બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 2

તેષાં પુરુષકુઞ્જરાણાં શરીરાણિ આત્મભાવાન્ નમસ્કરોમિ પ્રણિપત્ય વન્દે । યત્ર યેષુ (યેષાં?) સંતાનેષુ ઉદિતમુત્પન્નં તદુક્તાનુશંસં વરચિત્તરત્નમ્ । ચિત્તમેવ રત્નં ચિન્તામણિસદૃશમ્ । વરં શ્રેષ્ઠં સર્વદારિદ્યદુઃખાપહારિત્વાત્ । તચ્ચ તદ્વરચિત્તરત્નં ચેતિ વિગ્રહઃ । તદિતિ ભિન્નં વા । ઇયં ચ અધિકગુણાધારસ્ય સત્કૃતિઃ । અપરમપિ તદ્વિશેષણમાહ- યત્રાપકારો ઽપીતિ । યેષુ પરમકલ્યાણહૃદયેષુ બોધિસત્ત્વેષુ અપકારો ઽપિ પરાભવો ઽપિ કૃતઃ તત્કર્તુઃ સુખાનુબન્ધી પરંપરયા સુખમાવહતીતિ । અયમભિપ્રાયઃ- તત્રાપકારઃ કર્તુમશક્યઃ । સંભવે વા કથંચિત્ તદપકારમેવ નિમિત્તં કૃત્વા પ્રવૃત્તાનાં દુષ્ટાભિપ્રાયાણાં પુનઃ કેનચિન્નિમિત્તેન તત્પ્રસાદસમુત્પાદનાત્ । તત્ર અપકારો નિર્વાણે સુખમનુબન્ધાતિ । તદ્યથા મૈત્રીબલજાતકે [જાતકમાલા-8] પઞ્ચકાનધિકૃત્યોક્તમ્ । બોધિસત્ત્વપ્રણિધાનાદ્વા અપકારો ઽપિ સુખાનુબન્ધીત્યુચ્યતે । યદ્વક્ષ્યતિ-
( બ્ચ્પ્ 21 ) અભ્યાખ્યાસ્યન્તિ માં યે ચ યે ચાન્યે ઽપ્યપકારિણઃ ।
ઉત્પ્રાસકાસ્તથાન્યે ઽપિ સર્વે સ્યુર્બોધિભાગિનઃ ॥
ઇતિ ॥ [બોધિ. 3.16]
અથવા । યત્રાપકારો ઽપિ યેષામપકારો ઽપિ મહાકરુણાધ્યાશયાત્ પ્રિયપુત્રેણ કૃત ઇવ દુઃખહેતુરપિ સુખમેવ જનયતિ, યથા ક્ષાન્તિપરિચ્છેદે કથયિષ્યામઃ । એવં સર્વથા સુખહેતુત્વાત્ સુખાર્થિનાં રત્નાકર ઇવ રત્નાર્થિનામાશ્ર્યણીયા બોધિસત્ત્વા ઇત્યુપદર્શયતિ । સુખાકરાંસ્તાન્ શરણં પ્રયામિ । સુખસ્ય આકરાઃ સર્વસુખૈકપ્રભવત્વાત્ । તાન્ ઉક્તક્રમેણ અપકારે ઽપિ સુખહેતૂન્ । શરણં પ્રયામિ । તે મમ ત્રાણં ભવન્તુ ઇતિ ભાવઃ ॥
ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં બોધિચિત્તાનુશંસાવિવરણં નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
2. પાપદેશના નામ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ।
સાંપ્રતમેવં ક્ષણસંપત્સમાગમં દુર્લભમધિગમ્ય વિદિતબોધિચિત્તાનુશંસઃ બોધિચિત્તગ્રહણાર્થં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામુખીકૃત્ય વન્દનપૂજનશરણગમનપાપદેશનાપુણ્યાનુમોદનબુદ્ધાધ્યેષણાયાચનાબોધિપરિણામનાં ચ કુર્વન્નાહ-
તચ્ચિત્તરત્નગ્રહણાય સમ્યક્ પૂજાં કરોમ્યેષ તથાગતાનામ્ ।
સદ્ધર્મરત્નસ્ય ચ નિર્મલસ્ય બુદ્ધાત્મજાનાં ચ ગુણોદધીનામ્

તસ્ય સમનન્તરપ્રતિપાદિતાનુશંસસ્ય ચિત્તરત્નસ્ય ગ્રહણાય સ્વીકારાય । તદુત્પાદયિતુમિત્યર્થઃ । તથાગતાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પૂજાં કરોમિ । એષો ઽહમિતિ બોધિચિત્તગ્રાહકો ઽયમાત્માનં નિદર્શયતિ । અયં બુદ્ધરત્નસ્ય નિર્દેશઃ । સદ્ધર્મરત્નસ્ય ચેતિ આગમાધિગમલક્ષણસ્ય । નિર્મલસ્યેતિ ત્રિકલ્યાણતયા ત્રિકોટિશુદ્ધસ્ય પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરસ્ય ચ । સર્વદા સર્વમલાનામસ્થાનત્વાત્, ક્લેશાનામાગન્તુકત્વાત્, સમસ્તમલાપહરણપટુત્વાચ્ચ । અયં ચ ધર્મરત્નસ્ય નિર્દેશઃ । તદાત્મજાનાં ચ બુદ્ધસુતાનામ્ । ગુણોદધીનાં ગુણરત્નસમુદ્રાણામ્ આર્યાવલોકિતમઞ્જુઘોષપ્રભૃતીનામ્ । અયં તુ સંઘરત્નસ્ય નિર્દેશઃ । ઇત્યાદૌ રત્નત્રયપૂજાવિધિઃ । પૂજાં કરોમીતિ સર્વત્ર સંબન્ધનીયમ્ । સમ્યગિતિ પૂજાયા એવ વિશેષણમ્ । સમ્યગવિપરીતં યથા ભવતિ । તીવ્રચિત્તપ્રસાદેન વા ગ્રહણસ્ય વા વિશેષણમ્ । સમ્યગ્ગ્રહણાય અતિશયપ્રસન્નચિત્તેન ન પરાનુરોધાદિના । યથા ગૃહીતં ન પુનર્ભ્રશ્યતિ ઇતિ ॥
પૂજામેવ કથયન્નાહ-
યાવન્તિ પુષ્પાણિ ફલાનિ ચૈવ ભૈષજ્યજાતાનિ ચ યાનિ સન્તિ ।
રત્નાનિ યાવન્તિ ચ સન્તિ લોકે જલાનિ ચ સ્વચ્છમનોરમાણિ

યત્ પરિમાણમેષામિતિ યાવન્તિ નિરવશેષાણિ । પુષ્પાણિ ફલાનિ ચૈવ । આકાશધાતુપ્રસરાવધીનિ સર્વાણ્યપીમાનિ અપરિગ્રહાણિ । આદાય બુદ્ધયા મુનિપુંગવેભ્યો નિર્યાતયામ્યેષ સપુત્રકેભ્યઃ ઇતિ સર્વત્ર પૂર્વેષુ યોજનીયમ્ । ભૈષજ્યજાતાનિ ઔષધપ્રકારાઃ । સ્વચ્છમનોરમાણીતિ રત્નાનામપિ વિશેષણમ્ ॥
મહીધરા રત્નમયાસ્તથાન્યે વનપ્રદેશાશ્ચ વિવેકરમ્યાઃ ।
લતાઃ સપુષ્પાભરણોજ્જ્વલાશ્ચ દ્રુમાશ્ચ યે સત્ફલનમ્રશાખાઃ

( બ્ચ્પ્ 23 ) દેવાદિલોકેષુ ચ ગન્ધધૂપાઃ કલ્પદ્રુમા રત્નમયાશ્ચ વૃક્ષાઃ ।
સરાંસિ ચામ્ભોરુહભૂષણાનિ હંસસ્વનાત્યન્તમનોહરાણિ

