બોધસાર · અધ્યાય 47

[પ્. 728-]
જ્ઞાનિગજગર્જનમ્ ।
આયાન્તિ તત્ર વિલસન્તિ વસન્તિ ચ દ્રગુડ્ડીય યાન્તિ ચ કુલાનિ વિહઙ્ગમાનામ્।
ભાવાસ્તથા મયિ સમા વિષમા વિચિત્રા દેવાલયાગ્રમિવ કેવલમસ્મિ નિત્યઃ

ઉન્મજ્જ્ય મજ્જતિ જગન્મયિ દૈવયોગાદુચ્ચાવચા ન ગણિતા અપિ તે તરઙ્ગાઃ ।
નિષ્ઠાં ગતઃ સ્વમહિમન્યચલપ્રતિષ્ઠે તિષ્ઠામિ સાગર ઇવ સ્વરસાદપારઃ

જન્માદયો વનચરાઃ પ્રવહન્તુ કામં ઘર્ષન્તુ કુમ્ભમભિતો મયિ વૃત્તિનાગાઃ ।
અસ્મિન્યુગે પરયુગે ચ યુગાન્તરે વા તિષ્ઠામિ નિશ્ચલતયા ગિરિરાજતુલ્યઃ

નીચૈર્નિપાતિતવિમોહમહીધરસ્ય વિન્ધ્યસ્ય મૂર્ધનિ પદં વિનિધાય સમ્યક્ ।
ઇષ્ટાં દિશં પ્રતિગતઃ પુનરાગતો ન સ્વચ્છન્દમેવ વિહરામિ તદસ્મ્યગસ્ત્યઃ

દૃષ્ટો મયાઽદ્ય વિગલદ્વદનપ્રસાદઃ કશ્ચિત્તૃતીયપદતઃ પતિતઃ પૃથિવ્યામ્ ।
તન્મે મતિઃ સમુદિયાય પરાવરજ્ઞા સ્વર્ગસ્તુ હન્ત નરકાદપિ દુર્વિપાકઃ

આરુહ્ય તુઙ્ગપદવીં પતિતાદનાર્યાન્નારૂઢ એવ હિ વરં પ્રકૃતૌ સ્થિતો યઃ ।
અઙ્ગાનિ હંત કિલ તસ્ય ન ચૂર્ણિતાનિ ખેદો ન ચેતસિ ન વા પરિહાસપીડા

નાડીં પ્રવિશ્ય યદિ જીવતિ ભીતભીતઃ પ્રાન્તે ચ ખાદતિ મૃતિશ્ચિરજીવનં કિમ્ ।
દેહસ્વભાવરહિતઃ પરમાત્મભાવે તિષ્ઠન્મૃતિં જયતિ ચેચ્ચિરજીવનં તત્

આલોકિતાનિ ચ મતાનિ મુનીશ્વરાણામાલોકિતાશ્ચ બહવો બહુસિદ્ધમાર્ગાઃ ।
અદ્યાપિ તં મલિનભાવમપાસ્ય દૂરં સિદ્ધિસ્તુ કિં ન યદિ સિધ્યતિ નિત્યસિદ્ધઃ

અઙ્ગં પ્રસાર્ય પતિતઃ ખલુ ચિત્સ્વરૂપે નિદ્રાલુતાં ગત ઇતિ પ્રવિનષ્ટચેષ્ટઃ ।
વિન્ધ્યસ્ય યોજનશતાયતિકા શિલેવ નૈવ હ્રસામિ ન ચ વૃદ્ધિમુપૈમિ પૂર્ણઃ

પરિલસતિ પિતા મે સર્વલોકસ્ય રાજા ધૃતિમતિબલહેતુર્યૌવનં મે નવીનમ્ ।
ઇયમપિ ચ સુબુદ્ધિઃ કાચિદૂઢા વરાઙ્ગી સુખમધિકમતઃ કિં મત્પરો નાસ્તિ ધન્યઃ

સમરસપદચિન્તાઽનન્તસન્તોષવન્તઃ ક્ષણસુખકણતૃષ્ણાતન્તુમન્તર્વિમુચ્ય ।
નિજસુખનિધિવિદ્યારાજસિંહાસનસ્થા વયમિહ કલયામઃ કાલમાલમ્બ્ય દેહમ્

કતિ કતિ ન હિ જીવા દેવરાજાદયોઽમી પદપતનહતાશાઃ સંસૃતૌ સંસરન્તિ ।
ગુરુપદમવલંબ્ય બ્રહ્મવિદ્યાતરિસ્થા અધિગતપરપારાસ્તે વયં ધન્યધન્યાઃ

વ્યોમ વ્યોમચરૈર્ન લિપ્તમપિ યત્તત્સર્વદા નીરસં ક્ષીરાબ્ધિઃ સરસોઽપિ વૃદ્ધિમધિકાં લબ્ધ્વા પુનર્મુઞ્ચતિ ।
હેમાદ્રિર્જનકો મુદામપિ મુદાં નૈવાશ્રયો નીરસો ન ક્ષીણો ન ચ નૈવ મોદરહિતોઽહં તત્તુલા નાસ્તિ મે

