બોધસાર · અધ્યાય 49

[પ્. 788-]
ઉન્મત્તપ્રલાપશતકમ્ ।
શુદ્ધબોધસુધાસ્વાદી પ્રલપામિ પ્રમત્તવત્ ।
તત્પ્રલાપનિગૂઢાર્થં શોધયન્તુ સતાં ધિયઃ

કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ મોહશ્ચ મદમત્સરૌ ।
સંસારતારકા યદ્વત્તથા તદ્વિવૃતિં શૃણુ

વિશ્રાન્તિસુન્દરીસઙ્ગરતિલાવણ્યલમ્પટાઃ ।
એકાન્તલીલાચતુરાઃ કામિનો મુક્તિગામિનઃ

યદ્બલાન્મોહદૈત્યસ્ય યોગી નરહરિઃ સ્વયમ્ ।
વક્ષો વિદારયાઞ્ચક્રે સ ક્રોધો મુક્તિસાધનમ્

ભ્રુકુટીકુટિલં યસ્ય મુખમીક્ષિતુમક્ષમાઃ ।
કામલોભાદયો ભાવાઃ સ દ્વેષી કેશવપ્રિયઃ

શાશ્વતે સુપ્રસન્નાનાં નશ્વરે ભૃકુટીભૃતામ્ ।
રાગદ્વેષવતાં તાત મુક્તિઃ કરતલે સ્થિતા

મનઃકાચમણિં દત્ત્વા જ્ઞાનચિન્તામણિં મુનિઃ ।
ક્રીણાતિ યેન લોભેન સ લોભો મુક્તિસાધનમ્

યેન વર્ણાશ્રમાચારદેહભોગધનાદિકમ્ ।
વિસ્મરન્તિ ચિતઃ પ્રેમ્ણા સ મોહઃ પરમં પદમ્

મત્તો નાન્યત્પરં કિંચિદહમેવ મહેશ્વરઃ ।
અહમેવોત્તમશ્ચેતિ મદો મુક્તિપ્રદો મતઃ ॥ ન્બ્સ્_49.8* ॥
દૃશ્યોત્કર્ષં ન સહતે જ્ઞાનોત્કર્ષબલાત્તુ યઃ ।
સ તુ સમ્વત્સરશતં જ્યેષ્ઠો નિર્મત્સરાન્મુનેઃ

ક્ષણં ન ક્ષમતે યસ્તુ બાહ્યસ્ફુરણમક્ષમી ।
તદ્વામચરણાઙ્ગુષ્ઠે નિબદ્ધાઃ ક્ષમિણાં ગુણાઃ

કામાદયો મહાધૂર્ત્તા ધૂર્ત્તિતં યૈર્જગત્ત્રયમ્ ।
તાન્ધૂર્ત્તયતિ યો યુક્ત્યા સ ધૂર્તો ધૂર્જટિપ્રિયઃ

યો લાલયતિ લોભાદીનન્તર્મૂલાનિ કૃન્તતિ ।
બહિરન્યોઽન્ય એવાન્તર્મુક્તિમેતિ કપટ્યસૌ

ગુણાત્મકેષુ સર્વેષુ દોષમેવાન્તરાત્મનઃ ।
કર્ણે જપતિ યો નિત્યં પિશુનોઽસૌ વિમુક્તિભાક્

પરાપવાદ એવાસ્તિ હૃદયે યસ્ય સર્વદા ।
પરાં ગતિં ગતો દૃષ્ટઃ સ મયા મુનિશેખરઃ

મિથ્યૈવેદં જગત્સર્વમિતિ નિશ્ચિતચેતસામ્ ।
સ મિથ્યાવાદિનાં લોકો દુર્લભઃ સત્યવાદિનઃ

નૈવ કિંચિત્કરોમીતિ યઃ સદાચારવર્જિતઃ ।
આચારિણો ન ગચ્છન્તિ તસ્યાનાચારિણો ગતિમ્

પૂર્વં યાનિ ચ મિત્રાણિ વિચારાદીનિ તાન્યપિ ।
વિહાય તત્પરં યાતો મિત્રદ્રોહી સ મુચ્યતે

પઞ્ચભૂતાત્મકં વિશ્વં નિર્મિતં યેન માયયા ।
સ એવ હિ મયા દૃષ્ટો માયાવી મુક્તિભાજનમ્

સ્વેચ્છયૈવ કૃતં વિશ્વં સ્વેચ્છયૈવ નિહન્તિ યઃ ।
કૃતજ્ઞાદપિ પૂજ્યોઽસૌ કૃતઘ્નો મોક્ષમશ્નુતે

