Bodhicaryāvatārapañjikā · Chapter 8
tūlakaṃ karpāsādisamudbhūtaṃ yathā vāyorgamane ca āgamane ca vaśamāyattam, tathā tadvadeva utsāhavaśaṃ yāyāt vīryavaśavartī bhavet / evamabhyāsaparāyaṇasya ṛddhiśca ākāśagamanādilakṣaṇā samṛdhyati saṃpadyate //
parātmasamatāparātmaparivartane punaḥ ubhayatrāpi upayukte iti dhyānaparicchede eva vyākhyeye //
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ vīryapāramitā nāma saptamaḥ paricchedaḥ //
8. dhyānapāramitā nāma aṣṭamaḥ paricchedaḥ /
tadevaṃ kṣānteranantaraṃ vīryamabhidhāya yaduktam-
saṃśrayeta vanaṃ tataḥ /
samādhānāya yujyeta bhāvayeccāśubhādikam //
[śikṣā. sa. kārikā-20]
iti, tad vardhayitvaivamityādinā pratipādayitumupakramate-
vardhayitvaivamutsāhaṃ samādhau sthāpayenmanaḥ /
evamuktapratipakṣasya āsevanādinā vipakṣamunmūlya vīryaṃ vardhayitvā anābhogavāhitayā sthirīkṛtya samādhau samādhāne cittaikāgratāyāṃ sthāpayenmanaḥ, tatra niveśayet / āropayediti yāvat / kimarthamityāha-
vikṣiptacittastu naraḥ kleśadaṃṣṭrāntare sthitaḥ
turiti hetau / yasmāt samādhānamantareṇa vikṣiptacittaḥ asamāhitacittasamudācāraḥ vīryavānapi naraḥ puruṣaḥ kleśānāṃ rākṣasānāmiva daṃṣṭrāntare madhye sthitaḥ, kavalīkṛta eva tairāste / tasmāt //
tatra tāvat samādhivipakṣaṃ nirākartuṃ pīṭhikābandhaṃ racayannāha-
kāyacittavivekena vikṣepasya na saṃbhavaḥ /
tasmāllokaṃ parityajya vitarkān parivarjayet
kāyaviveko janasaṃparkavivarjanatā / cittavivekaḥ kāmādivitarkavivarjanatā / iti / kāyacittayorviveke nirāsaṅgatayā vikṣepasya tayorunnatatāyāḥ / ālambanāpratiṣṭhānasyeti yāvat / na saṃbhavaḥ na prādurbhāvaḥ / yata evam, tasmāllokaṃ svajanabāndhavādilakṣaṇaṃ parityajya vihāya pūrvaṃ vitarkāścittavikṣepahetūn parivarjayet parityajet //
tatra lokāparityāgahetuṃ tāvannirākartumupadarśayannāha-
snehānna tyajyate loko lābhādiṣu ca tṛṣṇayā /
tasmādetatparityāge vidvānevaṃ vibhāvayet
ātmātmīyagrahapravartito 'bhiṣvaṅgaḥ snehaḥ / tasmānna tyajyate lokaḥ / lābhādiṣu ca tṛṣṇayā / ādiśabdāt satkārayaśaḥślokādayaḥ parigṛhyante / teṣu tṛṣṇayā pralobhena / cakārānna tyajyate loke iti samuccīyate / yata etatkāraṇamaparityāgasya, tasmādetasya snehasya lobhādīnāṃ vā / yadi vā lokasya parityāganimittaṃ vidvān vicakṣaṇaḥ / evamiti vakṣyamāṇaṃ vibhāvayet //
( Bcp 137 ) tadevāha-
śamathena vipaśyanāsuyuktaḥ kurute kleśavināśamityavetya /
śamathaḥ prathamaṃ gaveṣaṇīyaḥ sa ca loke nirapekṣayābhiratyā
śamathaḥ cittaikāgratālakṣaṇaḥ samādhiḥ / tena suyukta iti apoddhṛtya ihāpi yojanīyam / yadi vā hetvarthe tṛtīyā / śamathena hetunā vipaśyanāsuyuktaḥ / sahārthe vā / śamathena sārdhaṃ vipaśyanāsuyukta iti / vipaśyanā yathābhūtatattvaparijñānasvabhāvā prajñā / tayā suyuktaḥ / yuganaddhavāhimārgayogena kurute kleśānāṃ vināśaṃ prahāṇamityevamavetya jñātvā kleśavimumukṣuṇā śamathaḥ prathamamādau gaveṣaṇīyaḥ / utpādya ityarthaḥ / tadanantaraṃ vipaśyanā /
samāhito yathābhūtaṃ prajānātītyavadanmuniḥ /
śamācca na caleccittaṃ bāhyaceṣṭānivartanāt //
iti / [śikṣā. sa. kārikā-9]
sa ca śamathaḥ loke lokaviṣaye nirapekṣayā abhiratyā / abhiratiṃ pariharata eva utpadyate nānyathā //
tāmeva abhiratinirapekṣatāmuttaraprabandhena darśayitumāha-
kasyānityeṣvanityasya sneho bhavitumarhati /
yena janmasahasrāṇi draṣṭavyo na punaḥ priyaḥ
kasya sacetanasya svayameva anityasya anityeṣu putradārādiṣu sneho bhavitumarhati yujyate / kena hetunā? yena kāraṇena janmanāṃ sahasrāṇi anekāni janmāni aparyantasaṃsāre saṃsaratā kadācidapi draṣṭavyo na punaḥ priyaḥ / prīṇātīti priya ucyate //
tadapi ca asminnāsti ityāha-
apaśyannaratiṃ yāti samāghau na ca tiṣṭhati /
na ca tṛpyati dṛṣṭvāpi pūrvavadbādhyate tṛṣā
yadā tāvanna paśyati tam, tadā ayamaratimadhṛtiṃ yāti / tenaiva asaumanasyena samākulitacittatvāt samādhau na ca tiṣṭhati, naiva sthito bhavati / tamavalambitumaśakta ityarthaḥ / atha yadāpi priyadarśanamasya jāyate, tadāpi na ca tṛpyati / dṛṣṭvāpi punaradhikataraṃ bādhyate tṛṣā / taddarśanābhilāṣeṇa pūrvavat adarśanakāla iva pīḍyate //
api ca / sarvānarthanidānaṃ priyasaṃgatikaraṇamityupadarśayannāha-
na paśyati yathābhūtaṃ saṃvegādavahīyate /
dahyate tena śokena priyasaṃgamakāṅkṣayā
( Bcp 138 ) yathābhūtaviparītaṃ doṣaguṇānna paśyati na jānāti / priyasaṃgamakāṅkṣayā tenaiva mohena saṃvegādavahīyate bhraṣṭo bhavati / tathā tenaiva abhiṣvaṅgeṇa dahyate tena śokena muhūrtamapi vicchede / tathā tena śokena dahyate paritapyate tenaiva manastāpena / priyasaṃgamakāṅkṣayā priyasya saṃgamaḥ saṃprayogaḥ, tasminnākāṅkṣā tṛṣṇā, tayā hetubhūtayā, punaruttarottaramadhikādhikaprārthanayā //
ito 'pyanarthahetureva tatsaṃgatirityāha-
taccintayā mudhā yāti hrasvamāyurmuhurmuhuḥ /
tasya priyasya tatsaṃgamasya vā cintayā tadguṇānāṃ sadā paribhāvanayā / kathaṃ nāma mamāsya priyasaṃgamasya vicchittirmā bhūditi tallīnacittatayā vā / niṣphalameva āyuḥsaṃskārāḥ pratikṣaṇaṃ kṣīyante / na ca kvacidapi kuśalakarmaṇi samupayujyante iti bhāvaḥ / na ca yadarthamāyuḥ kśayamupanīyate tanmitraṃ sthiramityata āha-
aśāsvatena dharmeṇa dharmo bhraśyati śāśvataḥ
avaśyaṃ bhaṅguratayā anavasthānādasthāvareṇa mitreṇa hetunā dharmo bhraśyati parihīyate śāśvato dīrghakālāvasthāyī saṃbhārāntargamāt phalamahattvācca //
syādetat- avaśyaṃ hi kiṃcittatsaṃgamāddhitasukhanibandhanaṃ prāpyate / tatkimiti sarvathā tanniṣidhyata ityatrāha-
bālaiḥ sabhāgacarito niyataṃ yāti durgatim /
neṣyate viṣabhāgaśca kiṃ prāptaṃ bālasaṃgamāt
nāpi tatsaṃgamādanarthamantareṇa kiṃcidaparamiha labhyate / tathā hi bālaiḥ pṛthagjanaiḥ saha sabhāgacaritaḥ samānaśīlaḥ niyatamavaśyaṃ yāti durgatim, tatkarmasadṛśasamācaraṇat, āryadharmabahirbhāvācca / atha āryadharmānuvartanāt tato 'sadṛśakarmakārī syāt, tadā neṣyate dviṣyate visabhāgaśceti asamānacaritaḥ / bālairiti saṃbandhaḥ / atra kartari tṛtīyā / iti ubhayalokabādhanāt kiṃ prāptamadhigataṃ hitasukhanimittaṃ bālasaṃgamāt? naiva kiṃcidityarthaḥ //
na ca anukūlacaritairapi ātmasātkartuṃ śakyā ityāha-
kṣaṇādbhavanti suhṛdo bhavanti ripavaḥ kṣaṇāt /
toṣasthāne prakṛpyanti durārādhāḥ pṛthagjanāḥ
kṣaṇamātreṇa suhṛdo mitrāṇi bhavanti kiṃcit svaprayojanamuddiśya, kṣaṇādeva ca viṣamābhiprāyatvāt kiṃcinnimittamālambya ta eva ripavaḥ śatravo bhavanti / na ca nimittamapyeṣāṃ niyatam, yat kadācittoṣasthāne prītiviṣaye viparyāsavaśāt prakupyanti / iti durārādhā duḥkhenārādhayituṃ śakyāḥ pṛthagjanāḥ anāryāḥ //
( Bcp 139 ) aparamapi bāladharmaṃ tadvivarjanārthamupadarśayannāha-
hitamuktāḥ prakupyanti vārayanti ca māṃ hitāt /
atha na śrūyate teṣāṃ kupitā yānti durgatim
idaṃ karaṇīyam, idamakaraṇīyam, ityuktāḥ abhihitāḥ prakupyanti vidviṣanti, na punastaduktaṃ hitamiti gṛhṇanti / pratyuta vārayanti ca māṃ hitāt, kiṃ tava anena kevalaprayāsaphalānuṣṭhāneneti tatra pravṛttaṃ māṃ niṣedhayanti tataḥ / atha na śrūyate teṣāṃ bālānām / vacanamiti śeṣaḥ / yadi tadvacanamavagamya hite pravṛttiḥ kriyate, tadā kupitā asmadvacanānnāyaṃ nivartate iti tasmin hitakarmakāriṇi kopaṃ kṛtvā tatkarmapreritā durgatiṃ prayānti //
imaṃ ca bāladharmamaparaṃ tadvivekāya bhāvayedityupadarśayannāha-
īrṣyotkṛṣṭātsamāddūndvo hīnānmānaḥ stutermadaḥ /
avarṇātpratighaśceti kadā bālāddhitaṃ bhavet
ātmano vidyākuladhanādibhirutkṛṣṭāduttamādīrṣyā parasaṃpattyasahanatā jāyate / arthātteṣveva / ātmanā samāt tulyād dvandvo vivādaḥ / ātmano hīnādadhamānmānaḥ, ahamitaḥ śreṣṭha ityabhimananāt / stutermadaḥ sadasatāṃ tadguṇānāmākhyānādahaṃ mahīyānityāropādavalepaḥ / avarṇādātmano doṣakīrtanaśravaṇād dveṣaśca / arthādavarṇavādini / ityevaṃ kadā kasmin kāle bāladdhitaṃ bhavet? na kadācidityarthaḥ //
