બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 10

કદા કસ્મિન્ કાલે ઉપલમ્ભદૃષ્ટિભ્યો ભાવગ્રાહાભિનિવિષ્ટેભ્યો દેશયિષ્યામિ પ્રકાશયિષ્યામિ । શૂન્યતાં સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતામ્ । કથમ્? સંવૃત્યા વ્યવહારેણ । અન્યથા વિકલ્પાવિષયતયા પરમાર્થશૂન્યસ્ય શૂન્યતાયા દેશયિતુમશક્યત્વાત્ । એવં નિઃશ્રેયસહેતુજ્ઞાનસંભારનિમિત્તમુપદર્શિતમ્ । તત્કારણં પુણ્યસંભારનિદાનમુપદર્શયન્નાહ- પુણ્યેત્યાદિ । પુણ્યસ્ય જ્ઞાનાદેઃ સંભારં કદા ઉપલમ્ભદૃષ્ટિભ્યો દેશયિષ્યામીતિ સંબન્ધઃ । આદરાદિતિ મહતા ગૌરવેણ । સત્કૃત્ય ન યદૃચ્છયા । કેન પ્રકારેણ? અનુપલમ્ભેન, દેયદાયકપ્રતિગ્રાહકાદિત્રિતયાનુપલમ્ભયોગેન । ત્રિકોટિપરિશુદ્ધ્યેતિ યાવત્ । એવમુપચિતઃ પુણ્યસંભારો બુદ્ધતાધિગમાય જાયતે । તદેવમનેન સર્વેણ અશેષસંક્લેશહેતુસર્વસમારોપવિકલ્પપ્રતિપક્ષતયા સર્વાવરણપ્રહાણોપાયત્વાત્ સમસ્તતથાગતાધિગમહેતુત્વાચ્ચ સર્વદુઃખોપશમોપાયપ્રજ્ઞા ઉપજાયતે ઇત્યુપદર્શિતં ભવતીતિ ॥
યે ગમ્ભીરનયાવગાહનપટુપ્રજ્ઞાનિરસ્તભ્રમાઃ
સંક્લેશવ્યવદાનપક્ષવિમલજ્ઞાનોચ્છ્રિતાઃ સૂરયઃ ।
તે સન્તો ગુણદોષયોરપિ ચ તૈઃ સારં વિમિશ્રાદતો
ગ્રાહ્યં સર્વમકલ્મષં વિષમિવ ત્યાજ્યં દુરુક્તં યદિ ॥
ન યુક્તમુક્તં કિમપીહ યન્મયા પરં પ્રજાતં સ્ખલિતં તદેવ મે ।
નનુ ગ્રહીષ્યન્તિ મમાત્ર સાધવો મતિં મયાનેન કૃતેન સાંપ્રતમ્ ॥
અપિ ચ-
યઃ સંવૃત્યા વ્રજતિ મનસો ગોચરત્વં કથંચિત્
તાદૃશ્યર્થે સ્ખલતિ ન મતિઃ કસ્ય વૈ માદૃશસ્ય ।
તત્સૂક્તાર્થપ્રવિચયવતાં મધ્યમાનીતિભાજાં
દૃષ્ટ્વા કિંચિદ્ગુણલવમિહ સ્યાદુપાદેયબુદ્ધિઃ ॥
પ્રજ્ઞાયા વિવૃતિં વિધાય વિશદવ્યાખ્યાપદૈઃ સંવૃતાં
સમ્યગ્જ્ઞાનવિપક્ષદૃષ્ટિનિબિડવ્યામોહશાન્ત્યા મયા ।
યત્પુણ્યં સમુપાર્જિતં હિતફલં તેનાશુ સર્વો જનો
મઞ્જુશ્રીરિવ સદ્ગુણૈકવસતિઃ પ્રજ્ઞાકરો જાયતામ્ ॥
ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં
પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિચ્છેદો નવમઃ ॥
કૃતિરિયં પણ્ડિતભિક્ષુપ્રજ્ઞાકર[મતિ]પાદાનામ્ ॥
* * * *
[લેખકવિરચિતા પ્રશસ્તિઃ]
ટીકેયં પરમા સુયન્ત્રિતપદા શુદ્ધા મનોહ્લાદિની
સંસારાર્ણવપારગામિનિ જને નૌયાનપાત્રોપમા ।
આશુ પ્રાપ્તિકરી જિનસ્ય પદવીં સાદ્ય લિખિત્વા મયા
પ્રાપ્તં યત્કુશલં સુસંપદિ પદં તેનાસ્તુ બુદ્ધો જનઃ ॥
અષ્ટાનવતિસંયુક્તે શતે સરતિ વત્સરે ।
કૃષ્ણે શ્રાવણપઞ્ચભ્યાં વાસરે કુજસાહ્વયેઃ ॥
શ્રીમચ્છંકરદેવસ્ય રાજ્યે વિજયશાલિનઃ ।
બોધિચર્યાવતારાખ્યટીકે લિખ્ય(?)મિદં શુભમ્ ॥
શ્રીલલિતપુરે રમ્યે શ્રીમાનીશ્વલસંજ્ઞકે ।
યચ્છ્રીરાઘવનામ્નસ્ય(?) વિહારે સુગતાલયે ॥
ધન્યઃ સ્થવિરભિક્ષોસ્ય(?) બુદ્ધચન્દ્રસ્ય પુસ્તકમ્ ।
તત્પુણ્યાદ્બોધિસત્ત્વત્વં લભતે પરમં પદમ્ ॥
સૃજતુ શલિલં ઘના યથેષ્ટં
ભવતુ મહી બહુશસ્યસંપ્રયુક્તમ્ (?) ।
અવતુ નરપતિઃ પ્રજા વિનામ્રાઃ (?) ભવતુ રયનપતેઃ સુખાતિવૃદ્ધિઃ ॥
ઇતિ ॥
। કાયસ્થઃ ભુવનાકર[વ]ર્મણ[ણા]લિખિતમિતિ ॥
10. પરિણામનાપરિચ્છેદો દશમઃ ।
બોધિચર્યાવતારં મે યદ્વિચિન્તયતઃ શુભમ્ ।
તેન સર્વે જનાઃ સન્તુ બોધિચર્યાવિભૂષણાઃ

