બોધિચર્યાવતાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1

શાન્તિદેવવિરચિતઃ બોધિચર્યાવતારઃ ।
॥ ઓમ્ નમો બુદ્ધાય ॥
1 બોધિચિત્તાનુશંસો નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ।
સુગતાન્ સસુતાન્ સધર્મકાયાન્ પ્રણિપત્યાદરતો ઽખિલાંશ્ચ વન્દ્યાન્ ।
સુગતાત્મજસંવરાવતારં કથયિષ્યામિ યથાગમં સમાસાત્

ન હિ કિંચિદપૂર્વમત્ર વાચ્યં ન ચ સંગ્રથનકૌશલં મમાસ્તિ ।
અત એવ ન મે પરાર્થચિન્તા સ્વમનો વાસયિતું કૃતં મયેદમ્

મમ તાવદનેન યાતિ વૃદ્ધિં કુશલં ભાવયિતું પ્રસાદવેગઃ ।
અથ મત્સમધાતુરેવ પશ્યેદ્ અપરો ઽપ્યેનમતો ઽપિ સાર્થકો ઽયમ્

ક્ષણસંપદિયં સુદુર્લભા પ્રતિલબ્ધા પુરુષાર્થસાધની ।
યદિ નાત્ર વિચિન્ત્યતે હિતં પુનરપ્યેષ સમાગમઃ કુતઃ

રાત્રૌ યથા મેઘઘનાન્ધકારે વિદ્યુત્ ક્ષણં દર્શયતિ પ્રકાશમ્ ।
બુદ્ધાનુભાવેન તથા કદાચિલ્ લોકસ્ય પુણ્યેષુ મતિઃ ક્ષણં સ્યાત્

તસ્માચ્છુભં દુર્બલમેવ નિત્યં બલં તુ પાપસ્ય મહત્સુઘોરમ્ ।
તજ્જીયતે ઽન્યેન શુભેન કેન સંબોધિચિત્તં યદિ નામ ન સ્યાત્

કલ્પાનનલ્પાન્ પ્રવિચિન્તયદ્ભિ ર્દૃષ્ટં મુનીન્દ્રૈર્હિતમેતદેવ ।
યતઃ સુખેનૈવ સુખં પ્રવૃદ્ધમ્ ઉત્પ્લાવયત્યપ્રમિતાઞ્જનૌઘાન્

ભવદુઃખશતાનિ તર્તુકામૈરપિ સત્ત્વવ્યસનાનિ હર્તુકામૈઃ ।
બહુસૌખ્યશતાનિ ભોક્તુકામૈર્ ન વિમોચ્યં હિ સદૈવ બોધિચિત્તમ્

ભવચારકબન્ધનો વરાકઃ સુગતાનાં સુત ઉચ્યતે ક્ષણેન ।
સનરામરલોકવન્દનીયો ભવતિ સ્મોદિત એવ બોધિચિત્તે

અશુચિપ્રતિમામિમાં ગૃહીત્વા જિનરત્નપ્રતિમાં કરોત્યનર્ઘામ્ ।
રસજાતમતીવ વેધનીયં સુદૃઢં ગૃહ્ણત બોધિચિત્તસંજ્ઞમ્

સુપરીક્ષિતમપ્રમેયધીભિર્ બહુમૂલ્યં જગદેકસાર્થવાહૈઃ ।
ગતિપત્તનવિપ્રવાસશીલાઃ સુદૃઢં ગૃહ્ણત બોધિચિત્તરત્નમ્

કદલીવ ફલં વિહાય યાતિ ક્ષયમન્યત્ કુશલં હિ સર્વમેવ ।
સતતં ફલતિ ક્ષયં ન યાતિ પ્રસવત્યેવ તુ બોધિચિત્તવૃક્ષઃ

કૃત્વાપિ પાપાનિ સુદારુણાનિ યદાશ્રયાદુત્તરતિ ક્ષણેન ।
શૂરાશ્રયેણેવ મહાભયાનિ નાશ્રીયતે તત્કથમજ્ઞસત્ત્વૈઃ

યુગાન્તકાલાનલવન્મહાન્તિ પાપાનિ યન્નિર્દહતિ ક્ષણેન ।
યસ્યાનુશંસાનમિતાનુવાચ મૈત્રેયનાથઃ સુધનાય ધીમાન્

તદ્બોધિચિત્તં દ્વિવિધં વિજ્ઞાતવ્યં સમાસતઃ ।
બોધિપ્રણિધિચિત્તં ચ બોધિપ્રસ્થાનમેવ ચ

ગન્તુકામસ્ય ગન્તુશ્ચ યથા ભેદઃ પ્રતીયતે ।
તથા ભેદો ઽનયોર્જ્ઞેયો યાથાસંખ્યેન પણ્ડિતૈઃ