ito 'pi bālān parihṛtya viharediti pratipādayitumāha-
ātmotkarṣaḥ parāvarṇaḥ saṃsāraratisaṃkathā /
ityādyavaśyamaśubhaṃ kiṃcidbālasya bālataḥ
ekasya bālasya aparasmādbālāt ityevamādi kiṃcidaśubhamakuśalamavaśyaṃ niyamena jāyate / kiṃ tat? ātmana utkarṣaḥ prakarṣaḥ śrutajñānādipraśaṃsayā / pareṣāmavarṇo doṣaprakāśanaṃ śrutādipracchādanam / yā saṃsāre ratirabhirāmaḥ tasyāḥ saṃkathā saṃvarṇanam, kāmaguṇānāṃ saṃpramodanāt / ityādi evaṃprakāram //
evaṃ tasyāpi tatsaṅgāttenānarthasamāgamaḥ /
aparasyāpi tatsaṅgāt dvitīyasya saṅgāt kiṃcidaśubhamavaśyaṃ syāt / yena evam, tena kāraṇena anarthasya akalyāṇasya samāgamaḥ saṃprāptireva ayaṃ bālasamāgama / ata āryadharmānuśikṣaṇārtham-
ekākī vihariṣyāmi sukhamakliṣṭamānasaḥ
bālajanasaṃgamaviyuktaḥ advitīyaḥ vihariṣyāmi / tadvivekāt sukham / kriyāviśeṣaṇametat / katham? akliṣṭamānasa iti tatsaṃparkavivarjanāt tatkṛtasaṃkleśābhāvāt / pūrvasmin hetupadametat / yadi vā / sukhaṃ kāyikam / akliṣṭamānasa iti mānasam //
( Bcp 140 ) tasmādvālajanasaṃparkajaduḥkhaparijihīrṣuṇā tatsaṃgatirna kāryeti kathayitumāha-
bālāddūraṃ palāyeta prāptamārādhayetpriyaiḥ /
na saṃstavānubandhena kiṃ tūdāsīnasādhuvat
bālāt sarvato dūramārāt palāyeta apasaret, yathā taiḥ saha kācidapi saṃgatirna syāt / atha kathaṃciddaivayogādbhavet, tadā prāptaṃ militamārādhayet ārāgayet / priyaiḥ prītikarairupacāraiḥ / ārādhayannapi na saṃstavānubandhena na paricayāsattikaraṇābhiprāyeṇa / yadi vā, na saṃstavānunayena, kiṃ tarhi pratighānunayavarjanādudāsīnasādhuvat sadācāramadhyasthajanavat //
idamaparaṃ sādhujanasamācāraṃ śikṣayitumāha-
dharmārthamātramādāya bhṛṅgavat kusumānmadhu /
apūrva iva sarvatra vihariṣyāmyasaṃstutaḥ
dharmāyedaṃ dharmārtham, tadeva kevalaṃ tanmātram / tadādāya gṛhītvā / sārādānaṃ kṛtvetyarthaḥ / bhṛṅgavat cañcarīkavat / madhu makarandam / yadi vā / dharma eva arthaḥ prayojanamasya cīvarapiṇḍapātāderiti vigrahaḥ / bālasaṃparkavimukhaḥ apūrva iva navacandropamaḥ sarvatra deśe sthāne vā vihariṣyāmi / asaṃstutaḥ aparicitaḥ / tannivāsijanaiḥ pratyāsattirahita ityarthaḥ //
tadevaṃ priyasaṃgatikāraṇaṃ snehamapākṛtya sāṃprataṃ lābhāditṛṣṇā lokāparityāgakāraṇaṃ parihartavyetyupadarśayannāha-
lābhī ca satkṛtaścāhamicchanti bahavaśca mām /
iti martyasya saṃprāptānmaraṇājjāyate bhayam
lābho vidyate 'syeti cīvarapiṇḍapātādilābhayogāllābhī ca aham / satkṛtaśca pūjito janaiḥ / icchanti abhilaṣanti bahavaśca aneke mām / bahujanasaṃmato 'hamityarthaḥ / ityevaṃ cintayataḥ evaṃ martyasya manuṣyasya maraṇājjāyate bhayam / kiṃbhūtāt? saṃprāptāt acintitopasthitāt //
yatra yatra ratiṃ yāti manaḥ sukhavimohitam /
tattatsahasraguṇitaṃ duḥkhaṃ bhūtvopatiṣṭhati
tasmātprājño na tāmicchedicchāto jāyate bhayam /
svayameva ca yātyetadvairyaṃ kṛtvā pratīkṣatām
bahavo lābhino 'bhūvan bahavaśca yaśasvinaḥ /
saha lābhayaśobhiste na jñātāḥ kka gatā iti
māmevānye jugupsanti kiṃ prahṛṣyāmyahaṃ stutaḥ /
māmevānye praśaṃsanti kiṃ viṣīdāmi ninditaḥ
nānādhimuktikāḥ sattvā jinairapi na toṣitāḥ /
kiṃ punarmādṛśairajñaistasmātkiṃ lokacintayā
* * * * * * iti sarvadā avaśyaṃbhāvimaraṇamanasikārāt kiṃ lokasya bālajanasya cintayā caritaparibhāvanayā? na kiṃcit prayojanam, anupādeyatvāditi bhāvaḥ //
itthamapi bālajanasaṃgatirduḥkhaheturevetyāha-
nindantyalābhinaṃ sattvamavadhyāyanti lābhinam /
prakṛtyā duḥkhasaṃvāsaiḥ kathaṃ tairjāyate ratiḥ
nindanti kutsayanti alābhinaṃ lābhavirahitaṃ sattvam / akṛtapuṇyo 'yaṃ varākaḥ, yena ayaṃ piṇḍapātādimātrakamapi naiva aparikleśena prāpnotīti / lābhinaṃ punaravadhyāyanti prasannairdāyakadānapatibhiścīvarādipradānaiḥ pūjitam / kuhanādibhirapi dāyakadānapatīn prasādyacīvarādilābhamāsādayati / anyathā kimanyasya tathāvidhā guṇā na santi, yena ayameva varaṃ labhate nāparaḥ, iti asmiṃścittamaprasādayanti, vacanaṃ caivamudgiranti / iti ubhayathāpi tebhyo na cetasi śāntirasti / tadevaṃ prakṛtyā svabhāvena duḥkhahetutvāt duḥkhaṃ saṃvāso yeṣāṃ bālānāṃ te tathā / taistathāvidhaiḥ saha saṃvasataḥ kathaṃ jāyate ratiḥ? naivetyarthaḥ //
[na ca bālo dṛḍhasuhṛdbhavati / yasmānna bāla ityāha-
na bālaḥ kasyacinmitramiti coktaṃ tathāgataiḥ /
na svārthena vinā prītiryasmādvālasya jāyate
svārthadvāreṇa yā prītirātmārtha prītireva sā /
dravyanāśe yathodvegaḥ sukhahānikṛto hi saḥ
mitramiti suhṛt / uktaṃ tathāgatenetyāgameṣu uktam / kasmāt? yasmāt svaprayojanena vinā bālasya na karhicidapi prītirjāyate / tasmāt tadabhāve viparyayaḥ / tadapi bālasaṃvāse satyapi na nirdiṣṭam (?) tatra maitrīkṛtenāpi pṛthagjanasya prītiraśakyā //
evaṃ sati tatsaṃvāsodbhūtadoṣaparihārārthaṃ sukhena] saumanasyena ca vihārāya vivekakāmena mayā araṇyaniṣevaṇāya yatitavyamiti tadanuśaṃsāṃ darśayannāha-
nāvadhyāyanti taravo na cārādhyāḥ prayatnataḥ
kadā taiḥ sukhasaṃvāsaiḥ saha vāso bhavenmama
taravo vṛkṣāḥ nāvadhyāyanti, na ca ārādhyāḥ ārādhayitavyāḥ prayatnata iti / tadanukūlasamācaraṇena araṇyādiṣu vasatā viṣamābhiprāyarahitatvāt / iti kadā taistarubhiḥ saha vāso bhavenmama? kibhūtaiḥ sukhasaṃvāsairityāśaṃsati / sukhahetutvāt sukhamiti pūrvavat //
punarekākitāvihāre 'bhiratimāha-
śūnyadevakule sthitvā vṛkṣamūle guhāsu vā /
kadānapekṣo yāsyāmi pṛṣṭhato 'navalokayan
śūnyadevakule janasaṃkīrṇatārahite sthitvā nivasya rātrimekāmuṣitvā dve vā, yathābhilāṣaṃ vṛkṣamūle vṛkṣasyādhastāt / parvatādiṣu guhyapradeśā guhāḥ, tatra vā / anapekṣaḥ kadā yāsyāmi? āsaṅgasthānasya kasyacidabhāvāt / ata eva pṛṣṭhato 'navalokayan paścādanirvṛterabhāvāt //
punaranyathā prāha-
ayameṣu pradeśeṣu vistīrṇeṣu svabhāvataḥ /
svacchandacāryanilayo vihariṣyāmyahaṃ kadā
kenacidvirodhakāriṇā purvamasvīkṛteṣu / vistīrṇeṣu vipuleṣu saumanasyakāriṣu / svabhāvataḥ svayameva tathāvidheṣu, na kṛtrimatayā / vihariṣyāmyahaṃ kadā ityāśāste / evaṃ viharato yatsukhaṃ tadupadarśayannāha- svacchanda cārī na paratantravṛttiḥ / anilayaḥ na vidyate nilayaḥ ālayaḥ nirāsaṅgatayā yasyeti anilayaḥ, kvacidapi svīkārābhāvāt / tathābhūtaḥ pratibaddho na kasyacit / śeṣaḥ subodhaḥ //
punarevamalpecchatayā āśaṃsanīyamityādarśayannāha-
mṛtpātramātravibhavaścaurāsaṃbhogacīvaraḥ /
nirbhayo vihariṣyāmi kadā kāyamagopayan
mṛtpātraṃ muṇmayaṃ bhikṣābhājanam, tadeva kevalaṃ tanmātraṃ vibhavo dhanaṃ yasyeti / tathā caurāṇāmasaṃbhogyaṃ pāṃsukūlāmbarakṛtatvādaparibhogyam / anupayuktamiti yāvat / tādṛśaṃ cīvaraṃ vāso yasya sa tathā / etaddvayamapi parairahāryam / ata eva nirbhayaḥ kāyajīvitanirapekṣatayā ca / tadeva darśayati- kāyamagopayanniti / bāhyādhyātmikasya parigrahāgrahasyābhāvāt asaṃrakṣayan //
iyamanityatā ca āsaṅgaparityāgasya kāraṇaṃ sarvadā sevitavyeti vṛttatritayenopadarśayannāha-
kāyabhūmiṃ nijāṃ gatvā kaṅkālairaparaiḥ saha /
svakāyaṃ tulayiṣyāmi kadā śatanadharmiṇam
ayameva hi kāyo me evaṃ pūtirbhaviṣyati /
śṛgālā api yadgandhānnopasarpeyurantikam
asyaikasyāpi kāyasya sahajā asthikhaṇḍakāḥ /
pṛthak pṛthaggamiṣyanti kimutānyaḥ priyo janaḥ
kāyabhūmiṃ nijāmiti śmaśānabhūmim, ciramapi sthitvā tatparyavasānatvāccharīrasya / kaṅkālairaparairiti pūrvamṛtānāmasthibhiḥ pañjaraiḥ / śatanaṃ pūtibhāvaḥ, taddharmiṇaṃ tatsvabhāvam / tāmeva tulanāṃ kathayati- ayameva hītyādinā / evamiti aparakaṅkālagalitaśarīrasādṛśyamucyate / pūtiḥ kutsito bhaviṣyati / kīdṛśa ityāha- śṛgālā ityādi / atidurgandhatayā tadāhāraparāyaṇānāṃ gomāyūnāmapi duḥsaha iti / itthamapi priyasya saṃgatiranityetyāha- asyaikasyāpītyādi / asya upāttasyaikasya ekatvena kalpitasyāpi kāyasya / sahajāḥ kāyena sahajātāḥ asthikhaṇḍakāḥ pṛthak pṛthagbhaviṣyanti / visaṃyuktā bhaviṣyantītyarthaḥ / kimutānyaḥ priyo janaḥ pṛthag na bhaviṣyati, yaḥ sarvadā visaṃyukta evāste //