સર્વાસુ દિક્શુ યાવન્તઃ કાયચિત્તવ્યથાતુરાઃ ।
તે પ્રાપ્નુવન્તુ મત્પુણ્યૈઃ સુખપ્રમોદ્યસાગરાન્

આસંસારં સુખજ્યાનિર્મા ભૂત્તેષાં કદાચન ।
બોધિસત્ત્વસુખં પ્રાપ્તં ભવત્વવિરતં જગત્

યાવન્તો નરકાઃ કેચિદ્વિદ્યન્તે લોકધાતુષુ ।
સુખાવતીસુખામોદ્યૈર્મોદન્તાં તેષુ દેહિનઃ

શીતાર્તાઃ પ્રાપ્નુવન્તૂષ્ણમુષ્ણાર્તાઃ સન્તુ શીતલાઃ ।
બોધિસત્ત્વમહામેઘસંભવૈર્જલસાગરૈઃ

અસિપત્રવનં તેષાં સ્યાન્નન્દનવનદ્યુતિ ।
કૂટશાલ્મલિવૃક્ષાશ્ચ જાયન્તાં કલ્પપાદપાઃ

કાદમ્બકારણ્ડવચક્રવાકહંસાદિકોલાહલરમ્યશોભૈઃ ।
સરોભિરુદ્દામસરોજગન્ધૈર્ભવન્તુ હૃદ્યા નરકપ્રદેશાઃ

સો ઽઙ્ગારરાશિર્મણિરાશિરસ્તુ તપ્તા ચ ભૂઃ સ્ફાટિકકુટ્ટિમં સ્યાત્ ।
ભવન્તુ સંઘાતમહીધરાશ્ચ પૂજાવિમાનાઃ સુગતપ્રપૂર્ણાઃ

અઙ્ગારતપ્તોપલશસ્ત્રવૃષ્ટિરદ્યપ્રભૃત્યસ્તુ ચ પુષ્પવૃષ્ટિઃ ।
તચ્છસ્ત્રયુદ્ધં ચ પરસ્પરેણ ક્રીડાર્થમદ્યાસ્તુ ચ પુઆપયુદ્ધમ્

