બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 7

ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં ક્ષાન્તિપારમિતા નામ ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ ॥
7. વીર્યપારમિતા નામ સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ।
તદેવં વિપક્ષપ્રતિષેધેન ત્રિધા ક્ષાન્તિં પ્રતિપાદ્ય વીર્યં પ્રતિપાદયિતુમાહ-
એવં ક્ષમો ભજેદ્વીર્યં વીર્યે બોધિર્યતઃ સ્થિતા ।
ન હિ વીર્યં વિના પુણ્યં યથા વાયું વિનાગતિઃ

એવમુક્તક્રમેણ ક્ષમાયુક્તઃ ક્ષમઃ સ્વયમભ્યસ્તક્ષાન્તિઃ । ભજેદ્વીર્યં વીર્યમારભેત । અન્યથા દુઃખાસહિષ્ણુતયા વીર્યસ્ય પ્રસ્રબ્ધિર્ન સ્યાત્ । કસ્માત્ પુનર્વીર્યમુપાદીયત ઇત્યાહ । વીર્યં ઇત્યાદિ- યસ્માદ્વીર્યે બુદ્ધત્વમવસ્થિતમ્ । તદ્ધેતુકતયા તદાયત્તત્વાદ્બુદ્ધત્વસ્ય । એતદપિ કુતઃ? યસ્માન્ન વીર્યમન્તરેણ પુણ્યં પુણ્યસંભારો ઽસ્તિ । ઉપલક્ષણમેતત્ । જ્ઞાનમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્, વીર્યસ્યોભયહેતુત્વાત્ । તદનેન વીર્યાત્ પુણ્યજ્ઞાનસંભારૌ, તાભ્યાં ચ બુદ્ધત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ॥
વીર્યસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાત્ પૃચ્છતિ-
કિં વીર્યં કુશલોત્સાહસ્તદ્વિપક્ષઃ ક ઉચ્યતે ।
આલસ્યં કુત્સિતાસક્તિર્વિષાદાત્માવમન્યના

કિમેતદ્વીર્યં નામ? અત્રાહ- કુશલોત્સાહઃ । યો ઽયં કુશલકર્મણિ દાનાદૌ શ્રુતાદૌ ચ સમુદ્યમઃ, તદ્વીર્યમભિધીયતે । અકુશલે તુ કૌસીદ્યમેવ । વિપક્ષેણોપહતં વીર્યમનઙ્ગમેવાભિમતસિદ્ધયે ઇતિ તદ્વિપક્ષમપનયનાય દર્શયિતુમાહ- તદ્વિપક્ષ ઇત્યાદિ । તસ્ય વીર્યસ્ય વિરુદ્ધો વિનાશાય પક્ષો વિપક્ષઃ ક ઉચ્યતે? ઉત્તરમાહ- આલસ્યમિત્યાદિ । આલસ્યં કૌસીદ્યં કાયમનસોરકર્મણ્યતા । કુત્સિતે જુગુપ્સનીયે હાસ્યલાસ્યાદૌ આસઙ્ગઃ । વિષાદો વિષણ્ણતા । દુષ્કરે કર્મણિ ચિત્તસ્ય વિનિવૃત્તિઃ । અનધ્યવસાનમિત્યર્થઃ । તેન આત્મનો ઽવમન્યના અવજ્ઞા । અયં તદ્વિપક્ષઃ ॥
તદાલસ્યનિષેધાય તત્કારણં તાવદુપદર્શયિતુમાહ-
અવ્યાપારસુખાસ્વાદનિદ્રાપાશ્રયતૃષ્ણયા ।
સંસારદુઃખાનુદ્વેગાદાલસ્યમુપજાયતે

સંસારદુઃખાનુદ્વેગાદસંવેગાત્, યો ઽયમવ્યાપારો નિર્વ્યાપારતા, તત્ર તેન વા સુખાસ્વાદઃ સુખાભિરામઃ । સ ચ નિદ્રા ચ મિદ્ધાક્રમણમ્ । તાભ્યાં મિદ્ધાક્રમણમપાશ્રયતૃષ્ણા અવષ્ટમ્ભનાભિલાષઃ, તયા । આલસ્યમુપજાયતે ઇતિ યોજનીયમ્ । યદિ વા । સંસારદુઃખાનુદ્વેગાદવ્યાપારઃ, ક્વચિદપિ કુશલકર્મણિ ન પ્રવૃત્તિઃ, તસ્માત્ સુખાસ્વાદઃ, તતો નિદ્રા, તસ્યાશ્ચ અપાશ્રયતૃષ્ણા, તયા ॥
( બ્ચ્પ્ 117 ) અતઃ સંસારદુઃખાનુદ્વેગનિવર્તનાર્થમિયમત્ર સંવેગભાવના આમુખીકર્તવ્યેત્યાહ-
ક્લેશવાગુરિકાઘ્રાતઃ પ્રવિષ્ટો જન્મવાગુરામ્ ।
કિમદ્યાપિ ન જાનાસિ મૃત્યોર્વદનમાગતઃ

વાગુરિકા મત્સ્યાદિવધિકા જાલિકા ઉચ્યન્તે કૈવર્તાદયઃ (દિભિઃ?) । ક્લેશા એવ વાગુરિકાઃ , તૈરાઘ્રાત આયત્તીકૃતઃ । કથમિતિ ચેત્, પ્રવિષ્ટો જન્મવાગુરામ્, નિકાયસભાગતોત્પત્તિરેવ વાગુરિકા જાલમ્, તત્ પ્રવિષ્ટઃ, તદન્તર્ગત ઇત્યર્થઃ । ઇદમિહ તદાત્મસાત્કરણે કારણમ્ । અદ્યાપિ એતાં દશાં પ્રાપ્તો ઽપિ મૃત્યોર્મુખં પ્રવિષ્ટઃ સન્ કિમિતિ ન વેત્સિ? જાતશ્ચેન્મરણમવશ્યંભાવીત્યર્થઃ ॥
ઇદમપરં સંવેગકારણમાહ-
સ્વયૂથ્યાન્માર્યમાણાંસ્ત્વં ક્રમેણૈવ ન પશ્યસિ ।
તથાપિ નિદ્રાં યાસ્યેવ ચણ્ડાલમહિષો યથા

યૂથં વર્ગઃ, તત્ર ભવા યૂથ્યાઃ, યૈઃ સહ બાલ્યાદ્યવસ્થાયાં ક્રીડિતહસિતાદિના વિચરિતમ્ । તાન્ સ્વવર્ગ્યાન્ । ચણ્ડાલાનામવશ્યંમારણીયમહિષવત્ । ન પશ્યસિ મમાપિ ઇયમવસ્થિતિઃ સ્યાદિતિ ॥
અવશ્યમિહ કિયત્કાલં પરિલમ્બ્ય મૃત્યુરાગમિષ્યતિ । તેન તાવત્કાલં સુખાનુભવનમેવ મમ યુક્તમિત્યત્રાહ- યદિ નામૈવમ્, તથાપિ નાવશ્યંભાવિનિ મરણે વિશ્વાસો યુક્તઃ ।
યમેનોદ્વીક્ષ્યમાણસ્ય બદ્ધમાર્ગસ્ય સર્વતઃ ।
કથં તે રોચતે ભોક્તું કથં નિદ્રા કથં રતિઃ

ઇતિ વધ્યપુરુષસ્યેવ સર્વતો વધ્યઘાતકૈરધિષ્ઠિતસ્ય વધ્યભૂમિં નીયમાનસ્ય નિઃસરણમપશ્યતઃ સુખાસિકાવલમ્બનમનુચિતમેવ ભવતઃ । તસ્માત્સંવેગતો ભાવનયા અનયા હેતુનિવર્તનાદાલસ્યમપાસ્ય કુશલપક્ષોત્સાહવર્ધનમનુષ્ઠેયમ્ ॥
અથાપિ સ્યાત્- યદિ નામ અવશ્યંભાવિતા મૃત્યોઃ, તથાપિ તત્સંનિધાનમવગમ્ય આલસ્યમપહાસ્યામિ ઇત્યાશઙ્કયાહ-
યાવત્સંભૃતસંભારં મરણં શીઘ્રમેષ્યતિ ।
સંત્યજ્યાપિ તદાલસ્યમકાલે કિં કરિષ્યસિ

સંભૃતઃ સજ્જીકૃતઃ સંભારઃ સામગ્રી વધાય વ્યાધિજરાલક્ષણો યેન । યાવદિતિ લોકોક્તમ્ । શીઘ્રં ત્વરિતમનભિસંધાનાત્ । તદા મૃત્યુમુખાન્તર્ગતઃ અસમયે આલસ્યં ત્યક્ત્વાપિ કિં કરિષ્યસિ? ન તદા કિંચિત્ પ્રયોજનમિતિ ભાવઃ ॥
અકાલતામેવાસ્ય સમર્થયિતું વૃત્તત્રયેણાહ-
ઇદં ન પ્રાપ્તમારબ્ધમિદમર્ધકૃતં સ્થિતમ્ ।
અકસ્માન્મૃત્યુરાયાતો હા હતો ઽસ્મીતિ ચિન્તયન્

( બ્ચ્પ્ 118 ) શોકવેગસમુચ્છૂનસાશ્રુરક્તેક્ષણાનનાન્ ।
બન્ધૂન્નિરાશાન્ સંપશ્યન્ યમદૂતમુખાનિ ચ

સ્વપાપસ્મૃતિસંતપ્તઃ શૃણ્વન્નાદાંશ્ચ નારકાન્ ।
ત્રાસોચ્ચારવિલિપ્તાઙ્ગો વિહ્વલઃ કિં કરિષ્યસિ

ઇદં યદનાગતે કર્તવ્યતયા મનસિકૃતં તન્ન પ્રાપ્તમ્ । ઇદમારબ્ધં યત્કાર્યમાદિત એવ કર્તુમિષ્ટમ્ । ઇદમર્ધકૃતં સ્થિતમ્, યત્ કિયન્નિષ્પન્નં કિયદનિષ્પન્નમ્ । ઇતિ કાર્યપર્યન્તમગતસ્યૈવ અકસ્માન્મૃત્યુરાગતો મમ । અહો બત અતિકષ્ટમ્, હતો ઽસ્મીતિ વિચિન્તયન્ વિહ્વલઃ કિં કરિષ્યસીત્યનાગતેન સંબન્ધઃ । શોકઃ પ્રિયવિપ્રયોગકૃતશ્ચિત્તપરિતાપઃ । તસ્ય વેગો ઽનિવાર્યપ્રવૃત્તિઃ । તેન સમુચ્છૂનાનિ સમુન્નતાનિ સાશ્રૂણિ સબાષ્પાણિ રક્તાનિ તામ્રવર્ણાનિ લોચનાનિ યેષુ આનનેષુ તાનિ તથા । તથાભૂતાનિ આનનાનિ મુખાનિ યેષાં બન્ધૂનાં તે તથા । તાન્ સંપશ્યન્ વિલોકયન્ । તત્રાકર્મકાધિકારાત્ પરસ્મૈપદં દૃશઃ । કિંભૂતાન્? નિરાશાન્ । ક્વ? પ્રત્યુજ્જીવનં પ્રતિ ત્યક્તાશાન્, તત્સાનાથ્યવિકલાન્ વા । મરણસમયોપસ્થિતકૃતાન્તાનુચરમુખાનિ ચ સરોષપરુષભૃકુટીનિ સંપશ્યન્ વિહ્વલઃ કિં કરિષ્યસિ? સ્વયંકૃતપાપકર્મસ્મરણેન મરણસમયે કિમિત્યેવં મયા કૃતમિતિ પશ્ચાત્તાપેન તાપિતઃ । નૈતાવન્માત્રમેવ, કિં તુ શૃણ્વન્નાદાંશ્ચ નારકાન્ તીવ્રકારણાનુભવનદુખનિર્મુક્તાન્ વિક્રોશિતશબ્દાન્ નરકસમુદ્ભૂતાન્ અર્થાન્તરકોપાણામેવ (?) । તચ્છ્રુત્વા મમાપ્યેવમેવાવસ્થા ઇતિ સંત્રાસેન યઃ પુરીષોત્સર્ગો વિટ્પ્રવૃત્તિઃ, તેનોપલિપ્તગાત્રઃ । વિહ્વલઃ અનાયત્તકાયવાક્ચિત્તપ્રચારઃ । કિં કરિષ્યસિ સર્વક્રિયાસુ નિવૃત્તવ્યાપારઃ ॥
ઇતિ મત્વા સ્વસ્થાવસ્થાયામેવ યતિતવ્યમ્ ઇતિ શિક્ષયિતુમાહ-
જીવમત્સ્ય ઇવાસ્મીતિ યુક્તં ભયમિહૈવ તે ।
કિં પુનઃ કૃતપાપસ્ય તીવ્રાન્નરકદુઃખતઃ

