બોધિચર્યાવતાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 9

બોધિચર્યાવતારે ધ્યાનપારમિતા નામ અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
9 પ્રજ્ઞાપારમિતા નામ નવમઃ પરિચ્છેદઃ ।
ઇમં પરિકરં સર્વં પ્રજ્ઞાર્થં હિ મુનિર્જગૌ ।
તસ્માદુત્પાદયેત્પ્રજ્ઞાં દુઃખનિવૃત્તિકાઙ્ક્ષયા

સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ સત્યદ્વયમિદં મતમ્ ।
બુદ્ધેરગોચરસ્તત્ત્વં બુદ્ધિઃ સંવૃતિરુચ્યતે

તત્ર લોકો દ્વિધા દૃષ્ટો યોગી પ્રાકૃતકસ્તથા ।
તત્ર પ્રાકૃતકો લોકો યોગિલોકેન બાધ્યતે

બાધ્યન્તે ધીવિશેષેણ યોગિનો ઽપ્યુત્તરોત્તરૈઃ ।
દૃષ્ટાન્તેનોભયેષ્ટેન કાર્યાર્થમવિચારતઃ

લોકેન ભાવા દૃશ્યન્તે કલ્પ્યન્તે ચાપિ તત્ત્વતઃ ।
ન તુ માયાવદિત્યત્ર વિવાદો યોગિલોકયોઃ

પ્રત્યક્ષમપિ રૂપાદિ પ્રસિદ્ધ્યા ન પ્રમાણતઃ ।
અશુચ્યાદિષુ શુચ્યાદિપ્રસિદ્ધિરિવ સા મૃષા

લોકાવતારણાર્થં ચ ભાવા નાથેન દેશિતાઃ ।
તત્ત્વતઃ ક્ષણિકા નૈતે સંવૃત્યા ચેદ્વિરુધ્યતે

ન દોષો યોગિસંવૃત્યા લોકાત્તે તત્ત્વદર્શિનઃ ।
અન્યથા લોકબાધા સ્યાદશુચિસ્ત્રીનિરૂપણે

માયોપમાજ્જિનાત્પુણ્યં સદ્ભાવે ઽપિ કથં યથા ।
યદિ માયોપમઃ સત્ત્વઃ કિં પુનર્જાયતે મૃતઃ

યાવત્પ્રત્યયસામગ્રી તાવન્માયાપિ વર્તતે ।
દીર્ઘસંતાનમાત્રેણ કથં સત્ત્વો ઽસ્તિ સત્યતઃ

માયાપુરુષઘાતાદૌ ચિત્તાભાવાન્ન પાપકમ્ ।
ચિત્તમાયાસમેતે તુ પાપપુણ્યસમુદ્ભવઃ

મન્ત્રાદીનામસામર્થ્યાન્ન માયાચિત્તસંભવઃ ।
સાપિ નાનાવિધા માયા નાનાપ્રત્યયસંભવા ।
નૈકસ્ય સર્વસામર્થ્યં પ્રત્યયસ્યાસ્તિ કુત્રચિત્

નિર્વૃતઃ પરમાર્થેન સંવૃત્યા યદિ સંસરેત્ ।
બુદ્ધો ઽપિ સંસરેદેવં તતઃ કિં બોધિચર્યયા

પ્રત્યયાનામનુચ્છેદે માયાપ્યુચ્છિદ્યતે ન હિ ।
પ્રત્યયાનાં તુ વિચ્છેદાત્સંવૃત્યાપિ ન સંભવઃ

પ્રત્યયાનાં તુ વિચ્છેદાત્ સંવૃત્યાપિ ન સંભવઃ ।
યદા ન ભ્રાન્તિરપ્યસ્તિ માયા કેનોપલભ્યતે

યદા માયૈવ તે નાસ્તિ તદા કિમુપલભ્યતે ।
ચિત્તસ્યૈવ સ આકારો યદ્યપ્યન્યો ઽસ્તિ તત્ત્વતઃ

ચિત્તમેવ યદા માયા તદા કિં કેન દૃશ્યતે ।
ઉક્તં ચ લોકનાથેન ચિત્તં ચિત્તં ન પશ્યતિ

ન ચ્છિનત્તિ યથાત્માનમસિધારા તથા મનઃ ।
આત્મભાવં યથા દીપઃ સંપ્રકાશયતીતિ ચેત્

નૈવ પ્રકાશ્યતે દીપો યસ્માન્ન તમસાવૃતઃ ।
ન હિ સ્ફટિકવન્નીલં નીલત્વે ઽન્યમપેક્ષતે

તથા કિંચિત્પરાપેક્ષમનપેક્ષં ચ દૃશ્યતે ।
અનીલત્વે ન તન્નીલં નીલહેતુર્યથેક્ષ્યતે

નીલમેવ હિ કો નીલં કુર્યાદાત્માનમાત્મના ।
અનીલત્વે ન તન્નીલં કુર્યાદાત્માનમાત્મના

દીપઃ પ્રકાશત ઇતિ જ્ઞાત્વા જ્ઞાનેન કથ્યતે ।
બુદ્ધિઃ પ્રકાશત ઇતિ જ્ઞાત્વેદં કેન કથ્યતે