syādetat- sukhaduḥkhasahāyāḥ sadā mamaite putradārādayaḥ / tadeṣu yukta evānunayaḥ kartumityāha-
eka utpadyate janturmriyate caika eva hi /
nānyasya tadvayathābhāgaḥ kiṃ priyairvighnakārakaiḥ
janmamaraṇayorna kaścit kasyacidduḥkhasaṃbhāgī syāt / antarāle ca svakarmopahitameva sukhaduḥkhamupabhuñjate sarve / ato 'bhimānamātramevaitat / yato nānyasya tadātmano vyatiriktasya tadvayathābhāgaḥ / tasyānunayakāriṇo vyathā, tasyā bhāgaḥ pratyaṃśo jāyate, tasya sā, tenaiva tasyāḥ saṃvedyamānatvāt / ato na kiṃcit prayojanaṃ priyaiḥ kuśalapakṣavighātakāribhiḥ //
paramārthato na kasyacit kenacit saṃgatirastītyupadarśayannāha-
adhvānaṃ pratipannasya yathāvāsaparigrahaḥ /
tathā bhavādhvagasyāpi janmāvāsaparigrahaḥ
mārgaprasthitasya kāṃciddiśaṃ gantumudyatasya yathā aparairadhvagaiḥ saha ekasminnāvāse kvacinmaṇḍapādau vā āvāsaparigraho bhavati, tathā saṃsāre 'pi karmāyattagateḥ saṃsarato jñātisagotrasālohitādibhirekasmin janmani āvāsaparigraho jāyate / punarapi tatparityajya kvacidekākitayā yāti / na ca tatra kecitsahāyāstamanugacchanti / ato na kenacit kasyacidvāstavī saṃgatiḥ saṃbhavati / tasmānnānarthasahasropanetrīṃ svayamupakalpya kenacit saṃgatiṃ kuryāt //
tadevamabhidhāya saṃgatidoṣam, ekākitāyāḥ punarime guṇā iti vṛttatritayenopadarśayannāha-
caturbhiḥ puruṣairyāvatsa na nirdhāryate tataḥ /
āśocyamāno lokena tāvadeva vanaṃ vrajet
asaṃstavāvirodhābhyāmeka eva śarīrakaḥ /
pūrvameva mṛto loke mriyamāṇo na śocati
na cāntikacarāḥ kecicchocantaḥ kurvate vyathām /
buddhādyanusmṛtiṃ cāsya vikṣipanti na kecana
avaśyamanicchannapi idānīṃ jīvadavasthāyāṃ maraṇamupagato balāttyājayitavyo [gṛhāvāsaḥ / tasmādevaṃ svayaṃ jīvanneva tyaktumarhati / tata iti gṛhāt /] āśocyamānaḥ hā vatsetyādivilāpavacanaiḥ paridevyamānaḥ lokena bandhuprabhṛtinā tāvadeva tataḥ pūrvameva vanaṃ vrajet / kaḥ punaratra guṇaviśeṣa ityāha- asaṃstavetyādi / anunayapratighābhāvāt mriyamāṇo na śocati, śokopajanitaduḥkhabhāgī na bhavati / kutaḥ? pūrvameva mṛto loke / yadaiva gṛhānniṣkrāntaḥ, tadaiva svajanabāndhavādau lokaviṣaye / ayamaparo guṇastasyetyāha- na cāntikacarā ityādi / antikacarāḥ samīpavartino jñātisagotrādayastadviyogāturāḥ śocantaḥ śokamupajanayantaḥ na ca naiva kurvate vyathām, ātmanaḥ kāyamanasoḥ pīḍām / yadi vā / teṣāṃ śokaṃ paśyato mriyamāṇasya manastāpam / na kevalamayameva guṇaḥ, api tu buddhādyanusmṛtiṃ ādiśabdāddharmādyanusmṛtim,tattvālambanamanaskāraṃ vā / asyeti janasaṃparkavivekacāriṇo maraṇasamaye //
tasmādityādinā upasaṃharati-
tasmādekākitā ramyā nirāyāsā śivodayā /
sarvavikṣepaśamanī sevitavyā mayā sadā
ekākitā anāsaṅgavihāritā / ramyā sukhahetutvāt / nirāyāsā duḥkhavipakṣatvāt / śivodayā niḥśreyasāvāhakatvāt / sarvavikṣepaśamanī sarvavikṣepasya kāyavāṅmānasikasya durācārasya śamanī nivartanī samādhānahetutvāt / sevitavyā mayā sadeti / atraiva abhiniveśena āsaṅgaḥ kārya ityarthaḥ //
tadevaṃ janasaṃparkavivarjanāt kāyavivekaṃ pratipādya cittavivekaṃ pratipādayitumāha-
sarvānyacintānirmuktaḥ svacittaikāgramānasaḥ /
samādhānāya cittasya prayatiṣye damāya ca
sarvā yā anyacintā asadvitarkasvabhāvāḥ, tābhirnirmuktaḥ, tadvirahitaḥ / svacittaikāgramānasaḥ svacittameva ekamagraṃ pradhānaṃ yasmin mānase manasikāre tat tathoktam, tādṛśaṃ mānasaṃ yasya sa tathā / svacittaṃ vā ekāgramekāyattaṃ tatpracāravyavalokanatatparaṃ niyatālambanapratibaddhaṃ vā mānasaṃ yasyeti samāsaḥ / tathābhūtaḥ samādhānāya cittasya śamathāya prayatiṣye, tatparāyaṇo bhaviṣyāmi / tadekāgratāyāṃ niyojayiṣyāmītyarthaḥ / damāya ceti punaḥpunastatraivālambane niyojanāya, bahirvikṣepanivāraṇāya vā //
tatra cittasamādhānasya vipakṣatvāt kāmavitarkaṃ nivārayitumāha-
kāmā hyanarthajanakā iha loke paratra ca /
iha bandhavadhocchedairnarakādau paratra ca
aprahīṇabhavasaṃyojanaiḥ kamanīyatayā adhyavasitatvāt kāmā rūpādayo viṣayā ucyante / hiśabdo yasmādarthe / tasmādudvijya kāmebhyaḥ [8.85] iti vakṣyamāṇena saṃbandhaḥ / te ca sevyamānā anarthajanakā a........ yadarthaṃ dūtadūtīnāṃ kṛtāñjaliranekadhā /
na ca pāpamakīrtirvā yadarthaṃ gaṇitā purā
prakṣiptaśca bhaye 'pyātmā draviṇaṃ ca vyayīkṛtam /
yānyeva ca pariṣvajya babhūvottamanirvṛtiḥ
tānyevāsthīni nānyāni svādhīnānyamamāni ca /
prakāmaṃ saṃpariṣvajya kiṃ na gacchasi nirvṛtim
unnāmyamānaṃ yatnādyannīyamānamadho hriyā /
purā dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā mukhaṃ jālikayāvṛtam
tanmukhaṃ tvatparikleśamasahadbhirivādhunā /
gṛdhrairvyaktīkṛtaṃ paśya kimidānīṃ palāyase
paracakṣurnipātebhyo 'pyāsīdyatparirakṣitam /
tadadya bhakṣitaṃ yāvat kimīrṣyālo na rakṣasi
māṃsocchrayamimaṃ dṛṣṭvā gṛdhrairanyaiśca bhakṣitam /
āhāraḥ pūjyate 'nyeṣāṃ strakcandanavibhūṣaṇaiḥ
........rūpaḥ / pūjyate tvayā stragādibhiḥ / tairgṛdhrairanyaiśca gomāyuprabhṛtibhirmāṃsocchrayaṃ māṃsapuñjamimaṃ bhakṣitaṃ bībhatsaṃ dṛṣṭvā kimīrṣyālo na rakṣasīti yojayitavyam / kimidānīṃ palāyase iti vā vyavahitena saṃbandhaḥ //
nanu idamapi praṣṭavyo bhavānityāha-
niścalādapi te trāsaḥ kaṅkālādevamīkṣitāt /
niścalādapi kāṣṭhaloṣṭhasamānāt tava trāso jāyate iti kākkā pṛcchati / kaṅkālāt asthipañjarāt / evamapi bībhatsarūpāt īkṣitāt dṛṣṭāt yadi vā evaṃ trāsaḥ / yaddūrādapi dūrataraṃ palāyase iti yojanīyam / yadevaṃ calataḥ kathaṃ na trāsa ityāha-
vetāleneva kenāpi cālyamānādbhayaṃ na kim
bhūtagraheṇa cālyamānāt jīvataścalataḥ kiṃ na bhayaṃ bhavati? tasmādatiśayena bhayaṃ yuktamityarthaḥ //
evaṃ tāvajjugupsanīyatāṃ pratipādya punaranyathā pratipādayitumāha-
ekasmādaśanādeṣāṃ lālāmedhyaṃ ca jāyate /
tatrāmedhyamaniṣṭaṃ te lālāpānaṃ kathaṃ priyam
yo hi nāma mohāvṛtaviveko rāgaviṣamūrcchitacaitanyaḥ, tasya atikamanīyatayā kāminīvadanamadhupānabuddhayā tanmukhavigalallālāpānābhilāṣiṇaḥ / paryanuyogamāha- ekameva kāraṇaṃ dvayorapyāhārapānasvabhāvāt / tatra tayormadhye amedhyaṃ purīṣamapriyaṃ bhavataḥ / lālāyāḥ śleṣmaṇaḥ pānaṃ kathaṃ priyam? kena prakāreṇa tatrābhiratirnānyatra? dvayorapi yukteti bhāvaḥ //
athāpi syāt- yadyapi dvayorapi kāraṇamabhinnam, tathāpi tasminnatidurgandhatayā vaimukhyam, itarasmiṃstu tadabhāvātprītiriti / tadetadapi na samyagabhidhānamityupapādayannāha-
tūlagarbhairmṛdusparśai ramante nopadhānakaiḥ /
durgandhaṃ na sravantīti kāmino 'medhyamohitāḥ
kārpāsāditūlaparipūritairmasūrakādibhirūpadhānaiḥ sukumārasparśaiḥ kāmino na ramante, na dhṛtimadhivāsayanti / kutaḥ? daurgandhyamaśuciniṣyandaṃ na muñcantīti kṛtvā aśuciparipūrite strīkalevare eva ramante / etadapi kutaḥ? kāminaḥ kāmasukhābhilāṣiṇaḥ amedhyamohitā yataḥ / hetupadametat / amedhyaviṣaye amedhyena vā mohitāḥ / aśucau śuciviparyāsāt tatraiva atiśayavatīmabhiratimanubhavanti //
syādetat- yadi nāma aśucitvamamedhye strīkalevare ca sādhāraṇam, tathāpi tadekatra vivṛtamanyatra pracchāditam / atastadanyaparihāreṇa asminnabhiṣvaṅgaḥ ityatrāha-
yatra cchanne 'pyayaṃ rāgastadacchannaṃ kimapriyam /
na cetprayojanaṃ tena kasmācchannaṃ vimṛdyate
yasminnamedhyasvabhāve pracchāditarūpe / adṛṣṭe 'pīti yāvat / etādṛśo 'bhiṣvaṅgaḥ, tadacchannaṃ dṛśyatāṃ gatamatiśayena prītikaramupajāyate ityucitam / tat kimiti tathābhūtamapriyaṃ bhavataḥ? atha tathābhūte sarvathā vaimukhyameva te nācchannena kiṃcit prayojanaṃ tavāsti / yadyevam, tarhi kasmāddhetoḥ channaṃ viśeṣeṇa mṛdyate, tadanyaparihāreṇa tasyaiva ghaṭanāya yatnaḥ kriyate?
