બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 5

( બ્ચ્પ્ 48 ) એવં સમનન્તરસકલપરિચ્છેદપ્રતિપાદિતમર્થં વિનિશ્ચિત્ય દૃઢીકૃત્ય અનન્તરમાયાસ્વભાવતાં વા, કરોમિ યત્નમ્ । કિમર્થમ્? યથોક્તશિક્ષાપ્રતિપત્તિહેતોઃ, યથોક્તશિક્ષા બોધિસત્ત્વસ્ય તેષુ તેષુ સૂત્રાન્તેષુ યાઃ કરણીયતયા પ્રતિપાદિતાઃ, ઇહૈવ વા શાસ્ત્રે સંક્ષેપેણ તત્ર તત્રોપદર્શિતાઃ, તાસાં શિક્ષણાર્થમ્ ॥
ઉક્તાનિ ચ ભગવતા સૂત્રાન્તેષુ બોધિસત્ત્વશિક્ષાપદાનિ । યથોક્તમાર્યરત્નમેઘે-
કથં ચ કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વશિક્ષાસંવરસંવૃતો ભવતિ? ઇહ બોધિસત્ત્વ એવં વિચારયતિ- ન પ્રાતિમોક્ષસંવરમાત્રકેણ મયા શક્યમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । કિં તર્હિ યાનીમાનિ તથાગતેન તેષુ તેષુ સૂત્રાન્તેષુ બોધિસત્ત્વસમુદાચારા બોધિસત્ત્વશિક્ષાપદાનિ પ્રજ્ઞપ્તાનિ, તેષુ મયા શિક્ષિતવ્યમ્ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તસ્માદસ્માદ્વિધેન મન્દબુદ્ધિના
દુર્વિજ્ઞેયો વિસ્તરોક્તત્વાદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય સંવરઃ ।
તતઃ કિં યુક્તમ્? મર્મસ્થાનાન્યતો વિદ્યાદ્યેનાનાપત્તિકો ભવેત્ ।
[શિક્શા. સ. કારિકા-3]
કતમાનિ ચ તાનિ મર્મસ્થાનાનિ? યદુત-
આત્મભાવસ્ય ભોગાનાં ત્ર્યધ્વવૃત્તેઃ શુભસ્ય ચ ।
ઉત્સર્ગઃ સર્વસત્ત્વેભ્યસ્તદ્રક્ષાશુદ્ધિવર્ધનમ્ ॥
[શિક્શા. સ. કારિકા-4]
ઇત્યુક્તમ્ । એષ બોધિસત્ત્વસંગ્રહો યત્ર બોધિસત્ત્વાનામભ્યાસવિશ્રામે ઽપિ આપત્તયો વ્યવસ્થાપ્યન્તે । યથોક્તં બોધિસત્ત્વપ્રાતિમોક્શસૂત્રે-
યો બોધિસત્ત્વેન માર્ગઃ પરિગૃહીતઃ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતે દુઃખક્ષયગામી, સચેદ્બોધિસત્ત્વસ્ય તં માર્ગં પરિગૃહ્યાવસ્થિતસ્ય અપિ કલ્પકોટેરત્યયેન એકં સુખચિત્તમુત્પદ્યેત, અન્તશો નિષદ્યાચિત્તમપિ, તત્ર બોધિસત્ત્વેન એવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્- સર્વસત્ત્વાનામાત્યયિકં પરિગૃહ્ય એતદપિ મે બહુ યન્નિષીદામીતિ ॥
અત એવાહ- વૈદ્યોપદેશાદિતિ । યથા વૈદ્યોપદેશમકુર્વાણસ્ય ભૈષજ્યસાધ્યં કરણીયં યસ્ય ભૈષજ્યેન વા સાધ્યસ્ય રોગિણઃ કુતો ઽસ્તિ નિરામયત્વં નીરોગતા? તથા સર્વજ્ઞમહાવૈદ્યોપદિષ્ટશિક્ષાપ્રતિપત્તિમકુર્વતઃ કુતો નિરામયત્વં કર્મક્લેશોપજનિતજાત્યાદિદુઃદુખમહાભયાદ્વિમુક્તિઃ?
તદેવં સમાત્તસંવરસ્ય સામાન્યમાપત્તિલક્ષણમુચ્યતે યેન આપત્તિલક્ષણેન યુક્તં વસ્તુ સ્વયમપ્યુત્પ્રેક્ષ્ય પરિહરેત્ । ન ચ આપત્તિપ્રતિરૂપકેષુ અનાપત્તિપ્રતિરૂપકેષુ ચ સંમુહ્યેત્ । બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનાં વર્તમાનાનાગતસર્વદુઃખદૌર્મનસ્યોપશમાય વર્તમાનાનાગતસર્વસુખસૌમનસ્યોત્પાદાય ચ નિઃશાઠ્યતઃ કાયવાઙ્મનઃપરાક્રમૈઃ પ્રયત્નં ન કરોતિ, તત્પ્રત્યયસામગ્રીં ( બ્ચ્પ્ 49 ) નાન્વેષતે, તદન્તરાયપ્રતીકારાય ન ઘટતે, અલ્પદુઃખદૌર્મનસ્યં બહુદુઃખદૌર્મનસ્યપ્રતીકારભૂતં નોત્પાદયતિ, મહાર્થસિદ્ધયર્થં વા અલ્પહાનિં ન કરોતિ, ક્ષણમપ્યુપેક્ષતે, સાપત્તિકો ભવતિ । સંક્ષેપતો ઽનાપત્તિઃ સ્વશક્ત્યવિષયેષુ કાર્યેષુ, તત્ર નિષ્ફલતયા શિક્ષાપ્રજ્ઞપ્ત્યભાવાત્ । પ્રકૃતિસાવદ્યતયા વા અન્યદ્ ગૃહ્યત્ એવ । યત્ર તુ સ્વશક્ત્યગોચરે ઽપિ યોગસામર્થ્યાદાપત્તિઃ સ્યાત્, તન્ન ચિન્ત્યમ્, સામાન્યપાપદેશનાન્તર્ભાવાત્તતો મુક્તિઃ । એતત્ સમાસતો બોધિસત્ત્વશિક્ષાશરીરમ્ । વિસ્તરતસ્તુ અપ્રમેયકલ્પપર્યવસાનનિર્દેશ્યમ્ ॥
અથવા સંક્ષેપતો દ્વે બોધિસત્ત્વસ્યાપત્તી । યથાશક્ત્યા યુક્તાયુક્તમસમીક્ષ્યારભતે, ન નિવર્તતે ઉપેક્ષતે વા, સાપત્તિકો ભવતિ । નિરૂપ્ય યથાર્હમતિક્રામતિ અન્તશશ્ચણ્ડાલદાસેનાપિ ચોદિતઃ, સાપત્તિકો ભવતિ । યઃ પુનરેતદભ્યાસાર્થં વ્યુત્પાદમિચ્છતિ, તેન શિક્ષાસમુચ્ચયે તાવચ્ચર્યામુખમાત્રશિક્ષણાર્થમભિયોગઃ કરણીયઃ, શિક્ષણારમ્ભસ્યૈવ મહાફલત્વાત્ । યથોપવર્ણિતં પ્રશાન્તવિનિશ્ચયપ્રાતિહાર્યસૂત્રે-
ઇતિ બોધિસત્ત્વશિક્ષા સમાસતો યથોપદેશતઃ કથિતેતિ ॥
ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં બોધિચિત્તાપ્રમાદશ્ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ ॥
5. સંપ્રજન્યરક્ષણં નામ પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ ।
એવમાત્મભાવાદીનામુત્સર્ગં રક્ષાં ચ પ્રતિપાદ્ય પુનર્વિસ્તરેણ રક્ષાશોધનવર્ધનાનિ પ્રતિપાદયિતુમુપક્રમતે । ઉત્પાદિતબોધિચિત્તેન હિ બોધિસત્ત્વેન ઉત્સૃષ્ટસ્યાપિ ચાત્મભાવસ્ય રક્ષાશોધનવર્ધનાનિ કાર્યાણિ । યસ્માત્-
પરિભોગાય સત્ત્વાનામાત્મભાવાદિ દીયતે ।
અરક્ષિતે કુતો ભોગઃ કિં દત્તં યન્ન ભુજ્યતે ॥
તસ્માત્સત્ત્વોપભોગાર્થમાત્મભાવાદિ પાલયેત્ ।
કલ્યાણમિત્રાનુત્સર્ગાત્સૂત્રાણાં ચ સદેક્ષણાત્ ॥
[શિક્શા. સ. કારિકા 5-6]
તચ્ચ આત્મભાવાદિપરિપાલનાદિ શિક્ષારક્ષણાદેવ સ્યાત્ । અન્યથા નરકાદિવિનિપાતગમનાત્ તન્ન સ્યાત્ । અત ઇદમભિધીયતે-
શિક્ષાં રક્ષિતુકામેન ચિત્તં રક્ષ્યં પ્રયત્નતઃ ।
ન શિક્ષા રક્ષિતું શક્યા ચલં ચિત્તમરક્ષતા

શિક્ષ્યતે ઉપાદીયતે ગૃહીતસંવરણેનેતિ વિહિતેષુ કરણીયતા, પ્રતિષિદ્ધેષ્વકરણં શિક્ષા, તાં રક્ષિતું પરિપાલયિતું કામેન ઇચ્છતા બોધિસત્ત્વેન આત્મચિત્તં રક્ષિતવ્યં પ્રયત્નત ઇતિ કથયિષ્યમાણાત્ । અથ શિક્ષારક્ષણાધિકારે કિમિતિ ચિત્તં રક્ષ્યત ઇત્યાહ- ન શિક્ષેતિ । અન્યથા શિક્ષૈવ રક્ષિતુમશક્યા ચલમનાયત્તં ચિત્તમરક્ષતા । ચિત્તસ્ય ચલતાયાં શિક્ષાયાઃ સ્થૈર્યાયોગાત્ ॥
ઇતો ઽપિ ચિત્તમેવ રક્ષણીયમિત્યાહ-
અદાન્તા મત્તમાતઙ્ગા ન કુર્વન્તીહ તાં વ્યથામ્ ।
કરોતિ યામવીચ્યાદૌ મુક્તશ્ચિત્તમતઙ્ગજઃ

અપરિકર્મિતા મત્તવરવારણા ન જનયન્તિ તાં પીડામિહલોકે । પરલોકે અવીચ્યાદૌ યાં કરોતિ સ્વચ્છન્દતયાવસ્થિતં ચિત્તમેવ મતઙ્ગજ એવ । તથાગતાજ્ઞાઙ્કુશેન કથંચિદ્ વશીક્રિયમાણત્વાત્ ।
તસ્યાયત્તીકરણે ગુણમાહ-
બદ્ધશ્ચેચ્ચિત્તમાતઙ્ગઃ સ્મૃતિરજ્જ્વા સમન્તતઃ ।
ભયમસ્તંગતં સર્વં કૃત્સ્નં કલ્યાણમાગતમ્

યદિ બદ્ધઃ કથંચિદ્ ભવેત્ । સ્મૃતિર્વક્ષ્યમાણલક્ષણા । સૈવ રજ્જુર્બન્ધનોપાયત્વાત્ । સમન્તતઃ સર્વથા અસત્પક્ષે પ્રચારનિરોધાત્ । તદા ભયમસ્તંગતં પ્રત્યસ્તમિતં સર્વમશેષમ્ । સર્વં કલ્યાણમભ્યુદયનિઃશ્રેયસલક્ષણમ્ । આગતં સંપ્રાપ્તમ્ । દેવશ્ચેદ્ વૃષ્ટો નિષ્પન્નાઃ શાલય ઇતિ યથા ॥
( બ્ચ્પ્ 51 ) નનુ બહવશ્ચ મૃગવ્યાલાદયો ઽપ્યુપદ્રવકારિણઃ સન્તિ, તેભ્યઃ કથં ચિત્તસ્ય વશીકરણાદ્ ભયં ન ભવિષ્યતીત્યાહ-
વ્યાઘ્રાઃ સિંહા ગજા ઋક્ષાઃ સર્પાઃ સર્વે ચ શત્રવઃ ।
સર્વે નરકપાલાશ્ચ ડાકિન્યો રાક્ષસાસ્તથા

સર્વે બદ્ધા ભવન્ત્યેતે ચિત્તસ્યૈકસ્ય બન્ધનાત્ ।
ચિત્તસ્યૈકસ્ય દમનાત્ સર્વે દાન્તા ભવન્તિ ચ

સુબોધમ્ ॥
કુતઃ પુનરેવમિત્યાહ-
યસ્માદ્ભયાનિ સર્વાણિ દુઃખાન્યપ્રમિતાનિ ચ ।
ચિત્તાદેવ ભવન્તીતિ કથિતં તત્ત્વવાદિના

સર્વે હ્યેતે કર્માક્ષેપવશાદનિષ્ટદાયકા ભવન્તિ । કર્મ ચ ચિત્તમેવ । ચેતના કર્મેતિ વચનાત્ । વાક્કાયકર્મણોરપિ ચિત્તમેવ સમુત્થાપકમ્ । તદન્તરેણ તયોરનુત્પત્તેઃ । ચેતયિત્વા કર્મેતિ વચનાત્ । તસ્માત્ સર્વમિહ કર્મનિર્મિતમેવ । તચ્ચ ચિત્તાન્નાન્યત્ । તદાહ-
કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યં ચેતના તત્કૃતં ચ તત્ ।
ચેતના માનસં કર્મ તજ્જે વાક્કાયકર્મણી ।
ઇતિ ।
[અભિ. કોષ-4.1]
ન ચ અનપકારચિત્તસ્ય કેચિદપકારિણો નામ । યસ્માત્-
નિવૃત્તપાપચિત્તસ્ય નાસ્તિ લોકે ભયં દ્વિષઃ ।
સુખહાનિર્ન તસ્યાસ્તિ યસ્ય ચિત્તં વશે સ્થિતમ્ ॥
અત ઇદમુક્તમ્-
ચિત્તસ્ય દમનં સાધુ ચિત્તં દાન્તં સુખાવહમ્ ।
ઇતિ ।
[=ધમ્મપદ-25]
તત્ત્વવાદી ભગવાન્ વસ્તુતત્ત્વકથનશીલત્વાત્ । તેનેદં તત્ત્વં કથિતં પ્રકાશિતમ્- સર્વં ચિત્તપ્રસૂતમિતિ । અતઃ સર્વત્ર ચિત્તમેવ પ્રધાનમ્ ॥
ઇત્થમેવૈતન્નાન્યથા ઇતિ પ્રસાધયન્નાહ-
શસ્ત્રાણિ કેન નરકે ઘટિતાનિ પ્રયત્નતઃ ।
તપ્તાયઃકુટ્ટિમં કેન કુતો જાતાશ્ચ તાઃ સ્ત્રિયઃ

નરકપાલાનાં કુન્તાસિમુસલાદીનિ, અસિપત્રવનસમુદ્ભૂતાનિ વા કેન કૃતાનિ? ન તત્ર કશ્ચિત્ કર્તાસ્તિ ઈશ્વરાદિઃ, તત્કર્તૃત્વસ્ય અન્યત્ર નિષિદ્ધત્વાત્, ઇહાપિ નિષેત્સ્યમાનત્વાત્ । ( બ્ચ્પ્ 52 ) તપ્તલોહમયી ચ ભૂમિઃ કેન ઘટિતા? તાશ્ચ સ્ત્રિયઃ કુતઃ કારણસામગ્રીતો જાતાઃ, યાઃ પારદારિકૈઃ શાલ્મલીવૃક્ષસ્ય અધસ્તાદુપરિ ચ દૃશ્યન્તે? સ ચ શાલ્મલિર્વા ? અતો નાન્યત્ કારણમત્ર ચિત્તાદુપકલ્પનીયમ્ । યદુક્તમ્-
સત્ત્વલોકમથ ભાજનલોકં ચિત્તમેવ રચયત્યતિચિત્રમ્ ।
કર્મજં હિ જગદુક્તમશેષં કર્મ ચિત્તમવધૂય ચ નાસ્તિ ॥
ઇતિ ॥
[મધ્યમકાવતાર-6.89]
તસ્માચ્ચિત્તમેવાત્ર કારણં નાન્યદિત્યત આહ-
પાપચિત્તસમુદ્ભૂતં તત્તત્સર્વં જગૌ મુનિઃ ।
તસ્માન્ન કશ્ચિત્ ત્રૈલોક્યે ચિત્તાદન્યો ભયાનકઃ

પાપકર્મોપસ્કૃતં ચિત્તમેવ તેષાં કારણં ભગવાન્ કથિતવાત્ । નાપરં કિંચિત્ । યત એવમ્, તસ્માન્ન ત્રિજગતિ પાપચિત્તાદપરઃ કશ્ચિદ્ ભયહેતુરસ્તિ । તસ્માચ્ચિત્તમેવ વશીકર્તવ્યમ્ । યદુક્તમાર્યરત્નમેઘે-
ચિત્તપૂર્વગમાઃ સર્વધર્માઃ । ચિત્તે પરિજ્ઞાતે સર્વધર્માઃ પરિજ્ઞાતા ભવન્તિ ॥
અપિ ચ-
ચિત્તેન નીયતે લોકશ્ચિત્તં ચિત્તં ન પશ્યતિ ।
ચિત્તેન ચીયતે કર્મ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ ॥
ચિત્તં ભ્રમતે અલાતવત્ । ચિત્તં વિભ્રમતે તરંગવત્ । ચિત્તં દહતે દવાગ્નિવત્ । ચિત્તં રોહયતે (હરતે) મહામ્બુવત્ । ઇતિ ચ ॥
એવં બ્યુપપરીક્ષમાણશ્ચિત્તે સૂપસ્થિતસ્મૃતિર્વિહરતિ, ન ચ ચિત્તસ્ય વશં ગચ્છતિ । અપિ તુ ચિત્તમેવાસ્ય વશં ગચ્છતિ । ચિત્તેનાસ્ય વશીભૂતેન સર્વે ધર્મા વશીભવન્તીતિ ॥
સ્યાદેતત્- દાનપારમિતાદિષુ કથમિવ ચિત્તં પ્રધાનમ્? સા હિ સર્વસત્ત્વાનાં દારિદ્યાપનયનલક્ષણેત્યાહ-
અદરિદ્રં જગત્કૃત્વા દાનપારમિતા યદિ ।
જગદ્દરિદ્રમદ્યાપિ સા કથં પૂર્વતાયિનામ્