જીવન્ત એવ મત્સ્યાઃ ક્રમેણ ભક્ષણાર્થં પ્રાયઃ પ્રાગ્દિઙનિવાસિભિરેવ જનૈ રક્ષ્યન્તે । જીવનોપલક્ષિતા મત્સ્યા જીવમત્સ્યા ઇતિ તેષામેવ સમયઃ । શાકપાર્થિવાદિત્વાન્મધ્યમપદલોપી સમાસઃ । તદ્વદહમપિ અદ્ય શ્વો વા નિયતમેવ મરિષ્યામિ ઇતિ મનસિ કૃત્વા યુક્તં ભયમિહૈવ તે । ઇહૈવ સંપ્રજાનદવસ્થાયામેવ તવાસંપ્રાપ્તમરણસ્ય મરણતઃ, કિં પુનઃ કૃતપાપસ્ય ભવતો ભયં યુક્તં ન ભવતિ, ઇત્યપિ આહાર્યમ્ । અતિદુઃસહાન્નરકદુઃખતઃ ॥
નિર્વ્યાપારસુખાસ્વાદાભિરતમધિકૃત્યાહ-
સ્પૃષ્ટ ઉષ્ણોદકેનાપિ સુકુમાર પ્રતપ્યસે ।
કૃત્વા ચ નારકં કર્મ કિમેવં સ્વસ્થમાસ્યતે

તપ્તવારિણાપિ સંસ્પૃષ્ટઃ । સુકુમારેતિ સંબોધનમ્ । અતિમૃદુશરીરતયા સોઢુમશક્તો ઽસિ । યદ્યેવમ્, તદા કૃત્વા ચેત્યાદિ સુબોધમ્ ॥
( બ્ચ્પ્ 119 ) અપરમપિ તં પ્રત્યાહ-
નિરુદ્યમ ફલાકાઙ્ક્ષિન્ સુકુમાર બહુવ્યથ ।
મૃત્યુગ્રસ્તો ઽમરાકાર હા દુઃખિત વિહન્યસે

સુખહેતૂત્પાદનાય વ્યાપારશૂન્યો ઽસિ । અથ ચ તસ્ય ફલં સુખમભિલષસિ । દુઃખાસહિષ્ણુરસિ, અથ ચ બહુવ્યથો ઽસિ સર્વદુઃખાકરત્વાત્ । મૃત્યુના ચ વશીકૃતો ઽસિ, અથ ચ અમરણધર્માણમાત્માનં મન્યસે । એવં ચ વિપર્યસ્તં ચરિતમસ્ય વિપશ્યન્ કરુણાયમાનઃ સખેદમેનમાહ- હા દુઃખિત વિહન્યસે । સંમોહબહુલતયા કષ્ટાં દશાં પ્રવિષ્ટો ઽસિ । આત્મગતમેવ વા વિમૃશતિ । એવમન્યત્રાપિ યથાસંભવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । નિરુદ્યમાદીનિ ચામન્ત્રિતપદાનિ ॥
નિદ્રાપરતન્ત્રં પ્રત્યાહ-
માનુષ્યં નાવમાસાદ્ય તર દુઃખમહાનદીમ્ ।
મૂઢ કાલો ન નિદ્રાયા ઇયં નૌર્દુર્લભા પુનઃ

અષ્ટાક્ષણવિનિર્મુક્તં મનુષ્યભાવપ્રતિલમ્ભં નાવમિવ અભ્યુદયાદિપારગમનાય પ્રાપ્ય તર પ્લવસ્વ દુઃખમયીં મહાનદીમ્ । સર્વદુઃખાનિ પૃષ્ઠીકુરુષ્વ । વીર્યાવલમ્બનેનેતિ યાવત્ । હે મોહપરવશ, નાયં કાલો નિદ્રાયાઃ, યાવદિયં નૌઃ સંનિહિતા । યદિ નેદાનીમેવ યત્નઃ ક્રિયતે, તદા પુનરિયં દુર્ગતિગતસ્ય નૌર્દુર્લભા ભવિષ્યતિ । યદુક્તમ્-
પુનરપ્યેષ સમગમઃ કુતઃ ।
ઇતિ ॥
[બોધિ. 1.4]
એવમાલસ્યં નિવાર્ય કુત્સિતાસક્તિં નિવારયન્નાહ-
મુક્ત્વા ધર્મરતિં શ્રેષ્ઠામનન્તરતિસંતતિમ્ ।
રતિરૌદ્ધત્યહાસ્યાદૌ દુઃખહેતૌ કથં તવ

શુભકર્મણાં રતિં શ્રેષ્ઠામુત્તમામ્ । કિંભૂતામ્? અનન્તરતિસંતતિમ્ । સુગતિપરંપરાસંજનનાદનન્તા અપર્યવસાના રતિસંતતિઃ સુખપ્રવાહો યસ્યાઃ સા તથા । અત એવ ઉત્તમે ત્યુક્તમ્ । તામપહાય રતિરભિરામઃ, ઔદ્ધત્યમુન્નતતા । કાયચિત્તયોઃ ક્રીડનશીલતેતિ યાવત્ । હાસો વાગૌદ્ધત્યમ્ । સરભસસ્ય વાગ્વિકાર ઇતિ યાવત્ । આદિશબ્દાદ્ગીતાદિપરિગ્રહઃ । તત્ર કથં રતિસ્તવ? ન યુક્તેત્યભિપ્રાયઃ । કિંભૂતે? દુઃખહેતૌ । નરકાદિદુર્ગત્યુપનયનાદ્દુઃખસ્ય હેતુર્ભવતિ ॥
એવં કુત્સિતાસક્તિમપિ નિરાકૃત્ય વિષાદાત્માવમન્યનાં વીર્યવિપક્ષં નિરાકર્તુમ્, અપરમપિ ચ તદ્વિપક્ષનિરસનાય પ્રતિપાદયન્નાહ-
અવિષાદબલવ્યૂહતાત્પર્યાત્મવિધેયતા ।
પરાત્મસમતા ચૈવ પરાત્મપરિવર્તનમ્

વિષાદવિપરીતો ઽવિષાદઃ । બલાનાં વ્યૂહઃ સમૂહો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ । તાત્પર્યં નિપુણતા । આત્મવિધેયતા આત્મવશવર્તિતા । એતાઃ સર્વાઃ કૃતદ્વન્દ્વસમાસાઃ । યદિ વા । ( બ્ચ્પ્ 120 ) એભિઃ સહિતા આત્મવિધેયતા । પરાત્મસમતાપરાત્મપરિવર્તને ધ્યાનપરિચ્છેદે [બોધિ.8] વક્ષ્યમાણે । ઇદમપિ સમસ્તં કૌસીદ્યપ્રહાણાય વીર્યસમૃદ્ધયે પ્રભવતીત્યુદ્દેશઃ ॥
ઉદ્દિષ્ટમેવાર્થં ક્રમેણ નિર્દિશન્નાહ-
નૈવાવસાદઃ કર્તવ્યઃ કુતો મે બોધિરિત્યતઃ ।
કુતો મે બોધિરિતિ, કથમહં વરાકઃ સમ્યક્સંબોધિભાજનમ્? બુદ્ધત્વં હિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય આરબ્ધવીર્યસ્ય અપરિમિતપુણ્યજ્ઞાનસંભારૈઃ અતિદુષ્કરકર્માનુષ્ઠાનૈઃ અનેકૈશ્ચ કલ્પાસંખ્યેયૈઃ કસ્યચિત્ પુરુષવિશેષસ્ય સાધ્યં ભવતિ । અહં તુ ન તાદૃશ ઇતિ કથં મદ્વિધાનાં તથાવિધં બુદ્ધત્વં સંભાવ્યેત, ઇત્યેવમાકારમનસિકારાદવસાદો વિષાદો ન કર્તવ્યઃ, મહાર્થભ્રંશસ્ય હેતુત્વાત્ । યથોક્તમ્- અવસાદો ઽપ્યનર્થ ઇતિ [શિ. સ. 34] ॥ કસ્માત્?
યસ્માત્તથાગતઃ સત્યં સત્યવાદીદમુક્તવાન્

યસ્માત્ તથાગતઃ ઇદં વક્ષ્યમાણં સત્યમવિતથમુક્તવાન્ કથિતવાન્ । કથં જ્ઞાયતે ઇત્યાહ- સત્યવાદીતિ । જ્ઞાનક્રિયાસંભવાદવિપરીતવાદી । અતઃ સત્યાભિધાનહેતુપદમેતત્ ॥
કિં તત્સત્યમુક્તવાન્?
તે ઽપ્યાસન્ દંશમશકા મક્ષિકાઃ કૃમયસ્તથા ।
યૈરુત્સાહવશાત્ પ્રાપ્તા દુરાપા બોધિરુત્તમા

ઇત્યાહ । તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પુર્વં શાક્યમુનિરત્નશિખિદીપંકરપ્રભૃતયઃ સંસારસાગરાવર્તાન્તર્ગતાઃ પૃથગ્જનાવસ્થાયાં પરિભ્રમન્ત એવંભૂતા એવાસન્ બભૂવુઃ, યૈરુત્સાહબલાત્ વીર્યોત્કર્ષસામર્થ્યાત્ સંભારાન્ સંભૃત્ય પ્રાપ્તા અધિગતા દુરાપા દુર્લભપ્રતિલમ્ભા બોધિરુત્તમા અનુત્તરા । આરબ્ધવીર્યસ્ય ન કિંચિદ્દુષ્કરમિતિ ભાવઃ । ઇદં તત્ સત્યમ્ ॥
અતો મમ પુનરતિતરાં ન દુર્લભા બોધિરિત્યાહ-
કિમુતાહં નરો જાત્યા શક્તો જ્ઞાતું હિતાહિતમ્ ।
સર્વજ્ઞનીત્યનુત્સર્ગાદ્બોધિં કિં નાપ્નુયામહમ્

