિનાશઃ સ્યાત્, તદા સુખસ્ય પુનરુત્પત્તિર્ન સ્યાત્ । અત્યન્તાસતો ગગનોત્પલવદુત્પાદાયોગાત્, ઇતિ પરમતમુપદર્શયન્નાહ નાસદિત્યાદિ-
નાસદુત્પદ્યતે કિંચિદસત્ત્વાદિતિ ચેન્મતમ્ ।
યત્ સર્વથા કારણાત્મનિ અવિદ્યમાનં તન્નોત્પદ્યતે, યથા ગગનામ્ભોરુહમ્ । તથા ચ અન્યદપિ યદિ સ્યાત્, તદા નોત્પદ્યતે । અતો નાસદુત્પદ્યતે કિંચિત્, નાત્યન્તાસત્સ્વભાવમુત્પદ્યતે કિંચિત્ । કુતઃ? અસત્ત્વાત્ । અભાવાત્, ઇતિ ચેન્મતમ્, એવં યદિ સંમતમ્, તદા નૈતદ્વક્તવ્યમિત્યાહ વ્યક્તસ્યેત્યાદિ-
વ્યક્તસ્યાસત ઉત્પત્તિરકામસ્યાપિ તે સ્થિતા

વ્યક્તસ્યાસતઃ પ્રાક્ શક્તયવસ્થાયામવિદ્યમાનસ્ય વ્યક્તસ્ય પશ્ચાદુત્પત્તિરુત્પાદઃ । અનભિલાષિણો ઽપિ તે તવ સદુત્પત્તિવાદિનઃ સ્થિતા આપન્ના । અન્યથા પ્રાગપિ તસ્ય સદ્ભાવે પશ્ચાદ્વત્ પૂર્વમપિ તદુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ । યથા વ્યક્તસ્યાસત ઉત્પત્તિઃ, તથા યદિ અન્યસ્યાપિ સ્યાત્, તદા ન વિરુધ્યતે કિંચિત્ ॥
અપિ ચ । સત્કાર્યવાદિનઃ કારણાવસ્થાયાં કાર્યસદ્ભાવાત્ ઇદમપિ દૂષણમપરમાશઙ્કયતે ઇત્યાહ અન્નાદ ઇત્યાદિ-
અન્નાદો ઽમેધ્યભક્ષઃ સ્યાત્
અન્નમત્તીત્યન્નાદઃ અન્નભક્ષકઃ અમેધ્યભક્ષઃ સ્યાત્ અશુચિભોક્તા ભવેત્ । કથમ્?
ફલં હેતૌ યદિ સ્થિતમ્ ।
કાર્યં યદિ કારણે સત્સ્વભાવમ્ । તથાહિ- કાર્યમમેધ્યમન્નસ્ય, તચ્ચ અન્નાવસ્થાયામેવ સત્કાર્યવાદિનો વિદ્યતે, ઇતિ અન્નભક્ષણાત્ તદ્ભક્ષણમાશઙ્કયતે ભવતઃ । કિં ચ ઇદમપિ સત્કાર્યવાદિનઃ પ્રસઙ્ગાન્તરમાસઞ્જયન્નાહ પટાર્ઘેણેત્યાદિ-
પટાર્ઘેણૈવ કર્પાસબીજં ક્રીત્વા નિવસ્યતામ્

ફલં હેતૌ યદિ સ્થિતમિતિ સંબન્ધઃ । કર્પાસબીજે કારણે ભવિષ્યતઃ પટસ્ય કાર્યસ્ય સદ્ભાવાત્ પટસ્યાર્ઘેણ મૂલ્યેન કર્પાસબીજં ક્રીત્વા ગૃહીત્વા નિવસ્યતાં પરિધીયતામ્ ॥
અથાપિ સ્યાત્- યદિ નામ પરમાર્થતઃ કારણે કાર્યમસ્તિ, તથાપિ નાયં સંવૃત્યવિદ્યાતિમિરોપહતલોચનઃ સાંવ્યવહારિકો લોકઃ પશ્યતીત્યાશઙ્કયન્નાહ મોહાદિત્યાદિ-
મોહાચ્ચેન્નેક્ષતે લોકઃ
મોહાદજ્ઞાનાત્ સદપિ વસ્તુતત્ત્વં નેક્ષતે ન પશ્યતિ લોકઃ । તતો નોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ । ચેદ્યદિ । નનુ-
તત્ત્વજ્ઞસ્યાપિ સા સ્થિતિઃ

યદિ નામ ન લોકો ઽપશ્યંસ્તથા વ્યવહારં કરોતિ, તત્ત્વજ્ઞસ્ય તુ યુજ્યતે । ન ચૈવમ્ । યતઃ તત્ત્વજ્ઞસ્યાપિ કારણે કાર્યમસ્તીતિ પરમાર્થવેદિનો ઽપિ સાંખ્યસ્ય સા સ્થિતિઃ, સૈવ સર્વસાંવ્યવહારિકજનસાધારણી વ્યવસ્થિતિઃ । તે ઽપિ દૃશ્યન્તે અન્નભક્ષણાદિષુ પ્રવર્તમાનાઃ કર્પાસબીજં પટાર્થિનઃ પરિહરન્તઃ ॥
નાપ્યયમત્ર પરિહારો યુજ્યતે ઇત્યાહ લોકસ્યેત્યાદિ-
લોકસ્યાપિ ચ તજ્જ્ઞાનમસ્તિ કસ્માન્ન પશ્યતિ ।
લોકસ્ય સાંવ્યવહારિકજનસ્યાપિ તજ્જ્ઞાનમસ્તિ, યેન કાર્યં કારણે ઽસ્તીતિ પ્રતિપદ્યતે, ન તત્ત્વજ્ઞસ્યૈવ । તથાહિ- કાર્યં દૃષ્ટ્વા કારણે અસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ઉભયોરપિ તત્ત્વજ્ઞસ્ય લોકસ્ય ચ સાધારણઃ । અતો લોકઃ કસ્માદ્ધેતોર્ન પશ્યતિ? તત્ર લોકસ્યાદર્શનકારણં વક્તવ્યમ્ । લોકસ્ય દર્શનમપ્રમાણમિતિ ચેદત્રાહ લોકેત્યાદિ-
લોકાપ્રમાણતાયાં ચેત્
લોકસ્ય સાંવ્યવહારિકજનસ્ય અપ્રમાણતાયાં તજ્જ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યે-
વ્યક્તદર્શનમપ્યસત્

વ્યક્તસ્ય આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્ય સંદર્શનમ્ । તદપ્યસત્ અપ્રમાણં સ્યાત્ । ન તસ્માદ્ વસ્તુતત્ત્વવ્યવસ્થા પ્રાપ્નોતિ । એતચ્ચ અસ્માભિરિષ્યતે એવ । સર્વસાંવ્યવહારિકપ્રમાણાનાં પરમાર્થતો ઽપ્રમાણત્વાત્ । તથા ચ ભવતો ઽપિ અસ્મત્પક્ષનિક્ષેપઃ ॥
એવં ચ પરિનિષ્ઠિતઃ કાપિલઃ સિદ્ધાન્તવાદિનો ઽપિ સાધારણદૂષણમાસઞ્જયન્નાહ પ્રમાણમિત્યાદિ-
પ્રમાણમપ્રમાણં ચેન્નનુ તત્પ્રમિતં મૃષા ।
યદિ પ્રમાણમપિ પરમાર્થતઃ પ્રમાણં ન ભવતીતિ ભવતાં પક્ષઃ, નનુ તત્પ્રમિતં મૃષા, પ્રમાણસ્યાપ્રામાણ્યે તત્પ્રમિતં તેન પ્રમાણેન પરિચ્છિન્નં મૃષા અલીકં પ્રાપ્નોતિ । કિમતઃ સ્યાત્?
તત્ત્વતઃ શૂન્યતા તસ્માદ્ભાવાનાં નોપપદ્યતે

યદિ પ્રમાણસ્યાપ્રામાણ્યે તત્પ્રમિતં મૃષા, તદા યેયં ભાવાનાં ધર્માણાં તત્ત્વતઃ પરમાર્થતઃ શૂન્યતા સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા તસ્માત્ પ્રમાણાન્નિશ્ચિતા, સાપિ નોપપદ્યતે, ન સંગચ્છતે । સર્વપ્રમાણોપદર્શિતસ્ય મૃષાર્થત્વાત્ સાપિ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા તદ્વિચારકપ્રમાણોપદર્શિતૈવ ઇતિ સમાનો ન્યાયઃ ॥
અત્ર પરિહારમાહ કલ્પિતમિત્યાદિ-
કલ્પિતં ભાવમસ્પૃષ્ટ્વા તદભાવો ન ગૃહ્યતે ।
કલ્પનાકલ્પિતં સમારોપિતં ભાવમસ્પૃષ્ટ્વા કલ્પનાબુદ્ધયા અગૃહીત્વા તદભાવો ન ગૃહ્યતે નાલમ્બ્યતે । તથાહિ ઘટમારોપિતરૂપેણ પરિકલ્પ્ય તત્સંબન્ધિતયા ઘટાભાવં પ્રતિપદ્યતે લોકઃ । ઘટસ્ય વિચારેણ લોકપ્રસિદ્ધેનૈવ યદા ન કિંચિત્ સ્વરૂપમવતિષ્ઠતે, તદા તદભાવઃ તદ્વિપર્યયરૂપઃ સુતરાં ન કશ્ચિત્ । તદેવોપદર્શયન્નાહ તસ્માદિત્યાદિ-
તસ્માદ્ભાવો મૃષા યો હિ તસ્યાભાવઃ સ્ફુટં મૃષા