પ્રકાશા વાપ્રકાશા વા યદા દૃષ્ટા ન કેનચિત્ ।
વન્ધ્યાદુહિતૃલીલેવ કથ્યમાનાપિ સા મુધા

યદિ નાસ્તિ સ્વસંવિત્તિર્વિજ્ઞાનં સ્મર્યતે કથમ્ ।
અન્યાનુભૂતે સંબન્ધાત્ સ્મૃતિરાખુવિષં યથા

પ્રત્યયાન્તરયુક્તસ્ય દર્શનાત્સ્વં પ્રકાશતે ।
સિદ્ધાઞ્જનવિધેર્દૃષ્ટો ઘટો નૈવાઞ્જનં ભવેત્

યથા દૃષ્ટં શ્રુતં જ્ઞાતં નૈવેહ પ્રતિષિધ્યતે ।
સત્યતઃ કલ્પના ત્વત્ર દુઃખહેતુર્નિવાર્યતે

ચિત્તાદન્યા ન માયા ચેન્નાપ્યનન્યેતિ કલ્પ્યતે ।
વસ્તુ ચેત્સા કથં નાન્યાનન્યા ચેન્નાસ્તિ વસ્તુતઃ

અસત્યપિ યથા માયા દૃશ્યા દ્રષ્ટૃ તથા મનઃ ।
વસ્ત્વાશ્રયશ્ચેત્સંસારઃ સો ઽન્યથાકાશવદ્ભવેત્

વસ્ત્વાશ્રયેણાભાવસ્ય ક્રિયાવત્ત્વં કથં ભવેત્ ।
અસત્સહાયમેકં હિ ચિત્તમાપદ્યતે તવ

ગ્રાહ્યમુક્તં યદા ચિત્તં તદા સર્વે તથાગતાઃ ।
એવં ચ કો ગુણો લબ્ધશ્ચિત્તમાત્રે ઽપિ કલ્પિતે

માયોપમત્વે ઽપિ જ્ઞાતે કથં ક્લેશો નિવર્તતે ।
યદા માયાસ્ત્રિયાં રાગસ્તત્કર્તુરપિ જાયતે

અપ્રહીણા હિ તત્કર્તુર્જ્ઞેયસંક્લેશવાસના ।
તદ્દૃષ્ટિકાલે તસ્યાતો દુર્બલા શૂન્યવાસના

શૂન્યતાવાસનાધાનાદ્ધીયતે ભાવવાસના ।
કિંચિન્નાસ્તીતિ ચાભ્યાસાત્સાપિ પશ્ચાત્પ્રહીયતે

યદા ન લભ્યતે ભાવો યો નાસ્તીતિ પ્રકલ્પ્યતે ।
તદા નિરાશ્રયો ઽભાવઃ કથં તિષ્ઠેન્મતેઃ પુરઃ

યદા ન ભાવો નાભાવો મતેઃ સંતિષ્ઠતે પુરઃ ।
તદાન્યગત્યભાવેન નિરાલમ્બા પ્રશામ્યતિ

ચિન્તામણિઃ કલ્પતરુર્યથેચ્છાપરિપૂરણઃ ।
વિનેયપ્રણિધાનાભ્યાં જિનબિમ્બં તથેક્ષ્યતે

યથા ગારુડિકઃ સ્તમ્ભં સાધયિત્વા વિનશ્યતિ ।
સ તસ્મિંશ્ચિરનષ્ટે ઽપિ વિષાદીનુપશામયેત્

બોધિચર્યાનુરૂપ્યેણ જિનસ્તમ્ભો ઽપિ સાધિતઃ ।
કરોતિ સર્વકાર્યાણિ બોધિસત્ત્વે ઽપિ નિર્વૃતે

અચિત્તકે કૃતા પૂજા કથં ફલવતી ભવેત્ ।
તુલ્યૈવ પઠ્યતે યસ્માત્તિષ્ઠતો નિર્વૃતસ્ય ચ

આગમાચ્ચ ફલં તત્ર સંવૃત્યા તત્ત્વતો ઽપિ વા ।
સત્યબુદ્ધે કૃતા પૂજા સફલેતિ કથં યથા

સત્યદર્શનતો મુક્તિઃ શૂન્યતાદર્શનેન કિમ્ ।
ન વિનાનેન માર્ગેણ બોધિરિત્યાગમો યતઃ

નન્વસિદ્ધં મહાયાનં કથં સિદ્ધસ્ત્વદાગમઃ ।
યસ્માદુભયસિદ્ધો ઽસૌ ન સિદ્ધો ઽસૌ તવાદિતઃ