કિં પુનરહં મનુષ્યભૂતો જન્મના । શક્તો જ્ઞાતું હિતાહિતમિતિ । ઇદં હિતમિદમહિતમ્, શુભમશુભં ચ કર્મેત્યુપદિષ્ટમ્, જ્ઞાતુમવબોદ્ધું સમર્થો ઽસ્મિ, ઇતિ વિચિન્ત્ય સર્વજ્ઞસ્ય સર્વવસ્તુતત્ત્વવેદિનઃ નીતિર્નયઃ ઉપાદેયતત્ત્વપ્રતિપાદનમ્ । તસ્ય અનુત્સર્ગાદપરિત્યાગાત્ । તસ્ય આદાનોપાદાનસેવનાદિત્યર્થઃ । બુદ્ધત્વં નાપ્નુયામહમ્ । કાક્વા પઠનાદ્ આપ્નુયામેવેતિ । એતદ્ભગવતા રત્નમેઘે દર્શિતમ્ । યથોક્તમ્-
ઇહ બોધિસત્ત્વો નૈવં ચિત્તમુત્પાદયતિ- દુષ્પ્રાપ્યા બોધિર્મનુષ્યભૂતેન સતા । ઇદં ચ મે વીર્યં પરીત્તં ચ હીનં ચ । કુસીદો ઽહમ્ । બોધિશ્ચ આદીપ્તશિરશ્ચૈલોપમેન બહૂન્ કલ્પાન્ બહૂનિ કલ્પશતાનિ બહૂનિ કલ્પસહસ્રાણિ સમુદાચરતા સમુદાનેતવ્યા । તન્નાહમુત્સહે ( બ્ચ્પ્ 121 ) ઈદૃશં ભારમુદ્વોઢુમ્ । કિં તર્હિ બોધિસત્ત્વેનૈવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્- યે ઽપિ તે ઽભિસંબુદ્ધાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, યે ઽપિ વા અભિસંભોત્સ્યન્તે, તે ઽપિ ઈદૃશેનૈવ નયેન, ઈદૃશ્યા પ્રતિપદા, ઈદૃશેનૈવ વીર્યેણાભિસંબુદ્ધાઃ, યાવન્ન ચ તે તથાગતભૂતા એવાભિસંબુદ્ધાઃ । અહમપિ તથા તથા ઘટિષ્યે, તથા તથા વ્યાયંસ્યે સર્વસત્ત્વસાધારણેન વીર્યેણ સર્વસત્ત્વારમ્બણેન વીર્યેણ યથાહમપ્યનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યે ઇતિ ॥
યુક્તમેવૈતત્, કેવલમતિદુષ્કરકર્મશ્રવણાદનધ્યવસાયો વિનિવર્તયિતુમશક્ય ઇતિ વિકલ્પયન્નાહ-
અથાપિ હસ્તપાદાદિ દાતવ્યમિતિ મે ભયમ્ ।
કરચરણશિરઃ પ્રભૃતિદાનમન્તરેણ બુદ્ધત્વં ન પ્રાપ્યતે, ઇતિ અતિદુષ્કરકર્મસુ પ્રવૃત્તિભયાદુત્સાહો નિવર્તત એવ । ઇતિ ચેન્મન્યસે સ્વચિત્તમેવમાહ-
ગુરુલાઘવમૂઢત્વં તન્મે સ્યાદવિચારતઃ

તદેતદ્ ગુરુલાઘવમૂઢત્વમેવ મે । અલ્પે બહુતરં બહુતરે ચાલ્પતરમિતિ મોહવશેન અવિચારતો ઽવિવેકાન્મમ સ્યાત્, ન તુ પરમાર્થવિચારતઃ ॥
પરમાર્થવિચારેણ ગુરુલાઘવવિપર્યાસ એવાયમિત્યુપદર્શયન્નાહ-
છેત્તવ્યશ્ચાસ્મિ ભેત્તવ્યો દાહ્યઃ પાટ્યો ઽપ્યનેકશઃ ।
કલ્પકોટીરસંખ્યેયા ન ચ બોધિર્ભવિષ્યતિ

સંસારચારકે નિવસંસ્તથાવિધકર્મવશાચ્છેત્તવ્યશ્ચાસ્મિ કરચરણાદ્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગચ્છેદનાન્નરકાદિષુ । તથા ભેત્તવ્યો ઽસ્મિ શક્તિકુન્તાદિભિઃ । દાહ્યો નરકદહનાદિના । પાટ્યો જ્વલિતક્રકચાદિના । અનેકશઃ અનેકવારાન્ । નરકાદિષુ કારણામનુભવન્ અપર્યન્તપથિ સંસારે । કલ્પાનાં કોટીરસંખ્યેયાઃ સંખ્યાતુમશક્યાઃ ઇતિ । અકામસ્યાપિ દુઃખમપર્યન્તમનેકપ્રકારમાપતિષ્યતિ, ન ચ બુદ્ધત્વસંભારાય તત્ સંપત્સ્યતે ॥
ઇદં સંસારાપર્યન્તતયા દુઃખં બહુતરં નિષ્ફલં ચ । બુદ્ધત્વપ્રસાધકં પુનરલ્પતરં સફલં ચેત્યુપદર્શયન્નાહ-
ઇદં તુ મે પરિમિતં દુઃખં સંબોધિસાધનમ્ ।
નષ્ટશલ્યવ્યથાપોહે તદુત્પાદનદુઃખવત્

યદ્ બુદ્ધત્વપ્રસાધકં તદિદં દુઃખં પરિમિતં મમ પ્રતિનિયતકાલભાવિતયા, દુઃખ [પ્રશમન]હેતુશ્ચ । તત્તથાભૂતં શલ્યં તેન વ્યથા, તસ્યા અપોહો નિવૃત્તિઃ । તન્નિમિત્તં તદ્વયુદાસાય । યાવજ્જીવં તત્કૃતદુઃખપ્રહાણાયેત્યર્થઃ । તસ્ય નષ્ટશલ્યસ્યોત્પાટનં શરીરાદુદ્ધરણમ્ । અપકર્ષણમિતિ યાવત્ । તેન યદ્દુઃખં પ્રતિનિયતકાલમલ્પતરમ્ । દીર્ઘકાલિકદુઃખોપશમનિમિત્તમ્ । તદ્વત્ સોઢુમુચિતમિદમપિ દુઃખમ્ ॥
( બ્ચ્પ્ 122 ) અતો ઽપિ સમુચિતમિદમિત્યાહ-
સર્વે ઽપિ વૈદ્યાઃ કુર્વન્તિ ક્રિયાદુઃખૈરરોગતામ્ ।
તસ્માદ્વહૂનિ દુઃખાનિ હન્તું સોઢવ્યમલ્પકમ્

સર્વે ઽપિ ન કેચિદેવ । લઙ્ઘનપાચનાદિકૃતૈર્યથેષ્ટાહારવિહારપ્રતિષેધજનિતૈશ્ચ ક્રિયાદુઃખૈઃ રોગપીડિતાનામારોગ્યં વિદધાતિ । અન્યથા તત્કર્તુમશક્યમ્ । યત એવમ્, તસ્માદતિશયેન અલ્પમલ્પકં દુઃખં સોઢવ્યમ્ । કિમર્થમ્? બહૂનિ દુઃખાનિ હન્તુમ્ । સર્વસત્ત્વાનામાત્મનશ્ચ દીર્ઘકાલિકસર્વદુઃખપ્રશમનાયેત્યર્થઃ । એવં તાવત્ સ્વીકર્તું યુક્તં ધીમતઃ ॥
ન ચેદં યુક્તમપિ દુષ્કરં કર્મ આદિકર્મિકસ્ય પ્રથમનુજ્ઞાતં ભગવતેતિ દર્શયન્નાહ-
ક્રિયામિમામપ્યુચિતાં વરવૈદ્યો ન દત્તવાન્ ।
ક્રિયામિમાં સમનન્તરપ્રતિપાદિતાં દુઃખોત્પાદનીમ્ । ઉચિતામપિ સેવનીયામપિ । વરવૈદ્યો ભગવાન્ સર્વથા સર્વાવ્યધિચિકિત્સકઃ । પ્રથમં ન દત્તવાન્, ન કર્તવ્યતયા પ્રતિપાદિતવાનાદિકર્મિકસ્ય । કથં તર્હિ રાગાદિવ્યાધીનપનયતિ? આહ-
મધુરેણોપચારેણ ચિકિત્સતિ મહાતુરાન્

સુકુમારતરેણોપચારેણ ઉપક્રમેણ । યથાક્ષમં ચિકિત્સાપ્રણયનેનેત્યર્થઃ । ચિકિત્સતિ રોગમુક્તાન્ કરોતિ । મહાતુરાન્ દીર્ઘરોગિણો રાગાદિમહાવ્યાધિગ્રસ્તાન્ ॥
કઃ પુનરયં મધુરોપચાર ઇત્યાહ-
આદૌ શાકાદિદાને ઽપિ નિયોજયતિ નાયકઃ ।
તત્કરોતિ ક્રમાત્પશ્ચાદ્યત્સ્વમાંસાન્યપિ ત્યજેત્

માત્સર્યમલાપનયનાર્થં સુખસુખેન સંભારસંવર્ધનાર્થં ચ શક્યપરિત્યાગે શાકસક્તુપિણ્ડિકાદિદાનેન પ્રથમતરં પ્રવર્તયતિ નાયકો ભગવાન્ । પુનસ્તથોપાયવિશેષેણ નિયોજનં કરોતિ । તદિતિ લોકોક્તૌ વા । યદ્યથા દાતા મૃદુદાનાભ્યાસક્રમેણ અધિમાત્રાધિમાત્રદાનાભ્યાસપ્રકર્ષમાસાદયન્ પશ્ચાદુત્તરકાલમકૃચ્છ્રેણૈવ સ્વમાંસરુધિરાદિકમપિ પ્રસન્ન એવ પ્રયચ્છેત્ ॥
કથં પુનરેતદેવમિત્યાશઙ્કયાહ-
યદા શાકેષ્વિવ પ્રજ્ઞા સ્વમાંસે ઽપ્યુપજાયતે ।
માંસાસ્થિ ત્યજતસ્તસ્ય તદા કિં નામ દુષ્કરમ્

યસ્મિન્ કાલે દાનાભ્યાસાત્ પરમપ્રકર્ષગમનાત્ સર્વથાપગતમાત્સર્યતયા શાકેષ્વિવ સ્વમાંસે ઽપિ નિરાસઙ્ગા બુદ્ધિરુપજાયતે, તદા સ્વમાંસાદિદાને ઽપિ નાશક્યાનુષ્ઠાનબુદ્ધિરિતિ તસ્મિન્ કાલે કિં નામ દુષ્કરમ્? નૈવ કિંચિદિત્યર્થઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- અતિદીર્ઘકાલં પરાર્થે સંસરતા તદ્દુઃખં કથમિવ પરિહર્તું શક્યમિત્યત્રાહ-
( બ્ચ્પ્ 123 ) ન દુઃખી ત્યક્તપાપત્વાત્પણ્ડિતત્વાન્ન દુર્મનાઃ ।
મિથ્યાકલ્પનયા ચિત્તે પાપાત્કાયે યતો વ્યથા