યસ્માત્ કલ્પિતભાવવિવેકેન અભાવો ગૃહ્યતે, તસ્માદ્ભાવો મૃષા અસત્સ્વભાવો યઃ, તસ્યાભાવઃ સ્ફુટં મૃષા, તસ્ય નિઃસ્વભાવસ્ય ભાવસ્ય અભાવો વિરહઃ સ્ફુટં નિશ્ચિતં મૃષા અસત્યઃ । તસ્યાપિ પરિકલ્પિતરૂપત્વાત્ । એવં ચ ભાવાભાવયોઃ પરિકલ્પિતરૂપત્વે સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતૈવ અવતિષ્ઠતે ॥
પુનરિદમેવ ઉપસંહારવ્યાજેન વિસ્પષ્ટયન્નાહ તસ્માત્ સ્વપ્ને ઇત્યાદિ-
તસ્માત્સ્વપ્ને સુતે નષ્ટે સ નાસ્તીતિ વિકલ્પના ।
યસ્માદ્ભાવાભાવૌ કલ્પનોપસ્થાપિતત્વાન્મૃષાર્થૌ, તસ્માત્ સ્વપ્ને મિદ્ધાક્રાન્તચિત્તાવસ્થાયામુત્પન્નવિનષ્ટે સુતે પુત્રે સતિ સ પુત્રો નાસ્તીતિ વિકલ્પના તદભાવવિકલ્પઃ । કિં કરોતિ?
તદ્ભાવકલ્પનોત્પાદં વિબધ્નાતિ
તસ્ય સુતસ્ય ભાવઃ તસ્યાસ્તિત્વં તસ્ય કલ્પના સત્ત્વસમારોપઃ તસ્યોત્પાદઃ ઉન્મજ્જનં તં નિ[વિ?]બધ્નાતિ । નિષેધયતિ- તથૈવ તર્હિ સેતિ ચેન્ન મૃષા ચ સા

સા કલ્પના તદ્ભાવકલ્પનાં વિબધ્નાતિ અપિ મૃષા । અલીકસુતસ્ય સ્વપ્ને અનુત્પન્નાનિરુદ્ધત્વાત્ । અથવા સત્યાભિમતે એવ સુતે સ્વપ્ને નષ્ટે સર્વમેતદ્યોજનીયમ્ । એવં સર્વધર્માણામુત્પાદનિરોધૌ કલ્પનોપદર્શિતૌ દ્રષ્ટવ્યૌ । એતદુક્તં ભવતિ- યથા સ્વપ્નોપલબ્ધસ્ય વસ્તુનો ઽનુત્પન્નાનિરુદ્ધસ્યાપિ કલ્પનોપદર્શિતૌ ભાવાભાવૌ ન પરમાર્થસન્તૌ, અથ ચ કલ્પનયા વ્યવહારગોચરમુપગતૌ પ્રતિભાતઃ, ન ચ સા કલ્પના અસત્યાર્થવિષયતયા અપ્રમાણમ્, તદ્વિષયસ્ય પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વાત્, તથૈવ જાગ્રદ્દશાયામુપલબ્ધયોરપિ ભાવાભાવયોર્વ્યવહારપથમુપગતયોઃ કલ્પનાપ્રતિપાદિતયોર્વ્યવસ્થા । ઇતિ તસ્યા અપ્રામાણ્યે ઽપિ ન સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા વિઘટતે । યદાહ [નાગાર્જુનઃ ચતુઃસ્તવે]-
ઉત્પન્નશ્ચ સ્થિતો નષ્ટ ઉક્તો લોકો ઽર્થતસ્ત્વયા ।
કલ્પનામાત્રમિત્યસ્માત્સર્વધર્માઃ પ્રકાશિતાઃ ॥
કલ્પનાપ્યસતી પ્રોક્તા યયા શૂન્યં વિકલ્પ્યતે ॥
[ચતુઃ-3.34]
ઇતિ સર્વં સમઞ્જસમ્ ॥
એવમહેતુભૂતસ્વભાવેશ્વરપ્રધાનકર્તૃત્વં જગતો નિરાકૃત્ય નાપ્યહેતુતઃ ઇત્યસ્યાર્થં પ્રસાધ્ય ઉપસંહરન્નાહ તસ્માદેવમિત્યાદિ-
તસ્માદેવં વિચારેણ નાસ્તિ કિંચિદહેતુતઃ ।
યતઃ સ્વભાવાદિસંભૂતં ન કિંચિત્ કાર્યમુપપદ્યતે, તસ્માદેવં વિચારેણ સમનન્તરનિરૂપણેન નાસ્તિ કિંચિદહેતુતઃ, સ્વભાવાદેરહેતુતો ઽકારણાજ્જાતં કિંચિત્ કાર્યં નાસ્તિ ન વિદ્યતે । ઉપલક્શણં ચૈતત્ । પુરુષકાલાદિકૃતત્વમપિ નાસ્તિ, તેષામપ્યહેતુત્વાત્ । અતો નાપ્યહેતુત ઇતિ સિદ્ધમ્ । નનુ યદિ નામ સ્વભાવેશ્વરપ્રધાનાદેરહેતુતો ન કિંચિદસ્તિ, તથાપિ પરિદૃષ્ટકારણાદેવ પરમાર્થતઃ ઉત્પત્સ્યતે । તત્ કથં સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવતા સેત્સ્યતીતિ પરાશયમાશઙ્કય ન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યામ્ ઇતિ કોટિત્રયં સમર્થયન્નાહ ન ચ વ્યસ્તેત્યાદિ-
ન ચ વ્યસ્તસમસ્તેષુ પ્રત્યયેષુ વ્યવસ્થિતમ્

ન ચ નૈવ । વ્યસ્તસમસ્તેષ્વિતિ વ્યસ્તેષુ સમસ્તેસુ ચ । તત્ર ન ચ વ્યસ્તેષુ, એકૈકશઃ સ્વતઃ પરતશ્ચેતિ । નાપિ સમસ્તેષુ દ્વાભ્યાં સ્વપરાભ્યામ્ । પ્રત્યયેષુ કારણેષુ । વ્યવસ્થિતમ્ ઉત્પાદરૂપતયા પ્રતિષ્ઠિતં કિંચિત્ ॥
તત્ર ન તાવત્ સ્વતઃ સ્વભાવાદ્ભાવા ઉત્પદ્યન્તે । ઉત્પાદાત્ પૂર્વં તસ્ય સ્વભાવસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્ કુત ઉત્પદ્યન્તામ્? ઉત્પન્ને ચ તસ્મિન્ સત્યપિ સ્વરૂપે તસ્યાપિ નિષ્પન્નત્વાત્ કિમુત્પદ્યન્તામ્? અપિ ચ । સ્વત એવ જન્મનિ જાતસ્યૈવ પુનર્જન્મ સ્યાત્ । ન ચ તદ્યુક્તમ્ । કૃતસ્ય કરણયોગાત્ । જાતસ્ય પુનર્જન્મનિ બીજદીનામેવ આસંસારં પ્રવૃત્તેઃ નાઙ્કુરાદયઃ કદાચિદુત્પત્તુમવસરં લભેરન્ । ન ચ એતદભ્યુપગચ્છતો ઽપિ લોકત એવ બાધામનુભવત્ સિદ્ધિપથમુપયાતિ, બીજાદેરઙ્કુરાદ્યુત્પત્તિદર્શનાત્ । ન ચ બીજાઙ્કુરયોરૈક્યમ્, ઉભયોરપિ ભિન્નરૂપરસવીર્યવિપાકત્વાત્ । સ્વસ્વભાવજન્યત્વે ચ કસ્યચિદુત્પત્તિરેવ ન સ્યાત્, ઇતરેતરાશ્રયત્વાત્ । તથા હિ યાવત્ સ્વભાવો ન ભવતિ, તાવદુત્પત્તિર્ન સ્યાત્, યાવચ્ચ ઉત્પત્તિર્ન ભવતિ, તાવત્ સ્વભાવો ન સ્યાત્ । તસ્માન્ન સ્વતઃ કિંચિદુત્પદ્યતે ॥
નાપિ પરતઃ । પરતો હિ જન્મનિ ઇષ્યમાણે શાલિબીજાદપિ કોદ્રવાઙ્કુરસ્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ । શાલિકોદ્રવયોરપિ ચ કોદ્રવાઙ્કુરાપેક્ષયા પરત્વમવિશિષ્ટમ્, સર્વસ્ય વા જન્મ સર્વતો ભવેત્ । સર્વેષાં પરસ્પરં પરત્વાવિશેષાત્ । અથ યદિ નામ પરત્વમવિશિષ્ટમ્, તથાપિ કાર્યકારણયોરન્યોન્યજન્યજનકભાવસ્ય નિયામકત્વાત્ ન સર્વસ્યોત્પત્તિરિતિ ચેત્, ન । અનુત્પન્ને હિ કાર્યે કસ્મિન્ પુનરસ્ય શક્તિરિતિ વક્તવ્યમ્ । ન ચ કાર્યકારણયોરસમાનકાલતયા જન્યજનકભાવપ્રતિનિયમો ઽપિ કશ્ચિત્ । અત એવ એકસંતતિપ્રતિનિયમો ઽપિ ન યુક્તઃ, કાર્યકારણમન્તરેણ સંતતેરભાવાત્ । તસ્ય ચ એકક્ષણાનવસ્થાનાત્ કેયં સંતતિર્નામ? પૂર્વાપરક્ષણપ્રવાહસ્ય ચ કલ્પનાસમારોપિતત્વાત્ નાસ્તિ સંતતિર્વાસ્તવી । એતેન સાદૃશ્યમપિ નિયામકમિહ નિરસ્તમ્ । ઇતિ ન કિંચિત્ કેનચિદેકસંતતિપતિતં સદૃશં વા જન્યજનકભાવનિયતં વા અસ્તિ, જન્યજનકભાવસ્યૈવ ચાત્ર ચિન્ત્યત્વાત્, કથં તેનૈવ પરિહારઃ? તસ્માત્ પરતો ઽપિ ન કસ્યચિત્ સંભવઃ ॥
નાપિ દ્વાભ્યામ્, પ્રત્યેકપક્ષોક્તસર્વદોષપ્રસઙ્ગાત્ । પ્રત્યેકં ચ દ્વયોરશક્તયોર્મિલિતયોરપ્યસામર્થ્યાત્ । ન હિ એકેનાન્ધેનાદૃષ્ટમાર્ગો બહુભિરપિ દ્રષ્ટું શક્યતે । પ્રત્યેકં વા સિકતાસ્તૈલદાનાસમર્થા મિલિતા અપિ તત્સમર્થા ભવન્તિ । તસ્માદુભયપક્ષપ્રતિપાદિતદોષપ્રસઙ્ગાત્ દ્વાભ્યામપિ ન કસ્યચિદુત્પત્તિસંભવઃ ॥
ઇતિ સ્વપરોભયજનિતમહેતુજનિતં વા તત્ત્વતો ન કિંચિદસ્તિ । તસ્માત્ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાનિરુદ્ધસ્વભાવં માયામરીચિપ્રતિબિમ્બપ્રતિશ્રુત્કાસમં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં સ્વભાવશૂન્યમેવ સર્વં વિશ્વમાભાસતે । ન તુ પુનરિદંપ્રત્યયતામાત્રં સાંવૃતમિહ નિષિધ્યતે । યદુક્તમત્ર ભગવતા શાલિસ્તમ્બસૂત્રે-
તત્ર કથં પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ? ઇહોક્તં ભગવતા- ય ઇમં પ્રતીત્યસમુત્પાદં સતતસમિતં નિર્જીવં યથાવદવિપરીતમજીવમજાતમભૂતમકૃતમસંસ્કૃતમપ્રતિઘમનાલમ્બનં શિવમભયમનાહાર્યમવ્યયમવ્યુપશમસ્વભાવં પશ્યતિ, સ ધર્મં પશ્યતિ । યસ્તુ એવં સતતસમિતં નિર્જીવમ્- ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ યાવત્- અવ્યુપશમસ્વભાવં પશ્યતિ સો ઽનુત્તરધર્મશરીરં બુદ્ધં પશ્યતિ । [આર્યધર્માભિસમયે સમ્યગ્જ્ઞાનાદુપનયેનૈવ?] । પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ કસ્માદુચ્યતે? સહેતુકઃ સપ્રત્યયો નાહેતુકો નાપ્રત્યય ઇત્યુચ્યતે । પેયાલં । અથ ચ પુનરયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે? હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ । સો ઽપિ દ્વિવિધો દ્રષ્ટવ્યઃ- બાહ્યશ્ચાધ્યાત્મિકશ્ચ । તત્ર બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ કતમઃ? યદિદં બીજાદઙ્કુરઃ, અઙ્કુરાત્ પત્રમ્, પત્રાત્ કાણ્ડમ્, કાણ્ડાન્નાલમ્, નાલાદ્ગણ્ડઃ, ગણ્ડાદ્ગર્ભમ્, ગર્ભાચ્છૂકઃ, શૂકાત્ પુષ્પમ્, પુષ્પાત્ ફલમિતિ । અસતિ બીજે ઽઙ્કુરો ન ભવતિ, યાવદસતિ પુષ્પે ફલં ન ભવતિ । સતિ તુ બીજે અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । એવં યાવત્ સતિ પુષ્પે ફલસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર બીજસ્ય નૈવં ભવતિ- અહમઙ્કુરમભિનિર્વર્તયામીતિ । અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહં બીજેનાભિનિર્વર્તિત ઇતિ । એવં યાવત્ પુષ્પસ્ય નૈવં ભવતિ- અહં ફલમભિનિર્વર્તયામીતિ, ફલસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહં પુષ્પેણાભિનિર્વર્તિતમિતિ । અથ પુનર્બીજે સતિ અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । એવં યાવત્ પુષ્પે સતિ ફલસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । એવં બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
કથં બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ? ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ । કતમેષાં ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્? યદિદં પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશઋતુસમવાયાત્ બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્ર પૃથિવીધાતુર્બીજસ્ય સંધારણકૃત્યં કરોતિ । અબ્ધાતુર્બીજં સ્નેહયતિ । તેજોધાતુર્બીજં પરિપાચયતિ । વાયુધાતુર્બીજમભિનિર્હરતિ । આકાશધાતુર્બીજસ્યાનાવરણકૃત્યં કરોતિ । ઋતુરપિ બીજસ્ય પરિણામનાકૃત્યં કરોતિ । અસત્સુ એષુ પ્રત્યયેષુ બીજાદઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ન ભવતિ । યદા બાહ્યશ્ચ પૃથિવીધાતુરવિકલો ભવતિ, એવમપ્તેજોવાય્વાકાશઋતુધાતવશ્ચ અવિકલા ભવન્તિ, તદા સર્વેષાં ( બ્ચ્પ્ 270 ) સમવાયાત્ બીજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવતિ- અહં બીજસ્ય સંધારણાકૃત્યં કરોમીતિ । એવં યાવદૃતોરપિ નૈવં ભવતિ- અહં બીજસ્ય પરિણામનાકૃત્યં કરોમીતિ । અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિત ઇતિ । અથ પુનઃ સત્સુ એતેષુ બીજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । સ ચાયમઙ્કુરો ન સ્વયંકૃતો ન પરકૃતો નોભયકૃતો નેશ્વરનિર્મિતો ન કાલપરિણામિતો ન પ્રકૃતિસંભૂતો ન ચૈકકારણાધીનો નાપ્યહેતુસમુત્પન્નઃ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશઋતુસમવાયાત્ બીજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । એવં બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥

તત્ર બાહ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ન શાશ્વતતો નોચ્છેદતો ન સંક્રાન્તિતઃ પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચેતિ । કથં ન શાશ્વતત્ ઇતિ? યસ્માદન્યો ઽઙ્કુરો ઽન્યદ્વીજમ્, ન ચ યદેવ બીજં સ એવાઙ્કુરઃ । અથવા પુનઃ- બીજં નિરુધ્યતે, અઙ્કુરશ્ચોત્પદ્યતે । અતો ન શાશ્વતતઃ । કથં નોચ્છેદતઃ? ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધાદ્બીજાદઙ્કુરો નિષ્પદ્યતે, નાપ્યનિરુદ્ધાદ્બીજાત્, અપિ ચ, બીજં ચ નિરુધ્યતે, તસ્મિન્નેવ સમયે ઽઙ્કુર ઉત્પદ્યતે, તુલાદણ્ડોન્નામાવનામવત્ । અતો નોચ્છેદતઃ । કથં ન સંક્રાન્તિતઃ? વિસદૃશો બીજાદઙ્કુર ઇતિ । અતો ન સંક્રાન્તિતઃ । કથં પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ? પરીત્તબીજમુપ્યતે, વિપુલફલાન્યભિનિર્વર્તયતીતિ । અતઃ પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ । કથં તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતઃ? યાદૃશં બીજમુપ્યતે તાદૃશં ફલમભિનિર્વર્તયતીતિ । અતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચેતિ । એવં બાહ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ ઇતિ ।
આધ્યાત્મિકસ્તુ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પૂર્વમેવ વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતઃ । ઇહાપિ યોજયિતવ્યઃ । એવં પરમાર્થવિચારે સાંવૃતમપ્રતિષિદ્ધમેવ ॥
નનુ ભાવા નાત્યન્તાસંભવિનો ભવન્તિ । અપિ તુ હેતુપ્રત્યયબલાદનાગતાદધ્વનોવર્તમાનમધ્વાનમાગચ્છન્તિ, વર્તમાનાત્ પુનરનિત્યતાબલાદતીતમધ્વાનં ગચ્છન્તિ । ઇત્યેવમુત્પાદસ્થિતિવિનાશવ્યપદેશઃ । પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽપિ યથાવદેવં સંગચ્છતે ઇતિ ત્રૈકાલ્યવાદિમતમાશઙ્કયાહ અન્યત ઇત્યાદિ-
અન્યતો નાપિ ચાયાતં ન તિષ્ઠતિ ન ગચ્છતિ ।
અન્યતો દેશકાલાત્ । નાયાતં નાગતં કિંચિત્ । નાપ્યાગતં સત્ વર્તમાનાદધ્વનઃ ક્વચિદ્ગચ્છતિ । નાપિ તેનૈકસ્વભાવેન ક્વચિત્તિષ્ઠતિ । તથાહિ- યદિ અનાગતાદધ્વનો વર્તમાનમાગચ્છેત્, વર્તમાનાદ્વા અતિતમ્, તદા સંસ્કૃતમપિ નિત્યં સ્યાત્, સર્વદા વિદ્યમાનત્વાત્ । નાનિત્યં નામાસ્તિ, સ ચ ધર્મો ન ચ નિત્યઃ ઇતિ કથમેતત્ સેત્સ્યતિ?
અથ પૂર્વાપરકાલયોઃ કારિત્રશૂન્યતયા ધર્મસ્ય અધ્વસુ વિશેષઃ । તથા હિ યદા અસંપ્રાપ્તકારિત્રઃ કૃત્યં ન કરોતિ, તદા અનાગતો ઽભિધીયતે, યદા કરોતિ તદા પ્રત્યુત્પન્નઃ, યદા તુ કૃત્યાન્નિવૃત્તઃ તદા અતીત ઇતિ વિશેષઃ । એતદપિ ન કિંચિત્ । તેનૈવાત્મના તસ્યૈવ ( બ્ચ્પ્ 271 ) તદાપિ સદ્ભાવાત્ કારિત્રમપિ કથં ન સ્યાદિતિ વક્તવ્યમ્ । પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષાપિ નિત્યમવસ્થિતરૂપસ્ય ન સંભવતિ । કારિત્રશૂન્યસ્ય ચ વસ્તુત્વે અશ્વવિષાણાદીનામપિ તત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ । કારિત્રં વા કથમતીતમનાગતં પ્રત્યુત્પન્નં ચ ઉચ્યતે? કિં તદપરકારિત્રસદ્ભાવાત્ સ્વયમેવ વા? પૂર્વત્ર અનવસ્થાનમ્, પાશ્ચાત્યે ચ ધર્મસ્યાપિ સ્વયમતીતત્વાદિવ્યવસ્થાયાં ન કિંચિત્ ક્ષીયતે । યદિ ચ । યથા વર્તમાનં દ્રવ્યતો ઽસ્તિ, તથા અતીતમનાગતં ચાસ્તિ, તદા નૈવમ્ । સ્વભાવેન સતો ધર્મસ્ય કથમનુત્પન્નવિનષ્ટસ્વભાવતા? કિમસ્ય પૂર્વં નાસીત્ યસ્યાભાવાદજાત ઇત્યુચ્યતે? કિં ચ પશ્ચાન્નાસ્તિ યસ્યાભાવાદ્વિનષ્ટ ઇતિ? તેનૈવ ચાત્મના પૂર્વાપરકાલયોરવસ્થાને વર્તમાનવદુપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માદભૂતત્વાદભવનધર્મતો ન સંગચ્છતે કથંચિદપિ અધ્વત્રયયોગઃ, તત્ત્વાભ્યુપગમતો નાતીતાદિસદ્ભાવઃ । તદયમત્ર સંગ્રહશ્લોકઃ-
સ્વભાવઃ સર્વદા નાસ્તિ ભાવો નિત્યશ્ચ નેષ્યતે ।
ન ચ સ્વભાવાદ્ભાવો ઽન્યો વ્યક્તમીશ્વરચેષ્ટિતમ્ ॥
ઇતિ ॥
યદપ્યુચ્યતે- અસ્ત્યતીતં કર્મ, અસ્ત્યનાગતં ફલમ્, ઇતિ સૂત્રવચનાદસ્ત્યતીતાદિભાવઃ, તદપિ હેતુફલાપવાદે તદ્દુષ્ટિપ્રતિષેધાર્થમુક્તં ભગવતા- અસ્ત્યતીતમ્, અસ્ત્યનાગતમ્, ઇતિ । અતીતં તુ યદભૂતપૂર્વમુત્પદ્ય વિનષ્ટમ્, અનાગતં યત્ સતિ હેતૌ ભવિષ્યતિ । એવં હિ હેત્વાદ્યસ્તીત્યુચ્યતે, અસ્તિશબ્દસ્ય નિપાતત્વાત્ કાલત્રયવૃત્તિત્વમ્ । ઇત્થં ચ એતદેવં યત્પરમાર્થશૂન્યતાયામુક્તં ભગવતા-
ચક્ષુર્ભિક્ષવ ઉત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિત્ સંનિચયં ગચ્છતિ । ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ ચક્ષુરભૂત્વા ભવતિ, ભૂત્વા ચ પ્રતિવિગચ્છતીતિ ॥
યદિ ચ અનાગતં ચક્ષુઃ સ્યાત્, નોક્તં સ્યાદભૂત્વા ભવતીતિ । તસ્માન્નાધ્વસંક્રાન્તિરસ્તિ । યદિ ચૈવમ્, ન કુતશ્ચિદાગમનમ્, ક્વચિદ્ ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે, પ્રતિભાસમાનસ્ય ચ પ્રત્યુત્પન્નસ્ય ન રૂપં કિંચિદ્વિચારેણાવતિષ્ઠતે, તદા-
માયાતઃ કો વિશેષો ઽસ્ય યન્મૂઢૈઃ સત્યતઃ કૃતમ્