આશ્ચર્યં યોઽભિમન્યેત જીવ આત્માનમીશ્વરમ્ ।
સોઽભિમાની ગતિં યાતિ નિરહઙ્કારદુર્લભામ્

ગુણેષુ દોષં પશ્યન્તો વિશ્વમાત્રવિનિન્દકાઃ ।
આત્મસ્તુતિપરા યાન્તિ નિત્યં વૈકુણ્ઠમન્દિરમ્

બુદ્ધ્વાઽપિ શુદ્ધમાત્માનં વ્યાવહારિકલોકવત્ ।
કરોતિ ન કરોમીતિ દમ્ભકૃચ્છમ્ભુવલ્લભઃ

બોધખઙ્ગેન તીક્ષ્ણેન મોહાહઙ્કારદુર્ધિયામ્ ।
ઘાતકઃ પાતકં હન્તિ પૂર્વજન્મશતાર્જિતમ્

અહઙ્કારં હરિરહં બ્રહ્મૈવાહમહં શિવઃ ।
ઇતિ વિશ્વાસ્ય હન્તારઃ પુણ્યા વિશ્વસ્તઘાતકાઃ

મુક્તો વિધિનિષેધાભ્યાં નિશ્ચિન્તઃ સ્વેચ્છયા ચરન્ ।
કર્મઠાનામપાઙ્ક્તેયઃ સોઽસ્માકં પઙ્ક્તિપાવનઃ

નિન્દિતાવભિનિર્મુક્તાભ્યુદિતૌ યૌ તુ તૌ હિ નઃ ।
પૂતૌ કર્માભિનિર્મુક્તોઽભ્યુદિતશ્ચ ચિતૌ સદા

દત્ત્વા દ્વારિ કપાટં યઃ ખણ્ડલડ્ડુકવન્મુનિઃ ।
એકાકી મિષ્ટમશ્નાતિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયગણો નિરુદ્ધ્ય નિજમન્દિરે ।
પઙ્ક્તીકૃત્ય હતો યેન સોઽસ્માકં પઙ્ક્તિપાવનઃ

પશ્ય સંસારનાશાર્થમાત્મનાશં સહન્તિ યે ।
સંસારદ્વેષિણાં તેષાં મુક્તિઃ શાસ્ત્રેષુ વર્ણિતા

અહં મમેતિ સર્વસ્વં બોધદ્યૂતેષુ હારિતમ્ ।
યેનાસૌ મુક્તિભાક્પ્રોક્તો બૃહદારણ્યકશ્રુતૌ

દીનેન્દ્રિયમૃગેષ્વેવ દયા યસ્ય ન વિદ્યતે ।
સ એવ દેવકીસૂનોર્દીનબન્ધોરતિપ્રિયઃ

આત્મભોગરતો રાજા યસ્તુ નાવેક્ષતે પુરીમ્ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પ્રમાણં મુણ્ડકશ્રુતિઃ

જ્ઞાનવૈરાગ્યપાશેન હતો યેન મનોધની ।
યઃ સ્યાદેવંવિધઃ પાશી તસ્ય કાશી પદે પદે

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે બાલરણ્ડાં તપસ્વિનીમ્ ।
બલાત્કારેણ યો ભુઙ્ક્તે સ રણ્ડાવ્યસની શુચિઃ

બોધદાવાગ્નિના દગ્ધં યેન દ્વૈતવનં ઘનમ્ ।
અતિપુણ્યાં ગતિં યાતિ સ હિ દાવાગ્નિદાયકઃ

ગૃહે સ્થિતાનામપિ યો ગવાં ગ્રાસં દદાતિ ન ।
આચરત્યાત્મનઃ પુષ્ટિં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

રસાઃ સર્વેઽપિ વિક્રીતા ધર્માધર્મમજાનતા ।
ગ્રન્થૌ બદ્ધં બોધધનં સ ધન્યો રસવિક્રયી

અન્તર્યામ્યાત્મના યેન રચિતો વર્ણસઙ્કરઃ ।
સ્વયં શઙ્કર એવાસૌ વર્ણિતો વર્ણસઙ્કરી

યેન વેદાઃ સમભ્યસ્ય વિદિત્વાઽર્થં સ્વચિન્તયા ।
પ્લાવિતાઃ સહ વેદાન્તૈર્વેદપ્લાવી સ મુચ્યતે

શિવે નિવેદિતં સર્વં શિવનિર્માલ્યતાં ગતમ્ ।
તદ્ભુનક્તિ પવિત્રાત્મા શિવનિર્માલ્યભોજનઃ