દારિદ્યં હિ નામ સાસ્રવસુખભોગબુભુક્ષયા ચિત્તકાર્પણ્યમ્ ઉપકરણવૈકલ્યં વા । તદપનીય જગતો યદિ દાનપારમિતાપરિપૂરિર્ભવતીત્યુચ્યતે, તદા સા કથમ્? ન કથંચિદપિ પૂર્વતાયિનાં પૂર્વમભિસંબુદ્ધાનાં ભગવતાં યુજ્યતે । કુતઃ? જગદ્દરિદ્રમદ્યાપિ, નાદ્યાપિ યાવજ્જગદ્દારિદ્યમુપશામ્યતિ ॥
( બ્ચ્પ્ 53 ) યદ્યેવં નેષ્યતે, કથં સા ભવતીત્યાહ-
ફલેન સહ સર્વસ્વત્યાગચિત્તાજ્જને ઽખિલે ।
દાનપારમિતા પ્રોક્તા તસ્માત્સા ચિત્તમેવ તુ

સર્વસ્વં બાહ્યાધ્યાત્મિકં સર્વં વસ્તુ દાનં દાનફલં ચ સર્વસત્ત્વેભ્યઃ પરિત્યજતો ઽભ્યાસેન પ્રકર્ષગમનાદ્ યદા અપગતમાત્સર્યમલં નિરાસઙ્ગતયા ચિત્તમુત્પદ્યતે, તદા દાનપારમિતાનિષ્પન્નેત્યુચ્યતે । તસ્માત્ સા ચિત્તમેવ નાન્યા દાનપારમિતા ॥
શીલપારમિતા તુ સુતરાં ચિત્તમેવેત્યત આહ-
મત્સ્યાદયઃ ક્વ નીયન્તાં મારયેયં યતો ન તાન્ ।
લબ્ધે વિરતિચિત્તે તુ શીલપારમિતા મતા

પ્રાણાતિપાતાદિસર્વાવદ્યવિરતિચિત્તમેવ હિ શીલમ્, ન પુનસ્તદાશ્રયભૂતબાહ્યવિષયનિવૃત્તિસ્વભાવમ્ । યદિ પુનર્વધાદિવિષયવસ્ત્વભાવેન તદ્વધાદ્યભાવાચ્છીલં સ્યાત્, તદા તે મત્સ્યાદયઃ ક્વ નીયન્તાં યત્ર તેષાં દર્શનં ન સ્યાત્? અન્યથા તદ્વધાદ્યુપક્રમે શીલં ન સ્યાત્ । ન ચૈવમ્ । તસ્માત્તેષુ વિદ્યમાનેષ્વપિ લબ્ધે વિરતિચિત્તે નિવૃત્તિમનસિકારે શીલપારમિતા મતા સંમતા તત્સ્વભાવવિદામ્ । તસ્માત્ સા ચિત્તમેવ ॥
ક્ષાન્તિપારમિતાપિ ન ચિત્તાદ્ભિન્નેત્યાહ-
કિયતો મારયિષ્યામિ દુર્જનાન્ ગગનોપમાન્ ।
મારિતે ક્રોધચિત્તે તુ મારિતાઃ સર્વશત્રવઃ

પરાપકારાદિસંભવે ઽપિ ચિત્તસ્યાકોપનતા ક્ષાન્તિઃ । અન્યથા યદિ સર્વશત્રૂણાં તદ્વિનિપાતનેન વૈરનિર્યાતનં કૃતવતઃ કેનચિદ્વૈરાભાવાદુપશાન્તવૈરસ્ય ન કશ્ચિદપકારી સ્યાત્ । ઇતિ મર્ષણં ક્ષાન્તિઃ । તદા એતદશક્યાનુષ્ઠાનમ્ । શત્રવો હિ ગગનસમત્વાદપર્યન્તાઃ । તેષાં મારણમશક્યમ્ । તસ્માત્ ક્રોધાદિનિવૃત્તિચિત્તમેવ તેષામુપાયેન મારણમિવ, તત્કૃતાપકારસ્યાગણનાત્, જન્માન્તરવૈરાસંભવાચ્ચ મારિતપ્રાયાસ્તે ॥
અત્ર અશક્યતાયામપ્યુપાયેન પ્રવૃત્તૌ દૃષ્ટાન્તોપદર્શનેન શક્યતામાહ-
ભૂમિં છાદયિતું સર્વાં કુતશ્ચર્મ ભવિષ્યતિ ।
ઉપાનચ્ચર્મમાત્રેણ છન્ના ભવતિ મેદિની

કણ્ટકાદ્યુપઘાતરક્ષણાર્થં પૃથ્વી છાદયિતુમુચિતા । ન ચૈતચ્છક્યમ્, તાવતશ્ચર્મણો ઽભાવાત્, ભાવે ઽપિ છાદનસ્યાશક્યત્વાત્ । ઉપાયેન પુનઃ શક્યમ્ । ઉપાનહશ્ચર્મણા કેવલેન સર્વા ભૂમિશ્છાદિતા ભવતિ ॥
દૃષ્ટાન્તોક્તમર્થં પ્રકૃતે યોજયન્નાહ-
બાહ્યા ભાવા મયા તદ્વચ્છક્યા વારયિતું ન હિ ।
સ્વચિત્તં વારયિષ્યામિ કિં મમાન્યૈર્નિવારિતૈઃ

( બ્ચ્પ્ 54 ) શત્રુપ્રભૃતયો ભાવા મયા વારયિતુમશક્યાઃ । તદ્વત્ મેદિનીચર્મચ્છાદનવત્ અપકારક્રિયાયાઃ । અતઃ સ્વચિત્તમેવ શક્યં વારયિષ્યામિ । અન્યવારણસ્યાપાર્થકત્વાત્, સ્વચિત્તવારણાદેવ તત્સિદ્ધેઃ । તસ્માત્ સા ચિત્તમેવ ॥
વીર્યપારમિતા તુ કુશલોત્સાહસ્વભાવા અતિવિસ્પષ્ટં ચિત્તમેવેત્યાહ-
સહાપિ વાક્શરીરાભ્યાં મન્દવૃત્તેર્ન તત્ફલમ્ ।
યત્પટોરેકકસ્યાપિ ચિત્તસ્ય બ્રહ્મતાદિકમ્

વચનકાયસહિતસ્યાપિ ચિત્તસ્ય કુશલપક્ષે મન્દપ્રચારસ્ય ન તાદૃશં ફલમુપજાયતે, યાદૃશં ધ્યાનાદિવિષયે પટુપ્રવૃત્તેરેકાકિનો ઽપિ ચિત્તસ્ય ફલં બ્રહ્મભૂયાદિકમ્ । તસ્માત્ સા ચિત્તમેવ ॥
ધ્યાનં તુ ચિત્તૈકાગ્રતાલક્ષણં ચિત્તાદન્યથા વક્તુમશક્યમિત્યાહ-
જપાસ્તપાંસિ સર્વાણિ દીર્ઘકાલકૃતાન્યપિ ।
અન્યચિત્તેન મન્દેન વૃથૈવેત્યાહ સર્વવિત્

મન્ત્રાદ્યાવર્તનલક્ષણા વચનવ્યાપારા જપાઃ । તપાંસિ ચ ઇન્દ્રિયદમનલક્ષણાઃ કાયિકાઃ । તાનિ અતિબહુકાલમભ્યસ્તાન્યપિ અન્યત્ર સક્તચિત્તેન મિદ્ધાદ્યુપહતચિત્તેન વા । સમાનપાટવવિકલેનેત્યર્થઃ । વૃથૈવ નિષ્ફલમેવ, અત્યર્થકૃશફલત્વાત્, અભિમતાર્થે ઽનુપયોગાદ્વા । પુત્રો ઽપ્યપુત્ર એવ, પુત્રકાર્યાકરણાદ્યથા । ઇત્યાહ ભગવાન્ સર્વજ્ઞઃ । તસ્માદ્ ધ્યાનપારમિતાપિ ચિત્તમેવ ॥
પ્રજ્ઞા તુ નિર્વિવાદા ચિત્તમેવેત્યાહ-
દુઃખં હન્તું સુખં પ્રાપ્તું તે ભ્રમન્તિ મુધામ્બરે ।
યૈરેતદ્ધર્મસર્વસ્વં ચિત્તં ગુહ્યં ન ભાવિતમ્

પઞ્ચગતિસંસારજાત્યાદિદુઃખં પ્રહાતું તત્પ્રહાણે નિર્વાણસુખમધિગન્તું તે સત્ત્વા મુધા નિરર્થકા એવ ભ્રમન્તિ અમ્બરે કાસીપુષ્પમિવ નિષ્ફલં સંસારે । યદનુષ્ઠિતં ક્વચિદપિ ન લગ્નમિતિ તદેવમમિધીયતે પઞ્ચાગ્નિસેવાશિરોલુઞ્ચનાદિવ્રતમ્ । કે પુનરેવં ભ્રમન્તિ? યૈઃ સંસારભયભીરુભિઃ સુખાર્થિભિશ્ચ ધર્મસર્વસ્વં સર્વલૌકિકલોકોત્તરકર્મનિદાનભૂતં ચિત્તં બાલાનામગોચરસ્વભાવતયા ગુહ્યં ન ભાવિતં તત્ત્વચિત્તતયા પુનઃ પુનઃ સ્થિરીકૃતમ્ । તસ્માદિયમતિતરાં ચિત્તમેવ । યથોપવર્ણિતમાર્યગણ્ડબ્યૂહે-
સ્વચિત્તાધિષ્ઠાનં સર્વબોધિસત્ત્વચર્યા । સ્વચિત્તાધિષ્ઠાનં સર્વસત્ત્વપરિપાકવિનયઃ । પેયાલં । તસ્ય મમ કુલપુત્ર એવં ભવતિ- સ્વચિત્તમેવોપસ્તમ્ભયિતવ્યં સર્વકુશલમૂલૈઃ । સ્વચિત્તમેવ પરિસ્યન્દયિતવ્યં ધર્મમેઘૈઃ । સ્વચિત્તમેવ પરિશોધયિતવ્યમાવરણીયધર્મેભ્યઃ । સ્વચિત્તમેવ દૃઢીકર્તવ્યં વીર્યેણ । ઇત્યાદિ ॥
( બ્ચ્પ્ 55 ) ઇતિ ચિત્તસ્વભાવતાં સર્વત્ર પ્રતિપાદ્ય ઉપસંહરન્નાહ-
તસ્માત્સ્વધિષ્ઠિતં ચિત્તં મયા કાર્યં સુરક્ષિતમ્ ।
ચિત્તરક્ષાવ્રતં મુક્ત્ત્વા બહુભિઃ કિં મમ વ્રતૈઃ

એવમુત્પાદિતબોધિચિત્તેન શિક્ષારક્ષણે યત્નવતા મનસિ કર્તવ્યમ્- સ્વધિષ્ઠિતં સ્મૃત્યા સુરક્ષિતં સંપ્રજન્યેન વક્ષ્યમાણરીત્યા મયા સ્વચિત્તં કર્તવ્યં તદેકાગ્રમાનસેન । અત્રૈવ સર્વેષામન્તર્ભાવાત્ । અતશ્ચિત્તરક્ષણમેવ પ્રધાનં વ્રતમ્ । તદ્વિહાય કિમન્યૈર્વ્રતૈર્બહુભિરપિ મમ પ્રયોજનમ્? ન કિંચિત્ । તદ્રહિતસ્ય નિષ્ફલત્વાત્ । એતાવતી ચેયં બોધિસત્ત્વશિક્ષા યદુત ચિત્તપરિકર્મ । એતન્મૂલત્વાત્ સર્વસત્ત્વાર્થાનામ્ । તદ્યથા ધર્મસંગીતિસૂત્રે કીર્તિતમ્-
મતિવિક્રમબોધિસત્ત્વ આહ- યો ઽયં ધર્મો ધર્મ ઇત્યુચ્યતે, નાયં ધર્મો દેશસ્થો ન પ્રદેશસ્થો ઽન્યત્ર સ્વચિત્તાધીનો ધર્મઃ । તસ્માન્મયા સ્વચિત્તં સ્વારાધિતં સ્વધિષ્ઠિતં સુપરિજિતં સુસમારબ્ધં સુનિગૃહીતં કર્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યત્ર ચિત્તં તત્ર ગુણદોષાઃ । તદ્બોધિસત્ત્વો દોષેભ્યશ્ચિત્તં નિવાર્ય ગુણેષુ પ્રવર્તયતિ । તદુચ્યતે- ચિત્તાધીનો ધર્મઃ, ધર્માધીના બોધિરિતિ ॥
એવં ચિત્તાયત્તતાં સર્વત્ર નિશ્ચિત્ય ચિત્તદૃઢતાયામુદાહરણમાહ-
યથા ચપલમધ્યસ્થો રક્ષતિ વ્રણમાદરાત્ ।
એવં દુર્જનમધ્યસ્થો રક્ષેચ્ચિત્તવ્રણં સદા

અસમાહિતજનમધ્યે પુનરુપઘાતભયાત્તદ્ગતમનસા યથા વ્રણં રક્ષતિ કશ્ચિદપ્રમત્તઃ, એવં તથા શિક્ષારક્ષણકામઃ અકારણવૈરિબાલજનમધ્યે સંવસન્ તત્પરશ્ચિત્તં વ્રણમિવ રક્ષેત્ સર્વકાલમ્ ॥
યથાપ્રસિદ્ધિત ઇદમુદાહરણમ્ । ન તુ પુનર્મનાગપિ સાદૃશ્યમસ્તીત્યાહ-
વ્રણદુઃખલવાદ્ભીતો રક્ષામિ વ્રણમાદરાત્ ।
સંઘાતપર્વતાઘાતાદ્ભીતશ્ચિત્તવ્રણં ન કિમ્

ઈષન્માત્રં દુઃખં દુઃખલવો વ્રણકૃતઃ । તસ્માદ્ભીતો રક્ષામિ વ્રણમ્ । પ્રકૃતાનુરોધે રક્ષતીતિ પાઠો યુક્તઃ । આદરાત્ તાત્પર્યેણ । સંઘાતનરકપ્રભવાદનેકવર્ષસહસ્રાનુભૂયમાનદુઃખાત્ પર્વતાઘાતાત્સર્વતો વ્યાપ્તિપ્રહારાત્ ભીતઃ ચિત્તવ્રણં ન કિં રક્ષેદિતિ પ્રકૃતેન સંબન્ધઃ । યદિ વા । અહં તુ કિં ન રક્ષામીતિ પરિણામેન યોજનીયમ્ । અથવા । એવમુત્પાદિતબોધિચિત્તેન મનસા ચિન્તયિતવ્યમિત્યવતાર્યતે । તદા રક્ષામીતિ ॥
કઃ પુનરેવં સતિ ગુણઃ સ્યાદિત્યાહ-
અનેન હિ વિહારેણ વિહરન્ દુર્જનેષ્વપિ ।
પ્રમદાજનમધ્યે ઽપિ યતિર્ધીરો ન ખણ્ડયતે

( બ્ચ્પ્ 56 ) યસ્માદેવંમનસિકારેણ વિચરન્ વનિતાજનમધ્યે ઽપિ પ્રાસાદપૃષ્ઠે અયમનિવાર્યો ઽતિશયેન કામરાગેષુ । તેનેદમુક્તં યતિર્ધીર ઇતિ । અસ્મિન્ મનસિકારે નિધ્યપ્તચિત્તઃ । ન ખણ્ડયતે શિક્ષારક્ષણમનસિકારાન્ન સ્ખલતિ ॥
પુનરેવં કરણીયમિત્યત્રાર્થે દૃઢમભિનિવેશં દર્શયન્નાહ-
લાભા નશ્યન્તુ મે કામં સત્કારઃ કાયજીવિતમ્ ।
નશ્યત્વન્યચ્ચ કુશલં મા તુ ચિત્તં કદાચન

ચિવરપિણ્ડપાતાદયો નશ્યન્તુ, વિલયં યાન્તુ મમ કામં યથેષ્ટમ્ । સત્કારો ગૌરવેણ આસનદાનપાદવન્દનાદિપૂજા । કાયો જીવિતં ચ સર્વમેતન્નશ્યતુ । અન્યદપિ યત્કિંચિત્ સુખસૌમનસ્યનિમિત્તં તદપિ નશ્યતુ । કુશલં પુનર્મમ ચિત્તં મા કસ્મિંશ્ચિદપિ કાલે નઙ્ક્ષીદિતિ ॥
અત્ર પુનરાદરમુત્પાદયિતું શાસ્ત્રકાર આહ-
ચિત્તં રક્ષિતુકામાનાં મયૈષ ક્રિયતે ઽઞ્જલિઃ ।
સ્મૃતિં ચ સંપ્રજન્યં ચ સર્વયત્નેન રક્ષત

અઞ્જલિં કૃત્વા પ્રાર્થયામિ । કિમર્થમ્? સ્મૃતિં ચ સંપ્રજન્યં ચ । ન કેવલાં સ્મૃતિમ્, નાપિ કેવલં સંપ્રજન્યમિતિ પરસ્પરાપેક્ષયા ચકારદ્વયમ્ । તત્ર સ્મૃતિરાર્યરત્નચૂડસૂત્રે ઽભિહિતા-
યયા સ્મૃત્યા સર્વક્લેશાનાં પ્રાદુર્ભાવો ન ભવતિ । યયા સ્મૃત્યા સર્વમારકર્મણામવતારં ન દદાતિ । યયા સ્મૃત્યા ઉત્પથે કુમાર્ગે વા ન પતતિ । યયા સ્મૃત્યા દૌવારિકભૂતયા સર્વેષામકુશલાનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામવકાશં ન દદાતિ, ઇયમુચ્યતે સમ્યક્સ્મૃતિરિતિ ॥
સંક્ષેપતઃ પુનરિયં સ્મૃતિરુચ્યતે- વિહિતપ્રતિષિદ્ધયોર્યથાયોગં સ્મરણં સ્મૃતિઃ । યચ્ચાહસ્મૃતિરાલમ્બનાસંપ્રમોષ ઇતિ ॥
સંપ્રજન્યં તુ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુક્તમ્-
ચરંશ્ચરામીતિ પ્રજાનાતિ । સ્થિતઃ સ્થિતો ઽસ્મીતિ પ્રજાનાતિ । નિષણ્ણો નિષણ્ણો ઽસ્મીતિ પ્રજાનાતિ । શયાનઃ શયિતો ઽસ્મીતિ પ્રજાનાતિ । યથા યથાસ્ય કાયઃ સ્થિતો ભવતિ તથા તથૈનં પ્રજાનાતિ । પેયાલં । સો ઽતિક્રામન્ વા પ્રતિક્રામન્ વા સંપ્રજાનચારી ભવતિ । આલોકિતે વિલોકિતે સંમિઞ્જિતે પ્રસારિતે સંઘાટીપટપાત્રચીવરધારણે અશિતે પીતે ખાદિતે નિદ્રાક્લમપ્રતિવિનોદને આગતે ગતે સ્થિતે નિષણ્ણે સુપ્તે જાગરિતે ભાષિતે તૂષ્ણીભાવે પ્રતિસંલયને સંપ્રજાનચારી ભવતીતિ ॥
ઇદમેવ વક્ષ્યતિ-
એતદેવ સમાસેન સંપ્રજન્યસ્ય લક્ષણમ્ ।
યત્કાયચિત્તોવક્ષાયાઃ પ્રત્યવેક્ષા મુહુર્મુહુઃ ॥
ઇતિ ॥ [બોધિ. 5.108]
( બ્ચ્પ્ 57 ) કઃ પુનરનયોર્વ્યતિરેકે દોષઃ, યેનૈતે યત્નેન રક્ષણીયે કથિતે ઇત્યાહ-
વ્યાધ્યાકુલો નરો યદ્વન્ન ક્ષમઃ સર્વકર્મસુ ।
તથાભ્યાં વિકલં ચિત્તં ન ક્ષમં સર્વકર્મસુ