માયાતઃ ઐન્દ્રજાલિકનિર્મિતહસ્ત્યાદિરૂપાયા અપિ નિઃસ્વભાવતયા વિશેષો નૈવ કશ્ચિત્ અસ્ય હેતુપ્રત્યયોપજનિતસ્ય વસ્તુરૂપસ્ય પરિદૃશ્યમાનસ્ય ॥
કથં ન વિશેષઃ? પુનરિદમેવ વ્યક્તીકુર્વન્નાહ માયયેત્યાદિ-
માયયા નિર્મિતં યચ્ચ હેતુભિર્યચ્ચ નિર્મિતમ્ ।
આયાતિ તત્કુતઃ કુત્ર યાતિ ચેતિ નિરૂપ્યતામ્

માયાશબ્દેનાત્ર માયાનિર્માણહેતુવિજ્ઞાનાદિવિશેષ ઉચ્યતે કારણે કાર્યોપચારાત્, હેતોરપિ માયાસ્વભાવતાપ્રતિપાદનાર્થમ્ । તયા નિર્મિતમ્, યચ્ચ વસ્તુરૂપં માયાહેતુના માયાસ્વભાવેન યદ્વિરચિતમિતિ યાવત્ । યચ્ચ અન્યદ્વસ્તુરૂપં હેતુભિઃ લોકપ્રસિદ્ધૈઃ કારણૈર્જનિતમ્ । પરસ્પરસમુચ્ચયાર્થં ચકારદ્વયમ્ । આયાતિ આગચ્છતિ । તન્માયાનિમિર્તં હેતુનિર્મિતં વા વસ્તુરૂપં ( બ્ચ્પ્ 272 ) કુતઃ કસ્માત્? કુત્ર યાતિ ચ, વિનષ્ટં સત્ ક્વ પુનરેતદ્ ગચ્છતિ? ઇત્યેવં નિરૂપ્યતાં સૂક્ષ્મેક્ષિકયા વિચાર્યતામ્, યદિ તસ્ય કુતશ્ચિદાગચ્છતિ ક્વચિદ્ ગચ્છતિ વા ઉપલભ્યતે ॥
નનુ ચ । યદિ હેતુપ્રત્યયસામર્થ્યોપજનિતં વસ્તુરૂપમ્, તદા કથમિવ અલીકં સ્યાત્? અત એવ અલીકમિત્યાહ યદન્યેત્યાદિ-
યદન્યસંનિધાનેન દૃષ્ટં ન તદભાવતઃ ।
પ્રતિબિમ્બસમે તસ્મિન્ કૃત્રિમે સત્યતા કથમ્

યદ્ વસ્તુરૂપમન્યસ્ય હેતુપ્રત્યયસ્ય સંનિધાનેન દૃષ્ટમુપલબ્ધમ્, ન તદભાવતઃ, તસ્ય અન્યસ્ય અભાવતઃ ન દૃષ્ટમ્, તત્પરાધીનવૃત્તિત્વાત્ । પ્રતિબિમ્બસમે પ્રતિબિમ્બેન આદર્શમણ્ડલપ્રતિભાસિના મુખાદિસાદૃશ્યેન તુલ્યે । યથા મુખાદિબિમ્બાદર્શમણ્ડલાદિસંનિધાનેન પ્રતિબિમ્બં પ્રતિભાસતે, તથા વસ્તુરૂપમપિ હેતુપ્રત્યયસંનિધાનયોરિતિ । એવંભૂતે વસ્તુરૂપે કૃત્રિમે પરાયત્તવૃત્તિતયા અસ્વાભાવિકે સત્યતા અમૃષાર્થતા કુતઃ? નૈવ યુજ્યતે । ન હિ પરોપનિધિસ્વભાવાનામકૃત્રિમતા યુક્તા । તદુક્તમ્-
હેતુતઃ સંભવો યેષાં તદભાવાન્ન સન્તિ યે ।
કથં નામ ન તે સ્પષ્ટં પ્રતિબિમ્બસમા મતાઃ ॥
ઇતિ । [યુક્તિષષ્ટિકા-]
તસ્માન્ન હેતુપ્રત્યયોપજનિતં કિંચિત્ પરમાર્થસદસ્તિ । ન ચ હેતુપ્રત્યયાનાં સામર્થ્યં ક્વચિદપિ પરમાર્થતઃ સંભવતિ ॥
તથાહિ- સ્વપરોભયાત્મકૈર્હેતુભિર્વિદ્યમાનો વા ભાવઃ ક્રિયેત, અવિદ્યમાનો વા, ઉભયસ્વભાવો વા? તત્ર ન વિદ્યમાનઃ ક્રિયતે ઇત્યાહ વિદ્યમાનસ્યેત્યાદિ-
વિદ્યમાનસ્ય ભાવસ્ય હેતુના કિં પ્રયોજનમ્ ।
વિદ્યમાનસ્ય કારણવ્યાપારાત્ પ્રાગેવ સત્સ્વભાવસ્ય હેતુના કારણેન કિં પ્રયોજનમ્? કાર્યસ્ય નિષ્પન્નાત્મકતયા નિર્વર્ત્યસ્વભાવાભાવાત્ હેતુવ્યાપારસ્યાનુપયોગાત્ । દ્વિતીયં વિકલ્પમધિકૃત્યાહ અથાપીત્યાદિ-
અથાપ્યવિદ્યમાનો ઽસૌ હેતુના કિં પ્રયોજનમ્

અથાપીતિ પ્રકારાન્તરદ્યોતને । અવિદ્યમાનો ઽસૌ ન સત્સ્વભાવઃ । તર્હિ હેતુના કિં પ્રયોજનમ્? તદાપિ ન હેતુના કિમપિ પ્રયોજનમસ્તિ, તત્રાપ્યસત્સ્વભાવત્વાત્ હેતુવ્યાપારાભાવાત્ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ વિદ્યમાનસ્ય નિષ્પન્નત્વાત્ કર્તવ્યાભાવાત્ ન હેતુના કિમપિ પ્રયોજનમ્, અવિદ્યમાનસ્ય તુ કિં ન ભવતીત્યાહ નાભાવસ્યેત્યાદિ-
નાભાવસ્ય વિકારો ઽસ્તિ હેતુકોટિશતૈરપિ ।
ન અભાવસ્ય અવિદ્યમાનસ્વભાવસ્ય વિકારો ઽસ્તિ, અન્યથાત્વં ભાવસ્વભાવતા અસ્તિ, નીરૂપતયા તસ્યાપિ કર્તવ્યાભાવાત્ । હેતુકોટિશતૈરપિ, આસ્તાં તાવદ્ હેતુશતૈર્હેતુસહસ્રૈઃ, ( બ્ચ્પ્ 273 ) હેતૂનાં કોટિશતૈરપિ, તસ્ય નિઃસ્વભાવતયા કેનચિદપિ વિકારયિતુમશક્યત્વાત્ । મા ભવતુ વિકારઃ, ભાવસ્વભાવતા કેવલમસ્યાસ્તુ ચેદત્રાહ તદવસ્થ ઇતિ-
તદવસ્થ કથં ભાવઃ
તદવસ્થો ઽપરિત્યક્તાભાવસ્વભાવઃ નૈવ ભાવઃ સ્યાત્, નાભાવ એવ ભાવો ભવતિ, કેવલમભાવસ્વભાવતાનિવૃત્તૌ ભાવસ્વભાવો ભવતિ । અત્રાહ-
કો વાન્યો ભાવતાં ગતઃ

યદિ ન પ્રાગભાવો ભાવસ્વભાવો ભવતિ, કો વા તર્હિ અભાવાદન્યઃ અપરઃ ભાવતામ્, અભાવસ્વભાવતાં પરિત્યજ્ય ભાવરૂપતાં ગતઃ? નાન્યઃ કશ્ચિત્ પ્રતીયતે, કારણસ્ય કાર્યસ્વભાવતાયાઃ પૂર્વમેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ॥
સ્યાદેતત્- નાન્યઃ કશ્ચિદ્ભાવો ભવતિ, કિં તર્હિ પ્રાગભાવસ્ય ભાવવિરોધિનઃ સદ્ભાવાત્તદા ભાવો ન ભવતિ, પશ્ચાત્ પુનસ્તસ્મિન્નપગતે ભવત્યેવેત્યાહ-
નાભાવકાલે ભાવશ્ચેત્કદા ભાવો ભવિષ્યતિ ।
નાભાવકાલે અભાવસત્તાસમયે ન ભાવશ્ચેત્, યદિ ભાવો ન ભવતિ, કદા ભાવો ભવિષ્યતિ? અભાવકાલે ભાવસ્યાનુત્પત્તિશ્ચેત્, ન કદાચિદ્ભાવસ્યોન્મજ્જનં સ્યાત્, અભાવેન વિરોધિના સદા ક્રોડીકૃતત્વાત્ । તેનૈવોત્પદ્યમાનેન ભાવેન અભાવસ્ય વિનાશો ભવિષ્યતીતિ ચેદાહ-
નાજાતેન હિ ભાવેન સો ઽભાવો ઽપગમિષ્યતિ