api ca / idamapi praṣṭavyastvam- kiṃ bhavānaśucivirāgo na veti / atra prathamaṃ vikalpamadhikṛtyāha-
yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase 'param /
yadi bhavataḥ aśucau na rāgaḥ, na sarvathā āsaṅgo 'sti, tarhi kasmādāliṅgase apara manyam? kiṃ tadityāha-
māṃsakardamasaṃliptaṃ snāyubaddhāsthipañjaram
māṃsameva kardama iva lepanasādharmyāt, tena liptamupadigdham / kimevaṃbhūtamiti cet, snāyubaddhāsthipañjaram, snāyvābaddhaṃ saṅgīkṛtam, āyattīkṛtam asthipañjaram asthisaṃkalam / anyathā khaṇḍaśo viśakalitaṃ syāt, iti virāgaviṣayatāmasya darśayati // atha śucau rāga iti dvitīyo vikalpaḥ svīkriyate, tatrāha- svamevetyādi / athavā / anyathāvatāryateyaduktaṃ pareṇa- channe carmādinā rāgo bhavati nācchanne / tatrāha- yadītyādi / yadi tena hetunā carmādinā pihitatvāditi kṛtvā aśucau rāgo bhavati bhavataḥ, tadā kasmādāliṅgase paramanyadīyaṃ pañjaram / anyat pūrvavat //
kiṃ tarhi samucitamatretyāha-
svameva bahvamedhyaṃ te tenaiva dhṛtimācara /
amedhyabhasrāmaparāṃ gūthaghasmara vismara
svameva ātmanaiva bahutaramaśucilālāsiṅghāṇamastaluṅgamūtrapurīṣādi tavāsti, tenaivāśucinā saṃtoṣaṃ kuruṣva / tato 'pyameghyabhastrāṃ purīṣaprasevikām aparāmanyāṃ strīśarīrasvabhāvām / gūthaghasmara purīṣabhakṣaṇaśīla vismara, tatra manasikāraṃ mā kārṣīḥ //
māṃsapriyo 'hamityādinā punaranyathā parihāramāha-
māṃsapriyo 'hamasyeti draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca vāñchasi /
acetanaṃ svabhāvena māṃsaṃ tvaṃ kathamicchasi
māṃsaṃ priyaṃ yasya / eṣo 'haṃ māṃsapriyaḥ / asya asthipañjarasya / yadi vā / māṃsasya priyo māṃsapriyo 'hamasyeti pūrvavat / māṃsapriyo 'hamasya priya iti yāvat / sāpekṣatve 'pi samāso gamakatvāt / ityevaṃ tatpralobhāt pratyupakāradhiyā vā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca vāñchasi, darśanaṃ sparśanaṃ ca abhilaṣasi / atrāha- acetanaṃ caitanyaśūnyaṃ mṛtpiṇḍaprāyam / svabhāvena prakṛtyā / na tu punaryathāpare varṇayanti- caitanyayogādacetanamapi cetanamabhidhīyate / tādṛśaṃ māṃsaṃ tvamacetanasvabhāvaṃ kāmukaḥ san kathamicchasi? taddṛṣṭau ca mṛtpiṇḍe 'pi syāt / tathā ca sati bhavānapi na cetanaḥ syāt //
asti tatra citsvabhāvaṃ cittam, tena tadicchāmīti cedāha-
yadicchasi na taccittaṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca śakyate /
yacca śakyaṃ na tadvetti kiṃ tadāliṅgase mudhā
yaccittaṃ citsvabhāvamicchasi, tadarūpitvāt draṣṭuṃ na śakyate / yacca māṃsādisvabhāvaṃ kalevaraṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca śakyate, na tadvetti, na jānāti, acetanatvāt / ataḥ kimiti ( Bcp 148 ) tadacetanamāliṅgase āśliṣyasi? mudheti niṣphalam / naiva āliṅgitumucitamiti bhāvaḥ / anyathā loṣṭhādyāliṅganaprasaṅgaḥ //
kiṃ ca / idamapyatigarhitamityādarśayannāha-
nāmedhyamayamanyasya kāyaṃ vetsītyanadbhutam /
svāmedhyamayameva tvaṃ taṃ nāvaiṣīti vismayaḥ
anyasya kāyaṃ yadamedhyamayaṃ na vetsi, tanna kiṃcidāścaryam / yuktameva tadavedanam, parasaṃtānasyātmanā vyavahitatvāt / idaṃ punaratiśayenāścaryasthānam, yat svasyātmano 'medhyamayaṃ tvaṃ taṃ kāyaṃ nāvaiṣi nāvagacchasi //
idānīṃ śāstrakārastaṃ saṃvejayannāha-
vighanārkāṃśuvikacaṃ muktvā taruṇapaṅkajam /
amedhyaśauṇḍacittasya kā ratirgūthapañjare
vighanārkāśubhirvikacaṃ vikasitam / tādṛśaṃ taruṇapaṅkajam / abhinavasaroruhaṃ hitvā amedhyābhiniviṣṭacittasya kā ratirgūthapañjare / na yukteti bhāvaḥ //
punaranyathā prāha-
mṛdādyamedhyaliptatvādyadi na spraṣṭumicchasi /
yatastannirgataṃ kāyāttaṃ spraṣṭuṃ kathamicchasi
ādiśabdādvastrādi / aśucimrakṣitatvāt / yadi spraṣṭuṃ na vāñchasi / yataḥ kāyāttadamedhyaṃ nirgataṃ niryātam, taṃ kāyaṃ kathamicchasi spraṣṭum?
athāpi syāt- nāyamupālambho mama yuktarūpaḥ, yato na me kaścidabhiniveśo 'medhye ityatrāha-
yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase param /
amedhyakṣetrasaṃbhūtaṃ tadbījaṃ tena vardhitam
amedhyakṣetraṃ māturjaṭharam, anekāśucisthānatvāt, tatra saṃbhūtaṃ samutpannaṃ tadbījam, tadeva amedhyaṃ mātāpitṛśukraśoṇitasvabhāvaṃ bījaṃ yasya tattathoktam / tena vardhitamiti tena amedhyena mātṛpītāśitasya vāntakalpasya rasena vardhitaṃ garbhasthitamupabṛṃhitam / bahirnirgatamapi svayamaśitapītaparipākāśucirasena / kasmādāliṅgase paramiti saṃbandhaḥ / paraṃ strīkalevaram / ityupālambho 'styeva bhavataḥ //
atha aśucirāgo 'hamiti pakṣasvīkāraḥ, tathāpi upālambhastadavastha evetyāha-
amedhyabhavamalpatvānna vāñchasyaśuciṃ kṛmim /
bahvamedhyamayaṃ kāyamamedhyajamapīcchasi
purīṣādyaśucisaṃbhūtaṃ kṛmiṃ prāṇakajātaṃ na vāñchasi / kāyaṃ punarmātṛgrāmasya bahutarāśucisvabhāvamaśucisaṃbhūtamapi pūrvakrameṇa icchasi //
athāpi syāt- kimatrottaraṃ vaktavyam? yato 'hamapi yādṛśaḥ, tādṛśaṃ tasyāḥ śarīram, tena aśucernāśucisaṃparko doṣaḥ, yādṛśo yakṣastādṛśo balirapītyāha-
na kevalamamedhyatvamātmīyaṃ na jugupsasi /
amedhyabhāṇḍānaparān gūthaghasmara vāñchasi
ayamiha mahāmohasya prabhāvaḥ, yadātmagatameva tāvadaśucisvabhāvaṃ na vigarhasi / pratyuta aparānaśucikumbhānabhilaṣasi, iti dhik parāmarśavikalatā / gūthaghasmareti tiraskāravacanena tasyaiva saṃbodhanam //
idānīṃ sākṣātkṛtya aśucisvabhāvatāṃ pratipādayannāha-
karpūrādiṣu hṛdyeṣu śālyannavyañjaneṣu vā /
mukhakṣiptavisṛṣṭeṣu bhūmirapyaśucirmatā
evaṃ śucipavitravastunyapi yadekadeśaniṣyandasaṃparkādapavitrasvabhāvatāṃ vrajanti / āsatāṃ tāvattāni vastūni, tatsaṃsargādbhūmirapi śucisvabhāvā aśucitvaṃ yāti //
yadi pratyakṣamapyetadamedhyaṃ nādhimucyase /
śmaśāne patitān ghorān kāyān paśyāparānapi
evaṃ tāvadadhyakṣasiddho 'yaṃ vyavahāraḥ, tathāpi yadi nādhimucyase, na saṃpratyeṣi / dṛṣṭvāpi na śraddadhāsi ityarthaḥ / tadā śmaśāne pūtinivāse kāyān paśya / kiṃbhūtān? ghorāniti / vikhāditakavinīlakavipūyakādisvabhāvatayā bībhatsān bhayaṃkarān vā aparāniti ato 'dhikān //
kiṃ ca / prakṛtyā vikṛta evāyaṃ kāyo nābhiratisthānaṃ yujyate ityupadarśayannāha-
carmaṇyutpāṭite yasmādbhayamutpadyate mahat /
kathaṃ jñātvāpi tatraiva punarutpadyate ratiḥ
utpāṭite viyojite / yasmāditi kāyāt / trāso jāyate mahān- kimetaditi / evaṃ tatsvabhāvaṃ viditvāpi kathaṃ tasminneva sthāne bhayasthānatvena ekadā pratipanne punaranyadā jāyate ratirabhiṣvaṅgaḥ //
syādetat- yadi nāma aśucisvabhāvatā kāyasya adhyakṣasiddhā, tathāpi candanādisurabhivastūpalipto 'sau kamanīyo bhavati ityatrāha-
kāye nyasto 'pyasau gandhaścandanādeva nānyataḥ /
anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyase
śarīre niveśito 'pyasau gandhaḥ candanādiprasūtaḥ, yadvaśātkāye kamanīyabuddhirupajāyate / candanādeva kevalāt / nānyataḥ iti kāyāt / ataḥ kasmāt parakīyena gandhena candanasamudbhūtena anyatra yasyāsau gandho na bhavati, atra abhiratiḥ kriyate?
api ca / candanādisaṃskāro 'pi kevalātmopaghātāya vartate, na hitāyeti pratipādayannāha-
yadi svabhāvadaurgandhyādrāgo nātra śivaṃ nanu /
kimanartharucirlokastaṃ gandhenānulimpati
svabhāvadaurgandhyāt sahajātpūtigandhavahatvāt / atreti kāye / yadi rāgo notpadyate, tadā śivaṃ nanu kalyāṇameva syāt / evaṃ guṇasaṃbhave 'pi kiṃ kāraṇamanarthapriyo lokaḥ taṃ kāyaṃ gandhenānulimpati? sarvathā na yuktametadityarthaḥ //
na cāsya saṃskārasahasratve 'pi svabhāvānyathātvamastītyāha-
kāyasyātra kimāyātaṃ sugandhi yadi candanam /
kāyasya svabhāvadurgandhasya kimāyātam, kiṃ bhūtam? na kiṃcit / sugandhi yadi candanam / śobhano gandho 'syeti bahuvrīhisamāsāntādin / tathāpi tasya na svabhāvapracyutirastīti bhāvaḥ / atha tadvaśāt tasmin kamanīyatāmupādāya abhiratirutpadyate ityatrāha-
anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyate
evaṃ ca na vicakṣaṇatā syādityarthaḥ //
keśādisaṃskāradvāreṇāpi anarthaheturevāyaṃ kāya iti ślokadvayenopadarśayannāha-
yadi keśanakhairdīrghairdantaiḥ samalapāṇḍuraiḥ /
malapaṅkadharo nagraḥ kāyaḥ prakṛtibhīṣaṇaḥ
sa kiṃ saṃskriyate yatnādātmaghātāya śastravat /
ātmavyāmohanodyuktairunmattairākulā mahī
dīrghaiḥ sahajāvasthitaiḥ / acchinnairityarthaḥ / dantairdaśanaiḥ samalapāṇḍuraiḥ dantadhāvanakramukādibhirasaṃskṛtaiḥ / malapaṅkadharaḥ mala eva paṅkaḥ kardamaḥ, taṃ dhārayatīti tathā, snānābhyañjanādivirahāt / nagna iti vastraviviktatvāt yathājāta ivāvasthitaḥ / tathābhūtaḥ san / yadi kāyaḥ prakṛtyā bhīṣaṇaḥ pretānāmiva svabhāvena bhayaṃkaraḥ / sa evaṃbhūtaḥ kimiti saṃskriyate? yatnāditi keśanakhādiracanāviśeṣaiḥ, dantadhāvanatāmbūlādibhiḥ, snānābhyañjanānulepanādibhiḥ, vastrādibhirvā / kimiva? ātmaghātāya śastravat / ātmano vadhārthaṃ khaṅgādiryathā saṃskriyate tadvat / ityeṣāṃ mohavaśīkṛtaṃ viceṣṭitaṃ paridevayannāha- ātmetyādi / ātmanaiva saṃcintya ātmano vyāmohamutpādayituṃ yatnavadbhiḥ unmattairasvasthacittaiḥ / evaṃ ca viparītakarmānuṣṭhānānnaite varākāḥ sacetasa iti khedaṃ karoti śāsrakāraḥ / na cātra kaścidātmajño dṛśyata iti unmattairākulā samākīrṇā mahī pṛthivīti //