દ્વિવિધમેવ હિ દુઃખં બાધકમુપજાયતે કાયિકં માનસિકં ચેતિ । તદેતદ્ દ્વયમપિ બોધિસત્ત્વસ્ય ન સંભવતિ । કાયવચનમનોભિઃ સર્વાવદ્યવિરતેઃ કાયિકં દુઃખમસ્ય ન જાયતે । યુક્ત્યાગમાભ્યામુભયનૈરાત્મ્યસ્ય ચ નિશ્ચયનાન્માનસમપિ કુતઃ? યતો મિથ્યાકલ્પનયા અસદ્વિકલ્પેન આત્માત્મીયગ્રહપ્રવૃત્તેન ભાવાદ્યભિનિવેશકૃતેન વા ચિત્તે દુઃખમ્, પાપાત્ પ્રાણાતિપાતાદેઃ કાયે । એવં તાવદ્દુઃખહેતુપરિહારાદ્દુઃખમસ્ય ન જાયતે ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ॥
ઇદાનીં સુખમેવ કેવલમસ્યાસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
પુણ્યેન કાયઃ સુખિતઃ પાણ્ડિત્યેન મનઃ સુખિ ।
તિષ્ઠન્ પરાર્થં સંસારે કૃપાલુઃ કેન ખિદ્યતે

સુખં જાતમસ્ય કાયસ્યેતિ સુખિતઃ । સુખં વિદ્યતે ઽસ્ય મનસ ઇતિ સુખિ । એવમુભયસુખસમન્વાગતત્વાત્ કૃપાવાન્ પરાર્થં સંસારે સંસરન્ કેન દુઃખેન ખિદ્યતે, ખેદં મન્યતે? યદિ વા । કેન ખિદ્યતે? ખેદહેતોરભાવાન્ન કેનચિદિતિ ભાવઃ । તત્ કિમિદમકારણભીરુતયા વૈમુખ્યમુપાદીયતે?
સ્યાદેતત્- દીર્ઘકાલમાસેવિતભાવિતબહુલીકૃતેન મહતા પુણ્યસંભારેણ સમ્યક્સંબોધિરધિગમ્યતે । તદ્વરં મુમુક્ષૂણાં શીઘ્રકાલતયા શ્રાવકયાનમેવાશ્રયણીયં સ્યાદિત્યાશઙ્કયાહ-
ક્ષપયન્ પૂર્વપાપાનિ પ્રતીચ્છન્ પુણ્યસાગરાન્ ।
બોધિચિત્તબલાદેવ શ્રાવકેભ્યો ઽપિ શીઘ્રગઃ

પૂર્વકૃતાનિ યાનિ પાપાનિ તાનિ બોધિચિત્તબલાદેવ ક્ષયીણિ કુર્વન્ । યથોક્તં પ્રાક્-
યુગાન્તકાલાનલવન્મહાન્તિ પાપાનિ યન્નિર્દહતિ ક્ષણેન ।
ઇતિ ।
[બોધિ. 1.14]
તથા બોધિચિત્તબલાદેવ પ્રતીચ્છન્ આદદાનઃ પુણ્યસાગરાન્ ।
યદુક્તમ્-
અવિચ્છિન્નાઃ પુણ્યધારાઃ પ્રવર્તન્તે નભઃસમાઃ ।
ઇતિ ।
[બોધિ .1.19]
એવંવિધોપાયબલજવેન મહાયાનમારૂઢો બોધિસત્ત્વઃ શ્રાવકેભ્યો ઽપિ શીઘ્રગઃ ત્વરિતગામી ॥
એવં સુખાત્સુખં ગચ્છન્ કો વિષીદેત્સચેતનઃ ।
બોધિચિત્તરથં પ્રાપ્ય સર્વખેદશ્રમાપહમ્

પ્રતિપાદિતમેવાર્થં પિણ્ડીકૃત્ય દર્શયતિ । એવમુક્તક્રમેણ સર્વાવદ્યવિરતેઃ પુરાકૃતપાપક્ષયાચ્ચ સ્વપ્ને ઽપિ દુર્ગતિગમનાભાવાત્ તીવ્રાભિપ્રાયેણ અનેકસુખેન અહર્નિશમાકાશધાતુવ્યાપિનઃ ( બ્ચ્પ્ 124 ) પુણ્યસાગરસ્યાભિવર્ધનાચ્ચ સુગતિપરંપરાસન્માર્ગાવતરણબોધિચિત્તં રથમિવ આસાદ્ય । આરુહ્યેતિ યાવત્ । સર્વખેદૈઃ પરિક્લેશૈઃ શ્રમ આયાસઃ, તમપહન્તીતિ પ્રતિપાદિતનયેન, સર્વખેદશ્રમં વા અપહન્તીતિ તમ્ । સુખાદેકસ્માદપરમુત્તરોત્તરમધિકાધિકં સુખં દેવમનુષ્યસંપત્તિલક્ષણં ગચ્છન્ અનુપ્રાપ્નુવન્ કો નામ પ્રેક્ષાવાન્ વિષાદમાપદ્યેત?
તદેવમનેકવિધવિષાદનિમિત્તપ્રતિષેધેન અવિષાદં પ્રતિપાદ્ય બલવ્યૂહં પ્રતિપાદયિતુમાહ-
છન્દસ્થામરતિમુક્તિબલં સત્ત્વાર્થસિદ્ધયે ।
છન્દં દુઃખભયાત્કુર્યાદનુશંસાંશ્ચ ભાવયન્

ઇદમપ્યુદ્દેશવાક્યમેવ । છન્દ ઇહ કુશલાભિલાષઃ । સ્થામ આરબ્ધદૃઢતા । રતિઃ સત્કર્માસક્તિઃ મુક્તિરસામર્થ્યે તાવત્કાલમુત્સર્ગઃ । એતચ્ચતુરઙ્ગબલમ્, અનેકાવયવસમુદાયાત્મકત્વાત્, હસ્ત્યાદિબલવત્ । સત્ત્વાર્થસિદ્ધયે વીર્યહેતુત્વાત્, અસ્ય વીર્યસ્ય ચ સર્વાભિમતસાધનત્વાદિતિ ભાવઃ । તત્ર છન્દબલસ્ય બહુકરત્વાત્, છન્દમિત્યાદિના અસ્યોત્પત્તિનિમિત્તમાહ- દુઃખભયાદિતિ । અશુભકર્મણો દુઃખં જાયત ઇતિ ત્રાસાચ્છન્દં કુર્યાત્ । અનુશંસાંશ્ચ ભાવયન્ । અનુશંસાઃ ફલદ્વારેણ ગુણવિશેષાઃ । તે ચ અર્થાત્ કુશલકર્મણ એવ । તાન્ ભાવયન્ । શુભકર્મણો ઽનેકપ્રકારેણ મધુરફલોત્પત્તિં પુનઃ પુનઃ સંચિન્તયન્નિત્યર્થઃ ॥
સાંપ્રતં બલસ્ય વ્યાપારમુપદર્શયિતુમાહ-
એવં વિપક્ષમુન્મૂલ્ય યતેતોત્સાહવૃદ્ધયે ।
છન્દમાનરતિત્યાગતાત્પર્યવશિતાબલૈઃ

એવમુક્તપ્રબન્ધેનેત્યાદિ । વિપક્ષમાલસ્યાદિ । ઉન્મૂલ્ય પ્રતિપક્ષભાવના વિધિના અપસાર્ય । વીર્યપ્રવર્ધનાય યત્નં કુર્યાત્ । કેનોપાયેનેત્યાદિ(હ?)- માનશ્ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । અયં સ્થામબલસ્યોપબૃંહણમ્, સ્થામબલમેવ વા । તેષાં બલૈઃ સામર્થ્યૈઃ । સામર્થ્યપર્યાયો ઽત્ર બલશબ્દઃ ॥
તત્ર તાવચ્છન્દોત્પાદનાય પ્રથમમાહ-
અપ્રમેયા મયા દોષા હન્તવ્યાઃ સ્વપરાત્મનોઃ ।
એકૈકસ્યાપિ દોષસ્ય યત્ર કલ્પાર્ણવૈઃ ક્ષયઃ

તત્ર દોષક્ષયારમ્ભે લેશો ઽપિ મમ નેક્ષ્યતે ।
અપ્રમેયવ્યથાભાજ્યે નોરઃ સ્ફુટતિ મે કથમ્

ગુણા મયાર્જનીયાશ્ચ બહવઃ સ્વપરાત્મનોઃ ।
તત્રૈકૈકગુણાભ્યાસો ભવેત્કલ્પાર્ણવૈર્ન વા

ગુણલેશે ઽપિ નાભ્યાસો મમ જાતઃ કદાચન ।
સર્વસત્ત્વાનામુપકરણતયા આત્મનશ્ચ સમસ્તક્લેશપ્રહાણાય નિઃશેષગુણોત્પાદનાય ચ મયા બોધિચિત્તમુત્પાદિતમ્ । તચ્ચ ન શિથિલવ્યાપારસાધ્યમિત્યવગમ્યાપિ યદિ અનારબ્ધવીર્યતયા ( બ્ચ્પ્ 125 ) મન્દસમારમ્ભ એવ તિષ્ઠામિ, તદા દુર્ગતિવિનિપાતમન્તરેણ નાન્યા ગતિરસ્તિ મમેતિ વિચિન્ત્ય સંવેગમામુખીકુર્વન્ છન્દમુત્પાદયેદિતિ સમુદાયાર્થઃ ॥
અવયવાર્થસ્તુ ઉચ્યતે- અપ્રમેયાઃ પ્રમાતુમશક્યાઃ । દોષાઃ કાયવાક્ચિત્તસમાશ્રિતાઃ । હન્તવ્યાઃ પ્રહન્તવ્યાઃ । સ્વપરાત્મનોઃ સ્વાત્મનઃ પરાત્મનશ્ચ । એકૈકસ્યાપીતિ । આસ્તાં તાવદ્વહૂનામ્ । યત્ર યેષુ । મન્દવીર્યેણ કલ્પાર્ણવૈઃ અનેકૈઃ કલ્પશતસહસ્રૈઃ ક્ષયઃ પ્રહાણં ક્રિયતે । તત્ર તેષુ દોષક્ષયારમ્ભે દોષપ્રહાણોત્સાહે । લેશો ઽપિ સ્વલ્પમાત્રમપિ મમ નેક્ષ્યતે ન દૃશ્યતે । અતઃ અપ્રમેયવ્યથાભાજ્યે અપરિમિતદુઃખભાજનસ્ય મમ નોરઃ સ્ફુટતિ હૃદયં વિદીર્યતે । કથં કેન પ્રકારેણ । ગુણા મયેત્યાદિ સુબોધમ્ । ઇતિ વિચિન્ત્ય સંવેગમુપદર્શયતિ-
વૃથા નીતં મયા જન્મ કથંચિલ્લબ્ધમદ્ભુતમ્

વૃથા વિફલમેવ મયા જન્મ અક્ષણવિનિર્મુક્તં નીતં પ્રેરિતમ્ । વૃથીકૃતમિતિ યાવત્ । કથંચિલ્લબ્ધં મહાર્ણવયુગચ્છિદ્રકૂર્મગ્રીવાર્પણવત્ સુચિરેણ પ્રાપ્તમ્ । અત એવ આશ્ચર્યસ્થાનત્વાદદ્ભુતમ્ ॥
ઇતો ઽપિ વિફલમિત્યાહ-
ન પ્રાપ્તં ભગવત્પૂજામહોત્સવસુખં મયા ।
ન કૃતા શાસને કારા દરિદ્રાશા ન પૂરિતા