યત્પ્રત્યયા ચ તત્રાસ્થા મહાયાને ઽપિ તાં કુરુ ।
અન્યોભયેષ્ટસત્યત્વે વેદાદેરપિ સત્યતા

સવિવાદં મહાયાનમિતિ ચેદાગમં ત્યજ ।
તીર્થિકૈઃ સવિવાદત્વાત્સ્વૈઃ પરૈશ્ચાગમાન્તરમ્

શાસનં ભિક્ષુતામૂલં ભિક્ષુતૈવ ચ દુઃસ્થિતા ।
સાવલમ્બનચિત્તાનાં નિર્વાણમપિ દુઃસ્થિતમ્

ક્લેશપ્રહાણાન્મુક્તિશ્ચેત્તદનન્તરમસ્તુ સા ।
દૃષ્ટં ચ તેષુ સામર્થ્યં નિષ્ક્લેશસ્યાપિ કર્મણઃ

તૃષ્ણા તાવદુપાદાનં નાસ્તિ ચેત્સંપ્રધાર્યતે ।
કિમક્લિષ્ટાપિ તૃષ્ણૈષાં નાસ્તિ સંમોહવત્ સતી

વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા વેદનૈષાં ચ વિદ્યતે ।
સાલમ્બનેન ચિત્તેન સ્થાતવ્યં યત્ર તત્ર વા

વિના શૂન્યતયા ચિત્તં બદ્ધમુત્પદ્યતે પુનઃ ।
યથાસંજ્ઞિસમાપત્તૌ ભાવયેત્તેન શૂન્યતામ્

યત્સૂત્રેઽવતરેદ્વાક્યં તચ્ચેદ્બુદ્ધોક્તમિષ્યતે ।
મહાયાનં ભવત્સૂત્રૈઃ પ્રાયસ્તુલ્યં ન કિં મતમ્

એકેનાગમ્યમાનેન સકલં યદિ દોષવત્ ।
એકેન સૂત્રતુલ્યેન કિં ન સર્વં જિનોદિતમ્

મહાકાશ્યપમુખ્યૈશ્ચ યદ્વાક્યં નાવગાહ્યતે ।
તત્ત્વયાનવબુદ્ધત્વાદગ્રાહ્યં કઃ કરિષ્યતિ

સક્તિત્રાસાત્ત્વનિર્મુક્ત્યા સંસારે સિધ્યતિ સ્થિતિઃ ।
મોહેન દુઃખિનામર્થે શૂન્યતાયા ઇદં ફલમ્

તદેવં શૂન્યતાપક્ષે દૂષણં નોપપદ્યતે ।
તસ્માન્નિર્વિચિકિત્સેન ભાવનીયૈવ શૂન્યતા

ક્લેશજ્ઞેયાવૃતિતમઃપ્રતિપક્ષો હિ શૂન્યતા ।
શીઘ્રં સર્વજ્ઞતાકામો ન ભાવયતિ તાં કથમ્

યદ્દુઃખજનનં વસ્તુ ત્રાસસ્તસ્માત્પ્રજાયતામ્ ।
શૂન્યતા દુઃખશમની તતઃ કિં જાયતે ભયમ્

યતસ્તતો વાસ્તુ ભયં યદ્યહં નામ કિંચન ।
અહમેવ ચ કિંચિચ્ચેદ્ભયં કસ્ય ભવિષ્યતિ

દન્તકેશનખા નાહં નાસ્થિ નાપ્યસ્મિ શોણિતમ્ ।
ન સિંઘાણં ન ચ શ્લેષ્મા ન પૂયં લસિકાપિ વા

નાહં વસા ન ચ સ્વેદો ન મેદો ઽસ્ત્રાણિ નાપ્યહમ્ ।
ન ચાહમન્ત્રનિર્ગુણ્ડી ગૂથમૂત્રમહં ન ચ

નાહં માંસં ન ચ સ્નાયુ નોષ્મા વાયુરહં ન ચ ।
ન ચ ચ્છિદ્રાણ્યહં નાપિ ષડ્ વિજ્ઞાનાનિ સર્વથા

શબ્દજ્ઞાનં યદિ તદા શબ્દો ગૃહ્યેત સર્વદા ।
જ્ઞેયં વિના તુ કિં વેત્તિ યેન જ્ઞાનં નિરુચ્યતે

અજાનાનં યદિ જ્ઞાનં કાષ્ઠં જ્ઞાનં પ્રસજ્યતે ।
તેનાસંનિહિતજ્ઞેયં જ્ઞાનં નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ

તદેવ રૂપં જાનાતિ તદા કિં ન શૃણોત્યપિ ।
શબ્દસ્યાસંનિધાનાચ્ચેત્તતસ્તજ્જ્ઞાનમપ્યસત્

શબ્દગ્રહણરૂપં યત્તદ્રૂપગ્રહણં કથમ્ ।
એકઃ પિતા ચ પુત્રશ્ચ કલ્પ્યતે ન તુ તત્ત્વતઃ

સત્ત્વં રજસ્તમો વાપિ ન પુત્રો ન પિતા યતઃ ।
શબ્દગ્રહણયુક્તસ્તુ સ્વભાવસ્તસ્ય નેક્ષ્યતે