રોગોપહતસામર્થ્યો યથા પુરુષઃ સર્વકર્મસુ ગમનભોજનાદિષુ અકર્મણ્યો ભવતિ, તથા સ્મૃતિસંપ્રજન્યાભ્યાં વિકલં ચિત્તં સર્વકર્મસુ ધ્યાનાધ્યયનાદિલક્ષણેષુ ॥
અનયોઃ સમુદાયાભાવે દોષમુક્ત્વા પ્રત્યેકમભાવે કથયિતુમાહ-
અસંપ્રજન્યચિત્તસ્ય શ્રુતચિન્તિતભાવિતમ્ ।
સચ્છિદ્રકુમ્ભજલવન્ન સ્મૃતાવવતિષ્ઠતે

ન વિદ્યતે સંપ્રજન્યં યસ્મિંસ્તદસંપ્રજન્યમ્ । તચ્ચિત્તં યસ્ય તસ્ય । શ્રુતચિન્તાભાવનામયપ્રજ્ઞાપરિનિષ્ઠિતં વસ્તુ ન સ્મરણમધિવસતિ । તન્મૂલં ચ સર્વં કલ્યાણમ્ । કિમિવ? યથા સચ્છિદ્રકુમ્ભે મુખનિક્શિપ્તમુદકમધસ્તાદ્ગચ્છતિ નાવતિષ્ઠતે ॥
ઇદમપરં તદ્વયતિરેકે દૂષણમાહ-
અનેકે શ્રુતવન્તો ઽપિ શ્રાદ્ધા યત્નપરા અપિ ।
અસંપ્રજન્યદોષેણ ભવન્ત્યાપત્તિકશ્મલાઃ

બહવો ઽપિ બહુશ્રુતાઃ તથા શ્રદ્ધાવન્તો યત્નપરાઃ શિક્ષાયામાદરકારિણઃ અસંપ્રજન્યદોષેણ આપત્તિકલુષિતા ભવન્તિ કાયચિત્તપ્રચારાપ્રત્યવેક્ષણાત્ ॥
અપરમપિ તદભાવે દૂષણમાહ-
અસંપ્રજન્યચૌરેણ સ્મૃતિમોષાનુસારિણા ।
ઉપચિત્યાપિ પુણ્યાનિ મુષિતા યાન્તિ દુર્ગતિમ્

અસંપ્રજન્યમેવ સંપ્રજન્યાભાવઃ ક્લેશસ્વભાવશ્ચૌરઃ કુશલધનાપહરણાત્ । તેન સ્મૃતિમોષાનુસારિણા રક્ષપાલભૂતાયાઃ સ્મૃતેઃ પ્રમોષમભાવમનુસૃત્ય મુષિતા વિલુપ્તકુશલધનાઃ સન્તઃ ઉપચિત્યાપિ પુણ્યાનિ, કુશલધનાનાં સંચયં કૃત્વાપિ, દુર્ગતિપરાયણા ભવન્તિ ॥
કુતઃ પુનરેવમિતિ ઉક્તમેવાર્થં સ્પષ્ટયન્નાહ-
ક્લેશતસ્કરસંઘો ઽયમવતારગવેષકઃ ।
પ્રાપ્યાવતારં મુષ્ણાતિ હન્તિ સદ્ગતિજીવિતમ્

તસ્કરાશ્ચૌરાઃ તેષાં સંઘાતઃ અવતારગવેષકઃ પિશાચવદવતારમાર્ગપ્રેક્ષી । છિદ્રાન્વેષણતત્પર ઇત્યર્થઃ । પ્રાપ્યાવતારં પ્રવેશમાર્ગમાસાદ્ય મુષ્ણાતિ । તતો હન્તિ શોભનગતયે જીવિતપ્રતિલમ્ભં કુશલપાથેયાભાવાત્ ॥
સ્મૃતિમધિકૃત્યાધુના પ્રાહ-
તસ્માત્સ્મૃતિર્મનોદ્વારાન્નાપનેયા કદાચન ।
ગતાપિ પ્રત્યુપસ્થાપ્યા સંસ્મૃત્યાપાયિકીં વ્યથામ્

( બ્ચ્પ્ 58 ) યતઃ સ્મૃતેરભાવે દૂષણમેવં સ્યાત્, તસ્માદિદમત્ર દોષં પશ્યતા સ્મૃતિરાલબમ્નાસંપ્રમોષલક્ષણા મનોદ્વારાત્ મનોગૃહપ્રવેશમાર્ગાત્ નાપનેયા નાપસાર્યા । સદા અવસ્થાપયિતવ્યેત્યર્થઃ । અથ કદાચિત્ પ્રમાદતસ્તતો ઽપગચ્છેત્, તદા ગતાપિ પુનર્નિર્વર્ત્યોપસ્થાપ્યા તત્રૈવારોપયિતવ્યા । કથમ્? સંસ્મૃત્ય મનસિ નિધાય આપાયિકીં નરકાદિદુર્ગતિવ્યથામ્ ॥
તત્ર દ્વાદશેમાઃ સ્મૃતયો નિષ્ફલસ્પન્દવર્જનાર્થં તથાગતાજ્ઞાનતિક્રમાનુપાલનવિપાકગૌરવસ્મૃતિપ્રભૃતયઃ શિક્ષાસમુચ્ચયે પ્રદર્શિતાઃ, તત એવ વિવેકેનાવધાર્યાઃ ॥
સાપિ સ્મૃતિસ્તીબ્રાદરાત્સમુત્પદ્યતે । આદરો ઽપિ શમથમાહાત્મ્યમવગમ્ય આતાપેન જાયતે । એતચ્ચ યથાવસરં વક્ષ્યામઃ ॥
કેષાંચિત્ પુનરન્યથાપિ સ્મૃતિરુત્પદ્યતે । તદુપદર્શયન્નાહ-
ઉપાધ્યાયાનુશાસન્યા ભીત્યાપ્યાદરકારિણામ્ ।
ધન્યાનાં ગુરુસંવાસાત્સુકરં જાયતે સ્મૃતિઃ

આચાર્યોપાધ્યાયસંનિધૌ તદન્યતમારાધ્યબ્રહ્મચારિસંનિધૌ વા સંવસતાં તદનુશાસન્યા, ભીત્ય તદ્ભયેનાપિ આદરઃ કાર્યેષુ સર્વભાવેનાભિમુખ્યમ્, અવજ્ઞાપ્રતિપક્ષો ધર્મઃ । તત્કારિણાં યત્નવતાં સુકૃતિનાં તદનુશાસનીં હિતાહિતવિધિપ્રતિષેધનિયમમનુગૃહ્ણતામકૃચ્છ્રેણૈવ સ્મૃતિરુત્પદ્યતે ॥
ઇત્થમપિ વિહરન્ સ્મૃતિમનસિકારબહુલવિહારી ભવતીતિ કારિકાદ્વયેન દર્શયન્નાહ-
બુદ્ધાશ્ચ બોધિસત્ત્વાશ્ચ સર્વત્રાવ્યાહતેક્ષણાઃ ।
સર્વમેવાગ્રતસ્તેષાં તેષામસ્મિ પુરઃ સ્થિતઃ

ઇતિ ધ્યાત્વા તથા તિષ્ઠેત્ ત્રપાદરભયાન્વિતઃ ।
બુદ્ધાનુસ્મૃતિરપ્યેવં ભવેત્તસ્ય મુહુર્મુહુઃ

સર્વદા બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સમસ્તવસ્તુવિષયાપ્રતિહતજ્ઞાનચક્ષુષાં સર્વમેવ વસ્તુજાતં પુરતો ઽવસ્થિતમેવ । અહમપિ તેષાં પુરો ઽવસ્થિત એવ, સર્વવસ્તુવત્ । ઇતિ મનસિ નિધાય તથૈવ સંયતાત્મા તિષ્ઠેત્ । ત્રપાદરભયાન્વિતઃ । અપ્રતિરૂપે કર્મણિ ત્રપા લજ્જા । શિક્ષાયામાદરઃ, તદતિક્રમે ભયમ્ । બુદ્ધબોધિસત્ત્વેષ્વેવ વા ત્રપાદયઃ । એવં સતિ અપરો ઽપિ વિશેષઃ સ્યાદિત્યાહ- બુદ્ધેત્યાદિ । તદેવં વિહરતસ્તસ્ય પ્રતિક્ષણમકામત એવ બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ સ્યાત્ ॥
સંપ્રજન્યસ્ય ઉત્પત્તિસ્થૈર્યયોઃ સ્મૃતિરેવ કારણમિતિ કથયન્નાહ-
સંપ્રજન્યં તદાયાતિ ન ચ યાત્યાગતં પુનઃ ।
સ્મૃતિર્યદા મનોદ્વારે રક્ષાર્થમવતિષ્ઠતે

યદા સ્મૃતિર્મનોગૃહદ્વારિ ક્લેશતસ્કરસંઘાતાનુપ્રવેશનિવારિણી દૌવારિકવદવસ્થિતા ભવતિ, તદા સંપ્રજન્યમયત્નત એવોત્પદ્યતે, ઉત્પન્નં ચ સત્ સ્થિરીભવતિ ॥
એવં તાવદનયોરન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ગુણદોષાવભિધાય અનર્થવિવર્જનાર્થં નિષ્ફલસ્પન્દવર્જનમાહ-
( બ્ચ્પ્ 59 ) પૂર્વં તાવદિદં ચિત્તં સદોપસ્થાપ્યમીદૃશમ્ ।
નિરિન્દ્રિયેણેવ મયા સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્સદા

પ્રથમં તાવત્ ઇદં ચિત્તમિત્યધ્યાત્મનિ ચિન્તયતિ- સર્વકાલમીદૃશમુક્તક્રમયુક્તમુપસ્થાપયિતવ્યમ્ । તતઃ પરં નિષ્ફલસ્પન્દવર્જનાર્થમપગતકરણગ્રામેણેવ નિષ્ફલરૂપાદિવિષયગ્રહણસર્વવિકલ્પોપસંહારાત્ મયા સ્થાતવ્યમ્ । કિમિવ? કાષ્ઠવત્, ચક્ષુરાદિવ્યાપારશૂન્યત્વાત્ ॥
ઇદમેવ વ્યનક્તિ-
નિષ્ફલા નેત્રવિક્ષેપા ન કર્તવ્યાઃ કદાચન ।
નિધ્યાયન્તીવ સતતં કાર્યા દૃષ્ટિરધોગતા

ઈષન્મુકુલિતપક્ષ્મયુગલા નાસાગ્રવિનિવેશિતા યુગમાત્રવ્યવલોકિની વા કાર્યા દૃષ્ટિઃ ॥
પ્રથમારમ્ભિણઃ સંતતાભ્યાસેન ક્લેશસ્ય પરિહારાર્થમાહ-
દૃષ્ટિવિશ્રામહેતોસ્તુ દિશઃ પશ્યેત્કદાચન ।
આભાસમાત્રં દૃષ્ટ્વા ચ સ્વાગતાર્થં વિલોકયેત્

દૃષ્ટિચિત્તપરિખેદપરિત્યાગાય કદાચિત્ કર્હિચિત્ દિશો વ્યવલોકયેત્ । અથ કદાચિત્ કશ્ચિત્ તત્સમીપમાગચ્છેત્, તદા તસ્ય પ્રતિચ્છાયામાત્રં વિદિત્વા સ્વાગતવાદેન સંતોષણાર્થં વિલોકયેત્ । અન્યથા તત્ર તસ્ય અવધ્યાનેન અકુશલં પ્રસવેત્ ॥
માર્ગે ઽપિ તથાદૃષ્ટેર્ગચ્છત ઉપઘાતપરિહારાર્થમાહ-
માર્ગાદૌ ભયબોધાર્થં મુહુઃ પશ્યેચ્ચતુર્દિશમ્ ।
દિશો વિશ્રમ્ય વીક્ષેત પરાવૃત્યૈવ પૃષ્ઠતઃ

ભયહેતુચૌરાદિપ્રતિપત્ત્યર્થં ચતુર્દિશમિતિ ક્રમેણ । અન્યથા આત્મભાવસ્ય રક્ષા કૃતા ન સ્યાત્ । સર્વદિગ્વ્યવલોકનં તુ ક્રિયમાણમૌદ્ધત્યોપઘાતપરિહારાર્થં સ્થિત્વા કર્તવ્યમ્ । પૃષ્ઠતો વ્યવલોકનં પરાવૃત્ય પશ્ચાન્મુખીભૂય ॥
અસમાધાનસ્ય ચ રક્ષણામાહ-
સરેદપસરેદ્વાપિ પુરઃ પશ્ચાન્નિરૂપ્ય ચ ।
એવં સર્વાસ્વવસ્થાસુ કાર્યં બુદ્ધ્વા સમાચરેત્

સરેત્પુરઃ અપસરેત્પશ્ચાત્ । પ્રપાતાદ્યુપઘાતં નિરીક્ષ્ય ચ । એવમિત્યુક્તક્રમદિશા સ્વપરહિતપ્રયોજનમવગમ્ય પ્રતિપત્તિસારો ભવેત્ ॥
ઇદાનીં સંપ્રજન્યકારિતાં શિક્ષયિતુમાહ-
કાયેનૈવમવસ્થેયમિત્યાક્ષિપ્ય ક્રિયાં પુનઃ ।
કથં કાયઃ સ્થિત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં પુનરન્તરા

ચતુર્ણામીર્યાપથાનામન્યતમસ્મિન્નીર્યાપથે । કાયેનૈવમિતિ સ્થિતેન નિષણ્ણેન વા અવસ્થેયમિતિ । તદનન્તરં સ્વાધ્યાયાદિક્રિયામારભ્ય પુનરન્તરાલે વ્યવલોકિતવ્યં કથં કાયઃ સ્થિત ઇતિ તસ્મિન્નેવેર્યાપથે, ઉત ભિન્ને ઈર્યાપથે । ભિન્ને પુનઃ પૂર્વવદવસ્થાપ્યઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 60 ) કાયપ્રત્યવેક્ષામભિધાય ચિત્તપ્રત્યવેક્ષણામાહ-
નિરૂપ્યઃ સર્વયત્નેન ચિત્તમત્તદ્વિપસ્તથા ।
ધર્મચિન્તામહાસ્તમ્ભે યથા વદ્ધો ન મુચ્યતે

ધર્મસ્ય સ્વપરહિતલક્ષણસ્ય ચિન્તૈવ મહાસ્તમ્ભો વન્ધનાયત્તીકરણહેતુત્વાત્ ॥
તસ્મિન્ બદ્ધો ઽપિ પુનઃ પુનર્નિરૂપણીય ઇત્યાહ-
કુત્ર મે વર્તત ઇતિ પ્રત્યવેક્ષ્યં તથા મનઃ ।
સમાધાનધુરં નૈવ ક્ષણમપ્યુત્સૃજેદ્યથા

ક્વ પુનરિદં મનો મમ વર્તતે, પૂર્વસ્મિન્નાલમ્બને અન્યત્ર વા ગતમ્ । ગતમવગમ્ય તતો નિર્વત્ય તત્રૈવ યોજયિતવ્યમ્ । સ્વરસવાહિતાયામુપેક્ષણીયમ્ । ઇતિ શમથધુરમેકમપિ ક્ષણં યથા ન પરિત્યજતિ તથા ધારયિતવ્યમ્ । એતાવતા શીલં હિ સમાધિસંવર્તનીમમિત્યુક્તં ભવતિ । યથોક્તં ચન્દ્રપ્રદીપસૂત્રે-
ક્ષિપ્રં સમાધિં લભતે નિરઙ્ગણં
વિશુદ્ધશીલસ્યિમિ આનુશંસાઃ ॥
ઇતિ ।
[સમાધિ. 27.6]
અતો ઽવગમ્યતે- યે કેચિત્ સમાધિહેતવઃ પ્રયોગાઃ, તે શીલે ઽનુગતા ઇતિ । તસ્માત્ સમાધ્યર્થિના સ્મૃતિસંપ્રજન્યશીલેન ભવિતવ્યમ્ । તથા શીલાર્થિનાપિ સમાધૌ યત્નઃ કાર્ય ઇતિ ॥
સમાધાનપરિત્યાગાવકાશમાહ-
ભયોત્સવાદિસંબન્ધે યદ્યશક્તો યથાસુખમ્ ।
દાનકાલે તુ શીલસ્ય યસ્માદુક્તમુપેક્ષણમ્

અગ્નિદાહાદિ ભયમ્ । તથા રત્નત્રયપૂજાદિકૃત ઉત્સવઃ । સમધિકતરઃ સત્ત્વાર્થાદિર્વા । તત્સંભવે યદિ સ્થાતુમશક્તઃ, તદા કામચાર ઇત્યનુજ્ઞાતમ્ । સાપત્તિકો ન ભવતીત્યર્થઃ । કુતઃ પુનરયમનિયમો લભ્યત ઇત્યાહ- દાનેત્યાદિ । શીલં યદ્યપિ દાનાત્પ્રકૃષ્ટમ્, તથાપિ અવરશિક્ષાયાં શિક્ષમાણસ્ય તદનન્તરમેવ ઉત્તરશિક્ષાવસ્થિતસ્ય અભ્યાસપાટવાભાવાત્ કથંચિત્ તાવત્કાલં તતો નિવર્તમાનસ્યાપિ નાપત્તિઃ । દાનસ્યાસૌ કાલો ન શીલસ્ય । અત એવોક્તમ્- યદ્યશક્ત ઇતિ । એતાવન્માત્રેણેદમુદાહરણમ્ । યથોક્તમ્- તત્રૈકસ્યાં શિક્ષાયાં નિષ્પાદ્યમાનાયામશક્તસ્ય ઇતરશિક્ષાનભ્યાસાદનાપત્તિઃ । આર્યાક્ષયમતિસૂત્રે ઽપ્યેવમવોચત્-
દાનકાલે શીલોપસંહારસ્યોપેક્ષા । ઇતિ । ન ચાતઃ શિથિલેન ભવિતવ્યમ્ ॥
યત્ર કુશલપક્ષસંચારે ઽપિ ક્વચિત્ સમાધાનવિઘાતઃ સ્યાત્, તન્નોપાદેયમિત્યાહ-
યદ્ બુદ્ધ્વા કર્તુમારબ્ધં તતો ઽન્યન્ન વિચિન્તયેત્ ।
તદેવ તાવન્નિષ્પાદ્યં તદ્ગતેનાન્તરાત્મના