યાવદસૌ ભાવો ન જાયતે, તાવદભાવસ્ય વિનાશો નાસ્ત્યેવ । હિર્યસ્માત્ । તસ્માત્ ન અજાતેન અનુત્પન્નેન ભાવેન સો ઽભાવઃ પ્રાગભાવરૂપઃ અપગમિષ્યતિ નિવર્તયિષ્યતે ॥
અથાપિ સ્યાત્- મા અપગચ્છતુ નામ અભાવઃ, તસ્મિન્નનપગતે એવ ભાવ ઉત્પદ્યતે । ઉત્પન્ને ચ ભાવે ભાવાભાવયોઃ પરસ્પરપરિહારાત્ પશ્ચાદભાવઃ સ્વયમેવ અપગમિષ્યતીત્યાહ ન ચેત્યાદિ-
ન ચાનપગતે ઽભાવે ભાવાવસરસંભવઃ ।
ભવત્યેવ ક્રમઃ, યદિ પૂર્વં ભાવ એવ ભવેત્ । ન ચૈતદસ્તિ । ચો યસ્માત્ । ન ચૈવ અનપગતે અનિવૃત્તે અભાવે ભાવસ્યાવસરઃ અવકાશઃ, તસ્ય સંભવઃ । ભાવોત્પત્તિવિરોધિનઃ અભાવસ્યૈવ ભાવાત્ । કારણેનૈવ તદભાવો નિવર્તયિષ્યતે ચેત્, ન । કારણસ્ય કાર્યોત્પત્તાવેવ વ્યાપારાત્ । કાર્યમુત્પાદયદેવ તદભાવમપિ નિર્વર્તયતીતિ ચેત્, ઉત્પાદયત્યેવ કાર્યમ્, યદિ તદ્વિરોધિનો ઽભાવાદુત્પાદયિતું ક્ષમતે । ન ચ તસ્મિન્નપ્રતિહતસામર્થ્યે તત્કાર્યમુત્પાદયિતું ક્ષમતે । ન ચ કારણેન તદભાવસ્ય વિરોધઃ, કારણકાલે ઽપિ તત્પ્રાગભાવસ્ય ભાવાત્ સત્તાવસ્થાનાત્ । તસ્માદ્ભાવાત્મનિ અભાવાત્મનિ વા કાર્યે ન કારણસ્ય વ્યાપારો યુજ્યતે । ઉભયાનુભયપક્ષે ચ પ્રત્યેકપક્ષનિષેધાદેવ કારણવ્યાપારસ્ય નિષેધઃ કૃતો ભવતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । નાપિ તયોઃ સંભવો ઽસ્તિ । વિરોધિનોરેકત્ર એકદા વિધિપ્રતિષેધયોર્ભાવાયોગાત્ । તદુક્તમ્-
ન સન્નુત્પદ્યતે ભાવો નાપ્યસન્ સદસન્ન ચ ।
ન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યાં જાયતે કથમ્ ॥
ઇતિ । [ચતુઃ-2.13; 3.9]
એવં તાવદ્ભાવસ્યોત્પત્તિઃ પરમાર્થતો ન કથંચિદપિ સંગચ્છતે । નાપિ કથંચિદુત્પન્નસ્ય સત્સ્વભાવસ્ય નિવૃત્તિર્યુજ્યતે ઇત્યાહ ભાવશ્ચેત્યાદિ-
ભાવશ્ચાભાવતાં નૈતિ દ્વિસ્વભાવપ્રસઙ્ગતઃ

પૂર્વાપેક્ષશ્ચકારઃ । યથા અભાવો ભાવતાં નૈતિ, તથા ભાવશ્ચ અભાવતાં નૈતિ, ગચ્છતિ । કુતઃ? દ્વિસ્વભાવપ્રસઙ્ગતઃ । ભાવસ્ય સતઃ યદા અભાવસ્વભાવતા ભવતિ, તદા ચ એકસ્યૈવ વસ્તુનઃ દ્વયોઃ સ્વભાવયોઃ પ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્, એકસ્યૈવ ભાવાભાવરૂપત્વાત્ । ન ચ ભાવતાં પરિત્યજ્ય અભાવરૂપતાં યાતીતિ વક્તુમુચિતમ્ । તદા ચ ભાવસ્યૈવાભાવાત્ કો ઽભાવરૂપતાં યાતીતિ ન વિદ્મઃ । ન ચ સત્સ્વભાવસ્ય પારમાર્થિકત્વે નિવૃત્તિર્યુક્તા, પારમાર્થિકત્વસ્ય અભાવપ્રસઙ્ગાત્ ॥
ઇત્થં ભાવસ્યોત્પાદવિનાશયોઃ પરમાર્થતો ઽભાવં પ્રસાધ્ય ઉપસંહરન્નાહ એવમિત્યાદિ-
એવં ન ચ નિરોધો ઽસ્તિ ન ચ ભાવો ઽસ્તિ સર્વદા ।
એવમુક્તક્રમેણ ઉત્પાદવિનાશાયોગાત્ । ચો હેતૌ । યસ્માન્ન નિરોધો ઽસ્તિ, ન વિનાશો ઽસ્તિ, [ન ચ ભાવો ઽસ્તિ,] ન વસ્તુસત્ત્વમસ્તિ । ચઃ સમુચ્ચયે । સર્વદા સર્વસ્મિન્ કાલે । "ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસમતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ધર્મધાતુઃ તથતા અવિતથતા" । ઇત્યાદિવચનાત્ । યત એવમ્-
અજાતમનિરુદ્ધં ચ તસ્માત્સર્વમિદં જગત્

અજાતમનુત્પન્નમ્ । અનિરુદ્ધં ચ અવિનષ્ટં પરમાર્થતઃ । તસ્માદુત્પાદવિનાશાભાવાત્ પૂર્વોક્તાત્ । સર્વમશેષમ્ । ઇદં નિઃસ્વભાવતાસમાનાધિકરણં જગદ્વિશ્ચં સત્ત્વભાજનલોકસંજ્ઞિતં સચરાચરં વા । માયોત્પાદનિરોધવદ્ વ્યવહારવશાત્ પુનરુત્પાદનિરોધૌ સ્તઃ । એતેન સંવૃતિસત્યસ્યાપ્રતિષેધ ઉક્તઃ । ધર્મસંગીતૌ ચૈતદુક્તમ્-
તથતા તથતેતિ કુલપુત્ર શૂન્યતાયા એતદધિવચનમ્ । સા ચ શૂન્યતા નોત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે આહ- યદિ એવં સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઉક્તા ભગવતા, તત્ સર્વધર્મા નોત્પત્સ્યન્તે, ન નિરોત્સ્યન્તે । નિરારમ્ભો બોધિસત્ત્વઃ । આહ- એવમેતત્ કુલપુત્ર, યથાભિસંબુધ્યસે । સર્વધર્મા નોત્પદ્યન્તે, ન નિરુધ્યન્તે । આહ- યદેતદુક્તં ભગવતા સંસ્કૃતા ધર્મા ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે ચ ઇત્યસ્ય તથાગતભાષિતસ્ય કો ઽભિપ્રાયઃ? આહ- ઉત્પાદનિરોધાભિનિવિષ્ટઃ કુલપુત્ર લોકસંનિવેશઃ । તત્ર તથાગતો મહાકારૂણિકો લોકસ્ય ત્રાસપદપરિહારાર્થં વ્યવહારવશાદુક્તવાન્ ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે ચ । ન ચાત્ર કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ઉત્પાદો ન નિરોધઃ ॥ ઇતિ ॥
તસ્માત્ સર્વધર્મા અનુત્પન્નાનિરુદ્ધસ્વભાવતયા આદિશાન્તાઃ પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતાઃ, ઇતિ જગતો નિઃસ્વભાવતાયાં તદન્તર્ગતાનાં નરકાદિગતીનામપિ નિઃસ્વભાવતૈવેત્યુપદર્શયન્નાહ સ્વપ્નેત્યાદિ-
સ્વપ્નોપમાસ્તુ ગતયો વિચારે કદલીસમાઃ ।
સ્વપ્નેન ઉપમા તુલ્યં યાસાં તાઃ તથોક્તાઃ । તુરવધારણે । સ્વપ્નોપલબ્ધસ્વભાવગતયઃ નરકપ્રેતતિર્યઙ્યનુષ્યદેવાનાં સભાગતાવિશેષાઃ । યથા સ્વપ્ને દેશાન્તરાદિગમનાગમનં સુખદુઃખાદ્યનુભવનં ચ, તથા અનધિગતપરમાર્થતત્ત્વસ્ય નરકાદિષુ વેદિતવ્યમ્, ન તુ તત્ત્વતઃ । કથમ્? વિચારે કદલીસમાઃ । હેતુપદમેતત્ । સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવતયા વિચારે વિમર્શે સતિ યસ્માત્ કદલીસમાઃ કદલીવન્નિઃસારાઃ ગતયઃ, તસ્માદિત્યર્થઃ । એતેન યથોક્તં પ્રાક્[4.47]
માયૈવેયમતો વિમુઞ્ચ હૃદય ત્રાસમ્
ઇત્યાદિ, તદપિ પ્રસાધ્યોપદર્શિતં ભવતિ । યતશ્ચ અનુત્પન્નાનિરુદ્ધાઃ સર્વધર્માઃ, અત આહ નિર્વૃતેત્યાદિ-
નિર્વૃતાનિર્વૃતાનાં ન વિશેષો નાસ્તિ વસ્તુતઃ

નિર્વૃતાઃ યે સર્વાવરણપ્રહાણાદ્વિનિર્મુક્તસર્વબન્ધના । અનિર્વૃતાઃ યે રાગાદિક્લેશપાશાયત્તચિત્તસંતતયઃ સંસારચારકાન્તર્ગતાઃ । તેષામુભયેષામપિ વિશેષો ભેદો નાસ્તિ, ન સંભવતિ । કુતઃ? વસ્તુતઃ પરમાર્થતઃ સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવતયા પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતત્વાત્ । સંવૃત્યા પુનરસ્તિ એવ વિશેષઃ, ઇત્યનેકધા પ્રતિપાદિતમ્ । અત એવાહ-
બુદ્ધાનાં સત્ત્વધાતોશ્ચ યેનાભિન્નત્વમર્થતઃ ।
આત્મનશ્ચ પરેષાં ચ સમતા તેન તે મતા ॥
ઇતિ ॥ [ચતુઃ-3.40]
ઇતિ પરમાર્થતત્ત્વાપરિજ્ઞાનાન્મિથ્યાભિનિવેશાદારોપિતજગજ્જાલમુપકલ્પ્ય આત્મનૈવ આત્માનમાકુલયતિ બાલજનઃ ઇત્યુપદર્શયન્નાહ એવમિત્યાદિ-
એવં શૂન્યેષુ ધર્મેષુ કિં લબ્ધં કિં હૃતં ભવેત્ ।
સત્કૃતઃ પરિભૂતો વા કેન કઃ સંભવિષ્યતિ