ભીતેભ્યો નાભયં દત્તમાર્તા ન સુખિનઃ કૃતાઃ ।
દુઃખાય કેવલં માતુર્ગતો ઽસ્મિ ગર્ભશલ્યતામ્

તથાગતાનાં સત્ક્રિયાભિર્મહોત્સવમતિશયવદભિનન્દનમ્ । તેન સુખં સૌમનસ્યં ન પ્રાપ્તં નાધિગતં મયા । નાપિ શાસને પ્રતિમાસ્તૂપસદ્ધર્માદિસત્કારૈઃ વિહારારામશયનાદિવસ્તુપ્રદાનૈશ્ચ કારા પૂજા કૃતા । નાપિ દરિદ્રાણાં ધનહીનાનામાશા અભિલાષઃ સર્વોપકરણસંપત્તિસંપાદનેન પૂરિતા । નાપિ ભીતેભ્યઃ સપત્નાદિભયસમાકુલિતેભ્યો મા ભૈષીરિત્યભયં દત્તમ્ । નાપિ કાયમનોદુઃખૈરાર્તાઃ પીડિતાઃ તદપનીય સુખિનઃ કૃતાઃ । ઇતિ સર્વૈઃ સત્પુરુષધર્મૈર્વિરહિતત્વાદાહ । દુઃખાયેત્યાદિ સુબોધમ્ ॥
કથં પુનરેતાં ધર્મદશાં પ્રાપ્તો ભવાનિત્યાહ-
ધર્મચ્છન્દવિયોગેન પૌર્વિકેણ મમાધુના ।
વિપત્તિરીદૃશી જાતા કો ધર્મે છન્દમુત્સૃજેત્

ધર્માભિલાષસ્યાભાવેન પ્રાક્તનજન્મોપચિતેન મમ અધુના અસ્મિન્ જન્મનિ વિપત્તિરીદૃશી જાતા । સર્વસામર્થ્યવૈકલ્યસ્વભાવા સમનન્તરકથિતા સમુત્પન્ના । એવં જ્ઞાત્વા કો ધર્મે છન્દમુત્સૃજેત્ પરિત્યજેત્? કો નામ નોપાદદીત વિચક્ષણ ઇતિ ભાવઃ ॥
કિં પુનઃ કુશલાર્થિનાં છન્દોત્પાદને યત્ન ઇત્યાશઙ્કય યચ્ચોક્તં છન્દં દુઃખભયાત્ કુર્યાત્ ઇત્યાદિ, તદ્વયક્તીકર્તું ચાહ-
( બ્ચ્પ્ 126 ) કુશલાનાં ચ સર્વેષાં છન્દં મૂલં મુનિર્જગૌ ।
તસ્યાપિ મૂલં સતતં વિપાકફલભાવના

ન કેવલં વિપત્તિપરિહારાર્થમ્, શુક્લધર્મોપચયાર્થમપિ ચ્છન્દોત્પાદને યતિતવ્યમિતિ ચકારાર્થઃ । સર્વેષામિતિ ન કેષાંચિદેવ । છન્દં મૂલં કારણં ભગવાનુક્તવાન્, ન તુ સ્વયમુત્પ્રેક્ષ્ય ઉચ્યતે ઇત્યર્થઃ । તસ્યાપિ ચ્છન્દસ્યાપિ મૂલં સતતં સર્વકાલં વિપાકફલભાવના । શુભાશુભકર્મણો વિપાકફલં પરલોકે ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિલક્ષણમ્, તસ્ય ભાવના પુનઃપુનરામુખીકરણમ્ ॥
તત્ર અશુભકર્મણો વિપાકફલમુપદર્શયન્નાહ-
દુઃખાનિ દૌર્મનસ્યાનિ ભયાનિ વિવિધાનિ ચ ।
અભિલાષવિઘાતાશ્ચ જાયન્તે પાપકારિણામ્

યાવન્તિ કાયિકમાનસિકાનિ નરકાદિગતૌ દુઃખાનિ વિવિધાનિ નાનાપ્રકારાણિ જાયન્તે ભવન્તિ સર્વાણિ પાપકારિણામેવ । ભયાનિ બધબન્ધનતાડનાદિભ્યઃ । પર્યેષમાણસ્ય લાભવિઘાતેન અભિલાષવિઘાતાશ્ચ ॥
સુકૃતકર્મણો વિપાકફલમાહ-
મનોરથઃ શુભકૃતાં યત્ર યત્રૈવ ગચ્છતિ ।
તત્ર તત્રૈવ તત્પુણ્યૈઃ ફલાર્ઘેણાભિપૂજ્યતે

ઇષ્ટાશંસનવિકલ્પો મનોરથઃ, યસ્ય લોકે મનોરાજ્યમિતિ પ્રસિદ્ધિઃ શુભકૃતાં પુણ્યકારિણામ્ । યત્ર યત્રૈવેતિ વીપ્સાયાં ન ક્વચિદેવ । ગચ્છતિ પ્રસરતિ । ફલાર્ઘેણેતિ । અભિવાઞ્છિતફલોપનામનમેવ અર્ઘ ઇવાર્ઘઃ પૂજા ॥
તેન પુનરશુભસ્ય ફલમાહ-
પાપકારિસુખેચ્છા તુ યત્ર યત્રૈવ ગચ્છતિ ।
તત્ર તત્રૈવ તત્પાપૈર્દુઃખશસ્ત્રૈર્વિહન્યતે

સુખેચ્છા સુખાભિલાષઃ । તત્પાપૈરિતિ કર્તરિ તૃતીયા । દુઃખશસ્ત્રૈરિતિ કરણૈઃ । દુઃખાન્યેવ શસ્ત્રાણીવ તદિચ્છાવિચ્છેદહેતુત્વાત્ ॥
પૃથગ્જનાસાધારણશુભકર્મવિપાકફલમસાધારણમાહ-
વિપુલસુગન્ધિશીતલસરોરુહગર્ભગતા
મધુરજિનસ્વરાશનકૃતોપચિતદ્યુતયઃ ।
મુનિકરબોધિતામ્બુજવિનિર્ગતસદ્વપુષઃ
સુગતસુતા ભવન્તિ સુગતસ્ય પુરઃ કુશલૈઃ

પ્રતિલબ્ધમુદિતાદિભૂમયો હિ બોધિસત્ત્વા અનિચ્છન્તો માતૃકુક્ષૌ નોત્પદ્યન્તે, કિં તર્હિ સુખાવત્યાં વિશ્વદલકમલકોશેષુ જાયન્તે । તેષાં સુખવિભૂતિમનેન કથયતિ- વિપુલાનિ ( બ્ચ્પ્ 127 ) વિસ્તીર્ણાનિ સુગન્ધીનિ મનોજ્ઞગન્ધાનિ શીતલાનિ શીતસુખસ્પર્શાનિ તાનિ ચ સરોરુહાણિ પઙ્કજાનિ ચેતિ, તેષાં ગર્ભાણિ । સરોરુહગર્ભાણાં વા વિશેષણાન્યેતાનિ । તેષુ ગતાઃ સંસ્થિતાઃ પ્રજ્ઞોપાયમહાકરુણાનિર્યાતપુણ્યજ્ઞાનકલલસંવલિતસંબોધિચિત્તાઃ સુગતસુતા ભવન્તિ કુશલૈરિતિ સંબન્ધઃ । કથં પુનઃ પદ્મગર્ભેષુ પુષ્ટિં લભન્ત ઇત્યાહ- મધુરેત્યાદિ । મધુરૈઃ સર્વસ્વરાઙ્ગોપેતતયા પરમસૌમનસ્યકારિભિઃ સંબદ્ધધર્મઘોષાશનૈરાહારૈઃ કૃતા ઉપચિતા દ્યુતયો વપૂંષિ યેષાં તે તથા । કથં ચ તતો નિર્યાન્તીત્યત આહ- મુનિકરેત્યાદિ । મુનિકરૈઃ પરિપાકકાલમવગમ્ય તથાગતરશ્મિભિર્બોધિતાનિ વિકાસિતાનિ ચ તાન્યમ્બુજાનિ ચેતિ । તતો વિનિર્ગતાનિ નિર્યાતાનિ સન્તિ લક્ષણવ્યઞ્જનાલંકૃતતયા શોભનાનિ વપૂંષિ યેષાં તે તથા । તથાભૂતાઃ સન્તઃ સુગતસુતા બોધિસત્ત્વા ભવન્તિ જાયન્તે । સુગતસ્ય પુરઃ સુખાવત્યામમિતાભસ્ય ભગવતો ઽગ્રતઃ । કુશલૈરેકાન્તશુક્લૈઃ કર્મભિઃ । તદનેન માતૃકુક્ષૌ સમુત્પદ્યમાનાનામેતદ્વિશેષણવિપર્યયેણ દુઃખં વેદિતવ્યમિત્યુપદર્શિતં ભવતિ । તથા હિ તત્ર સંકટે દુર્ગન્ધિનિ જઠરાનલસંતપ્તે ચ ઉત્પન્નસ્ય માતાપિત્રશુચિસંભૂતસ્ય માતુઃ પીતાશિતૈર્વાન્તકલ્પૈઃ સંવર્ધમાનસ્ય ગર્ભમલપઙ્કનિમગ્નસ્ય પરિપાકકાલે કથંચિત્ કણ્ઠગતપ્રાણસ્ય યન્ત્રનિષ્પીડિતસ્યેવ તતો નિર્ગમનમિતિ પ્રાયેણ મનુષ્યભૂતસ્ય વ્યતિમિશ્રકર્મવિપાકફલમુક્તમ્ ॥
એકાન્તકૃષ્ણસ્ય તુ વિપાકફલમાહ-
યમપુરુષાપનીતસકલચ્છવિરાર્તરવો
હુતવહતાપવિદ્રુતકતામ્રનિષિક્તતનુઃ ।
જ્વલદસિશક્તિઘાતશતશાતિતમાંસદલઃ
પતતિ સુતપ્તલોહધરણીષ્વશુભૈર્બહુશઃ

યમપુરુષૈઃ કાલદૂતૈરપનીતા વિશ્લેષિતા જ્વલિતમુદ્ગરાદિપ્રહારૈઃ સકલા સમસ્તા છવિશ્ચર્મ પ્રભાવો વા યસ્ય સ તથા । અતિશયેનાર્તઃ સન્ પતતિ સુતપ્તલોહધરણીષુ । પુનરપિ કિંભૂતઃ? તીવ્રાનલતાપેન દ્રવીભૂતં યત્તામ્રં તેન નિષિક્તા સ્નાપિતા તનુઃ કાયો યસ્ય । અતો ઽપ્યપનીતસકલચ્છવિઃ । જ્વલન્તઃ અસયઃ શક્તયશ્ચ શસ્ત્રવિશેષાઃ, તેષાં ઘાતશતૈરનેકૈઃ પ્રહારૈઃ શાતિતાનિ વિચ્છેદિતાનિ માંસદલાનિ શકલાનિ યસ્ય સ તથાભૂતઃ સન્ પતતિ । સુષ્ઠુ તપ્તાસુ લોહમયભૂમિષુ । અશુભૈરકુશલૈઃ કર્મભિઃ । બહુશ ઇતિ બહૂન્ વારાન્ । દીર્ઘકાલેન તત્ફલસ્ય પરિક્ષયાત્ ॥
તદેવં શુભાશુભકર્મણોર્વિપાકફલં પ્રતિપાદ્ય ચ્છન્દબલમુપસંહરન્નાહ-
તસ્માત્કાર્યઃ શુભચ્છન્દો ભાવયિત્વૈવમાદરાત્ ।
યત એવં શુભાશુભકર્મણોર્મધુરકટુકફલવિપાકઃ, તસ્માદેવં પરિભાવ્ય શુભચ્છન્દ એવ આદરેણાશુભકર્મ વિહાય કાર્યઃ । સાંપ્રતં સ્થામબલં પ્રતિપાદયિતુમાહ-
વજ્રધ્વજસ્થવિધિના માનં ત્વારભ્ય ભાવયેત્