તદેવાન્યેન રૂપેણ નટવત્સો ઽપ્યશાશ્વતઃ ।
સ એવાન્યસ્વભાવશ્ચેદપૂર્વેયં તદેકતા

અન્યદ્રૂપમસત્યં ચેન્નિજં તદ્રૂપમુચ્યતામ્ ।
જ્ઞાનતા ચેત્તતઃ સર્વપુંસામૈક્યં પ્રસજ્યતે

ચેતનાચેતને ચૈક્યં તયોર્યેનાસ્તિતા સમા ।
વિશેષશ્ચ યદા મિથ્યા કઃ સાદૃશ્યાશ્રયસ્તદા

અચેતનશ્ચ નૈવાહમાચૈતન્યાત્પટાદિવત્ ।
અથ જ્ઞશ્ચેતનાયોગાદજ્ઞો નષ્ટઃ પ્રસજ્યતે

અથાવિકૃત એવાત્મા ચૈતન્યેનાસ્ય કિં કૃતમ્ ।
અજ્ઞસ્ય નિષ્ક્રિયસ્યૈવમાકાશસ્યાત્મતા મતા

ન કર્મફલસંબન્ધો યુક્તશ્ચેદાત્મના વિના ।
કર્મ કૃત્વા વિનષ્ટે હિ ફલં કસ્ય ભવિષ્યતિ

દ્વયોરપ્યાવયોઃ સિદ્ધે ભિન્નાધારે ક્રિયાફલે ।
નિર્વ્યાપારશ્ચ તત્રાત્મેત્યત્ર વાદો વૃથા નનુ

હેતુમાન્ ફલયોગીતિ દૃશ્યતે નૈષ સંભવઃ ।
સંતાનસ્યૈક્યમાશ્રિત્ય કર્તા ભોક્તેતિ દેશિતમ્

અતીતાનાગતં ચિત્તં નાહં તદ્ધિ ન વિદ્યતે ।
અથોત્પન્નમહં ચિત્તં નષ્ટે ઽસ્મિન્નાસ્ત્યહં પુનઃ

યથૈવ કદલીસ્તમ્ભો ન કશ્ચિદ્ભાગશઃ કૃતઃ ।
તથાહમપ્યસદ્ભૂતો મૃગ્યમાણો વિચારતઃ

યદિ સત્ત્વો ન વિદ્યેત કસ્યોપરિ કૃપેતિ ચેત્ ।
કાર્યાર્થમભ્યુપેતેન યો મોહેન પ્રકલ્પિતઃ

કાર્યં કસ્ય ન ચેત્સત્ત્વઃ સત્યમીહા તુ મોહતઃ ।
દુઃખવ્યુપશમાર્થં તુ કાર્યમોહો ન વાર્યતે

દુઃખહેતુરહંકાર આત્મમોહાત્તુ વર્ધતે ।
તતો ઽપિ ન નિવર્ત્યશ્ચેત્ વરં નૈરાત્મ્યભાવના

કાયો ન પાદૌ ન જઙ્ઘા નોરૂ કાયઃ કટિર્ન ચ ।
નોદરં નાપ્યયં પૃષ્ઠં નોરો બાહૂ ન ચાપિ સઃ

ન હસ્તૌ નાપ્યયં પાર્શ્વૌ ન કક્ષૌ નાંસલક્ષણઃ ।
ન ગ્રીવા ન શિરઃ કાયઃ કાયો ઽત્ર કતરઃ પુનઃ

યદિ સર્વેષુ કાયો ઽયમેકદેશેન વર્તતે ।
અંશા અંશેષુ વર્તન્તે સ ચ કુત્ર સ્વયં સ્થિતઃ

સર્વાત્મના ચેત્સર્વત્ર સ્થિતઃ કાયઃ કરાદિષુ ।
કાયાસ્તાવન્ત એવ સ્યુર્યાવન્તસ્તે કરાદયઃ

નૈવાન્તર્ન બહિઃ કાયઃ કથં કાયઃ કરાદિષુ ।
કરાદિભ્યઃ પૃથઙ્ નાસ્તિ કથં નુ ખલુ વિદ્યતે

તન્નાસ્તિ કાયો મોહાત્તુ કાયબુદ્ધિઃ કરાદિષુ ।
સંનિવેશવિશેષેણ સ્થાણૌ પુરુષબુદ્ધિવત્

યાવત્પ્રત્યયસામગ્રી તાવત્કાયઃ પુમાનિવ ।
એવં કરાદૌ સા યાવત્તાવત્કાયો ઽત્ર દૃશ્યતે

એવમઙ્ગુલિપુઞ્જત્વાત્પાદો ઽપિ કતરો ભવેત્ ।
સો ઽપિ પર્વસમૂહત્વાત્ પર્વાપિ સ્વાંશભેદતઃ