મહીધરાઃ પર્વતાઃ । રત્નમયા રત્નસ્વભાવાઃ । વિવેકરમ્યા ઇતિ વિવેકોપરમ્યા મનોહરાઃ । વિવેકાનુકૂલા ઇતિ યાવત્ । સુપુષ્પાભરણોજ્જ્વલાશ્ચેતિ શોભનપુષ્પાણ્યેવાભરણાનિ મણ્ડનાનિ તૈરુજ્જ્વલા અતિભ્રાજિષ્ણવઃ । સત્ફલનમ્રશાખા ઇતિ સન્તિ ચ શોભનાનિ વર્ણગન્ધરસસંપન્નાનિ તાનિ ફલાનિ ચેતિ તૈર્નમ્રા અવનતા ભૂમિલગ્ના ઇવ શાખા યેષાં તે કલ્પદ્રુમાઃ કલ્પવૃક્ષાઃ । અમ્ભોરુહભૂષણાનિ પદ્માન્યેવ ભૂષણાનિ યેષાં તાનિ તથા । હંસસ્વનાત્યન્તમનોહરાણિ હંસાનાં સ્વનૈ રૂતૈરત્યન્તમનોહરાણિ રમણીયાનિ તાનિ તથા ॥
અકૃષ્ટજાતાનિ ચ શસ્યજાતાન્યન્યાનિ વા પૂજ્યવિભૂષણાનિ ।
આકાશધાતુપ્રસરાવધીનિ સર્વાણ્યપીમાન્યપરિગ્રહાણિ

અકૃષ્ટાન્યેવ હલવિલેખનમન્તરેણૈવ જાતાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । શસ્યજાતાનિ વ્રીહિવિશેષાઃ । અન્યાનિ વા પૂજ્યવિભૂષણાનિ પૂજ્યાનામારાધ્યાનાં વિભૂષણાનિ શોભાકરાણિ । અન્યાનિ અપરાણિ આકાશધાતુપ્રસરાવધીનિ આકાશધાતોઃ પ્રસરો ઽવકાશઃ વિસ્તારો વા, તાવદવધીનિ તત્પર્યન્તાનિ । સર્વાણ્યપીમાનિ ઉક્તાનિ ઉક્તસદૃશાનિ અપરિગ્રહાણિ અમમાનિ ન કેનચિત્ સ્વીકૃતાનીત્યર્થઃ ॥
આદાય બુદ્ધ્યા મુનિપુંગવેભ્યો નિર્યાતયામ્યેષ સપુત્રકેભ્યઃ ।
ગૃહ્ણન્તુ તન્મે વરદક્ષિણીયા મહાકૃપા મામનુકમ્પમાનાઃ

આદાય બુદ્ધયા ગૃહીત્વા મનોવિજ્ઞાનેન । મુનિપુંગવેભ્યો મુનિવૃષભેભ્યો નિર્યાતયામિ પ્રયચ્છામિ । સપુત્રકેભ્યઃ સબોધિસત્ત્વગણેભ્યઃ । ગૃહ્ણન્તુ તન્મે સ્વીકુર્વન્તુ તદેતત્ સર્વં મમ પૂજોપહારવસ્તુ । વરદક્ષિણીયા અનુત્તરદક્ષિણાપાત્રાણિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાઃ । મહાકૃપાઃ સર્વસત્ત્વહિતસુખવિધાનૈકમનસઃ । માં દીનદુઃખિતસત્ત્વમનુકમ્પમાનાઃ કરુણાયમાનાઃ । મમાનુગ્રહાયેતિ યાવત્ ॥
સ્યાદેતત્- કિં પુનરેવં મનોમયપૂજામાત્રં વિધીયતે યાવતા તત્તદ્વસ્તુ મનોહરં સાક્ષાદેવ કસ્માન્નોપનીયતે ઇત્યાશઙ્કયાહ-
( બ્ચ્પ્ 24 ) અપુણ્યવાનસ્મિ મહાદરિદ્રઃ પૂજાર્થમન્યન્મમ નાસ્તિ કિંચિત્ ।
અતો મમાર્થાય પરાર્થચિત્તા ગૃહ્ણન્તુ નાથા ઇદમાત્મશક્ત્યા

અકૃતપુણ્યો ઽસ્મિ, અત એવ મહાદરિદ્રઃ । પુણ્યે સર્વોપકરણસંપત્તિભિર્ભવતિ । તદભાવાત્ પૂજાર્થમન્યદુપકરણં મમ નાસ્તિ કિંચિત્ । અતો મમાર્થાય મમ પુણ્યકામતયા ભગવન્તશ્ચ પરાર્થચિત્તાઃ પરહિતસુખાભિલાષિણો મહાકારુણિકત્વાત્ । અતો ગૃહ્ણન્તુ નાથા ઇદમુક્તં પૂજોપકરણં મયા નિર્યાતિતમ્ । આત્મશક્ત્યેતિ સ્વસામર્થ્યેન ॥
અયં પુનરાત્મભાવો મમાયત્તો ઽસ્તિ । તં નિર્યાતયામીત્યાહ-
દદામિ ચાત્માનમહં જિનેભ્યઃ સર્વેણ સર્વં ચ તદાત્મજેભ્યઃ ।
પરિગ્રહં મે કુરુતાગ્રસત્ત્વા યુષ્માસુ દાસત્વમુપૈમિ ભક્ત્યા

આત્માનં ચ પ્રયચ્છામિ જિનેભ્યઃ । સર્વેણ સર્વં ચ સર્વપ્રકારેણ । આત્મસ્વીકારં પરિત્યજ્ય તદાત્મજેભ્યો ઽપિ । માં પ્રતિગૃહ્ણીત નરવૃષભાઃ । યુષ્માસુ દાસત્વં દાસભાવં સ્વીકરોમિ । ન જીવિકાદિલોભાત્, અપિ તુ ભક્ત્યા પરમગૌરવેણ । શ્રદ્ધાવિલેન ચેતસેત્યર્થઃ ॥
નનુ કઃ પુનરત્ર ગુણો ઽસ્તીત્યાહ-
પરિગ્રહેણાસ્મિ ભવત્કૃતેન નિર્ભીર્ભવે સત્ત્વહિતં કરોમિ ।
પૂર્વં ચ પાપં સમતિક્રમામિ નાન્યચ્ચ પાપં પ્રકરોમિ ભૂયઃ

ભવત્કૃતેન યુષ્મદીયેન મહદાશ્રયેણ વિગતભયઃ સંસારે લોકાનાં હિતમર્થં સંપાદયામિ । મહદાશ્રયે ઽપિ નાકુશલકર્માવૃતસ્ય સ્વહિતકરણે ઽપિ સામર્થ્યમસ્તીત્યાહ- પૂર્વં ચેત્યાદિ । પૂર્વમપરિજ્ઞાનાત્ કૃતમકુશલકર્મ સમતિક્રમામિ, વિદૂષણાસમુદાચારાદિભિર્નિર્હરામિ । સમતિક્રામતીત્યુક્તે સમતિક્રમામીત્યુક્તં શાબ્દવ્યવહારેષ્વનાદરાત્, અર્થપ્રતિશરણતાધાતુપ્રધાનત્વાચ્ચ । અપરં ચ પાપં ન પુનઃ કરોમિ । આયત્યાં પુનરકરણસંવરં વિદધે ॥
ઇતિ સર્વમાત્મનિર્યાતનાપ્રભૃતિપૂજોપહારં નિર્યાત્ય પુનર્વિશેષેણ પૂજાં વિધાતુમાહ-
રત્નોજ્જ્વલસ્તમ્ભમનોરમેષુ મુક્તામયોદ્ભાસિવિતાનકેષુ ।
સ્વચ્છોજ્જ્વલસ્ફાટિકકુટ્ટિમેષુ સુગન્ધિષુ સ્નાનગૃહેષુ તેષુ

( બ્ચ્પ્ 25 ) રત્નૈરિન્દ્રનીલાદિભિરુજ્જ્વલાઃ પ્રભાસ્વરા યે સ્તમ્ભાઃ તૈર્મનોહરાઃ કમનીયાઃ । તેષુ સ્નાનગૃહેષુ સ્નાનં કરોમીતિ યોજ્યમ્ । પુનઃ કિંભૂતેષુ? મુક્તામયા મૌક્તિકરચનાખચિતા ઉદ્ભાસિનઃ ઉદ્ભાસ્વરાઃ વિતાના ઇવ વિતાનકાઃ યેષુ તે તથા, તેષુ । સ્વચ્છાઃ સુનિર્મલાઃ , ઉજ્જ્વલા દીપ્તિમન્તઃ, સ્ફટિકસ્યેમે સ્ફાટિકાઃ, કુટ્ટિમાઃ ભૂમિરચનાવિશેષા યેષુ, તેષુ । સુગન્ધિષુ કૃષ્ણાગુરુચન્દનાદિધૂપિતવાસિતેષુ । સ્નાનાય ગૃહાઃ તેષુ ॥
મનોજ્ઞગન્ધોદકપુષ્પપૂર્ણૈઃ કુમ્ભૈર્મહારત્નમથૈરનેકૈઃ ।
સ્નાનં કરોમ્યેષ તથાગતાનાં તદાત્મજાનાં ચ સગીતિવાદ્યમ્