( બ્ચ્પ્ 128 ) વજ્રધ્વજસૂત્રપ્રતિપાદિતવિધાનેન માનં પુનઃ સાધ્યં કર્મારભ્ય ભાવયેત્ । અથવા । આરભ્ય ભાવયેદિતિ ગાઢસમારમ્ભેણ ભાવયેત્, ચેતસિ સ્થિરં કુર્યાત્, ન શિથિલોપક્રમેણેત્યર્થઃ ॥
આરમ્ભમેવ શિક્ષયિતુમાહ-
પૂર્વં નિરૂપ્ય સામગ્રીમારભેન્નારભેત વા ।
પૂર્વં પ્રથમત એવ અભિમતકાર્યનિષ્પાદનાય સામગ્રીં કારણસાકલ્યં નિરૂપ્ય, તસ્યા બલાબલં વિચાર્ય, આરભેત સતિ બલે, નારભેત વા અસતિ બલે । કિમેવંવિચારેણ પ્રયોજનમિતિ ચેદાહ-
અનારમ્ભો વરં નામ ન ત્વારભ્ય નિવર્તનમ્

અનારમ્ભો વરં નામ પ્રથમત એવ, ન ત્વારભ્ય નિવર્તનમશક્તત્વે સતિ ॥
નનુ કિમત્ર દૂષણં યેનૈવ નેષ્યતે ઇત્યાહ-
જન્માન્તરે ઽપિ સો ઽભ્યાસઃ પાપાદ્દુઃખં ચ વર્ધતે ।
અન્યચ્ચ કાર્યકાલં ચ હીનં તચ્ચ ન સાધિતમ્

તથા ક્રિયમાણઃ અન્યસ્મિન્નપિ જન્મનિ સો ઽભ્યાસ ઇત્યારભ્ય નિવર્તનં નામ । પ્રતિજ્ઞાતમકુર્વતશ્ચ પાપં તતો દુઃખં વર્ધતે । અન્યચ્ચ હીનં નષ્ટં યત્પરિત્યજ્ય તદારબ્ધમ્, કાર્યકાલં ચ હીનમ્ । આરબ્ધપરિત્યક્તકાર્યસ્ય કાલો ઽસ્ય કાર્યસ્યેતિ । તસ્મિન્ કાલે યદન્યત્ કાર્યં કર્તવ્યં તદિત્યર્થઃ । તચ્ચ યદારભ્ય પરિત્યક્તમ્, તદપિ ન સાધિતં ન નિષ્પાદિતમ્ । ઇતિ પઞ્ચપ્રકારમત્ર દૂષણમ્ । તેન નેષ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥
અથ કિમયં માનઃ સર્વત્ર ન કર્તવ્યઃ? નેત્યાહ-
ત્રિષુ માનો વિધાતવ્યઃ કર્મોપક્લેશશક્તિષુ ।
કેષુ ત્રિષુ? તદાહ- કર્મસુ ઉપક્લેશેષુ શક્તૌ ચ । તત્ર ઉપક્લેશાઃ ક્ષુદ્રવસ્તુકસંજ્ઞિતાઃ ક્રોધોપનાહમ્રક્ષપ્રદાશાદયઃ સપ્ત । પઞ્ચાશત્ ક્લેશા એવ વા રાગાદય ઉપક્લેશા ઉચ્યન્તે । તત્ર કર્મમાનં વ્યાખ્યાતુમાહ-
મયૈવૈકેન કર્તવ્યમિત્યેષા કર્મમાનિતા

યત્કિંચિદનવદ્યં કર્મ આપતિતં ભવતિ સત્ત્વાનામ્, તત્ સર્વં મયૈવૈકેન કર્તવ્યમ્ । નાન્યસ્યાવકાશો દાતવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥
એતદેવ દર્શયન્નાહ-
ક્લેશસ્વતન્ત્રો લોકો ઽયં ન ક્ષમઃ સ્વાર્થસાધને ।
તસ્માન્મયૈષાં કર્તવ્યં નાશક્તો ઽહં યથા જનઃ

ક્લેશૈઃ પરાયત્તીકૃતઃ સર્વો ઽયં જનકાયઃ ક્વચિદપિ સ્વાર્થસાધને સમર્થો ન ભવતિ, ઇતિ એષાં સર્વસુખોત્પાદનાય મયા બોધિચિત્તમુત્પાદિતમ્ । યત એવમ્, તસ્માન્નાશક્તો ઽહમીદૃશં ભારમુદ્બોઢું યથા અયં જનઃ । અતો મયૈવૈષાં સર્વં કર્તવ્યમ્ ॥
( બ્ચ્પ્ 129 ) દીને ઽપિ કર્મણિ વૈમુખ્યં નોત્પાદયિતવ્યમિત્યાહ-
નીચં કર્મ કરોત્યન્યઃ કથં મય્યપિ તિષ્ઠતિ ।
નીચમતિગર્હિતં લોકે ભારોદ્વહનાદિકમ્ । મય્યપિ સર્વસત્ત્વાનાં દાસભૂતે ઽપિ તિષ્ટતિ વિદ્યમાને ઽપિ । મત્કરણીયં કથમન્યઃ કરોતિ? મયૈવ કર્તુમુચિતમિતિ ભાવઃ । અથાપ્રતિરૂપમ્, મમૈવ તત્ કર્મેતિ ચિત્તસ્યોન્નતિં નિવારયિતુમાહ-
માનાચ્ચેન્ન કરોમ્યેતન્માનો નશ્યતુ મે વરમ્

કો ઽમુષ્યપુત્રઃ, ઇદં ચ કર્મ અતિનિહીનમ્, તદયુક્તં મમ કર્તુમિતિ માનાદ્યદિ ન કરોમિ, તદા માનો નશ્યતુ મે વરમ્ । કિમનેન મહાર્થભ્રંશકારિણા મમ, ન તુ નીચકર્મપ્રવૃત્તિઃ ॥
ઇતિ કર્મસુ માનમભિધાય ઉપક્લેશેષુ માનમુપદર્શયિતુમાહ-
મૃતં દુણ્ડુભમાસાદ્ય કાકો ઽપિ ગરુડાયતે ।
આપદાબાધતે ઽલ્પાપિ મનો મે યદિ દુર્બલમ્

યદિ ઉપક્લેશેષુ નિહતમાનતયા દુર્બલવૃત્તિ મમ ચિત્તં સ્યાત્, તદા આપદાપત્તિઃ આબાધતે આક્રામતિ યથા સાપત્તિકં સ્યાદિત્યર્થઃ । અલ્પાપિ મૃદુપ્રચારોપક્લેશજનિતાપિ । કથમિવેત્યાહ- મૃતમપગતપ્રાણં દુણ્ડુભં પ્રાપ્ય યથા કાકો ઽપિ ગરુડવદાચરતિ ॥
કુતઃ પુનરેવમિત્યાહ-
વિષાદકૃતનિશ્ચેષ્ટે આપદઃ સુકરા નનુ ।
વ્યુત્થિતશ્ચેષ્ટમાનસ્તુ મહતામપિ દુર્જયઃ

ચિત્તોન્નતિવિરહિતે વિષણ્ણતયા મન્દકાયચિત્તપ્રવૃત્તૌ આલસ્યોપહતે મુષિતસ્મૃતૌ આપદઃ સુકરાઃ સુલભાઃ । ઉત્પદ્યન્ત એવ સ્વલ્પાપદાપિ ગમ્યત્વાત્ । વ્યુત્થિતઃ સમુન્નતચિત્તતયા પુનરુત્સાહસંપન્નઃ ચેષ્ટમાનઃ સ્મૃતિસંપ્રજન્યાભ્યામુપક્લેશાનામનવકાશં દદાનઃ મહતામપિ દુર્જયઃ અજય્યઃ સ્યાત્ ॥
તસ્માદ્દૃઢેન ચિત્તેન કરોમ્યાપદમાપદઃ ।
ત્રૈલોક્યવિજિગીષુત્વં હાસ્યમાપજ્જિતસ્ય મે

સ્થામબલાવલમ્બનં નિગમયન્ દર્શયતિ- યત એવં તસ્માત્ દૃઢેન ચિત્તેન માનસંનાહઃ । આપદ એવ આપદમનર્થં કરોમિ સર્વથા તદનુપ્રવેશં નિવારયન્નુન્મૂલિતસંતાનં કરોમિ । અન્યથા ત્રિજગદ્વિજયારમ્ભો મમ હાસ્યમુપહસનીયમ્, આપદા આપદાયત્તતયા વરાકિકયા જિતસ્ય ગમિષ્યતિ ॥
કીદૃશમેતદિત્યાહ-
મયા હિ સર્વં જેતવ્યમહં જેયો ન કેનચિત્ ।
મયૈષ માનો વોઢવ્યો જિનસિંહસુતો હ્યહમ્

( બ્ચ્પ્ 130 ) કુતઃ? યસ્માજ્જિના એવ ભગવન્તઃ સિંહાઃ સર્વમારમૃગૈરનભિગમ્યત્વાત્ । તેષાં સુતઃ અહમપિ કથમન્યૈઃ પરાજિતો નામ નામધેયં લપ્સ્યે ઇતિ મનસિ નિધાય મયૈષ માનો બોઢવ્યઃ । યથા હિ સિંહકિશોરઃ પ્રતિલબ્ધવૈશારદ્યઃ સર્વાન્યમૃગૈરનભિભૂત એવ વને વિચરતિ, તથા મયા દૃઢેન ભવિતવ્યમિત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ યવમ્, તદા યે ઽપિ સપત્નાદિવિજયાય માનમુદ્વહન્તિ, તે ઽપિ માનિનઃ પ્રશસ્યાઃ કથં ન ભવેયુઃ? ઇત્યત્રાહ-
યે સત્ત્વા માનવિજિતા વરકાસ્તે ન માનિનઃ ।
માની શત્રુવશં નૈતિ માનશત્રુવશાશ્ચ તે

માનવિજિતાઃ માનેન અભિભૂતાઃ વરાકાસ્તપસ્વિનઃ તે માનિનો ભવન્ત્યેવ । કુતઃ? માની શત્રુવશં નૈતિ ન ગચ્છતિ । નાસૌ વૈરિજનાનુવૃત્તિં કરોતીત્યર્થઃ । યે ભવતાભિમતા માનિનઃ, તે માનશત્રુવશાઃ તદાયત્તપ્રવૃત્તયઃ ॥
એતદેવ શ્લોકદ્વયેન સમર્થયિતુમાહ-
માનેન દુર્ગતિં નીતા માનુષ્યે ઽપિ હતોત્સવાઃ ।
પરપિણ્ડાશિનો દાસા મૂર્ખા દુર્દર્શનાઃ કૃશા

સર્વતઃ પરિભૂતાશ્ચ માનસ્તબ્ધાસ્તપસ્વિનઃ ।
તે ઽપિ ચેન્માનિનાં મધ્યે દીનાસ્તુ વદ કીદૃશાઃ