બોધિપ્રણિધિચિત્તસ્ય સંસારે ઽપિ ફલં મહત્ ।
ન ત્વવિચ્છિન્નપુણ્યત્વં યથા પ્રસ્થાનચેતસઃ

યતઃ પ્રભૃત્યપર્યન્તસત્ત્વધાતુપ્રમોક્ષણે ।
સમાદદાતિ તચ્ચિત્તમનિવર્ત્યેન ચેતસા

તતઃપ્રભૃતિ સુપ્તસ્ય પ્રમત્તસ્યાપ્યનેકશઃ ।
અવિચ્છિન્નાઃ પુણ્યધારાઃ પ્રવર્તન્તે નભઃસમાઃ

ઇદં સુબાહુપૃચ્છાયાં સોપપત્તિકમુક્તવાન્ ।
હીનાધિમુક્તિસત્ત્વાર્થં સ્વયમેવ તથાગતઃ

શિરઃશૂલાનિ સત્ત્વાનાં નાશયામીતિ ચિન્તયન્ ।
અપ્રમેયેણ પુણ્યેન ગૃહ્યતે સ્મ હિતાશયઃ

કિમુતાપ્રતિમં શૂલમેકૈકસ્ય જિહીર્ષતઃ ।
અપ્રમેયગુણં સત્ત્વમેકૈકં ચ ચિકીર્ષતઃ

કસ્ય માતુઃ પિતુર્વાપિ હિતાશંસેયમીદૃશી ।
દેવતાનામૃષીણાં વા બ્રહ્મણાં વા ભવિષ્યતિ

તેષામેવ ચ સત્ત્વાનાં સ્વાર્થે ઽપ્યેષ મનોરથઃ ।
નોત્પન્નપૂર્વઃ સ્વપ્ને ઽપિ પરાર્થે સંભવઃ કુતઃ

સત્ત્વરત્નવિશેષો ઽયમપૂર્વો જાયતે કથમ્ ।
યત્પરાર્થાશયો ઽન્યેષાં ન સ્વાર્થે ઽપ્યુપજાયતે

જગદાનન્દબીજસ્ય જગદ્દુઃખૌષધસ્ય ચ ।
ચિત્તરત્નસ્ય યત્પુણ્યં તત્કથં હિ પ્રમીયતામ્

હિતાશંસનમાત્રેણ બુદ્ધપૂજા વિશિષ્યતે ।
કિં પુનઃ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વસૌખ્યાર્થમુદ્યમાત્

દુઃખમેવાભિધાવન્તિ દુઃખનિઃસરણાશયા ।
સુખેચ્છયૈવ સંમોહાત્ સ્વસુખં ઘ્નન્તિ શત્રુવત્

યસ્તેષાં સુખરઙ્કાણાં પીડિતાનામનેકશઃ ।
તૃપ્તિં સર્વસુખૈઃ કુર્યાત્સર્વાઃ પીડાશ્છિનત્તિ ચ

નાશયત્યપિ સંમોહં સાધુસ્તેન સમઃ કુતઃ ।
કુતો વા તાદૃશં મિત્રં પુણ્યં વા તાદૃશં કુતઃ

કૃતે યઃ પ્રતિકુર્વીત સો ઽપિ તાવત્પ્રશસ્યતે ।
અવ્યાપારિતસાધુસ્તુ બોધિસત્ત્વઃ કિમુચ્યતામ્

કતિપયજનસત્ત્રદાયકઃ કુશલકૃદિત્યભિપૂજ્યતે જનૈઃ ।
ક્ષણમશનકમાત્રદાનતઃ સપરિભવં દિવસાર્ધયાપનાત્

કિમુ નિરવધિસત્ત્વસંખ્યયા નિરવધિકાલમનુપ્રયચ્છતઃ ।
ગગનજનપરિક્ષયાક્ષયં સકલમનોરથસંપ્રપૂરણમ્

ઇતિ સત્ત્રપતૌ જિનસ્ય પુત્રે કલુષં સ્વે હૃદયે કરોતિ યશ્ચ ।
કલુષોદયસંખ્યયા સ કલ્પાન્ નરકેષ્વાવસતીતિ નાથ આહ

અથ યસ્ય મનઃ પ્રસાદમેતિ પ્રસવેત્તસ્ય તતો ઽધિકં ફલમ્ ।
મહતા હિ બલેન પાપકં જિનપુત્રેષુ શુભં ત્વયત્નતઃ

તેષાં શરીરાણિ નમસ્કરોમિ યત્રોદિતં તદ્વરચિત્તરત્નમ્ ।
યત્રાપકારો ઽપિ સુખાનુબન્ધી સુખાકરાંસ્તાન્ શરણં પ્રયામિ