prāsaṅgikaṃ parisamāpya prakṛtamanubandhannāha-
kaṅkālān katicidṛṣṭvā śmaśāne kila te ghṛṇā /
grāmaśmaśāne ramase calatkaṅkālasaṃkule
śavānāmasthipañjarān katicit pratiniyatān / etaduktaṃ bhavati- carmaṇyutpāṭite [8. 64] ityādikamuktvā yaduktaṃ kathaṃ jñātvāpītyādi, tatra parasyottaram- na śmaśānagatakalevarasādṛśyamasya, yena tasminneva atrāpi ratirna syāt, kiṃ tarhi śmaśāne tasya ghṛṇāsthānatvāt / nātreti atra abhidheyakaṅkālānityādi / grāmaśmaśāne / iti / naivātra kaścidviśeṣo 'sti / tadeva śarīraṃ śmaśāne ghṛṇāsthānagrāme vā abhiratisthānamiti kākvā brūte / naitadvicakṣaṇadhiyāṃ samāyuktamiti bhāvaḥ / calatkaṅkālasaṃkule ityanena etaddarśayati- etāvāṃstu viśeṣaḥ / na ca anena viśeṣeṇāśucisvabhāvatā ghṛṇāheturnivartate, yena pravṛttiriyaṃ syāditi / saṃkula iti samākīrṇe //
bhavatu nāma īdṛśamaśucisvabhāvamapi sūkarāṇāmiva abhiratisthānam / tathā ca evaṃ vidhamapi draviṇavikalasya naitat sulabhamityupadarśayannāha-
evaṃ cāmedhyamapyetadvinā mūlyaṃ na labhyate /
tadarthamarjanāyāso narakādiṣu ca vyathā
vinā mūlyaṃ dravyamantareṇa na labhyate na prāpyate / atastadarthinā prathamato dhanameva arjanīyam / tadarjanena āyāsāt kṛṣivāṇijyasevādisamāśrayeṇa pariśramādihaiva duḥkhamupajāyate, adharmeṇa copārjanānnarakādiṣu, iti ubhayaloke 'narthahetureva tadarjanam / nāpi tatsukhaprāptirasti //
duḥkhameva tu kevalaṃ tadarjaneneti pratipādayannāha-
śiśornārjanasāmarthyaṃ kenāsau yauvane sukhī /
yātyarjanena tāruṇyaṃ vṛddhaḥ kāmaiḥ karoti kim
bālāvasthāvasthitasya na dhanopārjanaśaktirasti, bālatvādeva / kena dhanena prakāreṇa vā asau bālo yauvane yuvāvasthāyāṃ sukhī syāt? dhanavikalatvānna kvacidityarthaḥ / yadapi kasyacit pitṛpitāmahopārjitadhanena yauvane sukhitvaṃ dṛśyate, tadapi pratiniyatasyaiva na sarvasya / na cāpi pūrvoktaduḥkhadvayādvimucyate 'sau / ato dhanārjanamupādeyamādau sukhasādhanopāyatvāt / tadarjayata eva galitavayaso na kaścidupayogo viṣayairiti //
athāpi syāt- tadarjayatāpi kāmasukhamanubhūyata eva, ityatrāha-
keciddināntavyāpāraiḥ pariśrāntāḥ kukāminaḥ /
gṛhamāgatya sāyāhne śerate sma mṛtā iva
ye kecit kutsitakāmākṣiptacetasaḥ kāṣṭhatṛṇapatrādyāharaṇabhṛtikarmakriyālakṣaṇairdinaparyantavyāpāraiḥ parikhinnakāyamanaso nirutsukāḥ, astaṃ gate savitari svagṛhamāgatya gāḍhamiddhākrāntatvāt mṛtakalpāḥ śerate sma svapanti / prabhāte punarutthāya tatraiva nīcakarmaṇi yujyante / smaśabdo 'tra vākyālaṃkāre atītārthāviṣayatvāt / evamāyuḥsaṃskārān kecit kukāminaḥ kṣapayanti, na ca kāmasukhāsvādamupalabhante /
parasevakānadhikṛtyāha-
daṇḍayātrābhirapare pravāsakleśaduḥkhitāḥ /
vatsararaipi nekṣante putradārāṃstadarthinaḥ
apare pūrvakāmikebhyo 'nye kukāminaḥ sevakā ityarthaḥ / te daṇḍayātrādibhiḥ, daṇḍaḥ paracakravijayāya yātrā prayāṇam, pararāṣṭradravyagrahaṇāya vā yātrā, tadādiryeṣāṃ deśāntarapreṣaṇādīnām, taiḥ pravāso deśāntaragamanam, tena kleśaḥ pariśramaḥ, tena duḥkhitāḥ pīḍitāḥ / sarvadā tathābhūtāḥ / vatsarairapi anekavarṣātyaye 'pi putrān dārāṃśca nekṣante na paśyanti / tadarthina iti taiḥ putradārādibhirarthinaḥ tadabhilāṣukāḥ / tadarthameva parasevādisvīkārādityarthaḥ //
aho bata amīṣāṃ niṣphalamanuṣṭhānamiti śocayannāha-
yadarthameva vikrīta ātmā kāmavimohitaiḥ /
tanna prāptaṃ mudhaivāyurnītaṃ tu parakarmaṇā
yadarthaṃ sukhapratilambhanimittaṃ vikrītaḥ paradāsīkṛtaḥ ātmā kāmaviḍambitaiḥ tanna prāptam, taditi sukhaṃ na prāptaṃ na pratilabdham / āyuḥsaṃskārā eva hi kevalamanarthakaṃ parakarmānuṣṭhānena kṣayamupanītāḥ / na sādhukarmaṇi kvacidapi yojitā iti bhāvaḥ //
sukhalipsayā pravṛttānāṃ pratyuta duḥkhamevāpatitameṣāmityupadarśayannāha-
vikrītasvātmabhāvānāṃ sadā preṣaṇakāriṇām /
prasūyante striyo 'nyeṣāmaṭavīviṭapādiṣu
sukhabubhukṣayā vikrītaḥ parāyattīkṛtaḥ svātmabhāva svakāyo yaiste tathā, teṣām / anyeṣāṃ sevakānāmityarthaḥ / ata eva sadā preṣaṇakaraṇaśīlānām / anyeṣāmapareṣāṃ prabhuprayojanena gacchatām / mārga eva prasūyante striyaḥ / aṭavīviṭapādiṣu / ādiśabdāt parvatanitagbanadīkūlādiṣu kaṣṭasthāneṣu //
ayamaparo viparyāsasteṣāmiti pratipādayannāha-
raṇaṃ jīvitasaṃdehaṃ viśanti kila jīvitum /
mānārthaṃ dāsatāṃ yānti mūḍhāḥ kāmaviḍambitāḥ
vikrītasvātmabhāvāḥ saṃgrāmaṃ caturdantasaṃghaṭṭaṃ praviśanti / kiṃbhūtaṃ jīvitasaṃdeham? tatra praviṣṭasya jīvitaṃ syādvā na veti jīvitasya saṃdeho 'sminniti kṛtvā / jīvitumiti jīvanārtham / atra pratilabdhairlābhairjīvikāṃ kalpayiṣyāma iti matvetyarthaḥ / mānārthaṃ dāsatāṃ yānti, balavatā kenacidabhibhūtāḥ svamānoddharaṇārtham / aṅgulīcchedavelāgrahaṇasvīkārāt / mūḍhā mohāndhīkṛtavivekacakṣuṣaḥ / ke te? kāmabiḍambitāḥ kāmāya kāmena vā viḍambitāstiraskṛtāḥ //
ihaiva janmani kāmāsaktacetasāṃ yadduḥkhaṃ dṛśyate tatkathayannāha-
chidyante kāminaḥ kecidanye śūlasamarpitāḥ /
dṛśyante dahyamānāśca hanyamānāśca śaktibhiḥ
paradāradhanāpaharaṇādeḥ // śeṣaḥ subodhaḥ //
kiṃ ca / ayaṃ sukhasādhanatvena upādīyamāno 'pi ca anarthaparaṃparāprasūtiheturevārthaḥ iti kathayannāha-
arjanarakṣaṇanāśaviṣādairarthamanarthamanantamavehi /
vyagratayā dhanasaktamatīnāṃ nāvasaro bhavaduḥkhavimukteḥ
arjanamanutpannasyotpādanaṃ duḥkham / upārjitasyāpi jalānalādibhyaḥ pañcapratyavāyebhyaḥ paripālanaṃ kaṣṭataram / tathā rakṣitasyāpi kathaṃcit taskarādibhirnāśādviṣādo daurmanasyaṃ paritāpaheturanarthaḥ / tadevamanarthaparaṃparānidānatvāt kāraṇe kāryopacārādartha evānartha uktaḥ / ityevamarjanādibhiḥ sarvadā vyākulatvāt dhanāsaktacetasāṃ kṣaṇamapi samādhānānavakāśatvāt nāvasaraḥ saṃsārāśṛ[śri?]tajātyādiduḥkhanirmokṣāya sadā tadgatamanasikāraireva āyuḥrāṇāṃ kṣapaṇāt //
sarvametadupasaṃhṛtya kāmāsaṅgaparityāgāya saṃvegakathayā protsāhayati evamityādinā-
evamādīnavo bhūyānalpāsvādastu kāminām /
śakaṭaṃ vahato yadvatpaśorghāsalavagrahaḥ
evamityuktaprakāraparāmarśe / ādīnavo 'narthaḥ / bhūyānanekaprakāraḥ / na cātra sukhotpādavārtāpyasti / yadapi viparyāsāt kathaṃcit sukhamiti pratibhāsate, tadapi na kiṃcit / gurutarabhārākramaṇapariklāntavapuṣaḥ paśoriva ghāsalavagrāsagrahaṇam //
tasyāsvādalavasyārthe yaḥ paśorapyadurlabhaḥ /
hatā daivahateneyaṃ kṣaṇasaṃpatsudurlabhā
tasyaivaṃbhūtasya atitucchasya sukhāsvādaleśasya paśorapi sādhāraṇāsyārthe tasya nimittam / iyaṃ kṣaṇasaṃpat aṣṭākṣaṇavinirmuktā hatā vināśitā / vṛthā kṛtetyarthaḥ / kiṃviśiṣṭā sudurlabhā vyākhyātā / kena daivahatena / daivaṃ purātanaṃ karma, tena hatā / hitāhitaparijñāne viparyastamatiḥ kṛtaḥ / vimohita ityarthaḥ / vastutastu tiraskāravacanametat / bhāgavihīna evamucyate //
avaśyaṃ ganturityādinā ślokadvayena viparyāsarūpatāmeva pratipādayati-
avaśyaṃ ganturalpasya narakādiprapātinaḥ /
kāyasyārthe kṛto yo 'yaṃ sarvakālaṃ pariśramaḥ
avaśyaṃ ganturiti anityatayā asthirasvabhāvasya / alpasya lokottarakāyamapekṣya atidūraṃ niṣkṛṣṭasya / narakādiprapātina iti aparimitaduḥkhabhāginaḥ / svasukhotpādane 'pyasamarthasyetyarthaḥ / kāyasya ātmaśarīrasyārthe sukhotpādanāya yo 'yaṃ narakādiduḥkhamavigaṇayya kṛtaḥ sarvakālaṃ saṃsārasya pūrvasyāṃ koṭau pariśramaḥ prayāsaḥ //
tataḥ koṭiśatenāpi śramabhāgena buddhatā /
tatastasmāt pariśramāt koṭiśatenāpi pariśramabhāgena aṃśena buddhatvaṃ syāt, tadapekṣayā atyalpīyasā āyāsabalena buddhatvaṃ syāt / tathāpi tadarthaṃ mandabuddhayo notsahanta ityarthaḥ / atha bodhicaryāyāmapi carataḥ anekaduṣkaraśatasamārambhādatiśayabadduḥkhasahasramutpadyata evetyāha-
caryāduḥkhānmahadduḥkhaṃ sā ca bodhirna kāminām
caryāduḥkhamapekṣya idameva mahadduḥkhaṃ yatkāmārthe caratāṃ saṃsāre teṣāmavīcyādinarakapatanāt, pāratantryeṇa dīrghakālamanubhavanācca / na tu bodhisattvānāṃ pratiniyatakālaṃ svecchayā tadanubhavatām / tadevaṃ duḥkhamanubhavatāmapi kāmārthe kāmināṃ sā ca bodhirna bhavati, yā bodhisattvānāṃ parārthe duḥkhamanubhavatāmityarthaḥ //
punarviśeṣeṇa kāmanidānaduḥkhaṃ pratipādayannāha-
na śastraṃ na viṣaṃ nāgnirna prapāto na vairiṇaḥ /
kāmānāmupamāṃ yānti narakādivyathāsmṛteḥ
amī śastrādayo duḥkhajanakatvena prasiddhā na sādṛśyaṃ bhajante prati kāmānām / kasmāt? narakādidurgatiduḥkhasya āgamāt pratipannasya smaraṇāt smaraṇenāmukhīkaraṇāt / śastrādayo hi niyatakālaṃ maraṇamātraduḥkhadāyakāḥ, kāmāstu dīrghakālikatīvranarakādiduḥkhahetava iti kīdṛśī tairupamā bhavet?