સપ્તવિધમાનેષુ અન્યતમેન માનેન દુર્ગતિં નીતા નરકાદિષુ પાતિતાઃ । અથ કથંચિન્મનુષ્યપ્રતિલમ્ભો ભવતિ તેષામ્, તદા તત્રાપિ તન્નિન્દાફલેન હતોત્સવા નિરાનન્દા ભવન્તિ । હીનદીનમનસ ઇત્યર્થઃ । પરપિણ્ડાશિનઃ આહારવૈકલ્યાત્ પરદત્તભિક્ષાહારભુજઃ । દાસાઃ પરતન્ત્રવૃત્તયો ભૃત્યાઃ । મૂર્ખાઃ સર્વવિકેકશૂન્યાઃ । દુર્દર્શનાઃ વિરૂપાત્મભાવા અપ્રીતિજનકાશ્ચ । કૃશાઃ દુર્બલશરીરાઃ સામર્થ્યરહિતાશ્ચ । સર્વતઃ સર્વેભ્યો ઽકૃતાપરાધા અપિ કાયવચઃપરિભવલાભિનો ભવન્તિ । કે પુનરેવમ્? માનસ્તબ્ધાસ્તપસ્વિનઃ માનેન સ્તબ્ધાઃ અનમ્રાઃ । તપસ્વિનો વરાકાઃ । તે ઽપિ ચેત્, એવંભૂતા અપિ યદિ માનિનાં મધ્યે ગણ્યન્તે, તર્હિ દીનાઃ કૃપણાઃ કૃપાપાત્રમિત્યર્થઃ । પુનરન્યે દીનાઃ કીદૃશા ભવન્તીતિ વદ બ્રૂહિ [ઇતિ] ચોદકમામન્ત્રયતે ॥
યદિ એવંવિધા માનિનો નોચ્યન્તે, કીદૃશાસ્તર્હિ તે ભવન્તીત્યાહ-
તે માનિનો વિજયિનશ્ચ ત એવ શૂરા
યે માનશત્રુવિજયાય વહન્તિ માનમ્ ।
યે તં સ્ફુરન્તમપિ માનરિપું નિહત્ય
કામં જને જયફલં પ્રતિપાદયન્તિ

( બ્ચ્પ્ 131 ) ત એવ માનિન ઉચ્યન્તે યે બોધિસત્ત્વાઃ તં સ્ફુરન્તમપિ પ્રભવન્તમપિ માનવૈરિણં નિહત્ય વિધૂય । કામં યથેષ્ટમ્ । ઉદ્દામેતિ યાવત્ । જને લોકે સદેવકાદિકે જયફલં પ્રકાશયન્તિ બુદ્ધત્વાવસ્થાયામ્ । એતાદૃશં તન્માનશત્રુવિજયફલં યાદૃશમસ્માસુ દૃશ્યતે ઇત્યભિપ્રાયઃ । ત એવ વિજયિનશ્ચ લબ્ધવિજયાઃ । ત એવ શૂરાસ્તેજસ્વિન ઇતિ પદદ્વયં યથાસંભવં યોજ્યમ્ ॥
ઉપક્લેશેષુ માનં પ્રતિપાદ્ય શક્તૌ માનમાહ-
સંક્લેશપક્ષમધ્યસ્થો ભવેદ્દુપ્તઃ સહસ્રશઃ ।
સંક્લેશાનાં પક્ષો વર્ગઃ, તસ્ય મધ્યે તિષ્ઠન્ સહસ્રગુણેન દૃપ્તતરો ભવેત્, અતિશયવચ્છૌર્યબલમવલમ્બેત । કિંભૂતઃ સન્નિત્યાહ-
દુર્યોધનઃ ક્લેશગણૈઃ સિંહો મૃગગણૈરિવ

દુઃખેન યોધ્યત ઇતિ દુર્યોધનઃ । કથંચિદપિ ન પરાજીયતે ઇત્યર્થઃ । કથમિવ? યથા હિ સિંહો મૃગરાજઃ મૃગકુલમધ્યે મહાતેજોબલસમન્વાગતો વિહરન્ વને સર્વમૃગાનભિભવતિ, ન ચ તૈરભિભૂયત ઇતિ, એવં બોધિસત્ત્વો દુર્યોધનો ભવેત્ ॥
ઇદમપરમપિ નિમિત્તમુદ્ગહીતવ્યમિત્યાહ-
મહત્સ્વપિ હિ કૃચ્છ્રેષુ ન રસં ચક્ષુરીક્ષતે ।
એવં કૃચ્છ્રમપિ પ્રાપ્ય ન ક્લેશવશગો ભવેત્

અતિપ્રકર્ષવત્સુ અપિ કૃચ્છ્રેષુ દુઃખેષુ સત્સુ રસં મધુરાદિકં જિહ્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યં ન ચક્ષુરીક્ષતે ન પ્રતિપદ્યતે । ન વિષયીકરોતીત્યર્થઃ । તસ્યાવિષયત્વાત્ । નાવિષયે પ્રવર્તત ઇતિ ભાવઃ । એવમુક્તરસચક્ષુર્ન્યાયેન કષ્ટમપિ પ્રાપ્ય ન ક્લેશવશં ગચ્છેત્ ॥
ઇત્યુક્તેન પ્રબન્ધેન સ્થામબલં વિધાય રતિબલમાવેદયિતુમાહ-
યદેવાપદ્યતે કર્મ તત્કર્મવ્યસની ભવેત્ ।
તત્કર્મશૌણ્ડો ઽતૃપ્તાત્મા ક્રીડાફલસુખેપ્સુવત્

કર્મ સંભારનિબન્ધનં ધ્યાનાધ્યયનાદિલક્ષણં યદેવાપદ્યતે, ક્રમકરણયોગેનાપતિતં ભવેત્, તસ્મિન્નેવ કર્મણિ વ્યસની ભવેત્ તત્ક્રિયારસનિમગ્નચિત્તઃ । તત્કર્મશૌણ્ડઃ તત્પ્રવૃત્તિલમ્પટઃ । અતૃપ્તાત્મા પુનઃપુનરભિલાષયુક્તઃ । ક ઇવ? ક્રીડાફલસુખેપ્સુવત્ દ્યૂતાદિક્રીડાયા યત્ફલં સુખં તદાપ્તુમિચ્છુરિવ ॥
ઇતો ઽપિ વિચારયતા કર્મણિ રતિરુત્પાદયિતવ્યેત્યુપદર્શયન્નાહ-
સુખાર્થ ક્રિયતે કર્મ તથાપિ સ્યાન્ન વા સુખમ્ ।
કર્મૈવ તુ સુખં યસ્ય નિષ્કર્મા સ સુખી કથમ્

સર્વૈરેવ કર્મફલસુખલિપ્સયા કર્મ ક્રિયતે । અન્યથા તત્ર પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ । તથાપિ એવં ચેતસા પ્રવૃત્તાવપિ કસ્યચિત્ કર્મણો ઽભિવાઞ્છિતફલં સ્યાત્, કસ્યચિત્ પુનર્ન સ્યાત્ । નિષ્ફલારમ્ભસ્યાપિ સંભવાત્ । તથાપિ કર્મારમ્ભાત્ પુનઃ ફલસંભાવનયા નૈવ નિવર્તતે ( બ્ચ્પ્ 132 ) જનઃ । યસ્ય પુનઃ કર્મૈવ સુખમ્, ન તદુત્તરમપરસુખાભિલાષઃ, સ નિષ્કર્મા કર્મવિરહિતઃ કથં સુખી સ્યાત્? ન કથંચિદિત્યર્થઃ ॥
ઇદમપિ ભાવયતા કર્મણ્યભિનિવેષ્ટવ્યમિત્યાહ-
કામૈર્ન તૃપ્તિઃ સંસારે ક્ષુરધારામધૂપમૈઃ ।
પુણ્યામૃતૈઃ કથં તૃપ્તિર્વિપાકમધુરૈઃ શિવૈઃ

રૂપાદિવિષયૈઃ । સંસાર ઇતિ સંસરતિ પુનઃ પુનઃ । અભૂતૈરતૃપ્તિઃ અનાપ્યાયનમ્ । કિંભૂતૈઃ? ક્ષુરધારામધૂપમૈઃ ક્ષુરધારાયાં યન્મધુ મધુરસં યદાસ્વાદ્ય તૃષ્ણાવશાજ્જિહ્વોચ્છેદનોત્તરકાલં દુઃખમુપજાયતે, તેનોપમા ઉપમાનં યાદૃશં યેષાં તે । આપાતમાત્રમાધુર્યે ઽપિ પરિણતિદુઃખેન કટુકરસત્ત્વાત્તેષામિત્યભિપ્રાયઃ । પુણ્યાન્યેવ અમૃતાનીવ, તૈઃ કથં તૃપ્તિરસ્તુ? કિંવિશિષ્ટૈઃ? વિપાકમધુરૈરભ્યુદયફલસુખહેતુતયા પરિણામેન મધુરરસત્વાત્ । પરમસુખજનકૈઃ શિવૈઃ કલ્યાણકારિભિર્નિઃશ્રેયસાવાહકતયા । અજરામરફલદાનપરત્વાત્ સર્વદુઃખનિર્વર્તકૈરિત્યર્થઃ । અત એવ પુણ્યામૃતૈરિત્યત્ર હેતુપદમેતત્ ॥
તસ્માદિત્યુપસંહારેણ પુનઃ કર્માભિરામં દ્રઢયન્નાહ-
તસ્માત્કર્માવસાને ઽપિ નિમજ્જેત્તત્ર કર્મણિ ।
યથા મધ્યાહ્નસંતપ્ત આદૌ પ્રાપ્તસરાઃ કરી

તસ્ય આરબ્ધસ્ય કર્મણઃ અવસાને ઽપિ નિમજ્જેત્, તદભિનિવેશરસનિમગ્ન એવ વિમુઞ્ચેત્ । કથમિવ? યથા ગ્રીષ્મસમયે મધ્યંદિનવર્તિનિ સૂર્યે સર્વતો જલમલભમાનશ્ચ આતાપતાપિતો હસ્તી પરમાભિનિવેશસંયુક્તઃ અતિશયવદાહ્લાદકારિશીતલજલપરિપૂરિતં હદમાસાદ્ય પ્રથમતો નિમજ્જતિ તથા ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । પ્રાપ્તં સરો યેન સ તથા । પશ્ચાત્કર્મધારયઃ । આદાવિત્યસ્ય નિમજ્જતીત્યનેન સંબન્ધઃ ॥
ઇદાનીં રતિબલં વ્યાખ્યાય મુક્તિબલં વ્યાખ્યાતુમાહ-
બલનાશાનુબન્ધે તુ પુનઃ કર્તું પરિત્યજેત્ ।
સુસમાપ્તં ચ તન્મુઞ્ચેદુત્તરોત્તરતૃષ્ણયા