અંશા અપ્યણુભેદેન સો ઽપ્યણુર્દિગ્વિભાગતઃ ।
દિગ્વિભાગો નિરંશત્વાદાકાશં તેન નાસ્ત્યણુઃ

એવં સ્વપ્નોપમે રૂપે કો રજ્યેત વિચારકઃ ।
કાયશ્ચૈવં યદા નાસ્તિ તદા કા સ્ત્રી પુમાંશ્ચ કઃ

યદ્યસ્તિ દુઃખં તત્ત્વેન પ્રહૃષ્ટાન્ કિં ન બાધતે ।
શોકાદ્યાર્તાય મૃષ્ટાદિ સુખં ચેત્કિં ન રોચતે

બલીયસાભિભૂતત્વાદ્યદિ તન્નાનુભૂયતે ।
વેદનાત્વં કથં તસ્ય યસ્ય નાનુભવાત્મતા

અસ્તિ સૂક્ષ્મતયા દુઃખં સ્થૌલ્યં તસ્ય હૃતં નનુ ।
તુષ્ટિમાત્રાપરા ચેત્સ્યાત્તસ્માત્ સાપ્યસ્ય સૂક્ષ્મતા

વિરુદ્ધપ્રત્યયોત્પત્તૌ દુઃખસ્યાનુદયો યદિ ।
કલ્પનાભિનિવેશો હિ વેદનેત્યાગતં નનુ

અત એવ વિચારો ઽયં પ્રતિપક્ષો ઽસ્ય ભાવ્યતે ।
વિકલ્પક્ષેત્રસંભૂતધ્યાનાહારા હિ યોગિનઃ

સાન્તરાવિન્દ્રિયાર્થૌ ચેત્સંસર્ગઃ કુત એતયોઃ ।
નિરન્તરત્વે ઽપ્યેકત્વં કસ્ય કેનાસ્તુ સંગતિઃ

નાણોરણૌ પ્રવેશો ઽસ્તિ નિરાકાશઃ સમશ્ચ સઃ ।
અપ્રવેશે ન મિશ્રત્વમમિશ્રત્વે ન સંગતિઃ

નિરંશસ્ય ચ સંસર્ગઃ કથં નામોપપદ્યતે ।
સંસર્ગે ચ નિરંશત્વં યદિ દૃષ્ટં નિદર્શય

વિજ્ઞાનસ્ય ત્વમૂર્તસ્ય સંસર્ગો નૈવ યુજ્યતે ।
સમૂહસ્યાપ્યવસ્તુત્વાદ્યથા પૂર્વં વિચારિતમ્

તદેવં સ્પર્શનાભાવે વેદનાસંભવઃ કુતઃ ।
કિમર્થમયમાયાસઃ બાધા કસ્ય કુતો ભવેત્

યદા ન વેદકઃ કશ્ચિદ્વેદના ચ ન વિદ્યતે ।
તદાવસ્થામિમાં દૃષ્ટ્વા તૃષ્ણે કિં ન વિદીર્યસે

દૃશ્યતે સ્પૃશ્યતે ચાપિ સ્વપ્નમાયોપમાત્મના ।
ચિત્તેન સહજાતત્વાદ્વેદના તેન નેક્ષ્યતે

પૂર્વં પશ્ચાચ્ચ જાતેન સ્મર્યતે નાનુભૂયતે ।
સ્વાત્માનં નાનુભવતિ ન ચાન્યેનાનુભૂયતે

ન ચાસ્તિ વેદકઃ કશ્ચિદ્વેદનાતો ન તત્ત્વતઃ ।
નિરાત્મકે કલાપે ઽસ્મિન્ ક એવં બાધ્યતે ઽનયા

નેન્દ્રિયેષુ ન રૂપાદૌ નાન્તરાલે મનઃ સ્થિતમ્ ।
નાપ્યન્તર્ન બહિશ્ચિત્તમન્યત્રાપિ ન લભ્યતે

યન્ન કાયે ન ચાન્યત્ર ન મિશ્રં ન પૃથક્ ક્વચિત્ ।
તન્ન કિંચિદતઃ સત્ત્વાઃ પ્રકૃત્યા પરિનિર્વૃતાઃ

જ્ઞેયાત્પૂર્વં યદિ જ્ઞાનં કિમાલમ્બ્યાસ્ય સંભવઃ ।
જ્ઞેયેન સહ ચેજ્જ્ઞાનં કિમાલમ્બ્યાસ્ય સંભવઃ

અથ જ્ઞેયાદ્ભવેત્ પશ્ચાત્ તદા જ્ઞાનં કુતો ભવેત્ ।
એવં ચ સર્વધર્માણામુત્પત્તિર્નાવસીયતે