tadevaṃ kāyavivekānantaraṃ cittavivekaṃ pratipādya prakṛte yojayitumāha-
evamudvijya kāmebhyo viveke janayedratim /
kāmebhyo bhayahetubhyaḥ / evamuktakrameṇa udvijya saṃtrāsaṃ kṛtvā pūrvoktaviveke ratimabhiratimutpādayet / kutra sthitvā tatrāha-
kalahāyāsaśūnyāsu śāntāsu vanabhūmiṣu
pratidvandvināmabhāvāt kalahāyāsaśūnyāstāḥ, vyālamṛgasarīsṛpataskarādivirahācca ramyāḥ //
tatrānuśaṃsāmāha-
dhanyaiḥ śaśāṅkakaracandanaśītaleṣu ramyeṣu harmyavipuleṣu śilātaleṣu /
niḥśabdasaumyavanamārutavījyamānaiḥ caṃkramyate parahitāya vicintyate ca
dhanyaiḥ sukṛtibhiḥ / śaśāṅkasya candramasaḥ karā raśmaya eva śuklatāśaityasādharmyāccandanānīva, taiḥ śītalāni yāni ślātalāni teṣu caṃkramyata iti saṃbandhaḥ / kiṃviśiṣṭeṣu? prakṛtyaiva śucipavitreṣu karkaśādidoṣarahiteṣu ca / harmyavipuleṣu dhavalagṛhavadvistīrṇeṣu / kīdṛśaiḥ sadbhiścaṃkramyate? niḥśabdaiḥ pratikūlaśabdavirahitaiḥ / saumyairanutkaṭaiḥ / sukhasaṃsparśairityarthaḥ / vanamārutaiḥ vanapavanaiḥ / vījyamānāḥ taiścaṃkramyata iti parāvṛttyā punaḥ punarmandaṃ bhramyate / na kevalaṃ caṃkramyate, kiṃ tu parahitāya sattvānāṃ sukhotpādanāya vicintyate / sarvametadayatnasiddhaṃ yoginām, kāmināṃ tu prayatnasādhyam / tadanena aiśvaryasukhādviśiṣyate vivekasukhamityupadarśitaṃ bhavati //
idamaparamasādhāraṇaṃ sukhaṃ vivekavihāriṇa ityupadarśayannāha-
vihṛtya yatra kvacidiṣṭakālaṃ śūnyālaye vṛkṣatale guhāsu /
parigraharakṣaṇakhedamuktaḥ caratyapekṣāvirato yatheṣṭam
subodham //
svacchandacārītyādinā kathitamevārthaṃ vyaktīkaroti-
svacchandacāryanilayaḥ pratibaddho na kasyacit /
yatsaṃtoṣasukhaṃ bhuṅkte tadindrasyāpi durlabham
svasyātmanaḥ chando 'bhilāṣaḥ, tena carituṃ śīlamasyeti / svecchācārītyarthaḥ //
iti vivekaguṇānabhidhāya prakṛtamabhidhitsurāha-
evamādibhirākārairvivekaguṇabhāvanāt /
upaśāntavitarkaḥ san bodhicittaṃ tu bhāvayet
evamiti pūrvoktaiḥ / ādiśabdādanyairapi evaṃvidhairākāraiḥ / vivekasya kāyikacaitasikasya guṇānāṃ bhāvanāt, iti hi sarvasukhasaṃpattiheturviveka iti cetasi punaḥ punarāmukhīkaraṇāddhetoḥ upaśānto vitarkaḥ asanmanasikāro yasya saḥ / tathābhūtaḥ san bodhicittaṃ tu bhāvayet / evaṃ pariśuddhe cetasi bhāvyamānaṃ bodhicittaṃ prakarṣapadamadhirohatīti viśeṣaṃ tuśabdena darśayati //
tatra yāvadekatvaṃ pareṣu nātmanā kriyate, na tāvat parahitasukhāya samyak cittaṃ calati, ātmagrāhasya ātmanyeva viśeṣeṇa pravṛtteḥ / ato 'sya nivṛttaye-
parātmasamatāmādau bhāvayedevamādarāt /
ādau prathamataḥ / paścāt parātmaparivartanamiti bhāvaḥ / evamiti vakṣyamāṇanītyā / ādarāditi mahatābhiniveśena / tasyā evākāraṃ darśayati-
samaduḥkhasukhāḥ sarve pālanīyā mayātmavat
matto nāmīṣāṃ kaścidviśeṣo 'sti / ato yathā mama duḥkhaṃ bādhakaṃ tathā eṣāmapi / yathā mama sukhamanugrāhakaṃ tathā eṣāmapi / iti tulyaduḥkhasukhāḥ sarve prāṇino bhavanti / tasmāt pālanīyā mayātmavat / yathā ātmā duḥkhādduḥkhahetorvā samudbhiyate, tathā anyepi sattvāḥ samuddharaṇīyāḥ / yathā ātmā sarvathā sukhīkartumiṣyate, tathā anye 'pīti paripālanīyā ātmavat //
nanu kathamātmanā anekaprakāragatibhedabhinnānāṃ sattvānāmekatvaṃ setsyati, abhinnasukhaduḥkhasvabhāvatvaṃ ca katham? ityatrāha-
hastādibhedena bahuprakāraḥ kāyo yathaikaḥ paripālanīyaḥ /
tathā jagadbhinnamabhinnaduḥkhasukhātmakaṃ sarvamidaṃ tathaiva
karacaraṇaśiraḥprabhṛtibhedādanekaprakāraḥ kāyo yathikatvenādhyavasitaḥ paripālanīyo bhavati duḥkhanivartanāt sukhopadhānācca, jagatsattvalokaḥ abhinnamekatvenādhyavasitamātmanaḥ paripālanīyaṃ bhavati / abhinnaduḥkhasukhātmakaṃ ca / luptacakāro nirdeśaḥ / tathaiva hastādibhedavadeva sarvamidamiti bahuprakāragatibhedabhinnamapi / ayamabhiprāyaḥ- yathā abhyāsādekatvādhyavasāyo 'smin kāye ekatvamantareṇāpi, tathā anekaprakāre jagatyapīti na kaścidviśeṣaḥ //
syādetat- yadi bhavatā saha jagadekasvabhāvam, tadā kathamiva bhavato duḥkhamanyasaṃtāneṣu na bādhakaṃ syāt? evaṃ viparyaye 'pi yojyamityāśaṅkayāha-
yadyapyanyeṣu deheṣu madduḥkhaṃ na prabādhate /
tathāpi tadduḥkhameva mamātmasnehaduḥsaham
anyeṣu apareṣu śarīreṣu mama duḥkhaṃ yadi nāma prabādhakaṃ na bhavati, tathāpi tadduḥkhameva mama / kutaḥ? ātmani snehena duḥsahaṃ soḍhumaśakyam / hetupadametat / aṃśena pravṛttāvapi duḥkhasvabhāvatāṃ na muñcatītyarthaḥ / evaṃ viparyayo 'pi vyākhyeyaḥ //
tathā yadyapyasaṃvedyamanyadduḥkhaṃ mayātmanā /
tathāpi tasya tadduḥkhamātmasnehena duḥsaham
ataḥ svaparaviśeṣamapāsya duḥkhasvabhāvataiva nivartanahetuḥ / ata āha-
mayānyaduḥkhaṃ hantavyaṃ duḥkhatvādātmaduḥkhavat / yadyadduḥkhaṃ tattanmayā hantavyam, yathātmaduḥkham / duḥkhaṃ cedamanyasattvaduḥkhamiti svabhāvahetuprayogaḥ / duḥkhasvabhāvatāmātrabhāvinī hantavyatā / na ca asiddhatā hetoḥ, aviśeṣeṇa duḥkhasvabhāvatāyāḥ prasādhitatvāt / na cāpyanaikāntikatā, ātmaduḥkhasyāpi hantavyatā na syādaviśeṣāditi viparyayabādhakam / viruddhatāpyata eva na syāt / tathāyamaparaḥ prayogaḥ-
anugrāhyā mayānye 'pi sattvatvādātmasattvavat
ye sattvāste sarve mayā anugrāhyāḥ, yathā ātmasattvaḥ / sattvāśca anye 'pi prāṇinaḥ iti svabhāvahetureva / sattvātmakatāmātrabhāvini anugrāhyasvabhāvatā atra / ayamapi nāsiddhaḥ, sattvātmakatāyāḥ pakṣe prasiddhatvāt / ātmano 'nugrāhyatābhāvaprasaṅgena anaikāntiko 'pi na syāt / pūrvavanna viruddhaḥ //
nanu asti viśeṣo 'nyasmādātmani sukhābhiniveśo nāma / tathā tato 'yamanaikāntiko heturiti / atrāha-
yadā mama pareṣāṃ ca tulyameva sukhaṃ priyam /
tadātmanaḥ ko viśeṣo yenātraiva sukhodyama
tulyameva samameva sukhaṃ priyamiṣṭam / tadātmanaḥ parasmāt ko viśeṣaḥ? naiva kaścit yena tatraiva ātmanyeva sukhotpādanāya tātparyaṃ na parasminnityarthaḥ //
prathame hetāvanaikāntikatāṃ pariharannāha-
yadā mama pareṣāṃ ca bhayaṃ duḥkhaṃ ca na priyam /
tadātmanaḥ ko viśeṣo yattaṃ rakṣāmi netaram
bhayamiti duḥkhahetuḥ / netaramiti nānyam //
syādetat- yadi nāma duḥkhātmakatā na viśiṣyate, tathāpi yasya duḥkhena bādhā syāt, sa eva rakṣitumucito nānya ityāha-
tadduḥkhena na me bādhetyato yadi na rakṣyate /
nāgāmikāyaduḥkhānme bādhā tatkena rakṣyate
tasya parasya duḥkhena mama bādhā pīḍā nāstītyato 'smāt kāraṇād yadi na rakṣyate 'nyaḥ, tadā aparamidaṃ vyāhataṃ syāt / yato nāgāminaḥ kāyasya paralokabhāvino narakādijātasya duḥkhātmakasya [duḥkhānme] tasyopāttasya kāyasya kācidbādhā saṃbhavati, tasya anyatvāt / iti lokoktau, tasmādarthe vā / yata evam, tasmāt kenābhiprāyeṇa asau rakṣyate? kāya iti prakṛtatvāt pāpānnivartanāt kuśale pravartanācca //
athāpi syāt- ahameka eva sarvadā, tenātra bhinnatvaṃ nāsti śarīrayoḥ / nāyaṃ doṣa ityatrāha-
ahameva tadāpīti mithyeyaṃ parikalpanā /
ātmano nirākariṣyamāṇatvāt nirastatvācca leśataḥ tatko 'yamahaṃpratyayasya viṣayo bhaviṣyati? tasmādahaṃpratyayaviṣayasya kasyacidekasyābhāvānmithyeyaṃ parikalpanā adhyavasāyaḥ / ( Bcp 158 ) ahameva tadāpīti / bhavāntare 'pi / māyopamapañcopādānaskandhamātrālambanatvādasya / itīdamapi adhyavasāyavaśāducyate, na tu punarasya vastutaḥ kiṃcidālambanamasti, vikalpātmakatvāt //
kutaḥ punariyaṃ mithyākalpanetyāha-
anya eva mṛto yasmādanya eva prajāyate
yadā nātmādiḥ kaścidekaḥ paralokagāmī saṃbhavati, skandhamātrameva kevalam, tadā na khalu yadeva skandhapañcakamiha vinaśyati, tadeva punarapyutpadyate paraloke, api tu apūrvameva pūrvanivṛttau tatra idaṃpratyayatāviśiṣṭaṃ kleśakarmābhisaṃskṛtamantarābhavasaṃtatyā samutpadyate / tasmādanādisaṃsārapravṛttavitathavikalpābhyāsavāsanāvaśādahaṃpratyayo vitatha eva upajāyate //
kiṃ ca / idamaparaṃ tatra bādhakamityāha-
yadi tasyaiva yadduḥkhaṃ rakṣyaṃ tasyaiva tanmatam /
pādaduḥkhaṃ na hastasya kasmāttattena rakṣyate
āstāṃ tāvad yadāgāmikāyaduḥkharakṣārthaṃ na yatitavyam / iha ekasminnapi kāye pratyaṅgabhedādbhinnaṃ duḥkham / tato yadā anyadduḥkhamanyasya rakṣituṃ na yujyate, tadā kathaṃ pādādau prahāraṃ patantaṃ dṛṣṭvā hastaṃ prasārya rakṣyate? anyatvāviśeṣānna yuktametadityarthaḥ //