( બ્ચ્પ્ 61 ) સ્વયમેવ તુ યુક્ત્યાગમાભ્યાં કલ્યાણમિત્રવચનાદ્વા યથાબલમવધાર્ય યત્કિંચિત્કર્મ કર્તુમારબ્ધં ધ્યાનાધ્યયનાદિકમ્, પ્રથમતસ્તદેવ તાવન્નિષ્પત્તિં નેયં તન્નિમ્નેન ચેતસા, ન પુનસ્તદનિષ્પન્નમેવ પરિત્યજ્ય પરમારમ્ભણીયમ્ ॥
કિં પુનરેવં સ્યાદ્યદિ ન સ્યાદિત્યાહ-
એવં હિ સુકૃતં સર્વમન્યથા નોભયં ભવેત્ ।
અસંપ્રજન્યક્લેશો ઽપિ વૃદ્ધિં ચૈવં ગમિષ્યતિ

યસ્માદેવમનુતિષ્ઠતઃ સર્વં સુશ્લિષ્ટં કૃતં સ્યાત્ । તદ્વિપર્યયે પુનર્દુઃશ્લિષ્ટમુભયં પૂર્વં ચાત્તં પશ્ચાત્ સ્વીકૃતં ચ સ્યાત્ । ચલપ્રવૃત્તેરસંપ્રજન્યં સ્યાત્ । પ્રવેશે વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ ॥
ઇત્થમપિ નિષ્ફલં વર્જયેદિત્યાહ-
નાનાવિધપ્રલાપેષુ વર્તમાનેષ્વનેકધા ।
કૌતૂહલેષુ સર્વેષુ હન્યાદૌત્સુક્યમાગતમ્

અનેકપ્રકારે ઽસંબદ્ધાભિધાને ઽપરોપાધિકે પ્રવર્તમાને આશ્ચર્યવસ્તુષુ ચ સમસ્તેષુ સ્વયમપિ તત્ક્રિયાયાં દર્શનશ્રવણાય વાકૂચિત્તસ્ય તારતમ્યં નિવારયેત્ ॥
અપરમપિ નિષ્ફલવર્જનાય પ્રાતિમોક્ષોદ્દિષ્ટમાચરેત્ ઇત્યાહ-
મૃન્મર્દનતૄણચ્છેદરેખાદ્યફલમાગતમ્ ।
સ્મૃત્વા તાથાગતીં શિક્ષાં ભીતસ્તત્ક્ષણમુત્સૃજેત્

ભૂમિફલકાદિષુ નખદણ્ડાદિના રેખાકર્ષણલેખનાદિ નિષ્પ્રયોજનમાગતમાપતિતં વિવર્જયેત્ ભગવતા અત્ર નિવૃત્તિરાજ્ઞપ્તેતિ સંસ્મૃત્ય, તદતિક્રમવિપાકફલભયાત્ । તત્ક્ષણમિતિ ન તત્ર કાલપરિલમ્ભં કુર્યાત્ ॥
સંક્લેશસમુદાચારે સંપ્રજન્યકારિતાં યદેત્યાદિભિઃ સપ્તભિઃ શ્લોકૈઃ શિક્ષયિતુમાહ-
યદા ચલિતુકામઃ સ્યાદ્વક્તુકામો ઽપિ વા ભવેત્ ।
સ્વચિત્તં પ્રત્યવેક્ષ્યાદૌ કુર્યાદ્ધૈર્યેણ યુક્તિમત્

પ્રથમત એવ સ્વચિત્તં નિરૂપ્ય । ઉક્તમ્ (?) અસંક્લિષ્ટાવસ્થાયાં કરણીયમુક્તમ્ ॥
એતદેવ દર્શયતિ-
અનુનીતં પ્રતિહતં યદા પશ્યેત્સ્વકં મનઃ ।
ન કર્તવ્યં ન વક્તવ્યં સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્તદા

રક્તં દ્વિષ્ટં વા સ્વચિત્તં યદા પશ્યેત્, તદા હસ્તપાદાદિચલનમાત્રમપિ ન કર્તવ્યમ્, નાપિ વચનોદીરણમ્ । અન્યથા તદુત્થાપિતે કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તી અપિ સંક્લિષ્ટે સ્યાતામ્ । અતો બહિરિન્દ્રિયવ્યાપારવિકલ્પાવુપસંહૃત્ય સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્તદા । સર્વવ્યાપારવિરહાન્નિર્વ્યાપારાઃ સર્વધર્મા ઇતિ મનસિ નિધાય ॥
( બ્ચ્પ્ 62 ) અપરમાહ-
ઉદ્ધતં સોપહાસં વા યદા માનમદાન્વિતમ્ ।
સોત્પ્રાસાતિશયં વક્રં વઞ્ચકં ચ મનો ભવેત્

ઉદ્ધતમિતિ । સદ્ધર્માદિશ્રવણપ્રમાદાદપિ ઉદ્ધતમ્ । વિક્ષેપબહુલમિત્યર્થઃ । સોપહાસં વાગ્વિહેઠનારમ્ભકમ્, તયા યુક્તં વા । માનશ્ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । મદઃ સ્વધર્મે (?) ચિત્તસ્યાભિનિવેશઃ । તાભ્યામન્વિતં તત્સંપ્રયુક્તમ્ । ઉત્પ્રાસઃ કાયિકી વિહેઠના, તેન સહોત્કટમ્ । વક્રં કુટિલં શઠં વા । વઞ્ચકં પ્રતારકં માયાવિ વા । યદિ મનો ભવેત્, સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્તદેતિ સંબન્ધઃ ॥
યદાત્મોત્કર્ષણાભાસં પરપંસનમેવ વા ।
સાધિક્ષેપં સસંરમ્ભં સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્તદા

આત્મોત્કર્ષણં સ્વગુણાતિશયપ્રકાશનમ્ । તદાભાસં તત્પ્રતિભાસં તદ્વિકલ્પનાત્ । પરપંસનં પરવિગ્રહઃ દોષાવિષ્કરણં વા, તદ્યુક્તમ્ । અધિક્ષેપઃ પરસ્ય વચનતિરસ્કારઃ । સંરમ્ભઃ સદાકલિવિવાદનિમિત્તચિત્તપ્રદોષઃ । ઉભયત્ર સહ તેન વર્તત ઇતિ વિગ્રહઃ । એવં યદા પશ્યેત્સ્વકં મનઃ, સ્થાતવ્યં કાષ્ઠવત્ તદેતિ સામાન્યોક્તમભિસંબધ્યતે ॥
લાભસત્કારકીર્ત્યર્થિ પરિવારાર્થિ વા પુનઃ ।
ઉપસ્થાનાર્થિ મે ચિત્તં તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્

કીર્તિર્યશઃ । પરિવારઃ દાસીદાસકર્મકરાદિઃ । ઉપસ્થાનં પાદધાવનમર્દનાદિ । એભિરર્થિ તદભિલાષં મમ ચિત્તમ્ । તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્ ॥
પરાર્થરૂક્ષં સ્વાર્થાર્થિ પરિષત્કામમેવ વા ।
વક્તુમિચ્છતિ મે ચિત્તં તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્

પરાર્થરૂક્ષં પરાર્થવિમુખમ્ । સ્વાર્થાર્થિ સ્વાર્થાભિનિવિષ્ટમ્ । પરિષત્ શિષ્યાન્તેવાસિપ્રભૃતિજનસમાજઃ । તદભિલાષિ તત્પરિવારાર્થિ ॥
અસહિષ્ણ્વલસં ભીતં પ્રગલ્ભં મુખરં તથા ।
સ્વપક્ષાભિનિવિષ્ટં ચ તસ્માત્તિષ્ઠામિ કાષ્ઠવત્

અસહિષ્ણુ અસહનશીલમ્ । અલસં ક્રિયાસુ અકર્મણ્યમ્ । કુસીદમિત્યર્થઃ । ભીતં કાયજીવિતભીરુ ભયહેતુભ્યો વા । પ્રગલ્ભં ધૃષ્ટમ્ । મુખરં દુર્વચસ્કમ્, યુક્તાયુક્તમનપેક્ષ્ય અભિધાયકં વા । સ્વપક્ષેઃ શિષ્યાન્તેવાસિજ્ઞાતિસાલોહિતાદૌ અભિનિવિષ્ટં પક્ષપાતાતિશયવત્ ॥
સાંપ્રતં પ્રતિકારનિર્દેશમાહ-
એવં સંક્લિષ્ટમાલોક્ય નિષ્ફલારમ્ભિ વા મનઃ ।
નિગૃહ્ણીયાદ્ દૃઢં શૂરઃ પ્રતિપક્ષેણ તત્સદા

ઉપદર્શિતક્રમેણ સંક્લિષ્ટં સંક્લેશસંપ્રયુક્તં નિષ્ફલવ્યાપારં વા જ્ઞાત્વા સ્વચિત્તં સર્વપ્રવૃત્તિનિગેધેન પ્રભાવમન્દતાં વિધાય નિગૃહ્ણીયાદભિભવેત્ । દૃઢં યથા પુનરપિ સમુદાચારધર્મકં ( બ્ચ્પ્ 63 ) ન ભવતિ । ક્લેશાદિસંગ્રામે વિજયાય કૃતપરિકરઃ શુરો બોધિસત્ત્વઃ । પ્રતિપક્ષેણ યો યસ્મિન્ પ્રતિપક્ષ ઉક્તઃ યથા રાગાદાવશુભાદિ, તેન તદ્વિપરીતવિધાનેનેત્યર્થઃ । સદા સર્વકાલમ્, યદા યદા સંક્લિષ્ટં પ્રતીયતે । ઉગ્રપરિપૃચ્છાયાં ગૃહિણં બોધિસત્ત્વમધિકૃત્યોક્તમ્-
તેન સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાત્ પ્રતિવિરતેન ભવિતવ્યમ્, અમત્તેન અનુન્મત્તેન અચપલેન અચઞ્ચલેન અભ્રાન્તેન અમુખરેણ અનુન્નતેન ઉપસ્થિતસ્મૃતિનાસસંપ્રજન્યેન । ઇતિ ॥
અત્રૈવ ચ પ્રવ્રજિતં બોધિસત્ત્વમધિકૃત્યોક્તમ્- સ્મૃતિ સંપ્રજન્યસ્યાવિક્ષેપઃ । ઇતિ ॥
તથા આર્યતથાગતગુહ્યસૂત્રે દર્શિતમ્-
ન ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય વાગ્ રક્તા વા દુષ્ટા વા મૂઢા વા ક્લિષ્ટા વા ક્ષણવ્યાકરણી વા સ્વપક્ષોત્કર્ષણવચના વા પરપક્ષનિગ્રહવચના વા આત્મવર્ણાનુનયવચના વા પરવર્ણપ્રતિઘાતવચના વા પ્રતિજ્ઞોત્તારણવચના વા આભિમાનિકવ્યાકરણવચના વેતિ ॥
એવં નિષ્ફલસ્પન્દવર્જનેન અનર્થાદાત્મભાવસ્ય રક્ષા પ્રતિપાદિતા ભવતિ । તસ્માન્મયા શીલસુસ્થિતેન અપ્રકમ્પેન અશિથિલેન ભવિતવ્યમિતિ ॥
એતચ્ચ સમાહિતચિત્તસ્ય સિધ્યતિ । અત ઇદં શમથમાહાત્મ્યમવગમ્ય તાત્પર્યેણ ભાવયિતવ્યમ્ । અનેન તીવ્ર આદરો ભવતિ શિક્શાસુ । તેનાપિ સ્મૃતિરુપતિષ્ઠતે । ઉપસ્થિતસ્મૃતિર્નિષ્ફલં વર્જયતિ । તસ્ય અનર્થા ન સંભવન્તિ । તસ્માદાત્મભાવં રક્ષિતુકામેન સ્મૃતિમૂલમન્વિષ્ય નિત્યમુપસ્થિતસ્મૃતિના ભવિતવ્યમ્ । એતદેવાહ-
તત્રાત્મભાવે કા રક્ષા યદનર્થવિવર્જનમ્ ।
કેન તલ્લભ્યતે સર્વે નિષ્ફલસ્પન્દવર્જનાત્ ॥
એતત્સિધ્યેત્સદા સ્મૃત્યા સ્મૃતિસ્તીવ્રાદરાદ્ભવેત્ ।
આદરઃ શમમાહાત્મ્યં જ્ઞાત્વાતાપેન જાયતે ॥
ઇતિ ।
[શિક્ષા. સ. કારિકા-7-8]
શમથમાહાત્મ્યં તુ યથાવસરમિહૈવ કથયિષ્યતે ॥
અયમત્ર પિણ્ડાર્થઃ અનર્થવિવર્જનાર્થમવધારયિતવ્ય ઇતિ વૃત્તત્રિતયેનોપદર્શયન્નાહ-
સુનિશ્ચિતં સુપ્રસન્નં ધીરં સાદરગૌરવમ્ ।
સલજ્જં સભયં શાન્તં પરારાધનતત્પરમ્

પરસ્પરવિરુદ્ધાભિર્બાલેચ્છાભિરખેદિતમ્ ।
ક્લેશોત્પાદાદિદં હ્યેતદેષામિતિ દયાન્વિતમ્

આત્મસત્ત્વવશં નિત્યમનવદ્યેષુ વસ્તુષુ ।
નિર્માણમિવ નિર્માનં ધારયામ્યેષ માનસમ્

( બ્ચ્પ્ 64 ) સુનિશ્ચિતં સંદેહવિપર્યાસરહિતમ્ । સુપ્રસન્નં સદા પ્રીતિસૌમનસ્યબહુલમ્ । ધીરમચઞ્ચલમ્ । આદરઃ કથિત એવ । ગૌરવં આરાધ્યેષુ ચિત્તસ્ય નમ્રતા । તાભ્યાં સહ વર્તતે । સલજ્જં પૂર્વવત્ । સભયં સ્ખલિત[માલોક્ય] ભીતમ્ । શાન્તં સંયતેન્દ્રિયમ્ । સત્ત્વારાધનયત્નવત્ ॥
યદેકસ્ય રુચિજનકં તદન્યસ્ય વિપરીતમ્ । અન્યોન્યવિરુદ્ધાભિઃ પૃથગ્જનેચ્છાભિરખેદિતમવિપ્રતિસારિ । કથમ્? દયાન્વિતમ્ । હેતુપદમેતત્ । કુતઃ? યસ્માત્ ક્લેશોત્પાદાન્ન સ્વાતન્ત્ર્યાદિદમેતત્ પરસ્પરવિરુદ્ધચરિતમેષાં બાલાનામિતિ મત્વા ॥
આત્મસત્ત્વવશં સ્વપરાયત્તં સર્વકાલમ્ । કિં સર્વત્ર? ન । અનવદ્યેષુ વસ્તુષુ ઉભયસાવદ્યશૂન્યેષુ । કિંવત્? નિર્માણમિવ નિર્મિતવત્ । વિગતમાનં માનસં ધારયામિ । એષો ઽહમિતિ બોધિસત્ત્વો મનસિ નિવેશયેત્ ॥
અસ્માદપિ સંવેગમનસિકારાચ્ચિત્તસ્યાનર્થવિવર્જનેન રક્ષા વિધાતવ્યેત્યાહ-
ચિરાત્પ્રાપ્તં ક્ષણવરં સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા મુહુર્મુહુઃ ।
ધારયામીદૃશં ચિત્તમપ્રકમ્પ્યં સુમેરુવત્

અતિચિરેણ કાલેન લબ્ધમ્ ઉક્તં ક્ષણવરં સ્મરણેન ચેતસિ કૃત્વા પુનઃ પુનરન્તરં સ્થિરીકરોમિ ઈદૃશમુક્તસ્વભાવમ્ । અપ્રકમ્પ્યં કમ્પયિતુમશક્યં કામાદિવિતર્કપવનૈઃ પર્વતરાજવત્ ॥
એવમેતાભ્યાં શીલસમાધિભ્યામન્યોન્યસંવર્ધકાભ્યાં ચિત્તકર્મપરિનિષ્પત્તિઃ । તસ્માદવસ્થિતમેતત્- ચિત્તપરિકર્મૈવ બોધિસત્ત્વશિક્ષા ઇતિ । તેન યદુક્તમ્-
ચિત્તરક્ષાવ્રતં મુક્ત્વા બહુભિઃ કિં મમ વ્રતૈઃ ।
[બોધિ. 5.18]
ઇતિ, તત્ પરિનિષ્ઠિતમ્ ॥
પુનસ્તદેકાન્તમવધારયિતું કાયપ્રત્યવેક્ષામાહ-
ગૃધ્રૈરામિષસંગૃદ્ધૈઃ કૃષ્યમાણ ઇતસ્તતઃ ।
ન કરોત્યન્યથા કાયઃ કસ્માદત્ર પ્રતિક્રિયામ્

કાયસ્ય સર્વથા ક્વચિદપિ વ્યાપારો નાસ્તિ, સ્વાત્મન્યપિ સામર્થ્યાભાવાત્ । અન્યથા ચિત્તરહિતો મૃતસ્ય કાયઃ । ગૃધ્રાદિભિર્વિપ્રલુજ્યમાન ઇતસ્તતઃ પ્રતિકારમાત્મરક્ષણાર્થં કિમિતિ ન કરોતીતિ પૃચ્છતિ સર્વસામર્થ્યવિકલત્વાત્ । અત એવ ચિત્તપરિકર્મૈવ સાધ્યમ્ । તસ્મિન્ પરિકર્મિતે કાયસ્ય અયત્નત એવ પરિકર્મસિદ્ધેઃ, તત્પરતન્ત્રત્વાત્તસ્યેત્યુક્તં ભવતિ ॥
એવં સર્વથાનુપયોગિનિ કાયે સાપેક્ષતાં નિરસ્યન્નાહ-
રક્ષસીમં મનઃ કસ્માદાત્મીકૃત્ય સમુચ્છ્રયમ્ ।
ત્વત્તશ્ચેત્પૃથગેવાયં તેનાત્ર તવ કો વ્યયઃ