સાયં પ્રાતરનેકરઙ્ગમપિ તન્નાનેકરઙ્ગાશ્રયં યાન્ત્યાયાન્તિ પયાંસિ તત્ર ન પયોરેખાઽપિ દૃષ્ટા ક્વચિત્ ।
સજ્ઞાનેન મયા વિગાહ્ય તદહો દૃષ્ટં નભો નિર્મલમ્ નીલં નીલમિતિ પ્રથૈવ નભસો મિથ્યા નભોનીલિમા

રૂપ્યે રૂપ્યમતિઃ કૃતા કૃતધિયા રઙ્ગે પુનર્દુર્ધિયા સત્યં દ્વાવપિ સંસ્થિતૌ નિજધિયા સ્વે નિશ્ચયે નિશ્ચલે ।
એકસ્યૈવ દરિદ્રતા વ્યપગતા તસ્થૌ દ્વિતીયસ્તથા સઞ્જાતે ક્રયવિક્રયવ્યયવિધૌ વ્યક્તો વિશેષસ્તયોઃ

નિમ્ના નૂનમુદન્વતઃ સ્થિતિરિયં કલ્લોલિની ચેત્કૃતા વિક્ષિપ્તેન કુતશ્ચિદાગતવતા વિન્ધ્યાટવીવાયુના ।
તત્કિં નાયમપાં નિધિઃ કિમથવા સ્થાનાદસૌ ચાલિતઃ કિન્તુ પ્રત્યુત તાદૃશોઽપિ મહિમા વિખ્યાપિતો વારિધેઃ

માધુર્યં ચ પયસ્ત્વમાશ્રિતવતા તુચ્છે દધિત્વામ્લતે રૂપે સંપ્રતિ બિભ્રતા તુ પયસા સર્વં યશો હારિતમ્ ।
ગ્રૈવેયત્વમથાઙ્ગદત્વમથ ચ ક્ષુદ્રત્વમક્ષુદ્રતાં પર્યાયૈર્ભજતઃ સ્વભામજહતો હેમ્નસ્તુ નાસ્તિ ક્ષતિઃ

ન હિ ન હિ ચતુરાસ્તે યૈર્ન બુદ્ધં વિશુદ્ધં ન હિ ન હિ કૃતિનસ્તે યે ન પારં પ્રયાતાઃ ।
ન હિ ન હિ તુ કુલીના યૈર્ન તત્ત્વં વિવિક્તં ન હિ ન હિ મુનયસ્તે યૈર્ધૃતા લોભવાર્તા

હેઽહંકૃતે તવ ન કૃત્યમિહાસ્તિ કિઞ્ચિલ્લીના ભવ સ્વમહિમન્યચલપ્રતિષ્ઠે ।
ચેતસ્ત્વમેહિ પરમં સ્વસુખાબ્ધિમન્તઃ સોઢું ન શક્નુમ ઇમાસ્તવ દુષ્ટવૃત્તીઃ

આયાન્તિ નૈવ સુત તત્ર મનોવિકારા આયાન્તિ ચેદિહ વિચારય જોષમાસ્યમ્ ।
ત્વં ચાપિ મન્દમિહ સઞ્ચર મુઞ્ચ મોહં સોઽહમ્પદે સુખનિધૌ યદિ તે મનીષા

તીવ્રં તમઃ સમય એષ નિશીથનામા દેશોઽપિ ચૌરબહુલઃ શિથિલા ચ ભિત્તિઃ ।
ઇત્થં સ્થિતે નિજધનં પ્રતિ સાવધાનો જાગર્ત્તિ ચેદ્ગૃહપતિર્વિફલા હિ ચૌરાઃ

ભૂપાલકૈર્નિશિતશાસ્ત્રધરૈરુદારૈર્દુષ્ટં મૃગં શમયિતું મૃગયા વિધેયા ।
દુષ્ટો મૃગો ન નિહતો નિહતાસ્તદન્યે વ્યર્થસ્ય તત્ક્ષિતિપતેર્વદ કઃ પ્રભાવઃ

ઇષ્ટે નષ્ટે નશ્વરે ત્યક્તભોગઃ સઞ્જાતાલંપ્રત્યયો વીતરાગઃ ।
તાં તાં કક્ષાં સ્વૈરમભ્યેતિ સૂક્ષ્માં યાં યામન્તે સાધકાઃ સાધયન્તિ

હૃદિ યદિ સવિચારાસ્તર્હિ સમ્યક્પ્રચારા ગતિમનુગતિભાજઃ કેવલં દુઃખભાજઃ ।
પરિકલય યદન્ધૈર્નીયમાના ઇવાન્ધા યુગપદપિ સમેતા અન્ધકૂપે પતન્તિ

એકઃ પ્રાહ પઠેતિ માં તદિતરઃ પ્રાહાટ દૂરાટવીમન્યઃ પ્રાહ સમેધયાગ્નિમપરઃ પ્રાહાર્કમાલોકય ।
સ્વિષ્ટેપ્સું પ્રતિ માં વચો ગુરુજનૈરુક્તં ત્વમેવાસિ તત્સ્વિષ્ટાપ્તેર્મમ ઘૂર્ણિતેઽપિ નયને અન્ધા ન પશ્યન્ત્યમી