ઉદકં ચ પુષ્પાણિ ચ મનોજ્ઞગન્ધાનિ ચ તાનિ । તૈઃ પૂર્ણાઃ કુમ્ભા ઘટાઃ, તૈઃ । મહારત્નમયૈઃ મહાન્તિ વૈદૂર્યા(દી)નિ ચ રત્નાનિ ચ તાનિ, તત્સ્વભાવૈઃ । અનેકૈઃ શતસહસ્રકોટિભિઃ । સગીતવાદ્યં સહ મનોહરગીતનૃત્તમુરજાદિવાદ્યૈઃ ॥
પ્રધૂપિતૈર્ધૌતમલૈરતુલ્યૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ તેષાં તનુમુન્મૃષામિ ।
તતઃ સુરક્તાનિ સુધૂપિતાનિ દદામિ તેભ્યો વરચીવરાણિ

પ્રધૂપિતૈરગુરુપ્રભૃતિધૂપૈઃ । ધૌતમલૈઃ પ્રક્ષાલિતકલ્મષૈઃ । નિર્મલૈરિત્યર્થઃ । અતુલ્યૈરપ્રતિસમૈઃ । વસ્ત્રૈર્દુકૂલૈઃ । તેષાં તથાગતાનાં તદાત્મજાનાં ચ । તનું શરીરમ્ । ઉન્મૃષામિ સંમાર્જયામિ । તતસ્તસ્માદુન્મર્ષણાનન્તરમ્ । સુરક્તાનિ શોભનરાગૈઃ સુષ્ઠુ વા રક્તાનિ । શોભનધૂપેન ધૂપિતાનિ । દદામિ તેભ્યો જિનેભ્યઃ । વરચીવરાણિ અનુત્તરાણ્યાચ્છાદનાનિ ॥
દિવ્યૈર્મૃદુશ્લક્ષ્ણવિચિત્રશોભૈર્વસ્ત્રૈરલંકારવરૈશ્ચ તૈસ્તૈઃ ।
સમન્તભદ્રાજિતમઞ્જુઘોષલોકેશ્વરાદીનપિ મણ્ડયામિ

દિવ્યૈર્દિવિભવૈર્દેવાર્હૈઃ । મૃદૂનિ ચ સુકુમારસ્પર્શાનિ, શ્લક્ષ્ણાનિ ચ સૂક્શ્માણિ । વિચિત્રા નાનાવર્ણકૃતા શોભા યેષાં તૈર્વસ્ત્રૈઃ । અલંકારવરૈશ્ચ વિભૂષણપ્રધાનૈઃ । તૈસ્તૈરિતિ મુકુટકટકકેયૂરહારનૂપુરાદિભિઃ । સમન્તભદ્રાજિતમઞ્જુઘોષલોકેશ્વરાદીનપિ બોધિસત્ત્વાન્ મણ્ડયામિ અલંકરોમિ ॥
સર્વત્રિસાહસ્રવિસારિગન્ધૈર્ગન્ધોત્તમૈસ્તાનનુલેપયામિ ।
સૂત્તપ્તસૂન્મૃષ્ટસુધૌતહેમપ્રભોજ્જ્વલાન્ સર્વમુનીન્દ્રકાયાન્

( બ્ચ્પ્ 26 ) સહસ્રં ચતુર્દ્વીપિકાનાં તથા ચન્દ્રસૂર્યમેરૂણાં પ્રત્યેકં કામદેવાનાં બ્રહ્મલોકાનાં ચ । સાહસ્રશ્ચૂલિકો મતઃ । સ એવ સહસ્રગુણિતે દ્વિસાહસ્ર । તત્સહસ્રં ત્રિસાહસ્રઃ । શતકોટિઃ ચાતુર્દ્વીપિકાનામિત્યર્થઃ । એવં સર્વાસુ દિક્ષુ લોકધાતુરનન્તો ઽપર્યન્તશ્ચ । સર્વત્રિસાહસ્ત્રાણિ । વિસર્તું શીલં યેષાં તે તથા । તથાવિધા ગન્ધાઃ પરિમલા યેષાં તે તથા । તૈર્ગન્ધોત્તમૈર્યક્ષકર્દમહરિચન્દનાદિભિઃ । તાન્ મુનીન્દ્રકાયાનનુલેપયામિ સમાલભે । કિંભૂતાન્? સૂત્તપ્તં પુટપાકાદિના પરિશોધિતાન્તર્મલમ્ । સૂન્મૃષ્ટં રોષાણાદિમણિસંમાર્જિતમ્ । સુધૌતં ક્ષારામ્લલવણાદિપ્રક્ષાલિતબહિર્મલમ્ । તથાભૂતં ચ તદ્ધેમ ચેતિ । તસ્ય પ્રભા, દ્યુતિરિત્યર્થઃ । તદ્વદુજ્જ્વલાન્ દ્યુતિમતઃ । એતચ્ચ યથાલોકપ્રસિદ્ધિતઃ કથિતમ્ । ન તુ તથાગતકાયશોભાયા લૌકિકં કિંચિદુપમાનમસ્તિ ॥
સાંપ્રતં માલ્યપૂજામુપક્ષિપતિ-
માન્દારવેન્દીવરમલ્લિકાદ્યૈઃ સર્વૈઃ સુગન્ધૈઃ કુસુમૈર્મનોજ્ઞૈઃ ।
અભ્યર્ચયાભ્યર્ચ્યતમાન્ મુનીન્દ્રાન્ સ્ત્રગ્ભિશ્ચ સંસ્થાનમનોરમાભિઃ

માન્દારવં દેવેષુ પુષ્પવિશેષઃ । ઇન્દીવરમુત્પલમ્ । મલ્લિકા વાર્ષિકી । એતત્પ્રમુખૈઃ સર્વૈઃ શોભનગન્ધૈઃ પુષ્પૈર્મનોહારિભિઃ પૂજ્યતમાન્ મુનીન્દ્રાન્ પૂજયામિ । સ્ત્રગ્ભિશ્ચ માલાભિશ્ચ ગ્રથનરચનાવિશેષકમનીયાભિઃ ॥
ધૂપપૂજામાહ-
સ્ફીતસ્ફુરદ્ગન્ધમનોરમૈશ્ચ તાન્ ધૂપમેઘૈરુપધૂપયામિ ।
સ્ફીતા માંસલાઃ । સ્ફુરન્તશ્ચ દિગન્તવ્યાપિનઃ બહુલગન્ધોદ્ગારિણો વા । તાદૃશા ગન્ધા યેષાં ધૂપમેઘાનાં તે તથા, તૈઃ । ધૂપા મેઘા ઇવ અમ્બરતલાવલમ્બિબિમ્બાઃ । ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ ઇતિ સમાસઃ । ધૂપાનાં વા મેઘાઃ, તૈઃ, મેઘવદુદ્ગચ્છદ્ભિરિત્યર્થઃ । તાનિતિ મુનીન્દ્રાન્ ઉપધૂપયામિ ॥
નૈવેદ્યપૂજામાહ-
ભોજ્યૈશ્ચ ખાદ્યૈર્વિવિધૈશ્ચ પેયૈસ્તેભ્યો નિવેદ્યં ચ નિવેદયામિ

ભોજ્યં યન્મુખમાપૂર્ય ભુજ્યતે । ખાદ્યં યત્ કવલશઃ । છેદ્યં ધૃતપૂરાદિ । પેયં યત્ પીયતે એવ પાનકાદિ । એભિર્વિવિધૈર્નાનાપ્રકારોપસંસ્કૃતૈઃ । તેભ્યો મુનીન્દ્રેભ્યો નિવેદ્યં ચ નિવેદયામિ ॥
દીપપૂજામાહ-
રત્નપ્રદીપાંશ્ચ નિવેદયામિ સુવર્ણપદ્મેષુ નિવિષ્ટપઙ્ક્તિન્ ।
( બ્ચ્પ્ 27 ) ગન્ધોપલિપ્તેષુ ચ કુટ્ટિમેષુ કિરામિ પુષ્પપ્રકરાન્ મનોજ્ઞાન્