( બ્ચ્પ્ 65 ) હે મનઃ, અનાત્મકમેવ આત્મત્વેન સ્વીકૃત્ય માંસાસ્થિપુઞ્જં કાયસંજ્ઞકં કસ્માત્કારણાત્ ત્વં રક્ષસિ? કિમેવમિતિ ચેત્, ભવતો યદિ ભિન્ન એવાયં કાયઃ, તેન અસ્યાપચયે તવ કિમપચીયતે?
પૂર્વમેવ ચિરં સ્વીકૃત ઇતિ ચેદાહ-
ન સ્વીકરોષિ હે મૂઢ કાષ્ઠપુત્તલકં શુચિમ્ ।
અમેધ્યઘટિતં યન્ત્રં કસ્માદ્રક્ષસિ પૂતિકમ્

હે મૂઢ, મોહવિજૃમ્ભિતમેતદ્ ભવતઃ । શુચિં પવિત્રમ્ । અયં ચ અશુચિઃ । ઇદમેવાહ- અમેધ્યેતિ । પૂતિકં શતનધર્મકમ્ ॥
સ્યાદેતત્- કિમન્યસ્મિન્નસન્નપિ દોષ ઉચ્યતે ઇત્યત્રાહ-
ઇમં ચર્મપુટં તાવત્સ્વબુદ્ધયૈવ પૃથક્કુરુ ।
અસ્થિપઞ્જરતો માંસં પ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણ મોચય

અસ્થીન્યપિ પૃથક્કૃત્વા પશ્ય મજ્જાનમન્તતઃ ।
કિમત્ર સારમસ્તીતિ સ્વયમેવ વિચારય

ચર્મમયં પુટમ્ । સ્વમતિવિશેષેણ પૃથક્ કુરુ સ્વકાયાદપસારય । અસ્થિઘટિતપઞ્જરાદ્ યન્ત્રાત્ પ્રજ્ઞાત્મકેન શસ્ત્રેણ માંસકર્તનેન । તદનન્તરમસ્થીન્યપિ ખણ્ડશઃ પૃથગ્ ભિન્નાનિ કૃત્વા મજ્જાનં પશ્ય અવલોકય । યદિ અન્તરં કાયઃ ચતુર્મહાભૂતિકઃ માતપિત્રશુચિકલલસંભૂતઃ દુઃખમયઃ કૃતઘ્નશ્ચેતિ વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિષ્યતીતિ કિમત્ર સારમસ્તિ વિજ્ઞપ્રશસ્તં ન્યાય્યં વા, ઇત્યાત્મનૈવ વિચારય ॥
એવમન્વિષ્ય યત્નેન ન દૃષ્ટં સારમત્ર તે ।
અધુના વદ કસ્માત્ત્વં કાયમદ્યાપિ રક્ષસિ

એવં કથિતનયેન । સાધૂક્તમિતિ ચેત્, અધુના વદ કસ્માત્ ત્વમદ્યાપિ સર્વગુણવિકલમપિ કાયં રક્ષસિ? એવં વિદ્વાનપિ ॥
તથાપિ અસ્તિ કિંચિદત્રોપાદેયમિતિ ચેદાહ-
ન ખાદિતવ્યમશુચિ ત્વયા પેયં ન શોણિતમ્ ।
નાન્ત્રાણિ ચૂષિતવ્યાનિ કિં કાયેન કરિષ્યસિ

યદસ્તિ, ન તદુપયુક્તમિતિ સંક્ષેપાર્થઃ । અતઃ કિમનુપયોગિના કાયેન કરિષ્યસિ? અત્ર આસઙ્ગો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ॥
અન્યપ્રયોજનાભાવાદિદમેવોચિતમુત્પશ્યામઃ ઇત્યાહ-
યુક્તં ગૃધ્રશૃગાલાદેરાહારાર્થં તુ રક્ષિતુમ્ ।
કર્મોપકરણં ત્વેતન્મનુષ્યાણાં શરીરકમ્

( બ્ચ્પ્ 66 ) યસ્માત્ કર્મણિ કેનચિત્ સહકારિભાવેનોપયુજ્યતે ઇતિ રક્ષ્યતે ॥
તથાપિ નાત્રાભિનિવેશઃ કાર્ય ઇત્યાહ-
એવં તે રક્ષતશ્ચાપિ મૃત્યુરાચ્છિદ્ય નિર્દયઃ ।
કાયં દાસ્યતિ ગૃધ્રેભ્યસ્તદા ત્વં કિં કરિષ્યસિ

આચ્છિદ્યેતિ બલાત્ । ભવતો ગૃહીત્વા નિષ્કૃપો મૃત્યુસ્તવ કાયં ગૃધ્રેભ્યો દાસ્યતિ, તદાપિ ન કશ્ચિત્પ્રતિકારો ભવિષ્યતિ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥
સ્યાદેતત્- યદ્યપિ એવમ્, તથાપિ ભક્તાચ્છાદનમાત્રેણાપિ પરિપાલનીય ઇત્યત્રાહ- ન
સ્થાસ્યતીતિ ભૃત્યાય ન વસ્ત્રાદિ પ્રદીયતે ।
કાયો યાસ્યતિ ખાદિત્વા કસ્માત્ત્વં કુરુષે વ્યયમ્

યદિ નામ ભૃત્યકર્મકરણં તથાપિ તત્રાનવસ્થાયિસ્વભાવે વિચક્ષણો જ્ઞાત્વૈવ પ્રવર્તતે, એવં પ્રકૃતે ઽપિ તદ્ધર્મિણિ કેનાભિપ્રાયેણ હે મનઃ, ત્વં કુરુષે વ્યયમુપકરણોપક્ષયમ્?
તત્ કિં સર્વથૈવ નિરવકાશો ઽયં કર્તવ્યઃ? નેત્યાહ-
દત્વાસ્મૈ વેતનં તસ્માત્સ્વાર્થં કુરુ મનો ઽધુના ।
ન હિ વૈતનિકોપાત્તં સર્વં તસ્મૈ પ્રદીયતે

વેતનં કર્મમૂલ્યમ્ । તાવન્માત્રં દત્વા અસ્મૈ ગત્વરશરીરાય, કર્મોપકરણત્વાત્, સ્વપ્રયોજનમનુવિધેયં હે મનઃ । અનેનૈવોપાર્જિતં કસ્માદસ્મૈ ન દીયતે ઇતિ ચેત્, ન હિ યસ્માત્ યત્કિંચિત્ કર્મકરેણોપાત્તં સર્વં તસ્મૈ કર્મકરાય પ્રદીયતે ઇતિ ન્યાયો ઽસ્તિ ॥
તસ્માદેવમુપસ્તમ્ભમાત્રં દત્વા-
કાયે નૌબુદ્ધિમાધાય ગત્યાગમનનિશ્રયાત્ ।
યથાકામંગમં કાયં કુરુ સત્ત્વાર્થસિદ્ધયે

કાયે નૌબુદ્ધિં કૃત્વા પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતોઃ ઇચ્છાયત્તં કાયં કુરુ સત્ત્વાર્થાનુષ્ઠાનાય નિષ્પત્તયે વા । હે મનઃ ઇતિ પ્રકૃતમભિસંબધ્યતે ॥
ઇતિ કાયપ્રત્યવેક્ષયા તત્સ્વભાવમુપયોગં ચ વિચાર્ય પરિનિશ્ચિતકાયપ્રયોજનમુપસંહરન્નાહ-
એવં વશીકૃતસ્વાત્મા નિત્યં સ્મિતમુખો ભવેત્ ।
ત્યજેદ્ ભૃકુટિસંકોચં પૂર્વાભાષી જગત્સુહૃત્

ઉક્તનીત્યા આયત્તીકૃતઃ આત્મા ચિત્તકાયલક્ષણઃ । સર્વદા પ્રસન્નવદનો ભવેત્ । ભ્રૂલલાટસંકોચં ચ પ્રસાદહાનિકરં ત્યજેત્ । પૂર્વમેવ અસંચોદિત એવ પરેણ સ્વાગતાદિવાદૈઃ સંતોષણશીલો ભવેત્ । સર્વસત્ત્વાનામકારણબાન્ધવશ્ચ ॥
ઇત્યપિ શિક્ષા અનર્થવર્જનાય કાર્યેત્યાહ-
સશબ્દપાતં સહસા ન પીઠાદીન્ વિનિક્ષિપેત્ ।
નાસ્ફાલયેત્કપાટં ચ સ્યાન્નિઃશબ્દરુચિઃ સદા

( બ્ચ્પ્ 67 ) સહસા ત્વરિતમેવ નિષ્પ્રયોજનં હસ્તદણ્ડાદિના કપાટં ચ નાકોટયેત્ । સંક્ષેપતઃ નિઃશબ્દાભિરતિર્ભવેત્ ॥
કઃ એવં સતિ ગુણઃ સ્યાદિત્યાહ-
બકો બિડાલશ્ચૌરશ્ચ નિઃશબ્દો નિભૃતશ્ચરન્ ।
પ્રાપ્નોત્યભિમતં કાર્યમેવં નિત્યં યતિશ્ચરેત્

એતે સર્વે નિઃશબ્દા અનુદ્ધતાશ્ચ વિહરન્તો વિવક્ષિતમર્થં લભન્તે । વ્રતિનાપિ તથૈવ સમાધાનકણ્ટકપરિહારેણ વિહર્તવ્યમ્ ॥
ઇત્યપિ શિક્ષિતવ્યમિત્યાહ-
પરચોદનદક્ષાણામનધીષ્ટોપકારિણામ્ ।
પ્રતીચ્છેચ્છિરસા વાક્યં સર્વશિષ્યઃ સદા ભવેત્

કૌકૃત્યવિનોદનાવવાદાનુશાસનીસમર્થાનાં વિનયાદિકોવિદાનામ્ અપ્રાર્થિતહિતૈષિણાં હિતવિધાયકં વચનં મૂર્ધ્ના ગૃહ્ણીયાત્ । ન તેષુ સ્વચિત્તં દૂષયિતવ્યમ્, નાપ્યવમાનના કાર્યેતિ ભાવઃ । સર્વસત્ત્વેષુ ગુરુગૌરવધિયા સમાચરિતવ્યમિતિ સર્વં સર્વેભ્યઃ શિક્ષેત્ ॥
ઈર્ષ્યામલપ્રક્ષાલનામાહ-
સુભાષિતેષુ સર્વેષુ સાધુકારમુદીરયેત્ ।
પુણ્યકારિણમાલોક્ય સ્તુતિભિઃ સંપ્રહર્ષયેત્

પરકીયગુણવર્ધનવચનેષુ તત્પરિતોષણાય સાધુ સાધુ, ભદ્રકમિદમ્, ઇતિ શબ્દમધ્યાશયેનોચ્ચારયેત્ । કુશલકર્મકારિણમપિ દૃષ્ટ્વા સાધુ કૃતમ્, ધન્યો ભવાન્ સુકૃતકર્મકારી, ઇત્યાદિભિઃ સ્તુતિવચનૈઃ પ્રોત્સાહયેત્ ॥
લપનાશઙ્કાં નિરસ્યન્નાહ-
પરોક્ષં ચ ગુણાન્ બ્રૂયાદનુબ્રૂયાચ્ચ તોષતઃ ।
સ્વવર્ણે ભાષ્યમાણે ચ ભાવયેત્તદ્ગુણજ્ઞતામ્

પરગુણાન્ સદ્ભૂતાનપિ પરોક્ષં બ્રૂયાન્ન સમક્ષમ્ । અન્યથા લપનાં કશ્ચિન્મન્યેત । પરેણ તુ તત્સમક્ષમન્યસ્ય ગુણે ભાષ્યમાણે તદનુવાદકતયા સમક્ષમપિ બ્રૂયાત્ । અન્યથા નાસ્ય રૂચિરત્રેતિ મત્વા સ્વચિત્તં પ્રદૂષયેત્ પરઃ । સ્વગુણે પુનઃ કેનચિદ્ ગુણપક્ષપાતિના પ્રસન્નેન સમક્ષં પરોક્ષં ચ કીર્ત્યમાને ચિત્તસ્યોન્નતિં નિવારયંસ્તસ્યૈવ ગુણાભિધાયકસ્ય ગુણાનુરાગિતાં મનસિ કુર્યાત્ ॥
પરગુણામર્ષણં વારયન્નાહ-
સર્વારમ્ભા હિ તુષ્ટયર્થાઃ સા વિત્તૈરપિ દુર્લભા ।
ભોક્ષ્યે તુષ્ટિસુખં તસ્માત્પરશ્રમકૃતૈર્ગુણૈઃ

( બ્ચ્પ્ 68 ) સર્વેષાં હીનમધ્યોત્કૃષ્ટાનાં સત્ત્વાનામ્ । સર્વે વા ઉપક્રમાઃ દુઃખપરિહારેણ તુષ્ટયર્થાઃ । સર્વારમ્ભપરિશ્રમેણ તુષ્ટિરેવોત્પાદયિતવ્યેત્યર્થઃ । સા ચ તુષ્ટિર્ધનવિસર્ગૈરપિ દુર્લભા, સ્યાદ્વા ન વેતિ । ઇહ પુનરયત્નસિદ્ધોપસ્થિતા કસ્માત્પરિહીયત ઇતિ મત્વા ભોક્ષ્યે અનુભવિષ્યામિ સંતોષસુખમ્ અન્યયત્નનિષ્પાદિતૈર્ગુણૈરુપનામિતમ્ । ન હિ પ્રિયપુત્રગુણૈરક્ષમાયુક્તા । ઇતિ ભાવનયા પરગુણશ્રવણાચ્ચિત્તકાર્કશ્યમપકુર્યાત્ ॥
અત્રૈવોપચયમાહ-
ન ચાત્ર મે વ્યયઃ કશ્ચિત્પરત્ર ચ મહત્સુખમ્ ।
અપ્રીતિદુઃખં દ્વેષૈસ્તુ મહદ્દુઃખં પરત્ર ચ

નૈવ અસ્મિન્નર્થે પ્રવૃત્તિમતો મમ ઇહલોકે વા ઉપક્ષયલેશો ઽપિ સંભવતિ । ઉપચયઃ પુનર્વિદ્યત એવેતિ દર્શયતિ- પરત્ર મહત્સુખં પરગુણાભિનન્દનાત્ । એવમક્રિયમાણે પુનરપચયો દૃશ્યતે, ઉભયલોકે ઽપિ દુઃખં પરગુણાસહનાત્ ॥
તસ્માત્ સર્વકલ્મષપરિત્યાગેન ઇયમુચિતા કર્મકારિતા શિક્સણીયેત્યાહ-
વિશ્વસ્તવિન્યસ્તપદં વિસ્પષ્ટાર્થં મનોરમમ્ ।
શ્રુતિસૌખ્યં કૃપામૂલં મૃદુમન્દસ્વરં વદેત્

સર્વાવદ્યવિનિર્મુક્તત્વાદ્વિશ્ચસ્તમ્ । આનુપૂર્વ્યા વ્યવસ્થિતપદમ્ । અસંદિગ્ધાર્થમ્ । મનઃપ્રહ્લાદનકરમ્ । શ્રવણાપ્યાયકમ્ । કરુણારસનિષ્યન્દભૂતં ન રાગાદિનિદાનમ્ । મૃદુસ્વરમકર્કશવચનમ્ । મન્દસ્વરં યાવતા ધ્વનિના પ્રતિપાદ્યસ્ય પ્રતીતિઃ સ્યાત્, ન તતો ન્યૂનં નાતિરિક્તમુદીરયન્ ।
ઋજુ પશ્યેત્સદા સત્ત્વાંશ્ચક્ષુષા સંપિબન્નિવ ।
એતાનેવ સમાશ્રિત્ય બુદ્ધત્વં મે ભવિષ્યતિ

અવક્રમકુટિલં પરમપ્રીતિરસભરાવનતેન ચક્ષુષા તૃષિત ઇવ શીતલજલ પરમાહ્લાદકરં સંપિવન્નિવ સત્ત્વાન્ વ્યવલોકયન્ । ન રક્તેન ન દુષ્ટેન મુગ્ધેન । પરમોપકારકા હ્યેતે । કુતઃ? યસ્માદેતાન્ સત્ત્વાન્ સમાસાદ્ય દુર્લભલાભં બુદ્ધત્વં મે ભવિષ્યતિ ઉત્પત્સ્યતે । એવં ચ વિહરન્ અદ્યત્વે ઽપિ સત્ત્વાર્થસમર્થો ભવત્યેવ । યદુક્તમ્-
સર્વત્રાચપલો મન્દમિતસ્નિગ્ધાભિભાષણાત્ ।
આવર્જયેજ્જનં ભવ્યમાદેયશ્ચાપિ જાયતે ॥
ઇતિ ।
[શિક્ષા. સ. કારિકા-10]
એતદેવ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય કૃત્યં યદુત સત્ત્વાવર્જનં નામ । યથા ધર્મસંગીતિસૂત્રે આર્યાપ્રિયદર્શનેન બોધિસત્ત્વેન પરિદીપિતમ્-
તથા તથા ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન પ્રતિપત્તવ્યં યત્સહદર્શનેન સત્ત્વાઃ પ્રસીદેયુઃ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્યાન્યત્ કરણીયમસ્તિ અન્યત્ર સત્ત્વાવર્જનાત્ । સત્ત્વપરિપાક એવેયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્મસંગીતિરિતિ ॥
( બ્ચ્પ્ 69 ) એવમક્રિયમાણે કો દોષ ઇતિ ચેત્-
અનાદેયં તુ તં લોકઃ પરિભૂય જિનાઙ્કુરમ્ ।
ભસ્મચ્છન્નં યથા બહ્નિં પચ્યેત નરકાદિષુ ॥
ઇતિ ।
[શિક્ષા. સ. કારિકા-11]
તસ્માત્ સત્ત્વારાધનમેવ બોધિસત્ત્વસ્ય કર્મ ઉપકારિક્ષેત્રમસાધારણં પુણ્યપ્રસૂતિહેતુરિતિ ॥
તત્પ્રસઙ્ગેન અન્યદપિ દર્શયન્નાહ-
સાતત્યાભિનિવેશોત્થં પ્રતિપક્ષોત્થમેવ ચ ।
ગુણોપકારિક્ષેત્રે ચ દુઃખિતે ચ મહચ્છુભમ્