કુતઃ સુખં વા દુઃખં વા કિં પ્રિયં વા કિમપ્રિયમ્ ।
કા તૃષ્ણા કુત્ર સા તૃષ્ણા મૃગ્યમાણા સ્વભાવતઃ

વિચારે જીવલોકઃ કઃ કો નામાત્ર મરિષ્યતિ ।
કો ભવિષ્યતિ કો ભૂતઃ કો બન્ધુઃ કસ્ય કઃ સુહૃત્

એવં પ્રતિપાદિતન્યાયેન શૂન્યેષુ નિઃસ્વભાવેષુ ધર્મેષુ કિં લબ્ધમ્, કિં કુતશ્ચિત્ પ્રાપ્તં યલ્લાભેષુ પ્રહૃષ્યન્તિ? કિં હૃતમ્, કિમપહૃતં કેન કસ્યચિત્ ભવેત્, યલ્લાભાપહારેણ પ્રકુપ્યન્તિ? ( બ્ચ્પ્ 276 ) સત્કૃતઃ પૂજિતઃ, પરિભૂતઃ અપકૃતો વા કેન કઃ સંભવિષ્યતિ? વસ્તુસ્વભાવાભાવે ન કશ્ચિત્ કેનચિદિત્યર્થઃ ॥
કુતઃ સુખહેતોરભાવાત્ સુખં વા, કુતો દુઃખં વા દુઃખહેતોરભાવાત્? અન્યોન્યસમુચ્ચયાર્થ ઉભયત્ર વાશબ્દઃ । યત્પ્રાપ્તિપરિહારાર્થમાયાસઃ ક્રિયતે । કિં પ્રિયં વા કિં વલ્લભં વા? પ્રિયરૂપતાયાઃ કલ્પિતત્વાત્ । કિમપ્રિયં કિમનભિલષણીયમ્? અપ્રિયમપિ ન પરમાર્થતઃ કિંચિત્ વિદ્યતે, ઇતિ કિમર્થં પ્રિયાપ્રિયસંયોગવિયોગાર્થં પ્રયત્નઃ ક્રિયતે? કા તૃષ્ણા યયા લાભાદ્યર્થં તૃષ્યતિ જનઃ? કુત્ર સા તૃષ્ણા, ક્વ પુનરાસઙ્ગસ્થાને વસ્તુનિ તૃષ્ણા? મૃગ્યમાણા સ્વભાવતઃ, અન્વિષ્યમાણા સ્વરૂપતઃ । તદ્વિષયસ્યાભાવાત્ નિર્વિષયતયા તસ્યા અપ્યભાવઃ, યદ્વશાત્ તત્તત્ કર્મ સમુચ્ચીયતે ॥
વિચારે પરમાર્થસ્વરૂપનિરૂપણે સતિ જીવલોકઃ સત્ત્વલોકઃ કઃ? નૈવ કશ્ચિત્ । તદભાવાત્ કો નામાત્ર મરિષ્યતિ? જીવલોકસ્ય વિચારેણ અસત્સ્વભાવત્વાત્ કો નામાત્ર જીવલોકે મરિષ્યતિ, ઉપરતજીવિતેન્દ્રિયો ભવિષ્યતિ? કો ભવિષ્યતિ, ક ઉત્પત્સ્યતે? કો ભૂતઃ પૂર્વમુત્પન્નઃ? ઇત્યતીતાદિવ્યવહારઃ કાલ્પનિક એવ । કો બન્ધુઃ, કઃ સ્વજનઃ? કસ્ય કઃ સુહૃત્, કિં મિત્રં કસ્ય? અત્રેતિ સર્વત્ર યોજનીયમ્ । યદભિષ્વઙ્ગેણ અકુશલમપિ ન ગણ્યતે?
એવં સ્વભાવશૂન્યત્વાત્ કલ્પનાસમારોપિતમેવ તત્ત્વમિત્યાહ સર્વમિત્યાદિ-
સર્વમાકાશસંકાશં પરિગૃહ્ણન્તુ મદ્વિધાઃ ।
પ્રકુપ્યન્તિ પ્રહૃષ્યન્તિ કલહોત્સવહેતુભિઃ

સર્વમેતદુક્તમ્, અન્યચ્ચ । આકાશસંકાશં સમારોપિતતત્ત્વશૂન્યત્વાદાકાશકલ્પમ્ । પરિગૃહ્ણન્તુ અવિદ્યમાનમેવ તુ સ્વરૂપમારોપ્ય મદ્વિધા ઇતિ ગ્રન્થકારઃ આત્માનમેવ નિદર્શનં કરોતિ । માદૃશાઃ અપરિજ્ઞાતપરમાર્થતત્ત્વા બાલજનાઃ અસદ્વિતર્કાકુલિતચેતસઃ પ્રકુપ્યન્તિ, મિથ્યાભિનિવેશાત્ કોપં યાન્તિ । પ્રહૃષ્યન્તિ અલીકલાભયોગાત્ પ્રમુદિતા ભવન્તિ । કૈઃ? કલહોત્સવહેતુભિઃ કલહહેતુભિઃ વિવાદહેતુભિઃ, ઉત્સવહેતુભિરાનન્દહેતુભિઃ યથાયોગમ્ । તસ્માદનધિગતપરમાર્થતત્ત્વાઃ સાંવૃતમેવ વસ્તુરૂપં સત્યતયાભિનિવિષ્ટાઃ સર્વમેતન્મન્યન્તે, ન તુ પરમાર્થવેદિનઃ ઇતિ । તદુક્તમ્-
એતાવચ્ચૈવ જ્ઞેયં યદુત સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ । તચ્ચ ભગવતા શૂન્યતઃ સુદૃષ્ટં સુવિદિતં સુસાક્ષાત્કૃતમ્ । તેન સર્વજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે । તત્ર સંવૃતિર્લોકપ્રચારતસ્તથાગતેન દૃષ્ટા । યઃ પુનઃ પરમાર્થઃ, સો ઽનભિલાપ્યઃ અનાજ્ઞેયો ઽવિજ્ઞેયઃ અદેશિતઃ અપ્રકાશિતઃ, યાવત્ અક્રિયઃ અકરણઃ, યાવત્ ન લાભો નાલાભો ન દુઃખં ન સુખં ન યશો નાયશઃ ન રૂપં નારૂપમિત્યાદિ ।
તત્ર જિનેન જનસ્ય કૃતેન સંવૃતિ દેશિત લોકહિતાય ।
યેન જગત્સુગતસ્ય સકાશે સંજનયીહ પ્રસાદસુખાય ॥
સંવૃતિ પ્રજ્ઞપયી નરસિંહઃ ષઙ્ગતયો ભણિ સત્ત્વગણાનામ્ ।
નરકગતીશ્ચ તથૈવ ચ પ્રેતાન્ આસુરકાય નરાંશ્ચ મરૂંશ્ચ ॥
નીચકુલાં તથ ઉચ્ચકુલાંશ્ચ આઢ્યકુલાંશ્ચ દરિદ્રકુલાંશ્ચ ॥
ઇત્યાદિ ॥
ઇદમપિ તત્ત્વાનધિગમસ્ય ફલમિત્યાહ શોકાયાસૈરિત્યાદિ-
શોકાયાસૈર્વિષાદૈશ્ચ મિથશ્ચ્છેદનભેદનૈઃ ।
યાપયન્તિ સુકૃચ્છ્રેણ પાપૈરાત્મસુખેચ્છવઃ

પુત્રકલત્રાદિવિપ્રયોગકૃતાઃ શોકાઃ । સુખદુઃખપ્રાપ્તિપરિહારનિમિત્તપરિશ્રમા આયાસાઃ । તૈઃ શોકાયાસૈર્મદ્વિધાઃ યાપયન્તિ સુકૃચ્છ્રેણેતિ સંબન્ધઃ । વિષાદૈશ્ચ લાભસત્કારાદિવિષાદૈર્દૌર્મનસ્યૈઃ । મિથશ્છેદનભેદનૈઃ, મિથઃ પરસ્પરં છેદનાનિ કરચરણશિરોનાસિકાકર્ણપ્રભૃતીનામ્, ભેદનાનિ બાહુજઙ્ઘોરુવક્ષઃપાર્શ્વોદરાદીનામ્ । ચકારો ઽનુવર્તતે । તૈશ્છેદનભેદનૈશ્ચ યાપયન્તિ, કાલક્રમેણ આયુઃસંસ્કારાન્ ક્ષયપન્તિ । સુકૃચ્છ્રેણ મહતા કષ્ટેન કથંચિલ્લબ્ધાશનપાનવસનાઃ । કિંભૂતાઃ સન્તઃ? પાપૈરાત્મસુખેચ્છવઃ, પાપૈરકુશલૈઃ કર્મભિઃ, આત્મનઃ સ્વસ્ય સુખેચ્છવઃ સુખાભિલષણશીલાઃ ॥
તથાવિધૈશ્ચ સમાચારવિશેષૈશ્ચ-
મૃતાઃ પતન્ત્યપાયેષુ દીર્ઘતીવ્રવ્યથેષુ ચ ।
મૃતાઃ જીવિતેન્દ્રિયવિમુક્તાઃ । પતન્તિ ગચ્છન્તિ અપાયેષુ નરકપ્રેતતિર્યક્ષુ । કિંભૂતેષુ? દીર્ઘતીવ્રવ્યથેષુ ચ, દીર્ઘા ચિરકાલભાવિની, તીવ્રા અતિદુઃસહવેદનીયવિપાકત્વાત્, વ્યથા યેષ્વપાયેષુ તે તથોક્તાઃ, તેષુ ચ । ચકાર ઉક્તસમુચ્ચયે ભિન્નક્રમે વા । કેન પ્રકારેણેત્યાહ આગત્યાગત્યેત્યાદિ-
આગત્યાગત્ય સુગતિં ભૂત્વા ભૂત્વા સુખોચિતાઃ