પતિતસકલમાંસાઃ કુન્દવર્ણાસ્થિદેહા
દહનસમજલાયાં વૈતરણ્યાં નિમગ્નાઃ ।
મમ કુશલબલેન પ્રાપ્તદિવ્યાત્મભાવાઃ
સહ સુરવનિતાભિઃ સન્તુ મન્દાકિનીસ્થાઃ

ત્રસ્તાઃ પશ્યન્ત્વકસ્માદિહ યમપુરુષાઃ કાકગૃધ્રાશ્ચ ઘોરા
ધ્વાન્તં ધ્વસ્તં સમન્તાત્સુખરતિજનની કસ્ય સૌમ્યા પ્રભેયમ્ ।
ઇત્યૂર્ધ્વ પ્રેક્ષમાણા ગગનતલગતં વજ્રપાણિં જ્વલન્તં
દૃષ્ટ્વા પ્રામોદ્યવેગાદ્વયપગતદુરિતા યાન્તુ તેનૈવ સાર્ધમ્

પતતિ કમલવૃષ્ટિર્ગન્ધપાનીયમિશ્રા-
ચ્છમિતિ (?)નરકવહ્નિં દૃશ્યતે નાશયન્તી ।
કિમિદમિતિ સુખેનાહ્વાદિતાનામકસ્માદ્
ભવતુ કમલપાણેર્દર્શનં નારકાણામ્

આયાતાયાત શીઘ્રં ભયમપનયત ભ્રાતરો જીવિતાઃ સ્મઃ
સંપ્રાપ્તો ઽસ્માકમેષ જ્વલદભયકરઃ કો ઽપિ ચીરીકુમારઃ ।
સર્વ યસ્યાનુભાવાદ્વયસનમપગતં પ્રીતિવેગાઃ પ્રવૃત્તાઃ
જાતં સંબોધિચિત્તં સકલજનપરિત્રાણમાતા દયા ચ

પશ્યન્ત્વેનં ભવન્તઃ સુરશતમુકુટૈરર્ચ્યમાનાઙ્ઘ્રિપદ્મં
કારુણ્યાદાર્દ્રદૃષ્ટિં શિરસિ નિપતિતાનેકપુષ્પૌઘવૃષ્ટિમ્ ।
કૂટાગારૈર્મનોજ્ઞૈઃ સ્તુતિમુખરસુરસ્ત્રીસહસ્ત્રોપગીતૈર્
દૃષ્ટ્વાગ્રે મઞ્જુઘોષં ભવતુ કલકલઃ સાંપ્રતં નારકાણામ્

ઇતિ મત્કુશલૈઃ સમન્તભદ્રપ્રમુખાનાવૃતબોધિસત્ત્વમેઘાન્ ।
સુખશીતસુગન્ધવાતવૃષ્ટીનભિનન્દન્તુ વિલોક્ય નારકાસ્તે

શામ્યન્તુ વેદનાસ્તીવ્રા નારકાણાં ભયાનિ ચ ।
દુર્ગતિભ્યો વિમુચ્યન્તાં સર્વદુર્ગતિવાસિનઃ

અન્યોન્યભક્ષણભયં તિરશ્ચામપગચ્છતુ ।
ભવન્તુ સુખિનઃ પ્રેતા યથોત્તરકુરૌ નરાઃ

સંતર્પ્યન્તાં પ્રેતાઃ સ્ત્રાપ્યન્તાં શીતલા ભવન્તુ સદા ।
આર્યાવલોકિતેશ્વરકરગલિતક્ષીરધારાભિઃ

અન્ધાઃ પશ્યન્તુ રૂપાણિ શૃણ્વન્તુ બધિરાઃ સદા ।
ગર્ભિણ્યશ્ચ પ્રસૂયન્તાં માયાદેવીવ નિર્વ્યથાઃ

વસ્ત્રભોજનપાનીયં સ્ત્રક્ચન્દનવિભૂષણમ્ ।
મનોભિલષિતં સર્વં લભન્તાં હિતસંહિતમ્

મીતાશ્ચ નિર્ભયાઃ સન્તુ શોકાર્તાઃ પ્રીતિલાભિનઃ ।
ઉદ્વિગ્રાશ્ચ નિરુદ્વેગા ધૃતિમન્તો ભવન્તુ ચ

આરોગ્યં રોગિણામસ્તુ મુચ્યન્તાં સર્વબન્ધનાત્ ।
દુર્બલા બલિનઃ સન્તુ સ્ત્રિગ્ધચિત્તાઃ પરસ્પરમ્