રત્નમયાઃ પ્રદીપાઃ તાન્ । નિવિષ્ટા પઙ્ક્તિર્માલા યેષાં તે તથા । ક્વેતિ? સુવર્ણપદ્મેષુ । સાપેક્ષત્વે ઽપિ ગમકત્વાત્ સમાસઃ । ગન્ધોપલિપ્તેષુ ચન્દનકુઙ્કુમાદિગન્ધૈશ્ચર્ચિતેષુ ॥
પ્રલમ્બમુક્તામણિહારશોભાનાભાસ્વરાન્ દિઙ્મુખમણ્ડનાંસ્તાન્ ।
વિમાનમેઘાન્ સ્તુતિગીતરમ્યાન્ મૈત્રીમયેભ્યો ઽપિ નિવેદયામિ

પ્રલમ્બૈર્મુક્તામણિહારૈઃ શોભા યેષાં તાન્ વિમાનમેઘાન્ વિમાનસમૂહાન્ આલોકકારિણઃ સર્વદિકૂશોભાકરાન્ ॥
સુવર્ણદણ્ડૈઃ કમનીયરૂપૈઃ સંસક્તમુક્તાનિ સમુચ્છ્રિતાનિ ।
પ્રધારયામ્યેષ મહામુનીનાં રત્નાતપત્રાણ્યતિશોભનાનિ

કનકમયદણ્ડૈઃ કાન્તિમત્સંસ્થાનૈઃ । મુક્તાખચિતાનિ રત્નમયાનિ છત્રાણિ । સમુચ્છ્રિતાનીતિ ઉદ્દણ્ડિતાનિ ॥
ઇદાનીં પૂજોપહારમુપસંહરન્નાહ-
અતઃ પરં પ્રતિષ્ઠન્તાં પૂજામેઘા મનોરમાઃ ।
તૂર્યસંગીતિમેઘાશ્ચ સર્વસત્ત્વપ્રહર્ષણાઃ

ઇતઃ પ્રભૃતિ એતે પૂજામેઘા મયા નિર્યાતિતાઃ, અન્યે વા દેવાદિભિરુપનીતાઃ કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા પ્રતિષ્ઠન્તામ્ પ્રકર્ષવૃત્તિસ્થિતા ભવન્તુ । તૂર્યસંગીતિમેઘાશ્ચ તૂર્યાણિ મુરજાદિવાદ્યાનિ । સંગીતયઃ સમેત્ય ગીતયઃ । સમુદાયગીતાનીત્યર્થઃ । અથવા । સંગીતકાનિ નુત્તગીતવાદિતાનિ સમુદિતાન્યુચ્યન્તે । તેષાં મેઘાઃ અનેકસમુદાયાઃ । તે ચ સર્વસત્ત્વપ્રહર્ષણાઃ સર્વસત્ત્વાનાં પ્રમોદકારિણઃ, ન પુનરશક્યશ્રવણાઃ । પ્રતિષ્ઠન્તામિતિ સંબન્ધઃ ॥
સામાન્યેનાભિસંક્ષિપ્ય સદ્ધર્માદિષુ પૂજામાહ-
સર્વસદ્ધર્મરત્નેષુ ચૈત્યેષુ પ્રતિમાસુ ચ ।
પુષ્પરત્નાદિવર્ષાશ્ચ પ્રવર્તન્તાં નિરન્તરમ્

દ્વાદશાઙ્ગપ્રવચનાત્મકેષુ સર્વસદ્ધર્મરત્નેષુ । રત્નમિવ રત્નં વસ્તુતત્ત્વાલોકકારિત્વાત્, પરમનિર્વૃતિહેતુત્વાચ્ચ । સ્તૂપેષુ ભગવચ્ચૈત્યેષુ । પ્રતિમાસુ ચેતિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વવિગ્રહપ્રતિકૃતિષુ । પુષ્પવૃષ્ટયો રત્નવૃષ્ટયશ્ચ । આદિશબ્દાચ્ચન્દનચૂર્ણવસ્ત્રાદિવર્ષાઃ । નિરન્તરમિતિ આસંસારમનવચ્છિન્નમ્ ॥
( બ્ચ્પ્ 28 ) અનુત્તરપૂજામતિદિશન્નાહ-
મઞ્જુઘોષપ્રભૃતયઃ પૂજયન્તિ યથા જિનાન્ ।
તથા તથાગતાન્નાથાન્ સપુત્રાન્ પૂજયામ્યહમ્

મઞ્જુઘોષસમન્તભદ્રાજિતલોકનાથપ્રમુખા દશભૂમીશ્વરા બોધિસત્ત્વાઃ યથા યેન અધ્યાશયેન તથાગતાન્ પૂજયન્તિ, તથા તેન અધિમોક્ષેણ અહમપિ તથાગતાન્ સહ પુત્રૈઃ બોધિસત્ત્વગણૈઃ પૂજયામિ ॥
સ્તુતિપૂજામાહ-
સ્વરાઙ્ગસાગરૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્તૌમિ ચાહં ગુણોદધીન્ ।
સ્તુતિસંગીતિમેઘાશ્ચ સંભવન્ત્વેષ્વનન્યથા

સ્વરાઃ સપ્ત ગાન્ધારાદયઃ । તેષામઙ્ગાનિ પ્રભેદાઃ કામોદાદયઃ । તેષાં સાગરવદતિબાહુલ્યાત્ સાગરાઃ, તૈઃ સ્તોત્રૈઃ । સ્તુતય એવ સંગીતયઃ, સ્તુતીનાં વા સંગીતયઃ સમુદાયાઃ । તાસાં મેઘાઃ સંભવન્તુ ઉપતિષ્ઠન્તામ્ । એષુ બુદ્ધબોધિસત્ત્વેષુ । અનન્યથા અવિપરીતા યથા મયોપકલ્પિતાસ્તથૈવેત્યર્થઃ ॥
બુદ્ધધર્મસંઘરત્નેષુ પ્રણામપૂજામાહ-
સર્વક્ષેત્રાણુસંખ્યૈશ્ચ પ્રણામૈઃ પ્રણમામ્યહમ્ ।
સર્વત્ર્યધ્વગતાન્ બુદ્ધાન્ સહધર્મગણોત્તમાન્

યાવન્તિ દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ, તેષુ યાવન્તો ઽણવઃ, તત્સંખ્યૈઃ પ્રણામૈઃ । સર્વત્ર્યધ્વગતાનિતિ અતીતપ્રત્યુત્પન્નાનાગતાન્ તથાગતાન્ । કિંભૂતાન્? સહધર્મગણોત્તમાન્ ગણાનામુત્તમો ઽગ્રભૂતો બોધિસત્ત્વગણઃ । ધર્મશ્ચ ગણોત્તમશ્ચ તાભ્યાં સહ ॥
તથાગતસ્તૂપેષુ પ્રણામમાહ-
સર્વચૈત્યાનિ વન્દે ઽહં બોધિસત્ત્વાશ્રયાંસ્તથા ।
નમઃ કરોમ્યુપાધ્યાયાનભિવન્દ્યાન્ યતીંસ્તથા

ઊર્ધ્વતિર્યગધસ્તનાસુ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ । સશરીરાશરીરેષુ સ્તૂપેષુ પ્રણમામ્યહમિત્યર્થઃ । બોધિસત્ત્વાશ્રયાનપીતિ જાતકાવદાનજન્માદિસ્થાનાનિ । અભિવન્દ્યાનિતિ વૃદ્ધાન્ વન્દનાર્હાન્ । તદનેન પૂજાવન્દનાવિધિરુક્તઃ ॥
અયં ચ પૂજાવિધિસ્ત્રિસમયરાજે કથિતઃ । યથોક્તમ્- સ્થલજા રત્નપર્વતાઃ । જલજા રત્નપર્વતાઃ । સ્થલજજલજાનિ રત્નાનિ દશદિગવસ્થિતાનિ । અમમાન્યપરિગ્રહાણિ । દેયાનીત્યુક્તમ્ । અનયા ચ દિશા સર્વભૈષજ્યાનિ સર્વરસાયનાનિ સર્વસલિલાનિ । અનવદ્યાનિ આમણ્ડલાનિ (?) સર્વકાઞ્ચનમણ્ડલાનિ । વિવૃત્તેષુ વા લોકધાતુષુ પરમરસસ્પર્શસંપન્ના ભૂપર્પટકા અમૃતલતા । અકૃષ્ટોપ્તાઃ શાલયઃ । સર્વોત્તરકુરુદ્વીપેષુ ચ પરિશુદ્ધેષુ ચ લોકધાતુષુ યે રમણીયાઃ પરિભોગાઃ ।
યથા આર્યરત્નમેઘે ચાહ-
સ યાનીમાનિ સૂત્રાન્તેષુ ઉદારાણિ પૂજોપસ્થાનાનિ શૃણોતિ, તાન્યાશયતસ્તીવ્રેણાધ્યાશયેન ( બ્ચ્પ્ 29 ) બુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ પરિણામયતિ । તથા સ વિવિધાનિ પૂજોપસ્થાનાન્યનુવિચિન્તયતિ ઇતિ ॥
સાંપ્રતં રત્નત્રયશરણગમનપૂર્વકં પાપદેશનામાહ-
બુદ્ધં ગચ્છામિ શરણં યાવદા બોધિમણ્ડતઃ ।
ધર્મં ગચ્છામિ શરણં બોધિસત્ત્વગણં તથા