atha-
ayuktamapi cedetadahaṃkārātpravartate
tadayuktaṃ nivartyaṃ tatsvamanyacca yathābalam
ahaṃkāro 'smin kāye ahamityātmagrahādātmano 'bhāve 'pi / pravartate jāyate pādādau rakṣaṇamanasikāraḥ / naitat sādhu / yato yadayuktaṃ yuktyā saṃgataṃ na bhavati, tannivartyamapasāryaṃ svakīyaṃ parakīyaṃ ca yathābalaṃ yathāsāmarthyam / śaktivaikalyādeva tadupekṣitumucitamiti bhāvaḥ //
syādetat- yadi nāma ātmādirnāsti, tathāpi saṃtāno nāma ekaḥ saṃbhavati, tathā bahūnāṃ karacaraṇādīnāṃ samudāyaḥ śarīramekam / tadetaddvayaṃ yathāsaṃbhavamihaloke paraloke ca ātmaduḥkhāpaharaṇāderniyāmakaṃ bhaviṣyati / tato 'yamaviśeṣādityasiddho hetuḥ, pūrvaśca anaikāntika ityāśaṅkayāha-
saṃtānaḥ samudāyaśca paṅktisenādivanmṛṣā /
yasya duḥkhaṃ sa nāstyasmātkasya tatsvaṃ bhaviṣyati
saṃtāno nāma na kaścidekaḥ paramārthasan saṃbhavati / kiṃ tarhi kāryakāraṇabhāvapravṛttakṣaṇaparaṃparāpravāharūpa evāyam, tato vyatiriktasyānupalambhāt / tasmādeteṣāmeva kṣaṇānāmekapadena pratipādanāya saṃketo kṛto buddhairvyavahārārthaṃ saṃtāna iti / iti prajñaptisanneva ayam / tena atrābhiniveśo na kāryaḥ / anyathā ātmanā kimaparāddhaṃ yenāsau na svīkriyate / evaṃ samudāyo 'pi na samudāyibhyo vastusan eko vidyate, tasya tebhyaḥ pṛthaganupalabdheḥ? ( Bcp 159 ) tattvānyatvavikalpastu asya avayavivicāreṇaiva gata iti neha pratāyate / tataśca ayamapi saṃvṛtisanneva pūrvavat / anayoryathāsaṃkhyamudāharaṇamāha paṅktisenādivaditi / paṅkivat saṃtānaḥ, senādivat samudāyaḥ / ādiśabdānmālāvanādayo gṛhyante / yathā anekeṣāṃ pipīlikādīnāṃ pūrvāparabhāvena vyavasthitānāṃ svarūpamantareṇa paṅktirnāsti straksūtravadekāḥ, yathā ca hastyaśvapadātiprabhṛtibhyo militebhyo vyatiriktā nānyā senā kācidekā tatrāsti, tathā samudāyo 'pi / etacca anyatra [9.73] vistareṇa vicāritamiti neha vicāryate / tasmādvastusadālambanābhāvānmṛṣāyaṃ pratyayaḥ / artho vā, vicārāsahatvāt / evamātmādeḥ svāminaḥ kasyacidabhāvād yasya saṃbandhi duḥkhaṃ sa nāsti / ataḥ kasya tadduḥkhaṃ svātmīyaṃ bhaviṣyati? naiva kasyacidityarthaḥ / nanu yadi ātmādirnāsti, tadā kathamayaṃ dṛṣṭānto bhaviṣyati ātmavaditi ātmasattvavaditi ca? satyametat / kiṃ tu nedaṃ vyasanitayā sādhanamabhidhīyate, kiṃ tarhi parasya ātmagrahābhiniveśanivāraṇāya / tadyadi parasya nivṛtta eva ātmagrahābhiniveśaḥ, tadā na kiṃcit prayojanamanumānaprayogasya / atha na nivṛttaḥ, tadā tadabhiprāyeṇaiva svaparavibhāgaṃ kṛtvā tatpratyāyanārthaṃ sādhanaṃ dṛṣṭāntaścocyate, iti na dṛṣṭāntasyāsiddhirvyavahārapravartanāya / kiṃ ca / idamupāttapañcaskandhamātramabhisaṃdhāya dṛṣṭānte dīyamāne na kācit kṣatiḥ, atraiva ātmaśabdasya pravṛtteriti //
idānīṃ prakṛtamupasaṃharannāha-
asvāmikāni duḥkhāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ /
duḥkhatvādeva vāryāṇi niyamastatra kiṃkṛtaḥ
na vidyante svāmino yeṣāmuktakrameṇeti vigrahaḥ / amamāni na kasyacitpratibaddhāni ityarthaḥ / kutaḥ? kiṃ kānicideva? na / sarvāṇyevāviśeṣataḥ / na kvacit kasyacit svāmitvamasti, viśeṣābhāvāt / duḥkhatvādeva svaparāvibhāgaṃ kṛtvā vāryāṇi niṣedhyāni bhavanti / nānyannimittamasti tatra ātmīyatvādi / tenāyaṃ niyamaḥ kiṃkṛtaḥ, kena viśeṣeṇa kṛtaḥ? yena svakīyāni ca vāryāṇi na parakīyānīti / evaṃ duḥkhatvāditi heturanaikāntiko na bhavatīti samarthitam //
nanu yadi duḥkhī nāma na kaścit saṃsāre saṃbhavati, tarhi duḥkhamanivāryameva syāt, kṛpāpātrasya duḥkhinaḥ kasyacidabhāvādityāśaṅkamāna āha-
duḥkhaṃ kasmānnivāryaṃ cetsarveṣāmavivādataḥ /
vāryaṃ cetsarvamapyevaṃ na cedātmāpi sattvavat
na vāryameva nirātmakatvādeva yadi manyase, tadā na yuktametat / kutaḥ? sarveṣāmavivādādavipratipatteḥ / cārvākasyāpi svaduḥkhaparihāreṇaiveha pravṛtteḥ / na ca teṣāmātmano ( Bcp 160 ) 'bhyupagamādadoṣaḥ, tatsvabhāvasyānupalabdheḥ / na ca abhyupagamamātreṇa tasya sattā prasidhyati tatsādhakapramāṇābhāvāt, bādhakasya ca anekaprakārasyābhidhānāt / evaṃ sati yadi vāryaṃ duḥkham, tadā sarvaṃ vāryam, na cetsarvaṃ vāryam, tadātmāpi / upāttapañcaskandhasvabhāvamapi duḥkhaṃ na vāryam, sarva(ttva?)vadaviśeṣādityupasaṃhāraḥ //
syādetat- karuṇāparatantratayā paraduḥkhaduḥkhinaḥ sarvaduḥkhāpaharaṇāya yatnaḥ / tadvaraṃ bahuduḥkhanidānaṃ saiva prathamato notpādayituṃ yujyata iti paravacanāvakāśaṃ śaṅkamāna āha-
kṛpayā bahu duḥkhaṃ cetkasmādutpadyate balāt /
balāditi prayatnāt / atrottaramāha-
jagadduḥkhaṃ nirūpyedaṃ kṛpāduḥkhaṃ kathaṃ bahu
jagato duḥkhaṃ narakādikṛtamanekaprakāraṃ samīkṣya idaṃ kṛpākṛtaṃ duḥkhaṃ kathaṃ bahu? nedaṃ bahu kṛpāduḥkhamiti bhāvaḥ //
kiṃ ca / aparamidamatrottaramityāha-
bahūnāmekaduḥkhena yadi duḥkhaṃ vigacchati /
utpādyameva tadduḥkhaṃ sadayena parātmanoḥ
ekasya puruṣasya duḥkhena bahūnāṃ sattvānāṃ yadi duḥkhaṃ vigacchati nivartate, tadā utpādyameva janayitavyametattādṛśaṃ duḥkham / sadayena kṛpātmakena parasyātmanaśca //
utsūtratāmasya pariharannāha-
ataḥ supuṣpacandreṇa jānatāpi nṛpāpadam /
ātmaduḥkhaṃ na nihataṃ bahūnāṃ duḥkhināṃ vyayāt
yata eva utpādyameva tadduḥkhaṃ kṛpālunā svaparātmanoḥ ata eva supuṣpacandreṇa bodhisattvena / nṛpādāpadaṃ nṛpasya vā rājña āpadam / jānatāpi budhyamānenāpi / ātmaduḥkhaṃ na nihataṃ na nivartitam / upekṣitamiti yāvat / tathā rājño 'pi paralokaduḥkham / kimiti? bahūnāṃ duḥkhināṃ vyayāt / duḥkhasyeti prakṛtaṃ ṣaṣṭhayantatayā saṃbadhyate / yaduktaṃ supuṣpacandrasyetivṛttake [samādhi. 35]- tathā hi- atīte 'dhvani ratnapadmacandraviśuddhābhyudgatarājo nāma tathāgato 'bhūt / sa bhagavān buddhakṛtyaṃ kṛtvā ciratarakālamavasthāya parinirvṛtaḥ / tasmiṃśca parinirvṛte śāsanāntardhānasamaye rājā śūradatto nāma babhūva / tasya ratnāvatī nāma rājadhānī / tasmin kāle dṛṣṭivipannāḥ sattvāḥ / teṣāmanukampārthaṃ bahavo bodhisattvā utpannāḥ pravrajitāḥ / te ca tato rāṣṭrajanapadebhyo nirvāsitāḥ samantabhadraṃ nāma araṇyavanakhaṇḍamupasṛtya viharanti sma sārdhaṃ supuṣpacandreṇa dharmabhāṇakena / atha khalu supuṣpacandrasya bodhisattvasya sattvān karuṇāyamānasya rahogatasya cetasi vitarka udapādi- yannvahaṃ janapadarāṣṭrarājadhānīrgatvā sattvān kumārgaprapannān kalyāṇe vartmani pratiṣṭhāpayāmi / sa tamarthaṃ sabrahmacāribhyo nivedayāmāsa / tairnivāryamāṇo 'pi svayaṃ ca svāpadaṃ pratipadyamānaḥ tasya rājño 'pi tato vanakhaṇḍānnirjagāma / ( Bcp 161 ) sa krameṇa dharmaṃ deśayan tasya rājño rājadhānīmanuprāpto bahūn sattvān rājaputrāmātyapurohitaprabhṛtīn prakāraṃ vinīya satpathe vyavasthāpayan tena rājñā dṛṣṭaḥ / sahadarśanena prakuptaḥ sarva ca janakāyaṃ tadāvarjitaṃ pratipadya īrṣyādūṣitahṛdayaḥ / tadvadhārthaṃ svaputrānājñāpayāmāsa / tāṃśca tadvadhavimukhān pratipadya nandikaṃ vadhyaghātakamājñāpayāmāsa / tena tadājñāmanuvartamānena karacaraṇādicchedakrameṇa akṣīṇi ca saṃdaṃśikenoddhṛtya jīvitād vyaparopitaḥ / atha tasya bhikṣo rājamārgagatasya jīvitād vyaparopitasya śarīre anekānyadbhutāni babhūvuḥ / tāni pratipadya sa rājā niścitaṃ bodhisattva evāyaṃ bhikṣuriti paritāpagato bahutaraṃ paridevate sma / iti supuṣpacandrasyetivṛttakaṃ saṃkṣipya kathitam / vistareṇa punaḥ samādhirājasūtre [35] nirdiṣṭamiti tatraiva avadhāryam //
na cāpi kṛpāvatāṃ paraduḥkhaduḥkhināṃ mahadapi duḥkhaṃ bādhakamiti pratipādayannāha-
evaṃ bhāvitasaṃtānāḥ paraduḥkhasamapriyāḥ /
avīcimavagāhante haṃsāḥ padmavanaṃ yathā
evaṃ parātmasamatayā bhāvitasaṃtānāḥ anābhogapravṛttacittasaṃtatayaḥ / paraduḥkhena samaṃ tulyaṃ priyaṃ sukhaheturyeṣāṃ te tathā / ātmasukhamapi paraduḥkhena duḥkhameva yeṣāmityarthaḥ / te avīcimavagāhante paravyasanasamuddharaṇāya tadduḥkhaṃ sukhameva manyamānāḥ / idamevāha- haṃsāḥ padmavanaṃ yathā / āvīcikamapi duḥkhaṃ sukhameva parārthe yeṣāṃ te / kena duḥkhahetunā anyena duḥkhino bhaviṣyanti?