સમાદાનેન ક્રિયમાણમ્ । અભિનિવેશોત્થં તીવ્રપ્રસાદજનિતમ્ । પ્રતિપક્ષોત્થં ક્લેશપ્રતિપક્ષશૂન્યતાદિભાવનાપ્રસૂતમ્ । ગુણક્ષેત્રં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાદિ । ઉપકારિક્ષેત્રં માતાપિતાદિ । દુઃખિતા ગ્લાનાદયઃ । એતેષુ સ્વલ્પમતિ કૃતમપ્રમેયશુભહેતુરુપજાયતે ॥
ઇદમપિ બોધિસત્ત્વેનાભ્યસનીયમિત્યાહ-
દક્ષ ઉત્થાનસંપન્નઃ સ્વયંકારી સદા ભવેત્ ।
નાવકાશઃ પ્રદાતવ્યઃ કસ્યચિત્સર્વકર્મસુ

દક્ષઃ સર્વત્ર પટુપ્રચારઃ । ઉત્થાનસંપન્નઃ કૌસીદ્યાપનયનાદ્ વીર્યસમન્વાગતઃ । અત એવ સ્વયમેવ સર્વં કરણીયમ્, ન પરાપેક્ષા ક્વચિદપિ કર્મણિ કાર્યા । ઇદમેવ નાવકાશ ઇત્યાદિના દર્શયતિ ॥
પારમિતાભ્યાસે ઽનર્થવિવર્જનાયાનુપૂર્વકારિતામાહ-
ઉત્તરોત્તરતઃ શ્રેષ્ઠા દાનપારમિતાદયઃ ।
નેતરાર્થં ત્યજેચ્છ્રેષ્ઠામન્યત્રાચારસેતુતઃ

ઉપર્યુપરિતઃ । દાનાચ્છીલં શ્રેષ્ઠમ્, શીલાત્ ક્ષાન્તિરિત્યાદયઃ । અતો ઽવરપારમિતાહેતોરુત્તરં ન ત્યજેત્ । તદ્વિરોધેન ન સેવેતેતિ ભાવઃ । કિં સર્વથા? નેત્યાહ- અન્યત્રેતિ । બોધિઅત્ત્વાનાં ય આચારઃ શિક્ષાસંવરલક્ષણઃ સ એવ કુશલજલરક્ષણાય સેતુબન્ધો વિહિતઃ, તસ્માદન્યત્ર તં વિહાય । સ યથા ન ભિદ્યતે ઇત્યર્થઃ ॥
તસ્માત્સંભારમુપાદિત્સુના કરુણાપરતન્ત્રેણ સર્વં કરણીયમુક્તમિત્યાહ-
એવં બુદ્ધ્વા પરાર્થેષુ ભવેત્સતતમુત્થિતઃ ।
નિષિદ્ધમપ્યનુજ્ઞાતં કૃપાલોરર્થદર્શિનઃ

એવમનુત્તરં જ્ઞાત્વા સત્ત્વાનાં હિતસુખવિધાનાય નિત્યમારબ્ધવીર્યો ભવેત્ । પ્રતિષિદ્ધાર્થે પ્રવૃત્તૌ કથં ન સાપત્તિક ઇતિ ચેત્, ન । ક્વચિન્નિષિદ્ધમપિ સત્ત્વાર્થવિશેષં પ્રજ્ઞાચક્ષુષા ( બ્ચ્પ્ 70 ) પશ્યતઃ કરણીયતયા અનુજ્ઞાતં ભગવતા । સનિઃસરણં ચ ભગવતઃ શાસનમ્ । તચ્ચાપિ ન સર્વસ્ય, અપિ તુ કૃપાલોઃ કરુણાપ્રકર્ષપ્રવૃત્તિતયા તત્પરતન્ત્રસ્ય પરાર્થૈકરસસ્ય સ્વપ્રયોજનવિમુખસ્ય । ઇતિ પ્રજ્ઞાકરુણાભ્યામુદ્ભૂતપરાર્થવૃત્તેરુપાયકુશલસ્ય પ્રવર્તમાનસ્ય નાપત્તિઃ । અત્ર ચ ઉપાલિપરિપૃચ્છાયામાપત્ત્યનાપત્તિવિભાગો વેદિતવ્યઃ । તથા ઉપાયકૌશલ્યસૂત્રે જ્યોતિષ્કમાણવકાધિકારે ॥
એષા રક્ષાત્મભાવસ્ય ભૈષજ્યવસનાદિભિઃ ।
[શિક્ષા. સ. કારિકા-13]
ઇત્યેતત્ પ્રતિપાદયિતુમાહ-
વિનિપાતગતાનાથવ્રતસ્થાન્ સંવિભજ્ય ચ ।
ભુઞ્જીત મધ્યમાં માત્રાં ત્રિચીવરબહિસ્ત્યજેત્

ભૈષજ્યવસનાદિભિરાત્મભાવો હિ પરિપાલનીયઃ પરાર્થોપયોગિત્વાત્ । યથોક્તં પ્રાકૂતત્ર દ્વિવિધં ભૈષજ્યં સતતભૈષજ્યં ગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યં ચ । તત્ર સતતભૈષજ્યમોદનાદિ । તદર્થં પિણ્ડાય ગોચરે ચરતા ગ્રામપ્રવેશે યથોક્તશિક્ષાયાં સ્મૃતિમાધાય ચરિતવ્યમ્ । તતો લબ્ધાત્ પિણ્ડપાતાત્ ચતુર્થભાગવિભક્તાત્ વિનિપાતગતાનનાથવ્રતસ્થાન્ સંવિભાગિનઃ કુર્યાત્ । એકં પ્રત્યઙ્ગં વિનિપાતિનામ્ । દ્વિતીયમનાથાનામ્ । તૃતીયં સબ્રહ્મચારિણાં દત્વા ચતુર્થમાત્મના પરિભુઞ્જીત । સ પરિભુઞ્જાનો ન રક્તઃ પરિભુઙ્ક્તે અસક્તઃ, અગૃદ્ધઃ, અનધ્યવસિતઃ, અન્યત્ર યાવદેવાસ્ય કાયસ્ય સ્થિતયે યાપનાયૈ । મધ્યમાં માત્રામ્ । તથા ચ પરિભુઙ્ક્તે યથા નાતિસંલિખિતો ભવતિ, નાતિગુરુકાયઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતિ સંલિખિતો હિ કુશલપક્ષપરાઙ્મુખો ભવતિ, અતિગુરુકાયો મિદ્ધાવષ્ટબ્ધો ભવતિ । તેન તં પિણ્ડપાતં પરિભુજ્ય કુશલપક્ષાભિમુખેન ભવિતવ્યમ્ । ઇતિ આર્યરત્નમેઘે ઽભિહિતમ્ । આર્યરત્નરાશાવપિ-
પરિભુઞ્જતા ચ એવં મનસિકાર ઉત્પાદયિતવ્યઃ- સન્તિ અસ્મિન્ કાયે અશીતિકૃમિકુલસહસ્રાણિ, તાનિ અનેનૈવોજસા સુખં વિહરન્તુ । ઇદાનીં ચૈષામામિષેણ સંગ્રહં કરિષ્યામિ । બોધિપ્રાપ્તશ્ચ પુનર્ધર્મેણ સંગ્રહં કરિષ્યામિ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
પુનરત્રૈવોક્તમ્-
દ્વયોરહં કાશ્યપ શ્રદ્ધાદેઅયમનુજાનામિ । કતમયોર્દ્વયોઃ? યુક્તસ્ય મુક્તસ્ય ચ । ઇતિ ॥
અનયા દિશા સર્વપરિભોગાઃ સત્ત્વાર્થમધિષ્ઠાતવ્યાઃ । અન્યથા-
આત્મતૃષ્ણોપભોગાત્તુ ક્લિષ્ટાપત્તિઃ પ્રજાયતે ॥
ઇતિ ॥
[શિક્ષા. સ. કારિકા-13]
( બ્ચ્પ્ 71 ) યથોક્તં ચન્દ્રપ્રદીપસૂત્રે-
તે ભોજનં સ્વાદુરસં પ્રણીતં લબ્ધ્વા ચ ભુઞ્જન્તિ અયુક્તયોગાઃ ।
તેષાં સ આહારુ વધાય ભોતિ યથ હસ્તિપોતાન બિસા અધૌતકાઃ ॥
[=સમાધિ. 9. 29]
વિસ્તરેણ ચૈતચ્છિક્ષાસમુચ્ચયે દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
ગ્લાનભૈષજ્યં તુ યામિકં સાપ્તાહિકં યાવજ્જીવિકમિતિ ત્રિવિધમ્ । એતચ્ચ ભિક્ષુવિનયે પ્રતિપાદિતં તત્રૈવાવધાર્યમ્ ॥
વસનાદિભિરાત્મરક્ષામાહ- ત્રિચીવરબહિસ્ત્યજેત્ । ઇતિ । સચેદાગત્ય કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વં પાત્રચીવરં યાચેત, તેન અતિત્યાગો ન કર્તવ્યઃ । કિં તુ યત્તદનુજ્ઞાતં ભગવતા- ત્રિચીવરં શ્રમણકલ્પઃ, તતો ઽતિરિક્તં ચ યદ્ભવેત્, ત્યક્તવ્યમર્થિને, નાન્યથા । ઉક્તં ચ બોધિસત્ત્વપ્રતિમોક્ષે- સચેત્પુનઃ કશ્ચિદાગત્ય પાત્રં વા ચીવરં વા યાચેત, સચેત્તસ્યાતિરિક્તં ભવેદ્ બુદ્ધાનુજ્ઞાતાત્ત્રિચીવરાત્, યથાપરિત્યક્તં દાતવ્યમ્ । સચેત્પુનસ્તસ્ય ઊનં ત્રિચીવરં ભવેત્ યન્નિશ્રિત્ય બ્રહ્મચર્યાવાસઃ, તન્ન પરિત્યક્તવ્યમ્ । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? અવિસર્જનીયં હિ ત્રિચીવરમુક્તં તથાગતેન । સચેચ્છારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ત્રિચીવરં પરિત્યજ્ય યાચનગુરુકો ભવેત્, ન તેન અલ્પેચ્છતા આસેવિતા ભવેત્ । ઇતિ ॥
અતિત્યાગં નિષેધયન્ પુનરાત્મરક્ષામુપદર્શયન્નાહ-
સદ્ધર્મસેવકં કાયમિતરાર્થં ન પીડયેત્ ।
એવમેવ હિ સત્ત્વાનામાશામાશુ પ્રપૂરયેત્

સતાં સત્પુરુષાણાં બોધિસત્ત્વાનાં ધર્મઃ । લૌકિકલોકોત્તરપરહિતસુખવિધાનમ્ । તત્સેવકં કાયમ્ અલ્પાર્થનિમિત્તં ન પીડયેત્ । અન્યથા મહતો ઽર્થરાશેર્હાનિઃ સ્યાત્ । અત એવ પૂર્વસ્મિન્ હેતુપદમેતત્ । કુતઃ પુનરેવમ્? યસ્માદનેનૈવ સુકુમારોપક્રમેણ સંવર્ધમાનઃ શીઘ્રમેવ સત્ત્વાનાં હિતસુખસંપાદનસમર્થો ભવતિ ॥
યત એવં તસ્માત્-
ત્યજેન્ન જીવિતં તસ્માદશુદ્ધે કરુણાશયે ।
તુલ્યાશયે તુ તત્ત્યાજ્યમિત્થં ન પરિહીયતે

સ્વશરીરશિરોદાનાદિ ન કર્તવ્યમિતિ નિષિદ્ધમ્ । કદા? અશુદ્ધે મિત્રામિત્રેતરસર્વવ્યસનિજનસાધારણપ્રવૃત્તે કૃપાચિત્તે । અત્યારબ્ધેન હિ વીર્યેણ સ્વપરહિતાર્થસ્ય બાધા સ્યાત્ । સમપ્રવૃત્તે પુનરાશયે સ્વપરાત્મનો ઽતિરિક્તે વા ન નિષિધ્યતે । યદુક્તમ્- તથા સ્વપરબોધિપક્ષશ્રુતાદ્યન્તરાયકરૌ ત્યાગાત્યાગૌ ન કાર્યૌ । અધિકસત્ત્વાર્થશક્તેસ્તુલ્યશક્તેર્વા ( બ્ચ્પ્ 72 ) બોધિસત્ત્વસ્ય અધિકતુલ્યકુશલાન્તરાયકરૌ ત્યાગાત્યાગૌ ન કાર્યાવિતિ સિદ્ધં ભવતિ । ઇદમેવ ચ સંધાય બોધિસત્ત્વપ્રાતિમોક્ષે ઽભિહિતમ્- યસ્તુ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર અભિનિષ્ક્રાન્તગૃહાવાસો બોધિસત્ત્વો બોધ્યઙ્ગૈરભિયુક્તઃ, તેન કથં દાનં દાતવ્યમ્, કતરં દાનં દાતવ્યમ્, કિયદ્રૂપં દાનં દાતવ્યમ્ । પેયાલં । ધર્મદાયકેન ભવિતવ્યમ્ । યશ્ચ શારિપુત્ર ગૃહી બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ સપ્તરત્નપરિપૂર્ણાનિ તથાગતેભ્યો ઽર્હદ્ભયઃ સમ્યક્સંબુદ્ધેભ્યો દાનં દદ્યાત્, યશ્ચ શારિપુત્ર પ્રવ્રજ્યાપર્યાપન્નો બોધિસત્ત્વઃ એકાં ચતુષ્પદિકાં ગાથાં પ્રકાશયેત્, અયમેવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । ન શારિપુત્ર તથાગતેન પ્રવ્રજિતસ્ય આમિષદાનમનુજ્ઞાતમ્ । પેયાલં । યસ્ય પુનઃ શારિપુત્ર પાત્રાગતઃ પાત્રપર્યાપન્નો લાભો ભવેદ્ધાર્મિકો ધર્મલબ્ધઃ, તેન સાધારણભાજિના ભવિતવ્યં સાર્ધં સબ્રહ્મચારિભિરિતિ ॥
તત્રૈવાહ- યસ્તુ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર અનભિનિષ્ક્રાન્તગૃહાવાસો બોધિસત્ત્વઃ, તેન ધર્મ આસેવિતવ્યઃ । તત્ર તેનાભિયુક્તેન ભવિતવ્યમિતિ । અન્યથા હિ એકસત્ત્વાર્થસંગ્રહાર્થં મહતઃ સત્ત્વરાશેસ્તસ્ય ચ સત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વાશયપરિકર્માન્તરાયાન્મહતો ઽર્થસ્ય હાનિઃ કૃતા સ્યાદિતિ ॥
અનેનોપાયકૌશલેન વિહરન્ ન બોધિમાર્ગાત્પરિભ્રશ્યતે । અયમભિપ્રાયઃ- દત્તઃ પૂર્વમેવ અનેન આત્મભાવઃ સર્વસત્ત્વેભ્યઃ । કેવલમકાલપરિભોગાત્પરિરક્ષણીયઃ । અતો ન માત્સર્યસ્યાવકાશઃ । નાપિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થહાનિરિતિ । યદુક્તમ્-
ભૈષજ્યવૃક્ષસ્ય સુદર્શનસ્ય મૂલાદિભોગ્યસ્ય યથૈવ બીજમ્ ।
દત્વાપિ સંરક્ષ્યમકાલભોગાત્ સંબુદ્ધભૈષજ્યતરોસ્તથૈવ ॥
ઇતિ ॥
સત્ત્વાશયરક્ષણાદપ્યાત્મા રક્ષિતવ્ય ઇત્યાહ-
ધર્મં નિર્ગૌરવે સ્વસ્થે ન શિરોવેષ્ટિતે વદેત્ ।
સચ્છત્રદણ્ડશસ્ત્રે ચ નાવગુણ્ઠિતમસ્તકે

દેવમનુષ્યપૂજિતો હિ ભગવતો ધર્મઃ । તતો ઽવધ્યાયન્તિ દેવતાદયો ગૌરવમકુર્વતો ધર્મપ્રકાશનાત્ । નિષિદ્ધં ચૈતદ્ભગવતા ઇતિ તદાજ્ઞાતિક્રમે સાપત્તિકો ભવેત્ । ન વસ્ત્રાદિબદ્ધશિરસિ । સહશબ્દેન ત્રિષ્વપિ સંબન્ધઃ । તથોત્તરીયાદિના પિહિતશીર્ષે । પ્રત્યેકં સ્વસ્થ ઇતિ સંબન્ધનીયમ્ । ગ્લાને પુનરનાપત્તિઃ । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । ન સ્થિતેન સુપ્તાય નિષણ્ણાય વા, ન નિષણ્ણેન સુપ્તાય, ન ચાનાસનેન નિષણ્ણાય । નોત્પથયાયિના માર્ગયાયિને, નાગ્રગામિને પૃષ્ઠગામિના, નાપ્યલંકારયુક્તાય । ઇત્યાદયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ ॥
ઇદમપ્યનર્થવિવર્જનાય મૂલાપત્તિકારણમકરણીયમિત્યાહ-
ગમ્ભીરોદારમલ્પેષુ ન સ્ત્રીષુ પુરુષં વિના ।
( બ્ચ્પ્ 73 ) ગમ્ભીરો દુર્મેધસામગાધત્વાત્ । ઉદારશ્ચ પ્રકર્ષપર્યન્તત્વાત્ । તાદૃશં ચ ધર્મમલ્પેષુ અસંસ્કૃતબુદ્ધિષુ હીનાધિમુક્તિષુ વા ન વદેદિતિ પ્રકૃતેન સંબન્ધઃ । ન માતૃગ્રામસ્ય એકાકી રહોગતો ધર્મં વદેત્ । વદન્ સાપત્તિકો ભવતિ । ન દોષઃ પુરુષો યદિ સ્યાત્ ॥
હીનોત્કૃષ્ટેષુ ધર્મેષુ સમં ગૌરવમાચરેત્

શ્રાવકયાનભાષિતેષુ વા મહાયાનભાષિતેષુ વા ધર્મેષુ તુલ્યં ચિત્તપ્રસાદાદિકં કુર્યાત્ । અન્યથા સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપઃ સ્યાત્ ॥
નોદારધર્મપાત્રં ચ હીને ધર્મે નિયોજયેત્ ।
ન ચાચારં પરિત્યજ્ય સૂત્રમન્ત્રૈઃ પ્રલોભયેત્