ત્રાણાર્થં શરણાર્થમ્ । ગમનં તદાજ્ઞાપરિપાલનમ્ । યો હિ યં શરણં ગચ્છતિ, સ તદાજ્ઞાં નાતિક્રમતીતિ ભાવઃ । બોધિમણ્ડત ઇતિ । મણ્ડશબ્દો ઽયં સારવચનમ્, ઘૃતમણ્ડ ઇતિ યથા । તથા ચ સતિ બોધિપ્રધાનં યાવત્ । યાવત્ સમ્યક્સંબોધિં નાધિગચ્છામિ ઇત્યર્થઃ ॥
વિજ્ઞાપયામિ સંબુદ્ધાન્ સર્વદિક્ષુ વ્યવસ્થિતાન્ ।
મહાકારુણિકાંશ્ચાપિ બોધિસત્ત્વાન્ કૃતાઞ્જલિઃ

વિજ્ઞાપયામીત્યનેન બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામગ્રગતમાત્માનં ધ્યાત્વા અધ્યાશયેનૈતદ્વક્તવ્યમિત્યુપદર્શિતમ્ । કૃતાઞ્જલિરિતિ કાયવિજ્ઞપ્તિરુક્તા । અઞ્જલિઃ કરદ્વયેન સંપુટં કૃત્વેત્યર્થઃ ॥
અનાદિમતિ સંસારે જન્મન્યત્રૈવ વા પુનઃ ।
યન્મયા પશુના પાપં કૃતં કારિતમેવ વા

યચ્ચાનુમોદિતં કિંચિદાત્મઘાતાય મોહતઃ ।
તદત્યયં દેશયામિ પશ્ચાત્તાપેન તાપિતઃ

અનાદિમતીતિ પૂર્વજન્મપરંપરાસુ । જન્મન્યત્રૈવેતિ અસ્મિન્નપિ જન્મનિ, ન કેવલં પૂર્વત્ર । પશુનેતિ મોહબહુલતામાત્મનો દર્શયતિ । ત્રિવિધં કર્મ કાયવાઙ્મનોભિસ્તત્ર કૃતમ્ । ત્રિભિરપિ કારિતમિતિ । વાઙ્મનોભ્યામનુમોદિતમિત્યપિ । આત્મઘાતાયેતિ તત્પાપકર્મફલસ્ય મમ આત્મન્યેવ વિપાકાત્ । તદત્યયમિતિ તદાપત્તિમ્ । દેશયામિ પ્રકાશયામિ ઉત્તાનીકરોમિ, ન પ્રચ્છાદયામિ । પશ્ચાત્તાપેનેતિ અકુશલકર્મણો નરકાદૌ દુઃખવિપાકશ્રવણાત્ ॥
અધુના યથાપ્રધાનમત્યયદેશનામાહ-
રત્નત્રયે ઽપકારો યો માતપિતૃષુ વા મયા ।
ગુરુષ્વન્યેષુ વા ક્ષેપાત્ કાયવાગ્બુદ્ધિભિઃ કૃતઃ

રત્નત્રયે ઇતિ અનુત્તરગુણક્ષેત્રે । માતેત્યાદિના ઉપકારિક્ષેત્રે । તત્રાપકારસ્ય વિસ્તરતીવ્રદુઃખવિપાકત્વાત્ ॥
અનેકદોષદુષ્ટેન મયા પાપેન નાયકાઃ ।
યત્કૃતં દારુણં પાપં તત્સર્વં દેશયામ્યહમ્

અનેકદોષદુષ્ટેનેતિ રાગાદિક્લેશદૂષિતેન, ન સ્વતન્ત્રેણેત્યર્થઃ ॥
*** [અદ્દેદ્:] ***
કથં ચ નિઃસરામ્યસ્માન્ નિત્યોદ્વેગો ઽસ્મિ નાયકાઃ ।
મા ભૂન્મે મૃત્યુરચિરાદ્ અક્ષીણે પાપસંચયે

( બ્ચ્પ્ 30 ) પાપકર્મણિ સંવેગમાહ-
કથં ચ નિઃસરામ્યસ્માત્ પરિત્રાયત સત્વરમ્ ।
કથં કેન પ્રકારેણ । અસ્માદશુભાત્ । સત્વરં શીઘ્રમ્ । કેયં ત્વરા ભવત ઇત્યાહ-
મા મમાક્ષીણપાપસ્ય મરણં શીઘ્રમેષ્યતિ

યાવત્ પાપક્ષયં ન કરોમિ, તાવન્મમ મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ ન । અન્યથા દુર્ગતિ ગમનભયાત્ ॥
નનુ ચ અકૃતપાપપરિક્ષયસ્ય ભવતો મૃત્યોઃ કો ઽવકાશ ઇત્યાહ-
કૃતાકૃતાપરીક્ષો ઽયં મૃત્યુર્વિશ્રમ્ભઘાતકઃ ।
સ્વસ્થાસ્વસ્થૈરવિશ્વાસ્ય આકસ્મિકમહાશનિઃ

ઇદં કૃતમિદમકૃતં તાવદિતિ ન પરીક્ષતે મૃત્યુઃ । વિશ્રમ્ભો વિશ્વાસઃ । તેન ઘાતકઃ । નાપિ નીરોગો ઽહં યુવા બલવત્કાયો વેતિ વિશ્વસનીયમ્ । કુતઃ? આકસ્મિકમહાશનિરિતિ અચિન્તિતવજ્રપાતસદૃશઃ ॥
યદ્યેવં પાપાદ્ ભયમ્, કિમર્થં તર્હિ તત્ કૃતમિત્યાહ-
પ્રિયાપ્રિયનિમિત્તેન પાપં કૃતમનેકધા ।
સર્વમુત્સૃજ્ય ગન્તવ્યમિતિ ન જ્ઞાતમીદૃશમ્

પ્રિય આત્મા આત્મીયશ્ચ, અપ્રિયસ્તદપકારી । પ્રિયસ્ય હિતસુખમપ્રિયસ્ય ચ તદ્વિપરીતમિચ્છતા કૃતં પાપમનેકધા પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનાદિભેદેનાનેકપ્રકારમ્ । નનુ સર્વમેતન્નચિરેણ પરિત્યજ્ય ગન્તવ્યમ્, તત્ કિમિતિ નિરર્થકં પાપકમુપચીયતે ઇત્યાહ- સર્વમિત્યાદિ । સર્વં પ્રિયમપ્રિયં વા ઉત્સૃજ્ય વિહાય ગન્તવ્યમ્ । એતત્તુ ન મયા મુગ્ધેન પરિભાવિતમ્ ॥
અપ્રિયા ન ભવિષ્યન્તિ પ્રિયો મે ન ભવિષ્યતિ ।
અહં ચ ન ભવિષ્યામિ સર્વં ચ ન ભવિષ્યતિ

કિમિદાનીં પરિશિષ્ટમવસ્થિતમિત્યાહ-
તત્તત્સ્મરણતાં યાતિ યદ્યદ્વસ્ત્વનુભૂયતે ।
સ્વપ્નાનુભૂતવત્સર્વં ગતં ન પુનરીક્ષ્યતે

યદ્યદ્વસ્ત્વિતિ સુખહેતુર્દુઃખહેતુર્વા । અનુભૂયતે સંવેદ્યતે । કથં પુનરેવમિત્યાહસ્વપ્નાનુભૂતવદિતિ । યથા સ્વપ્નાવસ્થાયામુપલબ્ધં વિનષ્ટં ન પુનરીક્ષ્યતે, તત્ર સ્મરણમાત્રમેવ અવશિષ્યતે ॥
તથા અન્યદપિ સર્વં પ્રિયાદિસંગતમસ્થિરમસ્મિન્નેવ જન્મનીત્યુપદર્શયન્નાહ-
ઇહૈવ તિષ્ઠતસ્તાવદ્ગતા નૈકે પ્રિયાપ્રિયાઃ ।
તન્નિમિત્તં તુ યત્પાપં તત્સ્થિતં ઘોરમગ્રતઃ