સુખસંવર્ધિતા ભૂત્વા ભૂત્વા । કથમ્? આગત્યાગત્ય સુગતિમ્, શોભનાં દેવમનુષ્યગતિં પ્રાપ્ય પ્રાપ્ય ॥
પુનરપિ તથાભૂતાનાં દુઃખપંરપરાસાગરનિમજ્જનોન્મજ્જનમાદર્શયન્નાહ ભવ ઇત્યાદિ-
ભવે બહુપ્રપાતશ્ચ તત્ર ચાત્તત્ત્વમીદૃશમ્ ।
તત્રાન્યોન્યવિરોધશ્ચ ન ભવેત્તત્ત્વમીદૃશમ્

ભવે સંસારે કામરૂપારૂપ્યસ્વભાવે બહુપ્રપાતશ્ચ બહુતર ઉપઘાતશ્ચ । તત્ર ચાસત્ત્વમીદૃશમ્, તત્ર ચ ભવે પ્રપાતે વા અતત્ત્વમીદૃશં વ્યામોહવિજૃમ્ભિતમેતાદૃશં સર્વજનસાધારણં યથાવિધં પ્રતિપાદિતં પરિદૃશ્યમાનં વા । તત્રાન્યોન્યવિરોધશ્ચ, તત્ર એવંવિધે અતત્ત્વે સતિ ( બ્ચ્પ્ 278 ) અન્યોન્યવિરોધઃ પરસ્પરવિપ્રતિપત્તિઃ । કેન કારણેન ન ભવેત્તત્વમીદૃશમિતિ । તસ્માદ્વસ્તુરૂપમેતાદૃશમનેકાકારસમારોપાત્ ॥
તત્ર ચાનુપમાસ્તીવ્રા અનન્તા દુઃખસાગરાઃ ।
તત્ર ચ એવમપિ । અનુપમાઃ તદપરસદૃશદુઃખાભાવાદુપમાતુમશક્યાઃ । તીવ્રા અત્યુગ્રવેદનાઃ । અનન્તા અનવધિકાલવિપાકતયા અપર્યન્તા વા દુઃખાનામતિવિપુલતયા મહાયાનમનધિગમ્ય નિસ્તરીતુમશક્યત્વાત્, સાગરાઃ । તથાપિ કથંચિત્ મહતા વીર્યેણ કુશલપક્ષોપચયાત્ ભૂયસા કાલેન સુગતિં પ્રાપ્ય ક્ષપયિતું શક્યન્તે ઇત્યત આહ તત્રૈવમિત્યાદિ-
તત્રૈવમલ્પબલતા તત્રાપ્યલ્પત્વમાયુષઃ

તત્રાપિ જીવિતારોગ્યવ્યાપારૈઃ ક્ષુત્ક્લમશ્રમૈઃ ।
નિદ્રયોપદ્રવૈર્બાલસંસર્ગૈર્નિષ્ફલૈસ્તથા

વૃથૈવાયુર્વહત્યાશુ વિવેકસ્તત્ર દુર્લભઃ ।
તત્ર તથારૂપે સમાવેશે એવં પરિદૃશ્યમાનરૂપા અલ્પબલતા । હીનવીર્યતેતિ યાવત્ । તત્રાપ્યલ્પત્વમાયુષઃ । તત્રાપિ એવંભૂતે સત્યપિ । અલ્પત્વં સ્તોકત્વમ્, આયુષઃ આયુઃસંસ્કારાણામ્ । તત્રાપિ જીવિતારોગ્યવ્યાપારૈઃ સ્નાનાભ્યઞ્જનપ્રભૃતિભિઃ । આરોગ્યસ્ય આરોગ્યાય વારોગોપશમાય વ્યાપારૈઃ વિશેષેણ કટુતિક્તભૈષજ્યકષાયપાનાદિભિઃ । કુશલોપાર્જનમન્તરેણ વૃથા ચૈવ આયુર્વહત્યાશુ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સંબન્ધઃ । તથા ક્ષુત્ક્લમશ્રમૈઃ, ક્ષુત્ બુભુક્ષા, ક્લમો ગ્લાનિઃ, શ્રમો માર્ગખેદાદિ, તૈઃ । નિદ્રયા ઉપદ્રવૈઃ, નિદ્રયા સ્વપ્નેન, ઉપદ્રવૈર્હાસ્યોત્પ્રાસવિહેઠનાદિકૃતૈઃ સરીસૃપવ્યાલમૃગદંશમશકાદિકૃતૈઃ બધબન્ધનતાડનાદિલક્ષણૈઃ । તથા બાલસંસર્ગૈર્નિષ્ફલૈઃ, તથા બાલાનાં પૃથગ્જનાનાં સંસર્ગૈઃ સંપર્કૈઃ । કિંભૂતૈઃ? નિષ્ફલૈઃ આત્મોત્કર્ષાદિસંભિન્નપ્રલાપાદિબહુલૈઃ । તથેતિ ન કેવલં પૂર્વોક્તક્રમેણ, ઇત્થમપિ વૃથૈવાયુર્વહત્યાશુ, વૃથૈવ નિષ્ફલમેવ કુશલપક્ષોપચયરહિતત્વાત્ આયુર્વહતિ યાતિ આશુ શીઘ્રમ્, અસદ્વયાપારપ્રસઙ્ગાત્ ત્વારિતમેવ પરિક્ષયાત્ । એવમપિ વર્તમાનાનાં વિવેકસ્તુ સુદુર્લભઃ, વિવેકસ્તુ હેયોપાદેયજ્ઞાનં વ્યાસઙ્ગપરિત્યાગો વા, સુદુર્લભઃ, કથમપિ અતિકૃચ્છ્રેણાપિ ન લભ્યતે । ભવતુ નામ એવમ્, તથાપિ યદિ કથંચિત્ સમાધાનં જાયતે, તદા કલ્યાણં સ્યાત્, તદપિ નાસ્તીત્યાહ તત્રાપીત્યાદિ-
તત્રાપ્યભ્યસ્તવિક્ષેપનિવારણગતિઃ કુતઃ

તત્રાપિ મારો યતતે મહાપાયપ્રપાતને ।
તત્રાપિ એવમવસ્થાં ગતે ઽપિ અભ્યસ્તવિક્ષેપઃ પરિશીલિતમૌદ્ધત્યં તસ્ય નિવારણં નિવર્તનં તસ્ય ગતિરનુપ્રવેશઃ કુતઃ? નૈવાસ્તિ । તત્રાપિ એવમનર્થપરંપરાયાં સ્થિતાનાં કથંચિત્ કુશલપક્ષં સમીક્ષ્ય મારો યતતે મહાપાયપ્રપાતને, ક્લેશમારો દેવપુત્રમારો વા યતતે ઉદ્યચ્છતે ( બ્ચ્પ્ 279 ) મહાપાયપ્રપાતને પ્રપાતનનિમિત્તમ્ । અવીચ્યાદિનરકપ્રક્ષેપણાર્થમિતિ યાવત્ । એવમપિ કદાચિત્ સત્યરત્નાદિષુ અભિસંપ્રત્યયવશાત્ કથંચિત્ કલ્યાણમુપજાયતે ઇત્યાહ તત્રાસન્માર્ગેત્યાદિ-
તત્રાસન્માર્ગબાહુલ્યાદ્વિચિકિત્સા ચ દુર્જયા

પુનશ્ચ ક્ષણદૌર્લભ્યં બુદ્ધોત્પાદો ઽતિદુર્લભઃ ।
ક્લેશૌઘો દુર્નિવારશ્ચેત્યહો દુઃખપરંપરા

તત્ર એવં દશાં પ્રાપ્નોતિ- સમ્યગ્દૃષ્ટિવિપક્ષસ્ય અસન્માર્ગસ્ય ચાર્વાકમીમાંસકાદિપરિદીપિતસ્ય બાહુલ્યાત્ ભૂયસ્ત્વાત્ વિચિકિત્સા સન્માર્ગે વિમતિશ્ચ દુર્જયા, કથંચિદપિ વિચિકિત્સા ત્યક્તું ન શક્યા । કથંચિત્ સુગતિપ્રતિલમ્ભે ઽપિ પુનશ્ચ ક્ષણદૌર્લભ્યમ્, અષ્ટાક્ષણવિનિર્મુક્તસ્ય ક્ષણસ્ય દૌર્લભ્યં પરમદુર્લભત્વમ્
મહાર્ણવયુગચ્છિદ્રકૂર્મગ્રીવાર્પણોપમમ્ ।
[4.20]
કથંચિદિતરક્ષણસંભવે ઽપિ બુદ્ધોત્પાદો ઽતિદુર્લભઃ, બુદ્ધાનાં [ભગવતાં]સમસ્તજગદાલોકકારિણાં સર્વદુઃખનિદાનભૂતક્લેશશલ્યાપહારિણામુત્પાદઃ પ્રાદુર્ભાવઃ અતિદુર્લભઃ । કથંચિત્ કર્હિચિત્ ઉદુમ્બરપુષ્પપ્રાયઃ સંસારસાગરોત્તરણોપાયભૂતઃ । કથંચિત્ બુદ્ધોત્પાદસંભવે ઽપિ ક્લેશૌઘઃ [જાતિજરામરણા] દીનામોઘઃ અવિચ્છિન્નઃ પ્રવાહઃ । સ દુર્નિવારઃ, દુઃખેનાપિ નિવારયિતુમશક્યઃ । ઇત્યહો દુઃખપરંપરા । ઇત્યેવમ્ । અહો ઇતિ ખેદે । દુઃખસ્ય કષ્ટસ્ય પરંપરા, એકસ્માદ્દુઃખાદ્વિનિર્ગમે ઽપિ અપરસ્મિન્ દુઃખે પ્રપતનાત્ ॥
સાંપ્રતમેવં સત્ત્વાન્ સુદુઃખિતાન્ સમીક્ષ્ય કરુણામ્રેડિતહૃદયઃ પરદુઃખદુઃખી શાસ્ત્રકારઃ સત્ત્વાનાં દુઃખં શોચયન્નાહ અહો બતેતિ-
અહો બતાતિશોચ્યત્વમેષાં દુઃખૌઘવર્તિનામ્ ।
નિપાતસમુદાયઃ ખેદે । અતિશોચ્યત્વમતિશયેન શોચનીયત્વમ્ । એષાં હિતાહિતપરિજ્ઞાનવિકલાનાં સત્ત્વાનાં દુઃખસાગરકલ્લોલપરંપરાનિમજ્જનોન્મજન્નાકુલચેતસામ્ । કે પુનરમી સત્ત્વાઃ શોચનીયા ઇત્યાહ યે ઇત્યાદિ-
યે નેક્ષન્તે સ્વદૌઃસ્થિત્યમેવમપ્યતિદુઃસ્થિતાઃ