ગમ્ભીરોદારધર્મભાજનં ચ સત્ત્વં નિમિત્તજ્ઞૈર્જ્ઞાત્વા ન શ્રાવકયાનાદિધર્મેષ્વવતારયેત્ । ન ચ આચારં શિક્ષાસંવરકરણીયતાં મુક્ત્વા સૂત્રાન્તાદિપાઠેનૈવ તવ શુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ઇતિ ધર્મકામં પ્રભાવયેત્ । આહ ચાત્ર- પુનરપરો ઽનર્થો રત્નકૂટે દૃષ્ટઃ- અપરિપાચિતેષુ સત્ત્વેષુ વિશ્વાસો બોધિસત્ત્વસ્ખલિતમ્ । અભાજનીભૂતેષુ ઉદારબુદ્ધધર્મપ્રકાશના બોધિસત્ત્વસ્ખલિતમ્ । ઉદારાધિમુક્તિકેષુ સત્ત્વેષુ હીનયાનપ્રકાશના બોધિસત્ત્વસ્ખલિતમિતિ ॥
આર્યસર્વધર્મવૈપુલ્યસંગ્રહે સૂક્ષ્મો ઽપ્યનર્થ ઉક્તઃ- સૂક્ષ્મં હિ મઞ્જુશ્રીઃ સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકર્માવરણમ્ । યો હિ કશ્ચિન્મઞ્જુશ્રીઃ તથાગતભાષિતે ધર્મે કસ્મિંશ્ચિત્ શોભનસંજ્ઞાં કરોતિ, ક્વચિદશોભનસંજ્ઞામ્, સ સદ્ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । તેન સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપ્ત્રા તથાગતો ઽભ્યાખ્યાતો ભવતિ, સંઘો ઽપવાદિતો ભવતિ, ય એવં વદતિ- ઇદં યુક્તમિદમયુક્તમ્ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
આર્યાકાશગર્ભસૂત્રે ચ મૂલાપત્તિપ્રસ્તાવે ચોક્તમ્- પુનરપરમાદિકર્મિકો બોધિસત્ત્વઃ કેષાંચિદેવં વક્ષ્યતિ- કિં ભોઃ પ્રાતિમોક્ષવિનયેન? શીલેન સુરક્ષિતેન શીઘ્રં ત્વમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયસ્વ । મહાયાનં પઠ । યત્તે કિંચિત્ કાયવાઙ્મનોભિઃ ક્લેશપ્રત્યયાદકુશલં કર્મ સમુદાનીતમ્, તેન તે શુદ્ધિર્ભવિષ્યત્યવિપાકમ્, યાવદ્યથા પૂર્વોક્તમ્ । ઇયમાદિકર્મિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય તૃતીયા મૂલાપત્તિરિતિ ॥
અતઃ ઇદમપિ પ્રાતિમોક્ષનિષિદ્ધં નાચરણીયમિત્યાહ-
દન્તકાષ્ઠસ્ય ખેટસ્ય વિસર્જનમપાવૃતમ્ ।
નેષ્ટં જલે સ્થલે ભોગ્યે મૂત્રાદેશ્ચાપિ ગર્હિતમ્

ખેટસ્ય શ્લેષ્મણો વિસર્જનમપાવૃતં ન કુર્યાત્ । જલે સ્થલે ભોગ્યે ઉપભોગ્યે મૂત્રપુરીષાદેરપિ કુત્સિતમ્ । અત્રાપિ દેવતાદ્યવધ્યાનાદપુણ્યં પ્રસવેત્ ॥
મુખપૂરં ન ભુઞ્જીત સશબ્દં પ્રસૃતાનનમ્ ।
પ્રલમ્બપાદં નાસીત ન બાહૂ મર્દયેત્સમમ્

મુખં પૂરિતં કૃત્વા મહત્કવલગ્રહણાત્ । સશબ્દં સુકસુનિકાદિશબ્દેન । [પ્રસૃતાનનં] દૂરં વિદારિતમુખમ્ । પ્રલમ્બપાદં ભૂમ્યાદ્યલગ્નપાદં ખટ્વાદ્યારોહણે સતિ નાસીત । દ્વાવપિ બાહૂ સમમેકસ્મિન્ કાલે ન મર્દયેત્ । ક્રમમર્દને ન દોષઃ । સતિ પ્રત્યયે ॥
( બ્ચ્પ્ 74 ) નૈકયાન્યસ્ત્રિયા કુર્યાદ્યાનં શયનમાસનમ્ ।
એકયા અદ્વિતીયયા અન્યસ્ત્રિયા । ગૃહિપ્રવ્રજિતયોરિદમિહ સાધારણમિત્યન્યગ્રહણમ્ । ન કુર્યાદ્યાનાદિ । સંક્ષેપેણ સંકલય્ય દર્શયન્નાહ-
લોકાપ્રસાદકં સર્વં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટ્વા ચ વર્જયેત્

લોકાનાં યત્ પ્રસાદજનકં ન ભવતિ, તત્ સર્વ દૃષ્ટ્વા શાસ્ત્રે વ્યવહારે વા । પૃષ્ટ્વા વિજ્ઞાન્ । વર્જયેત્ । અનેનૈતદ્દર્શિતં ભવતિ- દૃષ્ટે ઽપિ યદ્બાધાકરમેવંવિધં તદ્વર્જયેત્ આપત્તિર્ભવતીતિ । યદુક્તમ્-
રત્નમેઘે જિનેનોક્તસ્તેન સંક્ષેપસંવરઃ ।
યેનાપ્રસાદઃ સત્ત્વાનાં તદ્યત્નેન પરિત્યજેત્ ॥
ઇતિ ॥
[શિક્ષા. સ. કારિકા-12]
યથાહ- કતમે ચ તે બોધિસત્ત્વસમુદાચારાઃ? યાવદિહ બોધિસત્ત્વો નાઘઃસ્થાને વિહરતિ, નાકાલે । નાકાલે ભાણી ભવતિ । નાકાલજ્ઞો ભવતિ । નાદેશજ્ઞો ભવતિ । યતોનિદાનમસ્યાન્તિકે સત્ત્વા અપ્રસાદં પ્રતિસંવેદયેયુઃ । સ સર્વસત્ત્વાનુરક્ષયા આત્મનશ્ચ બોધિસંભારપરિપૂરણાર્થં સમ્યગીર્યાપથો ભવતિ, મૃદુભાણી મન્દભાણી અસંસર્ગબહુલઃ પ્રવિવેકાભિમુખઃ સુપ્રસન્નમુખઃ ઇતિ ॥
ન બોધિસત્ત્વેન અવમન્યના ક્વચિદપિ કર્તવ્યેત્યાહ-
નાઙ્ગુલ્યા કારયેત્કિંચિદ્દક્ષિણેન તુ સાદરમ્ ।
સમસ્તેનૈવ હસ્તેન માર્ગમપ્યેવમાદિશેત્

એકયા અઙ્ગુલ્યા તર્જન્યાદિકયા ન કિંચિદુપદર્શયેત્, અપિ તુ સમસ્તેનૈવ સમગ્રેણૈવ હસ્તેન । દક્ષિણેન ન વામેન । માર્ગમપિ કથયેત્ । આસ્તાં તાવત્સગૌરવં વસ્તુ ॥
લોકાપ્રસાદનિવારણાયાહ-
ન બાહૂત્ક્ષેપકં કંચિચ્છબ્દયેદલ્પસંભ્રમે ।
અચ્છટાદિ તુ કર્તવ્યમન્યથા સ્યાદસંવૃતઃ

ન ભુજમુત્ક્ષિપ્ય કંચિદાહ્વયેત્, અલ્પપ્રયોજનતારતમ્યે । મહતિ પુનરદોષઃ । અચ્છટાદિશબ્દં તુ કુર્યાત્ । તદકરણે ઽસમાહિતચારિતાયામસંવૃતઃ સ્યાત્ । એતાવતા ઔદ્ધત્યપરિહારો ઽપિ દર્શિતો ભવતિ ॥
સ હિ શય્યાં પરિકલ્પયન્નેવં પરિકલ્પયેદિત્યુપદર્શયન્નાહ-
નાથનિર્વાણશય્યાવચ્છયીતેપ્સિતયા દિશા ।
સંપ્રજાનંલ્લઘૂત્થાનઃ પ્રાગવશ્યં નિયોગતઃ

ભગવતો મહાનિર્વાણશય્યામિવ શય્યાં પરિકલ્પયેત્ । અભિમતયા દિશા શિરો વિધાય, દક્ષિણેન પાર્શ્વેન, પાદસ્યોપરિ પાદમાધાય, દક્ષિણં બાહુમુપધાનં કૃત્વા, વામં ચ ( બ્ચ્પ્ 75 ) પ્રસાર્ય જઙ્ઘોપરિ નિવેશ્ય, ચીવરૈઃ સુસંવૃતકાયઃ, સ્મૃતઃ, સંપ્રજાનાનઃ, ઉત્થાનસંજ્ઞી, આલોકસંજ્ઞી, શયિતઃ, નાચિત્તકમિદ્ધાવષ્ટબ્ધઃ । ન ચ નિદ્રાસુખમાખાદયેત્, ન ચ પાર્શ્વસુખમ્ અન્યત્ર યાવદેવૈષાં મહાભૂતાનાં સ્થિતયે યાપનાયૈ ઇતિ । લઘુત્થાનઃ શીઘ્રમેવોત્તિષ્ઠેત્ । ન તુ જૃમ્ભિકાં ગાત્રમોટનં કુર્વન્નાલસ્યોપહિતશ્ચિરેણ । એતેભ્ય એવ સર્વેભ્યઃ પૂર્વમેવ ॥
ઇદમપરમભિસંક્ષિપ્ય કથયન્નાહ-
આચારો બોધિસત્ત્વાનામપ્રમેય ઉદાહૃતઃ ।
ચિત્તશોધનમાચારં નિયતં તાવદાચરેત્

આચારઃ શિક્ષણીયમ્ । અપ્રમેયઃ અસંખ્યેયઃ બોધિસત્ત્વપ્રાતિમોક્શાદિષુ પ્રદર્શિતઃ । તત્સંગ્રહરૂપં પ્રથમતઃ ચિત્તશોધનમેવ આચારમાચરેત્ । નિયતમવશ્યંતયા ॥
સામાન્યાપત્તિશોધનાયાહ-
રાત્રિંદિવં ચ ત્રિસ્કન્ધં ત્રિષ્કાલં ચ પ્રવર્તયેત્ ।
શેષાપત્તિશમસ્તેન બોધિચિત્તજિનાશ્રયાત્

ત્રિષ્કૃત્વો રાત્રેઃ । ત્રિષ્કૃત્વો દિવસસ્ય । ત્રિસ્કન્ધઃ ત્રયાણાં સ્કન્ધાનાં પાપદેશનાપુણ્યાનુમોદનાબોધિપરિણામનાનાં સમાહારઃ । ત્રિસ્કન્ધં પ્રવર્તયેત્ । શેષા મૂલાયા અન્યાઃ । અથવા, સંચિત્ય કૃતા યાઃ પ્રતિકૃતાઃ તાભ્યો ઽન્યાઃ સ્મૃતિસંપ્રમોષેણ અસંપ્રજાનતા વા કૃતાઃ । તાસાં પ્રશમઃ પ્રતિકરણં તેન ત્રિસ્કન્ધપરિવર્તનેન બોધિચિત્તસ્ય જિનાનાં ચ ભગવતાં સમાશ્રયણાચ્ચ ॥
એતેન વિદૂષણાસમુદાચારાદયો દર્શિતા ભવન્તિ ॥
તત્ર પાપશોધનં ચતુર્ધર્મકસૂત્રે દેશિતમ્-
ચતુર્ભિર્મૈત્રેય ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કૃતોપચિતં પાપમભિભવતિ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ? યદુત વિદૂષણાસમુદાચારેણ, પ્રતિપક્ષસમુદાચારેણ, પ્રત્યાપત્તિબલેન, આશ્રયબલેન ચ । તત્ર વિદૂષણાસમુદાચારઃ અકુશલં કર્મ કૃત્વા વિપ્રતિસારરૂપાત્સવિગર્હણા પાપદેશના, તદનુષ્ઠાનં તત્સમુદાચારઃ । તત્ર પ્રતિપક્ષસમુદાચારઃ અકુશલપ્રતિપક્ષઃ કુશલમ્, તત્સમુદાચારઃ, કૃત્વાપ્યકુશલં કર્મ કુશલે કર્મણ્યત્યન્તમભિયોગઃ । તત્ર પ્રત્યાપત્તિબલં સંવરસમાદાનાદકરણસંવરલાભઃ । તત્રાશ્રયબલં બુદ્ધધર્મસંઘશરણગમનમ્, અનુત્સૃષ્ટબોધિચિત્તતા ચ । સ બલવત્સંનિશ્રયેણ ન શક્યતે પાપેનાભિભવિતુમ્ । એભિર્મૈત્રેય ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કૃતોપચિતં પાપમભિભવતીતિ ॥
વિશેષતસ્તુ બોધિસત્ત્વાપત્તીનાં ગુર્વીણાં લધ્વીનાં ચ દેશના આર્યોપાલિપરિપૃચ્છાયામુક્તાઃ । તાઃ શિક્ષાસમુચ્ચયે દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥
સર્વાપત્તયો બોધિસત્ત્વેન પઞ્ચત્રિંશતાં બુદ્ધાનાં ભગવતામન્તિકે રાત્રિંદિવમેકાકિના દેશયિતવ્યાઃ । તત્રેયં દેશના- અહમેવંનામા બુદ્ધં શરણં ગચ્છામીત્યારભ્ય યાવત્ સંઘં શરણં ગચ્છામિ, નમઃ શાક્યમુનયે તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સંબુદ્ધાય । નમો વજ્રપ્રમર્દિને ઇત્યારભ્ય યાવત્-
( બ્ચ્પ્ 76 ) ઉપૈમિ સર્વાન્ શરણં કૃતાઞ્જલિઃ ।
ઇતિ વિસ્તરમુક્ત્વાહ- ઇતિ હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન ઇમાન્ પઞ્ચત્રિંશતો બુદ્ધાન્ પ્રમુખાન્ કૃત્વા સર્વતથાગતાનુગતૈર્મનસિકારૈઃ પાપવિશુદ્ધિઃ કાર્યા । તસ્યૈવં પાપવિશુદ્ધસ્ય ત એવ બુદ્ધા ભગવન્તો મુખાન્યુપદર્શયન્તિ । પેયાલં । ન તત્ શક્યં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધનિકાયૈરાપત્તિકૌકૃત્યસ્થાનં વિશોધયિતું યદ્બોધિસત્ત્વસ્તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં નામધેયધારણપરિકીર્તનેન રાત્રિંદિવં ત્રિસ્કન્ધકધર્મપર્યાયપ્રવર્તનેન આપત્તિકૌકૃત્યાન્નિઃસરતિ, સમાધિં ચ પ્રતિલભતે ॥
એતત્સાકલ્યેન શિક્ષાસમુચ્ચયે વેદિતવ્યમ્ ॥
ઉક્તો વિદૂષણાસમુદાચારઃ । પ્રતિપક્ષસમુદાચારપ્રત્યાપત્તિબલે અપિ વિસ્તરેણ શિક્ષાસમુચ્ચયાદેવ દ્રષ્ટવ્યે । આર્યમૈત્રેયવિમોક્ષે તુ બોધિચિત્તેન પાપવિશુદ્ધિરુક્તા । તચ્ચોક્તમેવ પ્રાક્ । જિનાશ્રયાત્ પાપવિશુદ્ધૌ સૂકરિકાવદાનમુદાહાર્યમ્ ।
યે બુદ્ધં શરણં યાન્તિ ન તે ગચ્છન્તિ દુર્ગતિમ્ ।
પ્રહાય માનુષાન્ કાયાન્ દિવ્યાન્ કાયાંલ્લભન્તિ તે ॥
એવં ધર્મં સંઘં ચાધિકૃત્ય પાઠઃ । અનેનાશ્રયબલમુક્તમ્ ॥
પુનરનિયમેન દર્શયન્નાહ-
યા અવસ્થાઃ પ્રપદ્યેત સ્વયં પરવશો ઽપિ વા ।
તાસ્વવસ્થાસુ યાઃ શિક્ષાઃ શિક્ષેત્તા એવ યત્નતઃ

સ્વયમાત્મના પરાયત્તો વા સત્ત્વાર્થક્રિયાયાં પ્રવૃત્તઃ ॥
કિં પુનરેવમનિયમેનાભિધીયત ઇત્યાહ-
ન હિ તદ્વિદ્યતે કિંચિદ્યન્ન શિક્ષ્યં જિનાત્મજૈઃ ।
ન તદસ્તિ ન યત્પુણ્યમેવં વિહરતઃ સતઃ

યસ્માત્ સર્વાકારં સર્વવસ્તુતત્ત્વમધિગમ્ય સર્વેષાં હિતસુખવિધાનાર્થમુદ્યચ્છદ્ભિર્બુદ્ધસુતૈઃ ન તદસ્તિ કિંચિત્, યન્ન શિક્ષિતવ્યમ્ । અન્યથા સર્વાકારઃ સર્વસત્ત્વાનામર્થઃ કર્તુમશક્યઃ । પુણ્યસંભારો ઽપિ એવં વિચરતો ઽપર્યન્ત એવ સ્યાત્ ॥
ઇયમપિ શિક્ષાપદમુદ્રા અવધારયિતવ્યેત્યાહ-
પારંપર્યેણ સાક્ષાદ્વા સત્ત્વાર્થ નાન્યદાચરેત્ ।
સત્ત્વાનામેવ ચાર્થાય સર્વં બોધાય નામયેત્

અન્તતઃ સ્વયમાહારાદિક્રિયયા પરપ્રેરણયા અપરાપરદૂતપ્રેરણયા વા, સાક્ષાત્ સ્વયમેવ આમિષદાનાદિના વા, યત્ સત્ત્વાનાં હિતસુખહેતુર્ન ભવતિ, તન્ન કુર્યાત્ કારયેદ્વા । ન ચૈતદેવ કેવલમ્ । કિંચિત્ સત્ત્વાનામેવ સંસારદુઃખપતિતાનાં તતો નિઃસરણાય સર્વં કુશલમૂલમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્ ॥
એતાવતા શ્લોકદ્વયેન પુણ્યવૃદ્ધિરુપદર્શિતા ભવતિ ॥
( બ્ચ્પ્ 77 ) યદુક્તં કલ્યાણમિત્રાનુત્સર્ગાદિતિ [શિક્ષા. સ. કારિકા-6] તદાહ-
સદા કલ્યાણમિત્રં ચ જીવિતાર્થે ઽપિ ન ત્યજેત્ ।
બોધિસત્ત્વવ્રતધરં મહાયાનાર્થકોવિદમ્