બ્રહ્મચર્યં ગતો ભુઙ્ક્તે સર્વા નગરનાયિકાઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન ચિત્રં વેદાન્તદર્શનમ્

યોગિનામવધૂતાનાં શુકાદીનાં મુખાચ્ચ્યુતમ્ ।
કિઞ્ચિદુચ્છિષ્ટમાસ્વાદ્ય મુચ્યેદુચ્છિષ્ટભોજનઃ

બ્રહ્મ જાનાતિ તસ્યૈવ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વચેતસઃ ।
વૃત્તિલોપઃ કૃતો યેન સ ધન્યો વૃત્તિલોપકૃત્

યસ્તુ વૃન્તાકદગ્ધાન્નં કલઞ્જાદિ યદૃચ્છયા ।
લબ્ધમશ્નાતિ હિ મુનિસ્તસ્યાદૂરતરો હરિઃ

ભૃગવે વરુણેનોક્તા બ્રહ્મવિદ્યા તુ વારુણી ।
તદ્વારુણીરસાસ્વાદમત્તાનામુત્તમા ગતિઃ

પરાગ્વૃત્તિં પરિત્યજ્ય યા પ્રત્યક્સા તુ વારુણી ।
તદભ્યાસરતાનાં ચ ન દૂરે પરમં પદમ્

સુન્દરીં વીક્ષ્ય ચિત્કાન્તામિન્દ્રિયેશ્વરમિન્દ્રિયમ્ ।
માનસં સ્ખલિતં યેષાં તે મુક્તા અજિતેન્દ્રિયાઃ

યોગભૂમિં સમારુહ્ય ગમ્ભીરે બ્રહ્મસાગરે ।
પશ્ચાન્નિપતિતો લીન આરૂઢપતિતઃ શુચિઃ

ચિદ્વિદ્યાકર્મનાશાયાં નદ્યાં સ્નાનં મયા કૃતમ્ ।
કર્મનાશાજલસ્પર્શાત્કર્મબન્ધો નિવર્ત્તતે

અઙ્ગવઙ્ગકલિઙ્ગેષુ સૌરાષ્ટ્રમગધેષુ ચ ।
સર્વત્ર પરિપૂર્ણોઽહં પુનઃ સંસ્કારવર્જિતઃ

નિજં ગૃહં પરિત્યજ્ય રમતે પરમન્દિરે ।
સ ગૃહસ્થો ગતિં ગચ્છેત્પરામિતિ વિદાં મતમ્

આત્મનઃ સુખલોભેન સુકૃતં યેન હારિતમ્ ।
સ એવ સુકૃતી શેષઃ સુકૃત્યપિ હિ દુષ્કૃતી

અજ્ઞાનમેવ વિજ્ઞાનમવિવેકો વિવેકિતા ।
સર્વાત્મકત્વં કૈવલ્યં યેષાં તે સિદ્ધસત્તમાઃ

બોધો યદવધાનેન તન્મનો નાશયન્તિ યે ।
વિપરીતકૃતાં તેષાં મુક્તિરિત્યાહ શઙ્કરઃ

વેદાન્તપાઠરૂપેણ સ્વધર્માઃ કીર્ત્તિતા મયા ।
સ્વધર્મકીર્ત્તનાદેવ સાયુજ્યં પદમર્જિતમ્

દ્વિભાર્યો બ્રાહ્મણો યસ્તુ ત્યજેત્પૂર્વાં પતિવ્રતામ્ ।
પરસ્યા ગુણલોભેન સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

એતસ્ય વિવરણમ્
પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ દ્વેભાર્યે વેદબોધિતે ।
પ્રથમા કર્મનિષ્ઠા સ્યાદ્બ્રહ્મનિષ્ઠા તથાઽપરા

કર્કશા રસિકા ચેતિ તયોર્નામાન્તરં ક્રમાત્ ।
કર્કશા કર્મકાણ્ડસ્થા રસિકા બ્રહ્મવાદિની

કર્કશા રસિકા ચેતિ યદ્યપિ દ્વે પતિવ્રતે ।
રસિકા સ્વપતિં ભુઙ્ક્તે કર્કશા કષ્ટભાગિની