( બ્ચ્પ્ 31 ) તિષ્ઠતઃ આસીનસ્યૈવ મમ પશ્યતઃ । ગતા અનિત્યતયા ગ્રસિતાઃ । યદ્યેવં તર્હિ તદર્થં કૃતં પાપમપિ તૈઃ સહ યાસ્યતીત્યાહ- તન્નિમિત્તમિત્યાદિ । તેષાં પ્રિયાદીનાં નિમિત્તં તદર્થં યત્કૃતં પાપં તત્પુનરગ્રત એવ સ્થિતં મે । તન્મયા સહ યાસ્યતીત્યર્થઃ ॥
નન્વેવં પશ્યન્નપિ કથં મૂર્ચ્છિતો ઽસીત્યાહ-
એવમાગન્તુકો ઽસ્મીતિ ન મયા પ્રત્યવેક્ષિતમ્ ।
મોહાનુનયવિદ્વેષૈઃ કૃતં પાપમનેકધા

નાહં કસ્યચિત્ પરિતઃ, ન મે કશ્ચિત્, ઇત્યેવં ન મયા પ્રત્યવેક્ષિતં વિચારિતમ્ । તેન કારણેન । અનુનય આસઙ્ગઃ આત્મનિ આત્મીયે ચ । વિદ્વેષઃ પ્રતિઘઃ । તત્ પ્રતિકૂલમાચરતિ ॥
ચિરતરમતિદીર્ઘાયુષો ભવતઃ કા મરણાશઙ્કા? તત્ કિમેવં બિભેષીત્યાહ-
રાત્રિંદિવમવિશ્રામમાયુષો વર્ધતે વ્યયઃ ।
આયસ્ય ચાગમો નાસ્તિ ન મરિષ્યામિ કિં ન્વહમ્

અહર્નિશમ્ । આયુષો વર્ધતે વ્યયઃ, આયુઃસંસ્કારાઃ ક્ષીયન્તે । અવિશ્રામમિતિ ક્ષણમપિ ન વ્યયવિચ્છિત્તિરસ્તિ । આગમનમાગમઃ અનુપ્રવેશઃ । સ ચ આયસ્ય ઉપચયસ્ય લેશતો ઽપિ ન સંવિદ્યતે તદહમેવં કિં નુ ન મરિષ્યામિ? અપિ તુ ચિરમપિ સ્થિત્વા જીવિતં મરણપર્યવસાનમિતિ ॥
સ્યાદેતત્ । યન્નિમિત્તં કૃતં પાપં તે ઽપિ ન નરકાદિષુ તત્ફલદુઃખાનુભવકાલે સંવિભાગિનો ભવિષ્યન્તિ । તત્ કિમિતિ કાતરભાવમવલમ્બસે ઇત્યત્રાહ । આસ્તાં તાવત્પરલોકે-
ઇહ શય્યાગતેનાપિ બન્ધુમધ્યે ઽપિ તિષ્ઠતા ।
મયૈવેકેન સોઢવ્યા મર્મચ્છેદાદિવેદના

ઇહ અસ્મિન્નેવ ભવે મરણાન્તિકાદિદુઃખબાધાયાં સ્વજનપરિજનમધ્યગતેનાપિ । મર્મચ્છેદાદિવેદનેતિ પિપાસાગાત્રસંતાપાદિદુઃખં મયૈવૈકેન સોઢવ્યમ્ । ન તત્ર અલ્પીયાનપિ ભાગો ઽન્યસ્ય સંભવતિ ॥
કિં પુનર્નરકાદાવિત્યાહ-
યમદૂતૈર્ગૃહીતસ્ય કુતો બન્ધુઃ કુતઃ સુહૃત્ ।
પુણ્યમેકં તદા ત્રાણં મયા તચ્ચ ન સેવિતમ્

કાલદૂતૈર્ગૃહીતસ્ય અધિષ્ઠિતસ્ય ગલપાશેન બદ્ધસ્ય મુદ્ગરૈરાકોટ્યમાનસ્ય અટવીકાન્તારગહનકણ્ટકવિષમશિલાશકલૈર્વિતુદ્યમાનચરણસ્ય અસહાયસ્ય કર્માનુભવભૂમિં નીયમાનસ્ય । કુતો બન્ધુઃ કુતઃ સુહૃત્ ઇતિ ન તત્ર કેચિત્ સહાયાસ્રાણં સંભવન્તિ । પુણ્યમેવૈકં તદા ત્રાણં સ્યાત્ । મયા તચ્ચ ન સેવિતમ્, તચ્ચ પુણ્યં ત્રાણભૂતં મયા નોપાર્જિતમ્ ॥
( બ્ચ્પ્ 32 ) પુનરપિ પાપાત્ સંવેગમાહ-
અનિત્યજીવિતાસઙ્ગાદિદં ભયમજાનતા ।
પ્રમત્તેન મયા નાથા બહુ પાપમુપાર્જિતમ્

અસ્થાયિનિ જીવિતે । આસઙ્ગાદાગ્રહાત્ । ઇદમાગામિ નરકાદિદુઃખભયમજાનતા અપશ્યત । પ્રમત્તેનેતિ યૌવનરૂપધનાધિપત્યાદિમદમત્તેન ॥
કિં પુનરેવં સંવેગબહુલો ભવાનિત્યાહ-
અઙ્ગચ્છેદાર્થમપ્યદ્ય નીયમાનો વિશુષ્યતિ ।
પિપાસિતો દીનદૃષ્ટિરન્યદેવેક્ષતે જગત્

અત્યલ્પમિદં કરચરણાદિચ્છેદનં દુઃખં નરકદુઃખાત્ । તથાપિ તત્રેયમવસ્થા ભવતિ । વિશુષ્યતિ સર્વાત્મના શોષમુપયાતિ । પિપાસિતસ્તૃષ્ણાર્તઃ । દીનદૃષ્ટિરિતિ કૃપણદૃષ્ટિઃ । અન્યદેવેતિ વિપરીતમ્ ॥
નરકદુઃખસ્યાતિશયમાહ-
કિં પુનર્ભૈરવાકારૈર્યમદૂતૈરધિષ્ઠિતઃ ।
મહાત્રાસજ્વરગ્રસ્તઃ પુરીષોત્સર્ગવેષ્ટિતઃ

કાતરૈર્દૃષ્ટિપાતૈશ્ચ ત્રાણાન્વેષી ચતુર્દિશમ્ ।
ભૈરવાકારૈરિતિ ભયંકરરૂપૈઃ । અધિષ્ઠિતઃ આત્મસાત્કૃતઃ । મહાત્રાસનજ્વરસ્તેન ગ્રસ્તો ગૃહીતઃ । પુરીષમુચ્ચારઃ, તસ્યોત્સર્ગો વિનિર્ગમઃ, તેન વેષ્ટિતો વિલિપ્તઃ । કાતરૈરિતિ દીનૈઃ । ચતુર્દિશં ત્રાણાન્વેષી । કથમિત્યાહ-
કો મે મહાભયાદસ્માત્સાધુસ્ત્રાણં ભવિષ્યતિ

સાધુરકારણવત્સલઃ । ત્રાણં પરિત્રાતા ॥
ત્રાણશૂન્યા દિશો દૃષ્ટ્વા પુનઃ સંમોહમાગતઃ ।
તદાહં કિં કરિષ્યામિ તસ્મિન્ સ્થાને મહાભયે

એવમપિ યદા કુત્રચિદપિ ત્રાણં ન પશ્યતિ, તદા ત્રાણાભાવાત્ પુનઃ સંમોહમાગતઃ । તદા તસ્મિન્ કાલે કિં કરિષ્યામિ? સર્વક્રિયાસુ અસમર્થઃ સન્ । તસ્મિન્ સ્થાને પ્રતાપનાદિનરકભૂમૌ ॥
તસ્માદિદાનીમેવ પ્રતીકારાનુષ્ઠાનં યુક્તમિત્યાહ-
અદ્યૈવ શરણં યામિ જગન્નાથાન્ મહાબલાન્ ।
જગદ્રક્ષાર્થમુદ્યુક્તાન્ સર્વત્રાસહરાન્ જિનાન્