કલ્યાણકર્મણિ અભ્યુદયનિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિલક્ષણે મિત્રમસાધારણો બન્ધુઃ, તત્ કાયજીવિતવિપ્રણાશભયભીતો ઽપિ ન ત્યજેત્ । કલ્યાણમિત્રાનુશંસાશ્ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામાર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં [અષ્ટ. 30] સદાપ્રરુદિતપરિવર્તાદ્વેદિતવ્યાઃ । ચતુર્ધર્મકસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- કલ્યાણમિત્રં ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન યાવજ્જીવં ન ત્યક્તવ્યમપિ જીવિતહેતોરિતિ । અપરિત્યાજ્યસ્ય કલ્યાણમિત્રસ્ય લક્ષણમાહ- બોધિસત્ત્વશિક્ષાસંવરે વ્યવસ્થિતમ્ । મહાયાનાર્થપણ્ડિતમ્ । એતાદૃશં સુદુર્લભમ્ ॥
કલ્યાણમિત્રસ્ય પર્યુપાસનપરિજ્ઞાનાર્થમાહ-
શ્રીસંભવવિમોક્ષાચ્ચ શિક્ષેદ્યદ્ગુરુવર્તનમ્ ।
શ્રીસંભવવિમોક્ષાત્ આર્યગણ્ડવ્યૂહપરિવર્તાત્ કલ્યાણમિત્રપર્યુપાસનં શિક્ષેત્ જાનીયાત્ । યથોક્તમાર્યગણ્ડવ્યૂહે આર્યશ્રીસંભવેન- કલ્યાણમિત્રસંધારિતાઃ કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વા ન પતન્તિ દુર્ગતિષુ । યાવત્- સંચોદકાઃ કલ્યાણમિત્રા અકરણીયાનામ્ । સંનિવારકાઃ પ્રમાદસ્થાનાત્ । નિષ્કાસયિતારઃ સંસારપુરાત્ । તસ્માત્તર્હિ કુલપુત્ર એવંમનસિકારાપ્રતિપ્રસ્રબ્ધેન કલ્યાણમિત્રાણ્યુપસંક્રમિતવ્યાનિ । પૃથિવીસમચિત્તેન સર્વભારોદ્વહનાપરિતસનતયા । વજ્રસમચિત્તેન અભેદ્યાશયતયા । ચક્રવાલસમચિત્તેન સર્વદુઃખાસંપ્રવેધનતયા । લોકદાસસમચિત્તેન સર્વકર્મસમાદાનાવિજુગુપ્સનતયા । રજોહરણસમચિત્તેન માનાભિમાનવિવર્જનતયા । યાનસમચિત્તેન ગુરુભારનિર્વાહનતયા । અશ્વસમચિત્તેન અક્રુધ્યનતયા । નૌસમચિત્તેન ગમનાગમનાપરિતસનતયા । સુપુત્રસદૃશેન કલ્યાણમિત્રમુખવીક્ષણતયા । આત્મનિ ચ તે કુલપુત્ર આતુરસંજ્ઞોત્પાદયિતવ્યા કલ્યાણમિત્રેષુ ચ વૈદ્યસંજ્ઞા, અનુશાસનીષુ ભૈષજ્યસંજ્ઞા, પ્રતિપત્તિષુ વ્યાધિનિર્ઘાતનસંજ્ઞા । આત્મનિ ચ તે કુલપુત્ર ભીરુસંજ્ઞોત્પાદયિતવ્યા, કલ્યાણમિત્રેષુ શૂરસંજ્ઞા, અનુશાસનીષુ પ્રહરણસંજ્ઞા, પ્રતિપત્તિષુ શત્રુનિર્ઘાતનસંજ્ઞા ॥
યદુક્તં સૂત્રાણાં ચ સદેક્ષણાદિતિ [શિક્ષા. સ. કા.-6], તદુપદર્શયિતુમાહ-
એતચ્ચાન્યચ્ચ બુદ્ધોક્તં જ્ઞેયં સૂત્રાન્તવાચનાત્

એતદિહ શાસ્ત્રે પ્રતિપાદિતમ્, અન્યદ્યદિહ નોક્તમ્ । બુદ્ધેન ભગવતા બોધિસત્ત્વાનાં કરણીયતયા નિર્દિષ્ટમ્, તન્નાનાસૂત્રાન્તાર્થપરિચયાદ્ વેદિતવ્યમ્ ॥
એતદેવ દર્શયતિ-
શિક્ષાઃ સૂત્રેષુ દૃશ્યન્તે તસ્માત્સૂત્રાણિ વાચયેત્ ।
શિક્ષા બોધિસત્ત્વાનાં હેયોપાદેયલક્ષણાઃ । સૂત્રેષુ મહાયાનસૂત્રાન્તેષુ રત્નમેઘાદિષુ । યત એવં તસ્માત્ । ઇદં તુ વિશેષનિર્દેશમાહ-
આકાશગર્ભસૂત્રે ચ મૂલાપત્તીર્નિરૂપયેત્

( બ્ચ્પ્ 78 ) આર્યાકાશગર્ભસૂત્રે ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય પઞ્ચ મૂલાપત્તયો નિર્દિષ્ટાઃ । તથા સામાન્યેન એકા મૂલાપત્તિઃ । તથા આદિકર્મિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય અષ્ટૌ મૂલાપત્તય ઇતિ । તથા ચ તત્રોક્તમ્- પઞ્ચ કુલપુત્ર ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય મૂલાપત્તયઃ યાભિર્મૂલાપત્તિભિઃ ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ સર્વાણિ પૂર્વાવરોપિતાનિ કુશલમૂલાનિ ઝોષયતિ । વસ્તુપતિતઃ પરાજિતઃ સર્વદેવમનુષ્યસુખેભ્યઃ અપાયગામી ભવતિ । કતમાઃ પઞ્ચ? યઃ કુલપુત્ર ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ સ્તૌપિકં વસ્તુ અપહરતિ સાંઘિકં વા ચાતુર્દિશસંઘે નિર્યાતિતં વા, સ્વયં વા અપહરતિ હારયતિ વા । ઇયં પ્રથમા મૂલાપત્તિઃ । એવં ત્રિયાનભાષિતધર્મપ્રતિક્ષેપાત્ દ્વિતીયા । પ્રવ્રજિતસ્ય શીલવતો દુઃશીલસ્ય વા કાષાયાપહરણાત્, ગૃહસ્થકરણાત્, કાયપ્રહારાત્, ચારકે પ્રક્ષેપાત્, જીવિતવિયોજનાદ્વા તૃતીયા । પઞ્ચાનન્તર્યેષ્વન્યતમકરણાચ્ચતુર્થી । મિથ્યાદૃષ્ટેઃ, દશાકુશલકર્મપથસમાદાનાત્, પરસમાદાપનાદ્વા પઞ્ચમીતિ ॥
તથા ગ્રામભેદાદિકરણાત્ સર્વેષાં સાધારણી ચૈકા । તત્રૈવોક્તમ્-
આદિકર્મિકાણાં મહાયાનસંપ્રસ્થિતાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ અષ્ટૌ મૂલાપત્તયઃ, યામિર્મૂલાપત્તિભિઃ સ્ખલિતા આદિકર્મિકા મહાયાનસંપ્રસ્થિતાઃ સર્વાણિ પૂર્વારોપિતાનીત્યાદિ પૂર્વવત્ । કતમા અષ્ટૌ? યે સત્ત્વાઃ પૂર્વદુશ્ચરિતહેતુના અસ્મિન્ ક્લિષ્ટે પઞ્ચકષાયે લોકે ઉત્પન્નાઃ, તે ઇત્વરકુશલમૂલાઃ । યાવત્, તેષામિદં પરમં ગમ્ભીરં શૂન્યતાપ્રતિસંયુક્તં સૂત્રાન્તં યાવદ્વિસ્તરેણાગ્રતઃ સ્મારયન્તિ પ્રકાશયન્તિ । તે હિ અકૃતશ્રમા બાલપૃથગ્જનાઃ શૃણ્વન્ત ઉત્રસ્યન્તિ, યાવદ્ વિવર્તયન્તિ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેશ્ચિત્તમ્, શ્રાવકયાને ચિત્તં પ્રણિદધતિ । એષા આદિકર્મિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મૂલાપત્તિઃ પ્રથમા, યયા મૂલાપત્ત્યા ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ । તસ્માદ્બોધિસત્ત્વેન પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામાશયાનુશયં પ્રથમં જ્ઞાત્વા યથાશયાનાં સત્ત્વાનામનુપૂર્વેણ ધર્મદેશના કર્તવ્યેતિ । સોપાયાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્વિનિવર્ત્ય હીનયાને પરસ્ય ચિત્તમુત્પાદયતો દ્વિતીયા । પ્રાતિમોક્ષશિક્ષાસંવરં વિહાય મહાયાને ચિત્તોત્પાદમાત્રેણ તત્પઠનેન ચાસ્ય શુદ્ધિપ્રકાશનાત્ તૃતીયા । શ્રાવકાદિયાનસ્ય તત્ફલસ્ય ગોપનનિન્દાપ્રકાશનાત્, મહાયાને સર્વશુદ્ધિપ્રકાશનાત્, પરેષાં તદ્વચનકરણાચ્ચતુર્થી । કીર્તિલાભાદિહેતોઃ મહાયાનપઠનાદિના, તથા તત્પ્રત્યયાત્ પરેષાં કુત્સાનિન્દાદિભાષણાત્, આત્મોત્કર્ષણાત્, ઉત્તરમનુષ્યધર્મોપગમાત્ પઞ્ચમી । પાઠમાત્રેણ ગમ્ભીરધર્માધિગમપ્રકાશનાત્, પરેષાં તથૈવ સમાદાપનાત્ ષષ્ઠી । ક્ષત્રિયસ્ય પુરોહિતામાત્યચણ્ડાલૈર્યે ભિક્ષવો દણ્ડિતા અર્થદણ્ડેન સાંઘિકં સ્તૌપિકં વા ચાતુર્દિશસાંઘિકં વા દ્રવ્યમપહૃત્ય તેભ્ય એવોપનામયન્તિ । તે ચ ક્ષત્રિયા ઉભયે ઽપિ મૂલાપત્તિમાપદ્યન્તે । ઇયં સપ્તમી । ધર્માધર્મવિવાદનાપૂર્વં શિક્ષાપ્રણયનાત્, તન્મૂલાચારવિપન્નાનાં સત્કારાત્, પ્રહાણિકાનામુપભોગપરિભોગાણ્યન્યત્ર પરિણામનાત્ ઉભયે ઽપિ મૂલાપત્તિમાપદ્યન્તે । ઇયમષ્ટમી ॥
આસાં ચ મૂલાપત્તીનાં સુખગ્રહણાર્થં શાસ્ત્રકારોપદર્શિતાઃ સંગ્રહકારિકા ઉચ્યન્તે-
રત્નત્રયસ્વહરણાદાપત્પારાજિકા મતા ।
સદ્ધર્મસ્ય પ્રતિક્ષેપાદ્ દ્વિતીયા મુનિનોદિતા ॥
( બ્ચ્પ્ 79 ) દુઃશીલસ્યાપિ વા ભિક્ષોઃ કાષાયસ્તૈન્યતાડનાત્ ।
ચારકે વા વિનિક્ષેપાદપપ્રવ્રાજનેન ચ ॥
પઞ્ચાનન્તર્યકરણાન્મિથ્યાદૃષ્ટિગ્રહેણ ચ ।
ગ્રામાદિભેદનાદ્વાપિ મૂલાપત્તિર્જિનોદિતા ॥
શૂન્યતાયાશ્ચ કથનાત્સત્ત્વેષ્વકૃતબુદ્ધિષુ ।
બુદ્ધત્વપ્રસ્થિતાનાં તુ સંબોધેર્વિનિવર્તનાત્ ॥
પ્રાતિમોક્ષં પરિત્યાજ્ય મહાયાને નિયોજનાત્ ।
શિષ્યયાનં ન રાગાદિપ્રહાણાયેતિ વા ગ્રહાત્ ॥
પરેષાં ગ્રહણાદ્વાપિ પુનઃ સ્વગુણકાશનાત્ ।
પરપંસનતો લાભસત્કારશ્લોકહેતુના ॥
ગમ્ભીરક્ષાન્તિકો ઽસ્મીતિ મિથ્યૈવ કથનાત્પુનઃ ।
દણ્ડાપયેદ્વા શ્રમણાન્ દદ્યાદ્વા શરણત્રયાત્ ॥
ગૃહ્ણીયાદ્દીયમાનં વા શમથત્યાજનાત્પુનઃ ।
પ્રતિસંલીનભોગં ચ સ્વાધ્યાયિષુ નિવેદનાત્ ॥
મૂલા આપત્તયો હ્યેતા મહાનરકહેતવઃ ।
આર્યસ્યાકાશગર્ભસ્ય સ્વપ્ને દેશ્યાઃ પુરઃસ્થિતૈઃ ॥
બોધિચિત્તપરિત્યાગાદ્યાચકાયાપ્રદાનતઃ ।
તીવ્રમાત્સર્યલોભાભ્યાં ક્રોધાદ્વા સત્ત્વતાડનાત્ ॥
પ્રસાદ્યમાનો યત્નેન સત્ત્વેષુ ન તિતિક્ષતે ।
ક્લેશાત્પરાનુવૃત્ત્યા વા સદ્ધર્માભાસવર્ણનાત્ ॥
ઇતિ ॥
તસ્મિન્નેવ સૂત્રે સમુદ્ધરણમાસામુક્તમ્ ॥
શિક્શાસમુચ્ચયે ઽપિ બોધિસત્ત્વાનાં કરણીયમુપદિષ્ટમિતિ તદપિ નિરૂપણીયમિત્યાહ-
શિક્ષાસમુચ્ચયો ઽવશ્યં દ્રષ્ટવ્યશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
વિસ્તરેણ સદાચારો યસ્માત્તત્ર પ્રદર્શિતઃ

શિક્શાસમુચ્ચયો ઽપિ સ્વયમેભિરેવ કૃતઃ । અવશ્યં નિયમેન । દ્રષ્ટવ્યઃ પુનઃ પુનરસકૃત્ । અભ્યસનીય ઇતિ ભાવઃ । કુતઃ? યસ્માત્ સતાં બોધિસત્ત્વાનામ્ । આચરણમાચાર ઇતિકર્તવ્યતા । તત્ર શિક્ષાસમુચ્ચયે । વિસ્તરેણ પ્રબન્ધેન । પ્રદર્શિતઃ વિસ્પષ્ટીકૃત્ય પ્રકાશિતઃ, તસ્માત્ ॥
યદિ તસ્યાભ્યાસે ઽશક્તિઃ, તદા-
સંક્ષેપેણાથવા તાવત્પશ્યેત્સૂત્રસમુચ્ચયમ્ ।
નાનાસૂત્રૈકદેશાનાં વા સમુચ્ચયમેભિરેવ કૃતં સંક્ષેપેણ પશ્યેત્ વ્યવલોકયેત્ ગ્રન્થતો ઽર્થતો વા । અત્રાપિ પૂર્વકમેવ પ્રયોજનમ્ ॥ યદિ વા-
( બ્ચ્પ્ 80 ) આર્યનાગાર્જુનાબદ્ધં દ્વિતીયં ચ પ્રયત્નતઃ

આર્યનાગાર્જુનપાદૈર્નિબદ્ધં દ્વિતીયં શિક્ષાસમુચ્ચયં સૂત્રસમુચ્ચયં ચ પશ્યેત્ પ્રયત્નતઃ આદરતઃ । યદિહ ન દૃશ્યતે, તત્ તત્ર દૃશ્યતે ઇતિ ભાવઃ ॥
નિયમેન શિક્ષાદર્શને ઽપિ સાકલ્યેન સર્વેષામુપયોગમાહ-
યતો નિવાર્યતે યત્ર યદેવ ચ નિયુજ્યતે ।
તલ્લોકચિત્તરક્ષાર્થં શિક્ષાં દૃષ્ટ્વા સમાચરેત્

યતો હેયાદકરણીયાન્નિવાર્યતે, ન કરણીયમેતદિતિ પ્રતિષિધ્યતે । યત્ર શિક્શાસમુચ્ચયે સૂત્રસમુચ્ચયે વા । યદેવ કર્મ કર્તવ્યતયા નિયુજ્યતે વિધીયતે, તત્ પ્રસિદ્ધં વિહિતં વા । લોકાનાં ચિત્તમાશયઃ તસ્ય રક્ષાર્થમ્, તદ્યથા વિકોપિતં ન સ્યાત્ । શિક્ષાં દૃષ્ટ્વા શિક્ષાસમુચ્ચયાદિષુ । પ્રતિપાદં સમાચરેત્, યત્ર યદ્યથા યુજ્યતે, તત્ર તથા વ્યવહરેત્ । અન્યથા અર્થસંમૂઢવ્યવહારસ્ય આપત્તિકશ્મલતા સ્યાત્ ॥
એતાવતા આત્મભાવસ્ય શુદ્ધિરાખ્યાતા । યદાહ-
આત્મભાવસ્ય કા શુદ્ધિઃ પાપક્લેશવિશોધનમ્ ।
સંબુદ્ધોક્ત્યનુસારેણ યત્નાભાવે ત્વપાયગઃ ॥
ઇતિ ॥
[શિક્ષા. સ. કારિકા-19]
યદુક્તમ્- સદા સ્મૃતિસંપ્રજન્યચારિણા ભવિતવ્યમિતિ, તતઃ સ્મૃતેઃ સ્વનામ્નૈવ સ્વરૂપં પ્રતીતમ્ । સંપ્રજન્યસ્ય તુ ન જ્ઞાયતે કીદૃશમિતિ, તત્સ્વરૂપપ્રતિપત્તયે પ્રાહ-
એતદેવ સમાસેન સંપ્રજન્યસ્ય લક્ષણમ્ ।
યત્કાયચિત્તાવસ્થાયાઃ પ્રત્યવેક્ષા મુહુર્મુહુઃ

યત્કાયાવસ્થાયાઃ ચિત્તાવસ્થાયાશ્ચ સર્વેર્યાપથેષુ પ્રત્યવેક્ષા નિરૂપણં સર્વવારં યથા પ્રતિપાદિતં પ્રાક્ ॥
સર્વમેતદુક્તશિક્ષાકૌશલં કર્મણા નિષ્પાદયિતવ્યં ન વચનમાત્રેણેતિ નિયમયિતુમાહ-
કાયેનૈવ પઠિષ્યામિ વાક્પાઠેન તુ કિં ભવેત્ ।
ચિકિત્સાપાઠમાત્રેણ રોગિણઃ કિં ભવિષ્યતિ