કર્મનિષ્ઠા તુ દાસીવ ગૃહકર્મરતા સદા ।
જ્ઞાનનિષ્ઠા મહારાજ્ઞી રાજસિંહાસને સ્થિતા

પતિહેતોર્દિવા નક્તં ગૃહકર્મ કરોતુ સા ।
પતિં નાલિઙ્ગ્ય નિદ્રાતિ કથં સૌભાગ્યભાગિની

રસરીતિં ન જાનાતિ કર્કશા કર્મવાદિની ।
પતિવ્રતા સ્વભાવેન ભર્ત્તારં સ્તૌતિ કેવલમ્

જ્ઞાનનિષ્ઠા તુ રસિકા તત્તત્સંસ્કારલક્ષણૈઃ ।
આનન્દયતિ ભર્ત્તારં તમેવાશ્લિષ્ય ખેલતિ

આસને શયને યાને ભોજને સા તદન્વિતા ।
ક્ષણં ન તિષ્ઠતિ સ્વામી તાં વિના રસલાલસઃ

યસ્તુ જાનાતિ ચાતુર્યાન્મહદન્તરમેનયોઃ ।
સ કથં તત્ર મૂઢાયાં રમેત કિમુ તત્સુખમ્

યસ્તુ કશ્ચિન્મહામૂઢઃ પામરઃ પશુધર્મવાન્ ।
કર્કશાયાં રમતે રસિકાં ચ ન વિન્દતિ

તસ્યાં ચ દુઃખમાપ્નોતિ પ્રત્યહં કલહાયતે ।
ભૂયસ્તામેવ ભજતે દૌર્ભાગ્યં તસ્ય તાદૃશમ્

અત્ર દ્વિભાર્યશાસ્ત્રાર્થે વિષયોઽયં વ્યવસ્થિતઃ ।
નિવૃત્તિવનિતાં ત્યક્ત્વા પ્રવૃત્તો નરકં વ્રજેત્

પ્રવૃત્તિવનિતાં ત્યક્ત્વા નિવૃત્તો મોક્ષમશ્નુતે ।
વિષમોઽપ્યેષ શાસ્ત્રાર્થઃ પ્રમાણં વ્યાસવાક્યતઃ

ઇતિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિશાસ્ત્રવિવરણમ્ ।
અથાન્યદપિ ।
એકો વિષ્ણુર્મહદ્ભૂતં વ્યાસેનોક્તં લગેદ્યદિ ।
તન્મહાભૂતસઞ્ચારે ન દૂરે પરમં પદમ્

ડાકિનીસિદ્ધમન્ત્રોઽયં બ્રહ્માસ્મીત્યક્ષરાત્મકઃ ।
ભાવનામાત્રતો યસ્ય સદ્યસ્તદ્રૂપતાં વ્રજેત્

ગુરુશાસ્ત્રપ્રસાદેન સંપ્રાપ્ય પરમં પદમ્ ।
મમૈવેદં મયા પ્રાપ્તમિતિ પ્રાહ સ ઉત્તમઃ

યત્તુ જન્મશતાભ્યસ્તવિજ્ઞાનૈરપિ વસ્તુતઃ ।
ન કિઞ્ચિદપિ સમ્પ્રાપ્તં તસ્ય પ્રાપ્તિર્મહીયસી

અણીયસો મહીયસ્ત્વં નેદીયસ્ત્વં દવીયસઃ ।
પરસ્ય નિજરૂપત્વં યત્પ્રત્યેતિ પ્રમા હિ સા

યદ્દૃશ્યતે તત્તુ મિથ્યા તત્સત્યં યન્ન દૃશ્યતે ।
એતત્પ્રામાણિકત્વં હિ મહોપનિષદાં મતમ્

વિચિત્રા યસ્ય રચના સમસ્તા ભાતિ નીરસા ।
જીવન્મૃતકતુલ્યોઽસૌ જીવન્મુક્તઃ શ્રુતૌ સ્તુતઃ

સ્વયમેવ પ્રકાશેત દીપઃ શૂન્યાલયે યથા ।
તસ્ય વ્યર્થપ્રકાશસ્ય સાર્થકં જન્મ વર્ણિતમ્

ન બોધયતિ ભાવાનામાત્મનો ભેદમણ્વપિ ।
અબોધદીપ એવાયમસ્માકં બોધદીપકઃ

નિશાયામેવ જાગર્મિ નિદ્રામિ સકલં દિનમ્ ।
ન ચ રોગા પ્રબાધન્તે મા જરામરણાદયઃ

ઉત્તમાધમમધ્યાનાં ભેદભાનં ધિયાં ફલમ્ ।
તાભિર્હીનસ્ય હરિણા પ્રોક્તા પણ્ડિતરાજતા

જડેન યેન સંત્યક્તે ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે ।
બુદ્ધિયુક્તઃ સ એવેતિ પાર્થં પ્રાહ જનાર્દનઃ