યદ્યેવં સંવૃતિર્નાસ્તિ તતઃ સત્યદ્વયં કુતઃ ।
અથ સાપ્યન્યસંવૃત્યા સ્યાત્સત્ત્વો નિર્વૃતઃ કુતઃ

પરચિત્તવિકલ્પો ઽસૌ સ્વસંવૃત્યા તુ નાસ્તિ સઃ ।
સ પશ્ચાન્નિયતઃ સો ઽસ્તિ ન ચેન્નાસ્ત્યેવ સંવૃતિઃ

કલ્પના કલ્પિતં ચેતિ દ્વયમન્યોન્યનિશ્રિતમ્ ।
યથાપ્રસિદ્ધમાશ્રિત્ય વિચારઃ સર્વ ઉચ્યતે

વિચારિતેન તુ યદા વિચારેણ વિચાર્યતે ।
તદાનવસ્થા તસ્યાપિ વિચારસ્ય વિચારણાત્

વિચારિતે વિચાર્યે તુ વિચારસ્યાસ્તિ નાશ્રયઃ ।
નિરાશ્રિતત્વાન્નોદેતિ તચ્ચ નિર્વાણમુચ્યતે

યસ્ય ત્વેતદ્દૂયં સત્યં સ એવાત્યન્તદુઃસ્થિતઃ ।
યદિ જ્ઞેયવશાદર્થો જ્ઞાનાસ્તિત્વે તુ કા ગતિઃ

અથ જ્ઞેયવશાજ્જ્ઞાનં જ્ઞેયાસ્તિત્વે તુ કા ગતિઃ ।
અથાન્યોન્યવશાત્સત્ત્વમભાવઃ સ્યાદ્દૂયોરપિ

પિતા ચેન્ન વિના પુત્રાત્કુતઃ પુત્રસ્ય સંભવઃ ।
પુત્રાભાવે પિતા નાસ્તિ તથાસત્ત્વં તયોર્દ્વયોઃ

અઙ્કુરો જાયતે બીજાદ્બીજં તેનૈવ સૂચ્યતે ।
જ્ઞેયાજ્જ્ઞાનેન જાતેન તત્સત્તા કિં ન ગમ્યતે

અઙ્કુરાદન્યતો જ્ઞાનાદ્બીજમસ્તીતિ ગમ્યતે ।
જ્ઞાનાસ્તિત્વં કુતો જ્ઞાતં જ્ઞેયં યત્તેન ગમ્યતે

લોકઃ પ્રત્યક્ષતસ્તાવત્સર્વં હેતુમુદીક્ષતે ।
પદ્મનાલાદિભેદો હિ હેતુભેદેન જાયતે

કિંકૃતો હેતુભેદશ્ચેત્ પૂર્વહેતુપ્રભેદતઃ ।
કસ્માચ્ચેત્ફલદો હેતુઃ પૂર્વહેતુપ્રભાવતઃ

ઈશ્વરો જગતો હેતુઃ વદ કસ્તાવદીશ્વરઃ ।
ભૂતાનિ ચેદ્ભવત્વેવં નામમાત્રે ઽપિ કિં શ્રમઃ

અપિ ત્વનેકે ઽનિત્યાશ્ચ નિશ્ચેષ્ટા ન ચ દેવતાઃ ।
લઙ્ઘ્યાશ્ચાશુચયશ્ચૈવ ક્ષ્માદયો ન સ ઈશ્વરઃ

નાકાશમીશો ઽચેષ્ટત્વાત્ નાત્મા પૂર્વનિષેધતઃ ।
અચિન્ત્યસ્ય ચ કર્તૃત્વમપ્યચિન્ત્યં કિમુચ્યતે

તેન કિં સ્રષ્ટુમિષ્ટં ચ આત્મા ચેત્ નન્વસૌ ધ્રુવઃ ।
ક્ષ્માદિસ્વભાવ ઈશશ્ચ જ્ઞાનં જ્ઞેયાદનાદિ ચ

કર્મણઃ સુખદુઃખે ચ વદ કિં તેન નિર્મિતમ્ ।
હેતોરાદિર્ન ચેદસ્તિ ફલસ્યાદિઃ કુતો ભવેત્

કસ્માત્સદા ન કુરુતે ન હિ સો ઽન્યમપેક્ષતે ।
તેનાકૃતો ઽન્યો નાસ્ત્યેવ તેનાસૌ કિમપેક્ષતામ્

અપેક્ષતે ચેત્સામગ્રીં હેતુર્ન પુનરીશ્વરઃ ।
નાકર્તુમીશઃ સામગ્ર્યાં[ન કર્તું તદભાવતઃ]

કરોત્યનિચ્છન્નીશશ્ચેત્પરાયત્તઃ પ્રસજ્યતે ।
ઇચ્છન્નપીચ્છાયત્તઃ સ્યાત્ કુર્વતઃ કુત ઈશતા