યે સત્ત્વા અવિદ્યાન્ધીકૃતજ્ઞાનલોચનાઃ નેક્ષન્તે ન પશ્યન્તિ સ્વદૌઃસ્થિત્યં સ્વસ્ય આત્મનો દુઃખાવસ્થિતત્વમ્ । એવમપ્યતિદુઃસ્થિતાઃ એવમુક્તક્રમેણ અતિદુઃસ્થિતા અતિશયેન દુઃખાવસ્થિતાઃ । દુઃખપર્યાપન્ના ઇતિ યાવત્ ॥
એતદનુરૂપદૃષ્ટાન્તેન સ્પષ્ટયન્નાહ સ્નાત્વેત્યાદિ-
સ્નાત્વા સ્નાત્વા યથા કશ્ચિદ્વિશેદ્વહ્નિં મુહુર્મુહુઃ ।
સ્વસૌસ્થિત્યં ચ મન્યન્તે એવમપ્યતિદુઃસ્થિતાઃ

સ્નાત્વા સ્નાત્વા જલાવગાહનં કૃત્વા કૃત્વા યથા કશ્ચિદુપહતબુદ્ધિઃ શીતાર્તઃ સુખાભિલાષી । વિશેત્ પ્રવિશેત્ । બહ્નિમગ્નિમ્ । મુહુર્મુહુઃ પ્રતિક્ષણં પુનઃ પુનર્વા । તથા એતે ઽપિ ( બ્ચ્પ્ 280 ) સત્ત્વાઃ સ્વસૌસ્થિત્યમ્ । આત્મસુખસંપત્તિં ચ મન્યન્તે અવબુધ્યન્તે । એવમપ્યતિદુઃસ્થિતાઃ એવમનેન પ્રતિપાદિતક્રમેણ અતિદુઃસ્થિતાઃ દુઃખાગ્નિજ્વાલાકવલીકૃતાઃ ॥
અહો બત અતિબહુલતરાજ્ઞાનાન્ધકારાક્રમણમમીષાં યદાત્મગતમપિ પ્રમાદં ન પશ્યન્તીત્યાહ અજરેત્યાદિ-
અજરામરલીલાનામેવં વિહરતાં સતામ્ ।
આયાસ્યન્ત્યાપદો ઘોરાઃ કૃત્વા મરણમગ્રતઃ

ન વિદ્યતે જરા જીર્ણતા યેષાં તે અજરાઃ । ન મ્રિયન્તે યે તે અમરાઃ । તેષામજરાણામમરાણામિવ લીલા વિચેષ્ટિતં યેષાં તે તથોક્તાઃ । તેષામેવમનયા લીલયા વિહરતાં નિશ્ચિતં વિચરતાં સતામ્ । આયાસ્યન્તિ ઢૌકિષ્યન્તે આપદો નિરન્તરમ્ । સર્વે તે દુઃખહેતવઃ જરાવ્યાધિવિપત્તયઃ । ઘોરા અતીવ ભયંકરાઃ । કથમાયાસ્યન્તિ? કૃત્વા મરણમગ્રતઃ, મરણમપ્રતીકારપરિહારં મૃત્યુમગ્રતઃ પુરતઃ કૃત્વા । એતચ્ચોક્તં રાજાવવાદકસૂત્રે-
તદ્યથા મહારાજ ચતસૃભ્યો દિગ્ભ્યશ્ચત્વારઃ પર્વતા આગચ્છેયુઃ, દૃઢાઃ, સારવન્તઃ, અખણ્ડાઃ, અચ્છિદ્રાઃ અસુષિરાઃ, સુસંવૃત્તાઃ એકઘનાઃ નભઃ સ્પૃશન્તઃ, પૃથિવીં ચોલ્લિખન્તઃ, સર્વં તૃણકાષ્ઠશાખાપર્ણપલાશાદિસર્વસત્ત્વપ્રાણભૂતાન્ નિર્મથ્નન્તઃ । તેભ્યો ન સુકરં જવેન વા પલાયિતુમ્, બલેન વા દ્રવ્યમન્ત્રૌષધૈર્વા નિવર્તયિતુમ્ । એવમેવ મહારાજ ચત્વારીમાનિ મહાભયાનિ આગચ્છન્તિ, યેષાં ન સુકરં જવેન વા પલાયિતુમ્, બલેન વા દ્રવ્યમન્ત્રૌષધૈર્વા નિવર્તનં કર્તુમ્ । કતમાનિ ચત્વારિ? જરા વ્યાધિર્મરણં વિપત્તિશ્ચ । જરા મહારાજ આગચ્છતિ યૌવનં પ્રમથમાના । વ્યાધિર્મહારાજ આગચ્છતિ આરોગ્યં પ્રમથ્નન્ । મરણં મહારાજ આગચ્છતિ જીવિતં પ્રમથમાનમ્ । વિપત્તિર્મહારાજ આગચ્છતિ સર્વાઃ સંપત્તીઃ પ્રમથ્નન્તી । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ? તદ્યથા મહારાજ સિંહો મૃગરાજો રૂપસંપન્નો જવસંપન્નઃ સુજાતનખદંષ્ટ્રાકરાલો મૃગગણમનુપ્રવિશ્ય મૃગં ગૃહીત્વા યથાકામકરણીયં કરોતિ । સ ચ મૃગરાજો ઽતિબલં વ્યાલમુખમાસાદ્ય વિવશો ભવતિ । એવમેવ મહારાજ વિદ્ધસ્ય મૃત્યુશલ્યેન અપગતમદસ્ય અત્રાણસ્ય અપ્રતિશરણસ્ય અપરાયણસ્ય મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ માંસશોણિતે પરિશુષ્યમાણે પરિતુષિતવિહ્વલવદનસ્ય કરચરણવિક્ષેપાભિયુક્તસ્ય અકર્મણ્યસ્ય અસમર્થસ્ય લાલાસિંઘાણકપૂયમૂત્રપુરીષોપલિપ્તસ્ય ઈષજ્જીવિતાવશેષસ્ય કર્મભવાત્ પુનર્ભવમાલમ્બમાનસ્ય યમપુરુષભયભીતસ્ય કાલરાત્રિવશગતસ્ય ચરમાશ્વાસપ્રશ્વાસેષૂપરુધ્યમાનેષુ એકાકિનો ઽદ્વિતીયસ્ય અસહાયસ્ય ઇમં લોકં જહતઃ પરલોકમાક્રમતઃ મહાપથં વ્રજતઃ મહાકાન્તારં પ્રવિશતઃ મહાગહનં સમવગાહમાનસ્ય મહાકાન્તારં પ્રપદ્યમાનસ્ય મહાર્ણવેનોહ્યમાનસ્ય કર્મવાયુના નીયમાનસ્ય નિમિત્તીકૃતાં દિશં વ્રજતો નાન્યત્ ત્રાણં નાન્યત્ શરણં નાન્યત્ પરાયણમૃતે ધર્માત્ । ધર્મો હિ મહારાજ તસ્મિન્ સમયે ત્રાણં લયનં શરણં ભવતિ । તદ્યથા- શીતાર્તસ્યાગ્નિપ્રતાપઃ, અગ્નિમધ્યગતસ્યાપિ નિર્વાપણમ્, ઉષ્ણાર્તસ્ય વા શૈત્યમ્, અધ્વાનં ( બ્ચ્પ્ 281 ) પ્રતિપન્નસ્ય સુશીતલચ્છાયોપવનમ્, પિપાસિતસ્ય સુશીતલં સલિલમ્, બુભુક્ષિતસ્ય વા પ્રણીતમન્નમ્, વ્યાધિતસ્ય વા વૈદ્યૌષધપરિચારકાઃ, ભયભીતસ્ય બલવન્તઃ, સહાયાઃ સાધવઃ પ્રતિશરણા ભવન્તિ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તસ્માદેતદ્ભયપરિહારાર્થં કુશલપક્ષેષ્વેવ પ્રજ્ઞાપરિશોધિતેષુ યત્નઃ કરણીયઃ ॥
ઇદાનીં જાત્યાદિદુઃખદુઃખિનાં દુઃખાપહરણાય સ્વાશયમાશઙ્કયન્નાહ એવમિત્યાદિ-
એવં દુઃખાગ્નિતપ્તાનાં શાન્તિં કુર્યામહં કદા ।
પુણ્યમેઘસમુદ્ભૂતૈઃ સુખોપકરણૈઃ સ્વકૈઃ

એવમનન્તરોક્તયા નીત્યા દુઃખાગ્નિતપ્તાનામ્, દુઃખાન્યેવ અગ્નયઃ તૈ સંતાપિતાનાં સત્ત્વાનાં શાન્તિં જાત્યાદિદુઃખાનલતાપપ્રશમનમ્ । કુર્યામહં કદા, કસ્મિન્ કાલે કુર્યાં વિદધ્યામ્ । કથમ્? સુખોપકરણૈઃ । સુખસ્યોપકરણાનિ સુખસાધનાનિ વસ્ત્રાભરણાનુલેપનશયનાસનપ્રભૃતીનિ । કિં તદુપાર્જિતૈરેવ? નેત્યાહ- સ્વકૈઃ સ્વાત્મીયૈઃ । મયા સ્વયમુપાર્જિતૈરિત્યર્થઃ । કિં નિર્માણાદિપ્રદર્શિતૈઃ? નેત્યાહ- પુણ્યમેઘસમુદ્ભૂતૈઃ, પુણ્યાન્યેવ મેઘાઃ સર્વદુઃખસંતાપાર્તિશમનસુખોપકરણશીતલવૃષ્ટિપ્રદાનનિમિત્તત્વાત્ । તેભ્યઃ સમુદ્ભૂતાનિ નિર્જાતાનિ, તૈઃ ॥
એવમભ્યુદયસંપદિ પરેષાં ચેતો વિધાય નિઃશ્રેયસસંપદિ પ્રદર્શયન્નાહ કદેત્યાદિ-
કદોપલમ્ભદૃષ્ટિભ્યો દેશયિષ્યામિ શૂન્યતામ્ ।
સંવૃત્યાનુપલમ્ભેન પુણ્યસંભારમાદરાત્