કૃતાકૃતૈર્ન યસ્યાર્થો નાશ્રયો યસ્ય કુત્રચિત્ ।
પાર્થસારથિરિત્યાહ સ તુચ્છઃ સ્વચ્છમુક્તિભાક્

ધર્માધર્મૌ ન જાનાતિ ન જાનાતિ શુભાશુભે ।
સુખદુઃખે ન જાનાતિ સ જ્ઞાનીતિ મતં હરેઃ

ચિન્તનેનૈવ મુક્તિઃ સ્યાદિતિ સર્વત્ર વર્ણિતમ્ ।
અસ્માકં તુ મતે સ્વસ્મિન્ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

ચિન્તનં સર્વશાસ્ત્રાણાં મતમન્યન્મતં મમ ।
ન કિઞ્ચિચ્ચિન્તનાદેવ સ્વયં તત્ત્વં પ્રકાશતે

સ્વયં પ્રકાશિતે તત્ત્વે તત્ક્ષણાત્તન્મયો ભવેત્ ।
એકોઽપિ ન ગુણો યસ્મિન્દ્વૌ ત્રયો વા કુતઃ કિલ ।
ગુણાન્ગાયતિ ગોવિન્દો નિસ્ત્રૈગુણ્યસ્ય તસ્ય હિ

યસ્ય નૈવાધિકારોઽસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદપિ કર્મણિ ।
મુખ્યોઽધિકારી કૈવલ્યે સ ગીતો નન્દસૂનુના

પશ્યન્શૃણ્વન્સ્પૃશઞ્જિઘ્રન્યઃ પ્રત્યક્ષાપલાપકૃત્ ।
નૈવ કિઞ્ચિત્કરોમીતિ તમાર્યં પ્રાહ કેશવઃ

જાનન્તોઽપિ ન સન્માર્ગં મૂઢાયોપદિશન્તિ યે ।
મૂઢમાર્ગં પ્રશંસન્તિ તાન્સાધૂનાહ માધવઃ

યસ્મિન્માર્ગે પ્રવિષ્ટસ્ય ભ્રષ્ટતાઽગ્રિમજન્મનિ ।
તમેવ યોગિનાં માર્ગમસ્તૌષીત્પાર્થસારથિઃ

યથેષ્ટચેષ્ટારોધો હિ સિદ્ધિદો હઠયોગિનામ્ ।
યથેષ્ટચેષ્ટા કૈવલ્યમસ્માકં જ્ઞાનયોગિનામ્

હત્વાઽપિ ય ઇમાલ્લોકાન્ન હન્તિ ન નિબધ્યતે ।
અસ્માકં તુ મતે તસ્ય સઙ્ગતિઃ શાન્તિસાધનમ્

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
એતસ્યાપરિહાર્યસ્ય પરિહારો મતં મમ

જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ કુરુતે યસ્ય ભસ્મસાત્ ।
ન તસ્ય કર્મભ્રષ્ટસ્ય કર્મઠૈર્લભ્યતે પદમ્

યસ્તુ કાપુરુષઃ કામાત્સર્વસ્માદપિ નિર્ગતઃ ।
સ એવ પુરુષાર્થીતિ જગાદ પુરુષોત્તમઃ

વિષ્ણુગીતા મયાઽધીતા નિર્ણયસ્તત્ર નિર્ગતઃ ।
સર્વધર્મપરિત્યાગી સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અસઙ્ગવસ્તુવિષયે પ્રલાપોઽયં તુ સઙ્ગતઃ ।
ધ્યાતો મુહુર્મુહુર્દદ્યાત્સતાં પૂર્ણામસઙ્ગતામ્

અગોચરવિચારેઽસ્ય નિન્દ્યકામાદિવર્ત્મના ।
શતકસ્ય પ્રવૃત્તસ્ય વ્યક્તોન્મત્તપ્રલાપતા

અસ્યોન્મત્તપ્રલાપત્વાદુપેક્ષાં તાત મા કુરુ ।
નૂનમેતસ્ય ભાવાર્થો દુર્બોધો વિષયાત્મભિઃ

ઇત્યુન્મત્તપ્રલાપોઽયં નામ્ના પ્રોક્તો મયા તવ

નૂનમેકાન્તનિષ્ઠેન નિત્યમેકાગ્રચેતસા ।
ઇત્યુન્મત્તપ્રલાપોઽયં વિચાર્યઃ કૃતબુદ્ધિના

અવસ્થાયા મનોન્મન્યા ઉન્મત્તા યે મહાધિયઃ ।
નિધિસ્તેષાં પ્રલાપોઽયં સ્થાપ્યો હૃદયમન્દિરે