યે ઽપિ નિત્યાનણૂનાહુસ્તે ઽપિ પૂર્વં નિવારિતાઃ ।
સાંખ્યાઃ પ્રધાનમિચ્છન્તિ નિત્યં લોકસ્ય કારણમ્

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ગુણા અવિષમસ્થિતાઃ ।
પ્રધાનમિતિ કથ્યન્તે વિષમૈર્જગદુચ્યતે

એકસ્ય ત્રિસ્વભાવત્વમયુક્તં તેન નાસ્તિ તત્ ।
એવં ગુણા ન વિદ્યન્તે પ્રત્યેકં તે ઽપિ હિ ત્રિધા

ગુણાભાવે ચ શબ્દાદેરસ્તિત્વમતિદૂરતઃ ।
અચેતને ચ વસ્ત્રાદૌ સુખાદેરપ્યસંભવઃ

તદ્ધેતુરૂપા ભાવાશ્ચેન્નનુ ભાવા વિચારિતાઃ ।
સુખાદ્યેવ ચ તે હેતુઃ ન ચ તસ્માત્પટાદયઃ

પટાદેસ્તુ સુખાદિ સ્યાત્તદભાવાત્સુખાદ્યસત્ ।
સુખાદીનાં ચ નિત્યત્વં કદાચિન્નોપલભ્યતે

સત્યામેવ સુખવ્યક્તૌ સંવિત્તિઃ કિં ન ગૃહ્યતે ।
તદેવ સૂક્ષ્મતાં યાતિ સ્થૂલં સૂક્ષ્મં ચ તત્કથમ્

સ્થૌલ્યં ત્યક્ત્વા ભવેત્સૂક્ષ્મમનિત્યે સ્થૌલ્યસૂક્ષ્મતે ।
સર્વસ્ય વસ્તુનસ્તદ્વત્કિં નાનિત્યત્વમિષ્યતે

ન સ્થૌલ્યં ચેત્સુખાદન્યત્ સુખસ્યાનિત્યતા સ્ફુટમ્ ।
નાસદુત્પદ્યતે કિંચિદસત્ત્વાદિતિ ચેન્મતમ્

વ્યક્તસ્યાસત ઉત્પત્તિરકામસ્યાપિ તે સ્થિતા ।
અન્નાદો ઽમેધ્યભક્ષઃ સ્યાત્ ફલં હેતૌ યદિ સ્થિતમ્

પટાર્ઘેણૈવ કર્પાસબીજં ક્રીત્વા નિવસ્યતામ્ ।
મોહાચ્ચેન્નેક્ષતે લોકઃ તત્ત્વજ્ઞસ્યાપિ સા સ્થિતિઃ

લોકસ્યાપિ ચ તજ્જ્ઞાનમસ્તિ કસ્માન્ન પશ્યતિ ।
લોકાપ્રમાણતાયાં ચેત્ વ્યક્તદર્શનમપ્યસત્

પ્રમાણમપ્રમાણં ચેન્નનુ તત્પ્રમિતં મૃષા ।
તત્ત્વતઃ શૂન્યતા તસ્માદ્ભાવાનાં નોપપદ્યતે

કલ્પિતં ભાવમસ્પૃષ્ટ્વા તદભાવો ન ગૃહ્યતે ।
તસ્માદ્ભાવો મૃષા યો હિ તસ્યાભાવઃ સ્ફુટં મૃષા

તસ્માત્સ્વપ્ને સુતે નષ્ટે સ નાસ્તીતિ વિકલ્પના ।
તદ્ભાવકલ્પનોત્પાદં વિબધ્નાતિ મૃષા ચ સા

તસ્માદેવં વિચારેણ નાસ્તિ કિંચિદહેતુતઃ ।
ન ચ વ્યસ્તસમસ્તેષુ પ્રત્યયેષુ વ્યવસ્થિતમ્

અન્યતો નાપિ ચાયાતં ન તિષ્ઠતિ ન ગચ્છતિ ।
માયાતઃ કો વિશેષો ઽસ્ય યન્મૂઢૈઃ સત્યતઃ કૃતમ્

માયયા નિર્મિતં યચ્ચ હેતુભિર્યચ્ચ નિર્મિતમ્ ।
આયાતિ તત્કુતઃ કુત્ર યાતિ ચેતિ નિરૂપ્યતામ્

યદન્યસંનિધાનેન દૃષ્ટં ન તદભાવતઃ ।
પ્રતિબિમ્બસમે તસ્મિન્ કૃત્રિમે સત્યતા કથમ્

વિદ્યમાનસ્ય ભાવસ્ય હેતુના કિં પ્રયોજનમ્ ।
અથાપ્યવિદ્યમાનો ઽસૌ હેતુના કિં પ્રયોજનમ્