આરબ્ધકર્મનિષ્પાદને સામર્થ્યક્ષયમાત્મનો ઽવગમ્ય સામર્થ્યપ્રતિલમ્ભે સતિ પુનઃ કરિષ્યામિ ઇત્યભિપ્રાયેણ તાવત્કાલં પરિત્યજેત્ મુઞ્ચેત્ । ન તાવતાસ્ય વિક્ષેપઃ સ્યાત્ । અન્યથા તથાપિ તદપરિત્યાગે ઽનર્થસમાવેશ એવ સ્યાત્ । યદાપિ સુનિષ્પન્નં તદારબ્ધં કર્મ ભવેત્, તદાપિ મોક્તવ્યમ્ । અન્યથા સ્વરસવાહિતયાપિ તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે પુનર્વ્યાપારાદ્વિક્ષેપ એવ સ્યાત્ । તસ્માદપરાપરવિશેષાકાઙ્ક્ષયા તન્મુઞ્ચેત્ પરિત્યજેત્ । એતેન યદુક્તં પ્રાક્પૂર્વં સમીક્ષ્ય સામગ્રીમ્ [7.47] ઇત્યાદિ, તસ્યોત્સર્ગસ્યાયમપવાદ ઉક્તઃ ॥
તદેવમવાન્તરવિશેષોપદર્શનેન બલવ્યૂહં સર્વથાભિધાય પ્રથમોદ્દેશપ્રતિપાદિતમપિ પુનશ્છન્દાદિગણે [7.16] કથિતં તાત્પર્યં વ્યાચક્ષાણ આહ-
( બ્ચ્પ્ 133 ) ક્લેશપ્રહારાન્ સંરક્ષેત્ ક્લેશાંશ્ચ પ્રહરેદ્દૃઢમ્ ।
ખઙ્ગયુદ્ધમિવાપન્નઃ શિક્ષિતેનારિણા સહ

ક્લેશાનાં પ્રહારાન્ ઉપઘાતાન્ સંરક્ષેત્ નિવારયેત્ । યથા તેષાં પ્રહરો ન પ્રભવતીત્યર્થઃ । ક્લેશાન્ પુનઃ પ્રહરેત્ નિહન્યાત્ । દૃઢં ગાઢપ્રહારેણ । યથા પુનરવકાશં ન લભેરન્ । અત્ર નિદર્શનમાહ- યથા શિક્ષિતેન શસ્ત્રવિદ્યાકૌશલસમન્વાગતેન શત્રુણા સહ નિપુણતરઃ ખઙ્ગેન સંગ્રામયન્ તમભિભવતિ, ન ચ તેનાભિભૂત ઇતિ ॥
તથા તત્રેત્યાદિના પુનસ્તાત્પર્યં શિક્ષયિતુમાહ-
તત્ર ખઙ્ગં યથા ભ્રષ્ટં ગૃહ્ણીયાત્સભયસ્ત્વરન્ ।
સ્મૃતિખઙ્ગં તથા ભ્રષ્ટં ગૃહ્ણીયાન્નરકાન્ સ્મરન્

તત્ર તસ્મિન્ ખઙ્ગયુદ્ધે યથા ખઙ્ગં હસ્તાત્ કથંચિત્ વિચલિતં પુનઃ સંવૃત્ય ગૃહ્ણીયાત્ સમયઃ, મા મામયં છલમનુપ્રવિશ્ય શત્રુર્વધીત્ । ત્વરન્નિતિ શીઘ્રમેવ । ન કાલપ્રતિલમ્બેનેતિ યાવત્ । તથા તદ્વદેવ સ્મૃતિપ્રમોષે । સ્મૃતિરેવ ખઙ્ગ ઇવ ક્લેશશત્રુવિજયાય । તં ભ્રષ્ટમપગતં ગૃહ્ણીયાત્ આમુખીકુર્યાત્ । નરકાન્ રૌરવાદીન્ સ્મરન્ । સ્ખલિતે સતિ તદ્દુઃખભાગિતાં મનસિકુર્વન્ ॥
નનુ સૂક્ષ્મક્લેશસમુદાચારે ઽપિ કા ક્ષતિઃ યેન તત્ર ઉપેક્ષા ન ક્રિયતે ઇત્યત્રાહ-
વિષં રુધિરમાસાદ્ય પ્રસર્પતિ યથા તનૌ ।
તથૈવ ચ્છિદ્રમાસાદ્ય દોષશ્ચિત્તે પ્રસર્પતિ

અણુમાત્રસ્યાપિ દોષસ્ય અવકાશો ન દાતવ્યઃ । અન્યથા તન્માત્રસ્યાપ્યનુપ્રવેશે ચિત્તે તત્પ્રસરાવરોધસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્ । યથા હિ સ્વલ્પવ્રણે ઽપિ રુધિરસંપર્કવતો વિષસ્ય શરીરે । તસ્માદણુમાત્રક્લેશપ્રહારનિવારણે ઽપિ તાત્પર્યં કુર્યાત્ ॥
પુનરન્યથા તાત્પર્યં દૃઢીકુર્વન્નાહ-
તૈલપાત્રધરો યદ્વદસિહસ્તૈરધિષ્ઠિતઃ ।
સ્ખલિતે મરણત્રાસાત્તત્પરઃ સ્યાત્તથા વ્રતી

યથા કશ્ચિત્ પુરુષશ્ચણ્ડનૃપાજ્ઞયા તૈલપરિપૂર્ણપાત્રમાદાય પિચ્છલસંક્રમેણ અસિહસ્તૈ રાજપુરુષૈઃ બિન્દુમાત્રતૈલભ્રંશે ઽપિ અદ્યૈવ ત્વાં પ્રાણૈર્વિયોજયિષ્યામ ઇતિ બ્રુવાણૈરધિષ્ઠિતો ગચ્છન્ યદિ મમાત્ર કથંચિત્ સ્ખલિતં સ્યાત્, તદા નૂનમમી માં વ્યાપાદયેયુરિતિ મરણભયાત્તત્પરો ભવતિ, તથા વ્રતી ગૃહીતસંવરઃ પ્રકૃતસ્ખલિતે નરકાદિદુઃખત્રાસાત્ તદનવકાશાય તત્પરઃ સ્યાત્ યત્નવાન્ ભવેત્ ॥
ઉક્તમુપસંહૃત્ય દર્શયન્નાહ-
તસ્માદુત્સઙ્ગગે સર્પે યથોત્તિષ્ઠતિ સત્વરમ્ ।
નિદ્રાલસ્યાગમે તદ્વત્ પ્રતિકુર્વીત સત્વરમ્

( બ્ચ્પ્ 134 ) યત એવમ્, તસ્માદુત્સઙ્ગગે ક્રોડગતે સર્પે આશીવિષે યથા ત્વરિતમેવોત્તિષ્ઠતિ- મા મામયમહિર્દક્ષીત્, તથૈવ નિદ્રાલસ્યાગમે મિદ્ધસ્ત્યાનપ્રાદુર્ભાવે પ્રતિકુર્વીત તત્પ્રતિપક્ષાનિત્યતાદિભાવનય પ્રતીકારં કુર્યાત્ ॥
અસ્ય ચૈવં યત્નવતો ઽપિ કથંચિત્ કિંચિત્ સ્ખલિતં શૂરસ્ખલિતન્યાયેન સ્યાત્ । તદા પ્રતીકારં કૃત્વા પુનર્યત્નવાન્ ભવેત્ । ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
એકૈકસ્મિંશ્છલે સુષ્ઠુ પરિતપ્ય વિચિન્તયેત્ ।
કથં કરોમિ યેનેદં પુનર્મે ન ભવેદિતિ

સ્મૃતિપ્રમોષે સતિ એકૈકસ્મિન્ પ્રત્યેકં છલે સ્ખલિતે કથંચિત્ ક્લેશાનામનુપ્રવેશે સતિ પરિતપ્ય અધ્યાશયેન મનસ્તાપં કૃત્સ્ન વિચિન્તયેત્- અહો બત જાનન્નેવ સ્ખલિતો ઽસ્મિ, તત્કેન પ્રકારેણાત્ર પ્રતિવિધાનં કરોમિ યેન પુનરિદં છલં ન સ્યાત્? ઇત્યેવં દૃઢસમારમ્ભં સમાદાય વિહરેત્ । ન તુ પુનઃ શિથિલઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
અત એવ વિવેકકામાનાં પ્રતિષિદ્ધમપ્યનુજાનન્નાહ-
સંસર્ગં કર્મ વા પ્રાપ્તમિચ્છેદેતેન હેતુના ।
આચાર્યોપાધ્યાયતદન્યસબ્રહ્મચારિપ્રભૃતિભિઃ બહુશ્રુતૈઃ ત્રિપિટકવેદિભિઃ કૌકૃત્યવિનોદનકુશલૈઃ સહ સંસર્ગં સમવધાનમિચ્છેદાશંસેત્ । તન્નિશ્રિત એવ તિષ્ઠેદિત્યભિપ્રાયઃ । કર્મ વા પ્રાપ્તં તદવવાદાનુશાસનીલક્ષણમ્, આપત્તિસમુદ્ધરણમ્, તૈર્દણ્ડકર્મપ્રણયનં વા સમુત્પન્નમિચ્છેત્ । એતેન હેતુના તેષામવતારસંરક્ષણાભિપ્રાયેણ । એતદેવાહ-
કથં નામાસ્વવસ્થાસુ સ્મૃત્યભ્યાસો ભવેદિતિ

કેન વિધિના નામ આસુ અવસ્થાસુ ક્લેશાવતારદશાસુ સ્મૃત્યભ્યાસો ભવેત્, અયત્નત એવાલમ્બનાત્ સંપ્રમોષો ન સ્યાત્, ઇત્યનેન અભિપ્રાયેણ । અયં સમુદાયાર્થઃ- કલ્યાણમિત્રસંનિધાનાત્ તદવવાદાનુશાસનીતઃ તદાચારસંદર્શનાચ્ચ સદા સ્મૃતિસંપ્રજન્યવિહારિણઃ ક્લેશા નાવતારં લભન્તે । તતો ઽસ્ય અવિરોધત એવ ઉત્સાહો વર્ધત ઇતિ યુક્તમ્ ।
સદા કલ્યાણમિત્રં ચ જીવિતાર્થે ઽપિ ન ત્યજેત્ ।
ઇતિ । [બોધિ. 5.102]
તથા-
ઉપાધ્યાયાનુશાસન્યા ભીત્યાપ્યાદરકારિણામ્ ।
ધન્યાનાં ગુરુસંવાસાત્ સુકરં જાયતે સ્મૃતિઃ ॥
ઇતિ ॥ [બોધિ. 5.30]
અધુના તાત્પર્યમુપદર્શ્ય આત્મવિધેયતામુપદર્શયિતુમાહ-
લઘું કુર્યાત્તથાત્માનમપ્રમાદકથાં સ્મરન્ ।
કર્માગમાદ્યથા પૂર્વં સજ્જઃ સર્વત્ર વર્તતે

( બ્ચ્પ્ 135 ) સર્વકર્મણ્યમાત્માનં કાયવાક્ચિત્તલક્ષણં તથા કુર્યાત્, ઉત્સાહાભ્યાસાદાયત્તિં નયેદિત્યર્થઃ । યથા કર્માગમાત્ કર્મારમ્ભાત્ પૂર્વં પ્રાગેવ સજ્જઃ આયત્તીકૃતઃ સુદાન્તાશ્વવત્ તન્માર્ગનિરીક્ષણાસીન ઇવ કર્મણિ પ્રવર્તતે ॥
ઉક્તમેવાર્થમુદાહરણેન વ્યક્તીકુર્વન્નાહ-
યથૈવ તૂલકં વાયોર્ગમનાગમને વશમ્ ।
તથોત્સાહવશં યાયાદૃદ્ધિશ્ચૈવં સમૃધ્યતિ