યેષાં વજ્રદૃઢં કપોલમથવા જિહ્વા વિતસ્ત્યાયતા ખ્યાત્ત્યર્થં કલહાય પુસ્તકપિશાચાનાં કથા તિષ્ઠતુ ।
માં પૃચ્છાચ્છમતે કથં વિલસતિ ધ્યાનં કથં ધારણા કો ભાવઃ સ્વરસેન કેન વિધિના ચેતઃ પરે લીયતે

જિહ્વે દેવિ ગૃહાણ મૌનમધુના ભૂયસ્ત્વયા જલ્પિતં પ્રત્યગ્વસ્તુનિ નિષ્ઠિતા યદિ મતિસ્તત્કિં પ્રલાપાસ્તવ ।
સ્વચ્છન્દોપરમામૃતાબ્ધિલહરીલાવણ્યલગ્ને હૃદિ પ્રાયઃ કર્કશતાં ગતાઽસિ કુટિલે તસ્માન્ન મે રોચસે

સમ્પૂર્ણં જગદેવ નન્દનવનં સર્વેઽપિ કલ્પદ્રુમા ગાઙ્ગં વારિ સમસ્તવારિનિચયાઃ પુણ્યાઃ સમસ્તાઃ ક્રિયાઃ ।
વાચઃ પ્રાકૃતસંસ્કૃતાઃ શ્રુતિગિરો વારાણસી મેદિની સર્વૈવ સ્થિતિરસ્ય મુક્તિપદવી દૃષ્ટે પરે બ્રહ્મણિ

ઓતં પ્રોતમિદં વિચિત્રમખિલં યસ્મિઞ્જગદ્વર્ત્તતે યત્રોદેતિ વિલીયતે પુનરિદં તોયે તરઙ્ગાદિવત્ ।
તચ્ચેતો મયિ લીયતે પ્રતિદિનં મય્યેવ તજ્જાયતે મહ્યં તર્હિ વદન્તુ હે લયવિદઃ સોઽહં તુ લીયે ક્વ નુ

બાલા શ્વશ્રૂજનનિયમિતા દેહલીદત્તદૃષ્ટિર્દીર્ઘં ચક્ષુઃ કિરતિ વદને યૌવનાલંકૃતસ્ય ।
યુક્તસ્યૈવં ન ચલતિ તતો ભ્રૂતટે દત્તદૃષ્ટેશ્ચેતોવૃત્તિઃ સ્ફુરતિ પુરુષે મોક્ષલક્ષ્મીનિવાસે

પર્યન્તૈ રહિતસ્ય યસ્ય મહતી ગમ્ભીરતા તાદૃશી મગ્ના યત્ર વિભાન્તિ નો અગણિતા બ્રહ્માણ્ડમૃત્પિણ્ડિકાઃ ।
યાદૃક્તસ્ય ચિદર્ણવસ્ય સુરસો યાદૃક્સ્વરૂપં મહત્તત્કસ્મૈ કથયામિ કસ્ય વિષયઃ કો વાઽસ્ય વક્તા ભવેત્

આખ્યાસ્યામિ રમાવરસ્ય પુરતો ગૌરીવરસ્યાથવા શબ્દબ્રહ્મમયીવરસ્ય પુરતસ્ત્વઅસ્ય કસ્યાપિ ન ।
પ્રહ્લાદપ્રવણં પ્રકાશપરમં સંવેદિતં સંવિદા શાન્તે ચેતસિ યત્કુતૂહલમયે નિર્જિહ્મમુજ્જૃમ્ભિતમ્

તૃષ્ણાભિર્ગલિતં ક્ષમાભિરુદિતં પ્રજ્ઞાભિરુન્મીલિતં મોહૈરસ્તમિતં ભ્રમૈઃ પ્રચલિતં દ્વંદ્વૈશ્ચ દૂરં ગતમ્ ।
બોધૈરુલ્લસિતં સુખૈર્વિલસિતં સંમીલિતં સંશયૈઃ સ્વં ધામ સ્ફુરિતં યદૈવ મુનિના નિર્માયમાલોકિતમ્

પૂર્વં નામ કિમન્તરં સમભવદ્યન્નેદમાલોકિતં કિં વા કારણમસ્તિ જાતમધુના યેનેદમાલોક્યતે ।
ઇત્થં વિસ્મયવન્મનો હિ વિદુષાં વિજ્ઞાનનિદ્રાઘને તત્રાનન્દવને મુનીન્દ્રસદને લીનં પરબ્રહ્મણિ

શુદ્ધે બોધે સ્ફુરતિ પરિતઃ ક્ષાલિતા વાસનાઙ્કાઃ ક્ષીણં ચિત્તં વિરતિરુદિતા કર્મપાશા વિશીર્ણાઃ ।
ભગ્નો ભેદઃ સુખમધિગતં કલ્પના દૂરમુક્તા દૃષ્ટે તત્ત્વે કરબદરવન્નાસ્તિ કર્ત્તવ્યશેષઃ