api ca / sukhamapi teṣāmasādhāraṇamevopajāyate parasukhena, ityupadarśayannāha-
mucyamāneṣu sattveṣu ye te prāmodyasāgarāḥ /
taireva nanu paryāptaṃ mokṣeṇārasikena kim
duḥkhabandhanādvisaṃyujyamāneṣu sattveṣu satsu / ye te iti / teṣāmeva anubhavasiddhatvādidaṃtayā kathayitumaśakyāḥ, ata eva prāmodyasāgarāḥ saṃtuṣṭisamudrāḥ kṛpāvatāṃ saṃtāneṣu prādurbhavanti / taireva prāmodyasāgaraiḥ paryāptaṃ tadanyasukhavaimukhyāt parisamāptam / *******
ataḥ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ /
na vipākaphalākāṅkṣā parārthaikāntatṛṣṇayā
tasmādyathāntaśo 'varṇādātmānaṃ gopayāmyaham /
rakṣācittaṃ dayācittaṃ karomyevaṃ pareṣvapi
abhyāsādanyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu /
bhavatyahamiti jñānamasatyapi hi vastuni
tathā kāyo 'nyadīyo 'pi kimātmeti na gṛhyate /
paratvaṃ tu svakāyasya sthitameva na duṣkaram
jñātvā sadoṣamātmānaṃ parānapi guṇodadhīn /
ātmabhāvaparityāgaṃ parādānaṃ ca bhāvayet
kāyasyāvayavatvena yathābhīṣṭāḥ karādayaḥ /
jagato 'vayavatvena tathā kasmānna dehinaḥ
yathātmabuddhirabhyāsātsvakāye 'sminnirātmake /
pareṣvapi tathātmatvaṃ kimabhyāsānna jāyate
evaṃ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ /
ātmānaṃ bhojayitvaiva phalāśā na ca jāyate
tasmādyathārtiśokāderātmānaṃ goptumicchasi /
rakṣācittaṃ dayācittaṃ jagatyabhyasyatāṃ tathā
adhyatiṣṭhadato nāthaḥ svanāmāpyavalokitaḥ /
parṣacchāradyabhayamapyapanetuṃ janasya hi
duṣkarānna nivarteta yasmādabhyāsaśaktitaḥ /
yasyaiva śravaṇātrāsastenaiva na vinā ratiḥ
ātmānaṃ cāparāṃścaiva yaḥ śīghraṃ trātumicchati /
sa caretparamaṃ guhyaṃ parātmaparivartanam
yasminnātmanyatisnehādalpādapi bhayādbhayam /
na dviṣetkastamātmānaṃ śatruvadho bhayāvahaḥ
yo māndyakṣutpipāsādipratīkāracikīrṣayā /
pakṣimatsyamṛgān hanti paripanthaṃ ca tiṣṭhati
yo lābhasatkriyāhetoḥ pitarāvapi mārayet /
ratnatrayasvamādadyādyenāvīcīndhano bhavet
kaḥ paṇḍitastamātmānamicchedrakṣetprapūjayet //
na paśyecchatruvaccainaṃ kaścainaṃ pratimānayet
yadi dāsyāmi kiṃ bhokṣye ityātmārthe piśācatā /
yadi bhokṣye kiṃ dadāmīti parārthe devarājatā
ātmārthaṃ pīḍayitvānyaṃ narakādiṣu pacyate /
ātmānaṃ pīḍayitvā tu parārthaṃ sarvasaṃpadaḥ
durgatirnīcatā maurkhyaṃ yayaivātmonnatīcchayā /
tāmevānyatra saṃkrāmya sugatiḥ satkṛtirmatiḥ
ātmārthaṃ paramājñapya dāsatvādyanubhūyate /
parārthaṃ tvenamājñapya svāmitvādyanubhūyate
ye kecidduḥkhitā loke sarve te svasukhecchayā /
ye kecitsukhitā loke sarve te 'nyasukhecchayā
bahunā vā kimuktena dṛśyatāmidamantaram /
svārthārthinaśca bālasya muneścānyārthakāriṇaḥ
na nāma sādhyaṃ buddhatvaṃ saṃsāre 'pi kutaḥ sukham /
svasukhasyānyaduḥkhena parivartamakurvataḥ
āstāṃ tāvatparo loke dṛṣṭo 'pyartho na sidhyati /
bhṛtyasyākurvataḥ karma svāmino 'dadato bhṛtim
tyaktvānyonyasukhotpādaṃ dṛṣṭādṛṣṭasukhotsavam /
anyonyaduḥkhānād ghoraṃ duḥkhaṃ gṛhṇanti mohitāḥ
upadravā ye ca bhavanti loke yāvanti duḥkhāni bhayāni caiva /
sarvāṇi tānyātmaparigraheṇa tatkiṃ mamānena parigraheṇa
ātmānamaparityajya duḥkhaṃ tyaktuṃ na śakyate /
yathāgnimaparityajya dāhaṃ tyaktuṃ na śakyate
tasmātsvaduḥkhaśāntyarthaṃ paraduḥkhaśamāya ca /
dadāmyanyebhya ātmānaṃ parān gṛhṇāmi cātmavat
anyasaṃbaddhamasmīti niścayaṃ kuru he manaḥ /
sarvasattvārthamutsṛjya nānyaccintyaṃ tvayādhunā
na yuktaṃ svārthadṛṣṭyādi tadīyaiścakṣurādibhiḥ /
na yuktaṃ syandituṃ svārthamanyadīyaiḥ karādibhiḥ
tena sattvaparo bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase /
tattadevāpahatyāsmāt parebhyo hitamācara
hīnādiṣvātmatāṃ kṛtvā paratvamapi cātmani /
bhāvayerṣyāṃ ca mānaṃ ca nirvikalpena cetasā
eṣa satkriyate nāhaṃ lābhī nāhamayaṃ yathā /
stūyate 'hamahaṃ nindyo duḥkhito 'hamayaṃ sukhī
ahaṃ karomi karmāṇi tiṣṭhatyeṣa tu susthitaḥ /
ayaṃ kila mahāṃlloke nīco 'haṃ kila nirguṇaḥ
kiṃ nirguṇena kartavyaṃ sarvasyātmā guṇānvitaḥ /
santi te yeṣvahaṃ nīcaḥ santi te yeṣvahaṃ varaḥ
śīladṛṣṭivipattyādikleśaśaktyā na madvaśāt /
cikitsyo 'haṃ yathāśakti pīḍāpyaṅgīkṛtā mayā
athāhamacikitsyo 'sya kasmānmāmavamanyase /
kiṃ mamaitadguṇaiḥ kṛtyamātmā tu guṇavānayam
durgativyālabaktrasthenaivāsya karuṇā jane /
aparaṃ guṇamānena paṇḍitān vijigīṣate
samamātmānamālokya yataḥ svādhikyavṛddhaye /
kalahenāpi saṃsādhyaṃ lābhasatkāramātmanaḥ
api sarvatra me loke bhaveyuḥ prakaṭā guṇāḥ /
api nāma guṇā ye 'sya na śroṣyantyapi kecana
chādyerannapi me doṣāḥ syānme pūjāsya no bhavet /
sulabdhā adya me lābhāḥ pūjito 'hamayaṃ na tu
paśyāmo muditāstāvaccirādenaṃ khalīkṛtam /
hāsyaṃ janasya sarvasya nindyamānamitastataḥ
asyāpi hi varākasya spardhā kila mayā saha /
kimasya śrutametāvat prajñā rūpaṃ kulaṃ dhanam
evamātmaguṇān śrutvā kīrtyamānānitastataḥ /
saṃjātapulako hṛṣṭaḥ paribhokṣye sukhotsavam
yadyapyasya bhavellābho grāhyo 'smābhirasau balāt /
datvāsmai yāpanāmātramasmatkarma karoti cet
sukhācca cyāvanīyo 'yaṃ yojyo 'smadvayathayā sadā /
anena śataśaḥ sarve saṃsāravyathitā vayam
aprameyā gatāḥ kalpāḥ svārthaṃ jijñāsatastava /
śrameṇa mahatānena duḥkhameva tvayārjitam
madvijñaptyā tathātrāpi pravartasvāvicārataḥ /
drakṣyasyetadguṇān paścādbhūtaṃ hi vacanaṃ muneḥ
abhaviṣyadidaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ yadi tvayā /
bauddhaṃ saṃpatsukhaṃ muktvā nābhaviṣyadiyaṃ daśā
tasmādyathānyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu /
cakartha tvamahaṃkāraṃ tathānyeṣvapi bhāvaya
anyadīyaścaro bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase /
tattadevāpahṛtyarthaṃ parebhyo hitamācara
ayaṃ susthaḥ paro duḥstho nīcairanyo 'yamuccakaiḥ /
paraḥ karotyayaṃ neti kuruṣverṣyāṃ tvamātmani
sukhācca cyāvayātmānaṃ paraduḥkhe niyojaya /
kadāyaṃ kiṃ karotīti chala(phala)masya nirūpaya
anyenāpi kṛtaṃ doṣaṃ pātayāsyaiva mastake /
alpamapyasya doṣaṃ ca prakāśaya mahāmuneḥ
anyādhikayaśovādairyaśo 'sya malinīkuru /
nikṛṣṭadāsavaccainaṃ sattvakāryeṣu vāhaya
nāgantukaguṇāṃśena stutyo doṣamayo hyayam /
yathā kaścinna jānīyādguṇamasya tathā kuru
saṃkṣepādyadyadātmārthe pareṣvapakṛtaṃ tvayā /
tattadātmani sattvārthe vyasanaṃ vinipātaya
naivotsāho 'sya dātavyo yenāyaṃ mukharo bhavet /
sthāpyo navavadhūvṛttau hrīto bhīto 'tha saṃvṛtaḥ
evaṃ kuruṣva tiṣṭhaivaṃ na kartavyamidaṃ tvayā /
evameva vaśaḥ kāryo nigrāhyastadatikrame
athaivamucyamāne 'pi citta nedaṃ kariṣyasi /
tvāmeva nigrahīṣyāmi sarvadoṣāstvadāśritāḥ
kva yāsyasi mayā dṛṣṭaḥ sarvadarpānnihanmi te /
anyo 'sau pūrvakaḥ kālastvayā yatrāsmi nāśitaḥ
adyāpyasti mama svārtha ityāśāṃ tyaja sāṃpratam /
tvaṃ vikrīto mayānyeṣu bahukhedamacintayan
tvāṃ sattveṣu na dāsyāmi yadi nāma pramodataḥ /
tvaṃ māṃ narakapāleṣu pradāsyasi na saṃśayaḥ
evaṃ cānekadhā datvā tvayāhaṃ vyathitaściram /
nihanmi svārthaceṭaṃ tvāṃ tāni vairāṇyanusmaran
na kartavyātmani prītiryadyātmaprītirasti te /
yadyātmā rakṣitavyo 'yaṃ rakṣitavyo na yujyate
yathā yathāsya kāyasya kriyate paripālanam /
sukumārataro bhūtvā patatyeva tathā tathā
asyaivaṃ patitasyāpi sarvāpīyaṃ vasuṃdharā /
nālaṃ pūrayituṃ vāñchāṃ tatko 'syecchāṃ kariṣyati
aśakyamicchataḥ kleśa āśābhaṅgaśca jāyate /
nirāśo yastu sarvatra tasya saṃpadajīrṇikā
tasmānna prasaro deyaḥ kāyasyecchābhivṛddhaye /
bhadrakaṃ nāma tadvastu yadiṣṭatvānna gṛhyate
bhasmaniṣṭhāvasāneyaṃ niśceṣṭānyena cālyate /
aśucipratimā ghorā kasmādatra mamāgrahaḥ
kiṃ mamānena yantreṇa jīvinā vā mṛtena vā /
loṣṭādeḥ ko viśeṣo 'sya hāhaṃkāraṃ na naśyasi
śarīrapakṣapātena vṛthā duḥkhamupārjyate /
kimasya kāṣṭhatulyasya dveṣeṇānunayena vā
mayā vā pālitasyaivaṃ gṛdhrādyairbhakṣitasya vā /
na ca sneho na ca dveṣastatra snehaṃ karomi kim
roṣo yasya khalīkārāttoṣo yasya ca pūjayā /
sa eva cenna jānāti śramaḥ kasya kṛtena me
imaṃ ye kāyamicchanti te 'pi me suhṛdaḥ kila /
sarve svakāyamicchanti te 'pi kasmānna me priyāḥ
tasmānmayānapekṣeṇa kāyastyakto jagaddhite /
ato 'yaṃ bahudoṣo 'pi dhāryate karmabhāṇḍavat
tenālaṃ lokacaritaiḥ paṇḍitānanuyāmyaham /
apramādakathāṃ smṛtvā styānamiddhaṃ nivārayan
tasmādāvaraṇaṃ hantuṃ samādhānaṃ karomyaham /
vimārgāccittamākṛṣya svālambananirantaram
Original text: Bodhicaryāvatārapañjikā · Edition: P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0