સર્વા દિશઃ શિવાઃ સન્તુ સર્વેષાં પથિવર્તિનામ્ ।
યેન કાર્યેણ ગચ્છન્તિ તદુપાયેન સિધ્યતુ

નૌયાનયાત્રારૂઢાશ્ચ સન્તુ સિદ્ધમનોરથાઃ ।
ક્ષેમેણ કૂલમાસાદ્ય રમન્તાં સહ બન્ધુભિઃ

કાન્તારોન્માર્ગપતિતા લભન્તાં સાર્થસંગતિમ્ ।
અશ્રમેણ ચ ગચ્છન્તુ ચૌરવ્યાઘ્રાદિનિર્ભયાઃ

સુપ્તમત્તપ્રમત્તાનાં વ્યાધ્યારણ્યાદિસંકટે ।
અનાથબાલવૃદ્ધાનાં રક્ષાં કુર્વન્તુ દેવતાઃ

સર્વાક્ષણવિનિર્મુક્તાઃ શ્રદ્ધાપ્રજ્ઞાકૃપાન્વિતાઃ ।
આકારાચારસંપન્નાઃ સન્તુ જાતિસ્મરાઃ સદા

ભવન્ત્વક્ષયકોશાશ્ચ યાવદ્ગગનગઞ્જવત્ ।
નિર્દ્વન્દ્વા નિરુપાયાસાઃ સન્તુ સ્વાધીનવૃત્તયઃ

અલ્પૌજસશ્ચ યે સત્ત્વાસ્તે ભવન્તુ મહૌજસઃ ।
ભવન્તુ રૂપસંપન્ના યે વિરૂપાસ્તપસ્વિનઃ

યાઃ કાશ્ચન સ્ત્રિયો લોકે પુરુષત્વં વ્રજન્તુ તાઃ ।
પ્રાપ્નુવન્તૂચ્ચતાં નીચા હતમાના ભવન્તુ ચ

અનેન મમ પુણ્યેન સર્વસત્ત્વા અશેષતઃ ।
વિરમ્ય સર્વપાપેભ્યઃ કુર્વન્તુ કુશલં સદા

બોધિચિત્તાવિરહિતા બોધિચર્યાપરાયણાઃ ।
બુદ્ધૈઃ પરિગૃહીતાશ્ચ મારકર્મવિવર્જિતાઃ

અપ્રમેયાયુષશ્ચૈવ સર્વસત્ત્વા ભવન્તુ તે ।
નિત્યં જીવન્તુ સુખિતા મૃત્યુશબ્દો ઽપિ નશ્યતુ

રમ્યાઃ કલ્પદ્રુમોદ્યાનૈર્દિશઃ સર્વા ભવન્તુ ચ ।
બુદ્ધબુદ્ધાત્મજાકીર્ણા ધર્મધ્વનિમનોહરૈઃ

શર્કરાદિવ્યપેતા ચ સમા પાણિતલોપમા ।
મૃદ્વી ચ વૈડૂર્યમયી ભૂમિઃ સર્વત્ર તિષ્ઠતુ

બોધિસત્ત્વમહાપર્ષન્મણ્ડલાનિ સમન્તતઃ ।
નિષીદન્તુ સ્વશોભાભિર્મણ્ડયન્તુ મહીતલમ્

પક્ષિભ્યઃ સર્વવૃક્ષેભ્યો રશ્મિભ્યો ગગનાદપિ ।
ધર્મધ્વનિરવિશ્રામં શ્રૂયતાં સર્વદેહિભિઃ

બુદ્ધબુદ્ધસુતૈર્નિત્યં લભન્તાં તે સમાગમમ્ ।
પૂજામેઘૈરનન્તૈશ્ચ પૂજયન્તુ જગદ્ગુરુમ્

દેવો વર્ષતુ કાલેન સસ્યસંપત્તિરસ્તુ ચ ।
સ્ફીતો ભવતુ લોકશ્ચ રાજા ભવતુ ધાર્મિકઃ

શક્તા ભવન્તુ ચૌષધ્યો મન્ત્રાઃ સિધ્યન્તુ જાપિનામ્ ।
ભવન્તુ કરુણાવિષ્ટા ડાકિનીરાક્ષસાદયઃ