જગતાં નાથાન્ સર્વાશ્વાસનિર્વૃતિસ્થાનભૂતાન્ નાયકાન્ । મહાબલાનિતિ સર્વત્રાપ્રતિહતસામર્થ્યાન્ । જગદ્રક્ષાર્થમુદ્યુક્તાનિતિ સર્વસત્ત્વપરિત્રાણાર્થમુદ્યુક્તાન્ । એવમપિ ( બ્ચ્પ્ 33 ) ત્રાણાનાશ્રિત્ય ભયોપશમો ન સ્યાત્, તદા કિં શરણગમનેનેત્યત્રાહ- સર્વત્રાસહરાનિતિ સર્વવ્યસનાપહર્તૄન્ ॥
ધર્મસંઘશરણગમનમાહ-
તૈશ્ચાપ્યધિગતં ધર્મં સંસારભયનાશનમ્ ।
શરણં યામિ ભાવેન બોધિસત્ત્વગણં તથા

તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ । અધિગતં સાક્ષાત્કૃતમ્ । ધર્મં નિર્વાણમિત્યર્થઃ । સંસારભયનાશનં સર્વક્લેશપ્રતિપક્ષત્વાત્ । ભાવેનેતિ પરમપ્રસાદેન ન માયાશાઠ્યેન વિચિકિત્સયા વા । બોધિસત્ત્વગણમિતિ સંઘમ્ । તથેતિ ભાવેન ॥
ઇદાનીં યથાપ્રધાનં બોધિસત્ત્વેભ્ય આત્મનિર્યાતનં કુર્વન્નાહ-
સમન્તભદ્રાયાત્માનં દદામિ ભયવિહ્વલઃ ।
પુનશ્ચ મઞ્જુઘોષાય દદામ્યાત્માનમાત્મના

સમન્તભદ્રાય બોધિસત્ત્વાય । આત્માનં દદામિ નિર્યાતયામિ । ભયવિહ્વલો નરકાદિભયવ્યાકુલઃ । પુનશ્ચ મઞ્જુઘોષાય મઞ્જુનાથાય । આત્મનેતિ ન પરપ્રેરણયા । સ્વયમેવ પ્રસન્નચિત્ત ઇત્યર્થઃ ॥
તં ચાવલોકિતં નાથં કૃપાવ્યાકુલચારિણમ્ ।
વિરૌમ્યાર્તરવં ભીતઃ સ માં રક્ષતુ પાપિનમ્

આર્યાવલોકિતેશ્વરમ્ । કૃપયા વ્યાકુલં ચરિતં શીલમસ્યેતિ કૃપાવ્યાકુલચારિણમિતિ તસ્યૈવ વિશેષણમ્ । વિરૌમિ આરવં કરોમિ । આર્તરવમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ । દુઃખદીનકાતરસ્વરમ્ । ભીતઃ ત્રસ્તઃ પાપકર્મફલાત્ । સ ભગવાનવલોકિતઃ માં રક્ષતુ પાપિનં કૃતપાપં માં ત્રાયતામ્ ॥
આર્યમાકાશગર્ભં ચ ક્ષિતિગર્ભં ચ ભાવતઃ ।
સર્વાન્ મહાકૃપાંશ્ચાપિ ત્રાણાન્વેષી વિરૌમ્યહમ્

આર્યમાકાશગર્ભં ચ બોધિસત્ત્વમ્ । ક્ષિતિગર્ભં ચ બોધિસત્ત્વમ્ । વિરૌમીતિ પરેણ સંબન્ધઃ । સર્વાન્ મહાકૃપાંશ્ચાપિ, યે ઽપિ ન નામગ્રહણેનોદાહૃતાઃ, તાનપિ પરમકારુણિકાન્ પરદુઃખદુઃખિનઃ ॥
યં દૃષ્ટ્વૈવ ચ સંત્રસ્તાઃ પલાયન્તે ચતુર્દિશમ્ ।
યમદૂતાદયો દુષ્ટાસ્તં નમસ્યામિ વજ્રિણમ્

યસ્ય દર્શનમાત્રેણ યમદૂતાદયઃ । આદિશબ્દાદન્યે ઽપિ યક્ષરાક્ષસાદયો દુષ્ટા ભીતાઃ સન્તઃ પલાયન્તે, દૂરમપગચ્છન્તિ । તં નમસ્યામિ નમસ્કરોમિ । વજ્રિણમિતિ વજ્રમસ્યાસ્તીતિ વજ્રપાણિં બોધિસત્ત્વમ્ । તદનેન શરણગમનાદિના પાપક્ષયાર્થમાશ્રયબલમુપદર્શિતમ્ । યદુક્તં ચતુર્ધર્મકસૂત્રે-
( બ્ચ્પ્ 34 ) તત્રાશ્રયબલં બુદ્ધધર્મસંઘશરણગમનમનુત્સૃષ્ટબોધિચિત્તતા ચ । સ બલવત્સંનિશ્રયેણ ન શક્યતે પાપેનાભિભવિતુમ્ । ઇતિ ॥
પુનરન્યથાત્વશંકાં નિરાકર્તુમાહ-
અતીત્ય યુષ્મદ્વચનં સાંપ્રતં ભયદર્શનાત્ ।
શરણં યામિ વો ભીતો ભયં નાશયત દ્રુતમ્

અતિક્રમ્ય યુષ્મદાજ્ઞામ્ । સાંપ્રતમિદાનીમ્ । ભયદર્શનાત્, તદતિક્રમે યસ્માદનિષ્ટફલસંભવદર્શનાત્, વો યુષ્માન્ શરણં યામિ ભીતઃ અનિષ્ટફલાદુત્ત્રસ્તઃ । તસ્માત્પુનરન્યથાશઙ્કા ન કર્તવ્યા । અતો ભયં નાશવત, પૂર્વકૃતપાપાદ્ ભયમપનયત । દ્રુતં શીઘ્રમ્ । મમેત્યધ્યાહાર્યમ્ ॥
નનુ એવમપિ કઃ પ્રત્યેષ્યતિ । ત્વદ્વચનાદિત્યાશઙ્કય પુનરત્રાર્થે દૃઢતામાહ-
ઇત્વરવ્યાધિભીતો ઽપિ વૈદ્યવાક્યં ન લઙ્ઘયેત્ ।
કિમુ વ્યાધિશતૈર્ગ્રસ્તશ્ચતુર્ભિશ્ચતુરુત્તરૈઃ

ઇત્વરો ગત્વરો નશ્વરો ઽચિરસ્થાયીત્યર્થઃ । લઘુર્વા । સ ચાસૌ વ્યાધિશ્ચેતિ, તસ્માદ્ ભયેન । વૈદ્યવાક્યં ન લઙ્ઘયેત્ વૈદ્યોપદેશં નાતિક્રમેત્ । મા અયં વ્યાધિર્મમ વૃદ્ધિમુપગચ્છેત્ । કિમુ કિં પુનઃ । વ્યાધિશતૈર્ગ્રસ્તો લઙ્ઘયેત્ । ચતુર્ભિશ્ચતુરુત્તરૈરિતિ ચતુરધિકૈશ્ચતુર્ભિઃ શતૈરિત્યર્થઃ । શતમકાલમૃત્યૂનામ્, એકં કાલમરણમિત્યેકોત્તરં શતં મૃત્યૂનામ્ । તે ચ પ્રત્યેકં વાતપિત્તશ્લેષ્મકૃતાઃ તત્સંનિપાતકૃતાશ્ચેતિ ચતુરુત્તરાણિ ચત્વારિ શતાનિ ભવન્તિ । ઇતિ કારણભેદાત્કાર્યભેદઃ, કાર્યભેદાચ્ચ કારણભેદવ્યવસ્થા ॥
નનુ તથાપિ કિમત્ર ભયકારણં યન્નાસ્તીત્યાહ-
એકેનાપિ યતઃ સર્વે જમ્બુદ્વીપગતા નરાઃ ।
નશ્યન્તિ યેષાં ભૈષજ્યં સર્વદિક્ષુ ન લભ્યતે