નાભાવસ્ય વિકારો ઽસ્તિ હેતુકોટિશતૈરપિ ।
તદવસ્થ કથં ભાવઃ કો વાન્યો ભાવતાં ગતઃ

નાભાવકાલે ભાવશ્ચેત્કદા ભાવો ભવિષ્યતિ ।
નાજાતેન હિ ભાવેન સો ઽભાવો ઽપગમિષ્યતિ

ન ચાનપગતે ઽભાવે ભાવાવસરસંભવઃ ।
ભાવશ્ચાભાવતાં નૈતિ દ્વિસ્વભાવપ્રસઙ્ગતઃ

એવં ન ચ નિરોધો ઽસ્તિ ન ચ ભાવો ઽસ્તિ સર્વદા ।
અજાતમનિરુદ્ધં ચ તસ્માત્સર્વમિદં જગત્

સ્વપ્નોપમાસ્તુ ગતયો વિચારે કદલીસમાઃ ।
નિર્વૃતાનિર્વૃતાનાં ચ વિશેષો નાસ્તિ વસ્તુતઃ

એવં શૂન્યેષુ ધર્મેષુ કિં લબ્ધં કિં હૃતં ભવેત્ ।
સત્કૃતઃ પરિભૂતો વા કેન કઃ સંભવિષ્યતિ

કુતઃ સુખં વા દુઃખં વા કિં પ્રિયં વા કિમપ્રિયમ્ ।
કા તૃષ્ણા કુત્ર સા તૃષ્ણા મૃગ્યમાણા સ્વભાવતઃ

વિચારે જીવલોકઃ કઃ કો નામાત્ર મરિષ્યતિ ।
કો ભવિષ્યતિ કો ભૂતઃ કો બન્ધુઃ કસ્ય કઃ સુહૃત્

સર્વમાકાશસંકાશં પરિગૃહ્ણન્તુ મદ્વિધાઃ ।
પ્રકુપ્યન્તિ પ્રહૃષ્યન્તિ કલહોત્સવહેતુભિઃ

શોકાયાસૈર્વિષાદૈશ્ચ મિથશ્છેદનભેદનૈઃ ।
યાપયન્તિ સુકૃચ્છ્રેણ પાપૈરાત્મસુખેચ્છવઃ

મૃતાઃ પતન્ત્યપાયેષુ દીર્ઘતીવ્રવ્યથેષુ ચ ।
આગત્યાગત્ય સુગતિં ભૂત્વા ભૂત્વા સુખોચિતાઃ

ભવે બહુપ્રપાતશ્ચ તત્ર ચાતત્ત્વમીદૃશમ્ ।
તત્રાન્યોન્યવિરોધશ્ચ ન ભવેત્તત્ત્વમીદૃશમ્

તત્ર ચાનુપમાસ્તીવ્રા અનન્તા દુઃખસાગરાઃ ।
તત્રૈવમલ્પબલતા તત્રાપ્યલ્પત્વમાયુષઃ

તત્રાપિ જીવિતારોગ્યવ્યાપારેઇઃ ક્ષુત્ક્લમશ્રમૈઃ ।
નિદ્રયોપદ્રવૈર્બાલસંસર્ગૈર્નિષ્ફલૈસ્તથા

વૃથૈવાયુર્વહત્યાશુ વિવેકસ્તત્ર દુર્લભઃ ।
તત્રાપ્યભ્યસ્તવિક્ષેપનિવારણગતિઃ કુતઃ

તત્રાપિ મારો યતતે મહાપાયપ્રપાતને ।
તત્રાસન્માર્ગબાહુલ્યાદ્વિચિકિત્સા ચ દુર્જયા

પુનશ્ચ ક્ષણદૌર્લભ્યં બુદ્ધોત્પાદો ઽતિદુર્લભઃ ।
ક્લેશૌઘો દુર્નિવારશ્ચેત્યહો દુઃખપરંપરા

અહો બતાતિશોચ્યત્વમેષાં દુઃખૌઘવર્તિનામ્ ।
યે નેક્ષન્તે સ્વદૌઃસ્થિત્યમેવમપ્યતિદુઃસ્થિતાઃ

સ્નાત્વા સ્નાત્વા યથા કશ્ચિદ્વિશેદ્વહ્નિં મુહુર્મુહુઃ ।
સ્વસૌસ્થિત્યં ચ મન્યન્તે એવમપ્યતિદુઃસ્થિતાઃ

અજરામરલીલાનામેવં વિહરતાં સતામ્ ।
આયાસ્યન્ત્યાપદો ઘોરાઃ કૃત્વા મરણમગ્રતઃ

એવં દુઃખાગ્નિતપ્તાનાં શાન્તિં કુર્યામહં કદા ।
પુણ્યમેઘસમુદ્ભૂતૈઃ સુખોપકરણૈઃ સ્વકૈઃ

કદોપલમ્ભદૃષ્ટિભ્યો દેશયિષ્યામિ શૂન્યતામ્ ।
સંવૃત્યાનુપલમ્ભેન પુણ્યસંભારમાદરાત્