મા કશ્ચિદ્દુઃખિતઃ સત્ત્વો મા પાપી મા ચ રોગિતઃ ।
મા હીનઃ પરિભૂતો વા મા ભૂત્કશ્ચિચ્ચ દુર્મનાઃ

પાઠસ્વાધ્યાયકલિલા વિહારાઃ સન્તુ સુસ્થિતાઃ ।
નિત્યં સ્યાત્સંઘસામગ્રી સંઘકાર્યં ચ સિધ્યતુ

વિવેકલાભિનઃ સન્તુ શિક્ષાકામાશ્ચ ભિક્ષવઃ ।
કર્મણ્યચિત્તા ધ્યાયન્તુ સર્વવિક્ષેપવર્જિતાઃ

લાભિન્યઃ સન્તુ ભિક્ષુણ્યઃ કલહાયાસવર્જિતાઃ ।
ભવન્ત્યખણ્ડશીલાશ્ચ સર્વે પ્રવ્રજિતાસ્તથા

દુઃશીલાઃ સન્તુ સંવિગ્નાઃ પાપક્ષયરતાઃ સદા ।
સુગતેર્લાભિનઃ સન્તુ તત્ર ચાખણ્ડિતવ્રતાઃ

પણ્ડિતાઃ સંસ્કૃતાઃ સન્તુ લાભિનઃ પૈણ્ડપાતિકાઃ ।
ભવન્તુ શુદ્ધસંતાનાઃ સર્વદિક્ખ્યાતકીર્તયઃ

અભુક્ત્વાપાયિકં દુઃખં વિના દુષ્કરચર્યયા ।
દિવ્યેનૈકેન કાયેન જગદ્ધુદ્ધત્વમાપ્નુયાત્

પૂજ્યન્તાં સર્વસંબુદ્ધાઃ સર્વસત્ત્વૈરનેકધા ।
અચિન્ત્યબૌદ્ધસૌખ્યેન સુખિનઃ સન્તુ ભૂયસા

સિધ્યન્તુ બોધિસત્ત્વાનાં જગદર્થં મનોરથાઃ ।
યચ્ચિન્તયન્તિ તે નાથાસ્તત્સત્ત્વાનાં સમૃધ્યતુ

પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ સુખિનો ભવન્તુ શ્રાવકાસ્તથા ।
દેવાસુરનરૈર્નિત્યં પૂજ્યમાનાઃ સગૌરવૈઃ

જાતિસ્મરત્વં પ્રવ્રજ્યામહં ચ પ્રાપ્નુયાં સદા ।
યાવત્પ્રમુદિતાભૂમિં મઞ્જુઘોષપરિગ્રહાત્

યેન તેનાસનેનાહં યાપયેયં બલાન્વિતઃ ।
વિવેકવાસસામગ્રીં પ્રાપ્નુયાં સર્વજાતિષુ

યદા ચ દ્રષ્ટુકામઃ સ્યાં પ્રષ્ટુકામશ્ચ કિંચન ।
તમેવ નાથં પશ્યેયં મઞ્જુનાથમવિઘ્નતઃ

દશદિગ્વ્યોમપર્યન્તસર્વસત્ત્વાર્થસાધને ।
યથા ચરતિ મઞ્જુશ્રીઃ સૈવ ચર્યા ભવેન્મમ

આકાશસ્ય સ્થિતિર્યાવદ્યાવચ્ચ જગતઃ સ્થિતિઃ ।
તાવન્મમ સ્થિતિર્ભૂયાજ્જગદ્દુઃખાનિ નિઘ્નતઃ

યત્કિંચિજ્જગતો દુઃખં તત્સર્વં મયિ પચ્યતામ્ ।
બોધિસત્ત્વશુભૈઃ સર્વૈર્જગત્સુખિતમસ્તુ ચ

જગદ્દુઃખૈકભૈષજ્યં સર્વસંપત્સુખાકરમ્ ।
લાભસત્કારસહિતં ચિરં તિષ્ઠતુ શાસનમ્

મઞ્જુઘોષં નમસ્યામિ યત્પ્રસાદાન્મતિઃ શુભે ।
કલ્યાણમિત્રં વન્દે ઽહં યત્પ્રસાદાચ્ચ વર્ધતે