એકેનાપિ વ્યાધિના કુપિતેન યસ્માત્સર્વે જમ્બુદ્વીપગતા નરાઃ પ્રાણિનો નશ્યન્તિ મ્રિયન્તે । અન્યચ્ચ । યેષાં વ્યાધીનાં ભૈષજ્યં ઔષધં ચિકિત્સાર્થં ક્વચિદપિ ન પ્રાપ્યતે । અત્ર કાશિરાજપદ્મકજાતકમુપનેયમ્ । તદ્યથાનુશ્રૂયતે- બોધિચર્યાં ચરન્નયમેવ ભગવાનતીતે ઽધ્વનિ પદ્મો નામ કાશિરાજો બભૂવ । તસ્મિન્ સમયે સર્વે જમ્બુદ્વીપકા મનુષ્યા મહતા રોગેણ વિકલીભૂતા મ્રિયન્તે ચ । તૈરિદમાલોચિતમ્- અયમેવ અસ્માકં સ્વામી રાજા પરમકારુણિકઃ પ્રતીકારં વિધાસ્યતીતિ અસ્યૈવ આત્મદુઃખં નિવેદયામઃ । તે ચ એવમવધાર્ય મિલિત્વા, ભો મહારાજ, ભવતિ સ્વામિનિ પરમહિતૈષિણિ સંવિદ્યમાને ઽપિ ઇયમસ્માકમવસ્થા, ઇતિ તસ્મિન્ રાજનિ દુઃખમાવિષ્કૃતવન્તઃ । સ ચ રાજા કરુણાપરવશહૃદયઃ તેષાં દુઃખમસહમાનઃ શીઘ્રમમીષાં રોગપીડામપનયત ઇતિ વૈદ્યાનાજ્ઞાપયામાસ । તે ઽપિ તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય ( બ્ચ્પ્ 35 ) ચિકિત્સાશાસ્ત્રાણિ વ્યવલોક્ય સદ્યોરોહિતમત્સ્યમાંસાદન્યદ્ ભૈષજ્યમલભમાનાઃ તથૈવ રાજ્ઞઃ પ્રત્યુક્તવન્તઃ । ઇતિ વિસ્તરઃ । ઇદમેવ જાતકં ભવોપલક્ષણં દર્શિતમ્ ॥
તત્ર સર્વજ્ઞવૈદ્યસ્ય સર્વશલ્યાપહારિણઃ ।
વાક્યમુલ્લઙ્ઘયામીતિ ધિઙ્ મામત્યન્તમોહિતમ્

કાયિકમાનસિકાનેકશલ્યોદ્ધારિણઃ । આત્માનં જુગુપ્સતે । ધિઙ્ મામત્યન્તમોહિતમિતિ । એવં જાનન્નપિ યદિ તથાગતાજ્ઞાયા વૈમુખ્યમાસેવે, તદા મમ મોહસ્ય પર્યન્તો નાસ્તિ । કુત્સનીયો ઽસ્મીત્યર્થઃ ॥
કિં પુનરેવમિત્યાહ-
અત્યપ્રમત્તસ્તિષ્ઠામિ પ્રપાતેષ્વિતરેષ્વપિ ।
કિમુ યોજનસાહસ્રે પ્રપાતે દીર્ઘકાલિકે

પર્વતાદિપ્રપાતેષુ અલ્પતરેષુ યત્રાસ્થિભઙ્ગમાત્રં મરણમાત્રં વા દુઃખં સ્યાત્ । કિમુ યોજનસાહસ્ર ઇતિ । યોજનસહસ્રં પરિમાણમસ્ય ઇત્યણ્ । અનેકયોજનસહસ્રપરિમાણે અવીચ્યાદિકપ્રપાતે ઇત્યર્થઃ । દીર્ઘકાલિક ઇતિ । યત્રાન્તરકલ્પાદિભિરાયુષઃ ક્ષયઃ ॥
સદ્યો મરણમદૃષ્ટ્વૈવ કિમકાણ્ડે કાતરતયા સુખાસિકાં જહાસીત્યાહ-
અદ્યૈવ મરણં નૈતિ ન યુક્તા મે સુખાસિકા ।
અવશ્યમેતિ સા વેલા ન ભવિષ્યામ્યહં યદા

અવશ્યમિતિ નિશ્ચિતમેતત્ ॥
તથાપિ ભયમયુક્તમિત્યાહ-
અભયં કેન મે દત્તં નિઃસરિષ્યામિ વા કથમ્ ।
અવશ્યં ન ભવિષ્યામિ કસ્માન્મે સુસ્થિતં મનઃ

અભયં મા ભૈરિતિ કેન સત્પુરુષેણ મમ દત્તં યેન નિર્ભયો વિહરિષ્યામીતિ ભાવઃ । યદિ વા નિઃસરણોપાયો ઽપિ યદિ ભવેત્, તથાપિ ભયમયુક્તમ્ । તદપિ નાસ્તિ । નિઃસરિષ્યામિ વા કથં તતો દુઃખાત્ । અવશ્યં ન ભવિષ્યામીતિ । સર્વજીવિતં મરણપર્યવસાનમિત્યુક્તં ભગવતા ॥
ઇત્થમપિ ન યુક્તા મે સુખાસિકેત્યાહ-
પૂર્વાનુભૂતનષ્ટેભ્યઃ કિં મે સારમવસ્થિતમ્ ।
યેષુ મે ઽભિનિવિષ્ટેન ગુરૂણાં લઙ્ઘિતં વચઃ

અભિનિવિષ્ટેનેતિ આસક્તેન । ગુરૂણામિતિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વકલ્યાણમિત્રાણામ્ ॥
તસ્માદિદમહર્નિશં મમ મનસિ કર્તુમુચિતમિત્યાહ-
જીવલોકમિમં ત્યક્ત્વા બન્ધૂન્ પરિચિતાંસ્તથા ।
એકાકી ક્વાપિ યાસ્યામિ કિં મે સર્વૈઃ પ્રિયાપ્રિયૈઃ

( બ્ચ્પ્ 36 ) જીવલોકં સત્ત્વલોકમ્, ઇમં મનુષ્યાદિઅસભાગતાલક્ષણમ્ । એકાકીત્યસહાયઃ । ક્વાપીત્યનિશ્ચિતસ્થાનમ્ ॥
ઇયમેવ તુ મે ચિન્તા યુક્તા રાત્રિંદિવં તદા ।
અશુભાન્નિયતં દુઃખં નિઃસરેયં તતઃ કથમ્

અશુભાદિતિ અકુશલાત્ કર્મણઃ । તત ઇત્યશુભાત્ ॥
સાંપ્રતં કૃતકર્મફલસંબન્ધનિશ્ચયો મહતાભિનિવેશેન પુનરત્યયદેશનામારભત ઇત્યાહ-
મયા બાલેન મૂઢેન યત્કિંચિત્પાપમાચિતમ્ ।
પ્રકૃત્યા યચ્ચ સાવદ્યં પ્રજ્ઞપ્ત્યાવદ્યમેવ ચ

તત્સર્વં દેશયામ્યેષ નાથાનામગ્રતઃ સ્થિતઃ ।
કૃતાઞ્જલિર્દુઃખભીતઃ પ્રણિપત્ય પુનઃ પુનઃ

અત્યયમત્યયત્વેન પ્રતિગૃહ્ણન્તુ નાયકાઃ ।
બાલેનેતિ અજાનતા । મૂઢેનેતિ મોહાન્ધેન । યત્કિંચિદિતિ કાયેન વાચા મનસા વા । પ્રકૃતિસાવદ્યં પ્રાણાતિપાતાદિદશાકુશલસ્વભાવમ્ । પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યં યદ્ ભગવતા ગૃહીતસંવરાણામેવ પ્રજ્ઞપ્તમકાલભોજનાદિરૂપમ્ । દેશયામીતિ વાગ્વિજ્ઞપ્તિમુત્થાપયતિ । કૃતાઞ્જલિરિતિ કાયવિજ્ઞપ્તિઃ । પ્રણિપત્ય પુનઃપુનરિતિ અતિશયવચ્ચિત્તસંવેગમુપદર્શયતિ । અતિ યતત્યનેન નરકાદિષુ ઇતિ અત્યયઃ, અશુભં કર્મ । તમત્યયત્વેન દોષત્વેન પ્રતિગૃહ્ણન્તુ જાનન્તુ પશ્યન્તુ વિદન્તુ વ્યક્તીકૃતં મયા । અનાવરણચિત્તેન, પ્રચ્છાદના અત્ર મમાસ્તીતિ ભાવઃ ॥
પુનઃ સ્ખલિતશઙ્કામપાકર્તું પુનરકરણસંવરં કુર્વન્નાહ- ન ભદ્રકમિત્યાદિ ।
ન ભદ્રકમિદં નાથા ન કર્તવ્યં પુનર્મયા