બોધસાર · અધ્યાય 43

[પ્. 656-]
જ્ઞાનગઙ્ગાતરઙ્ગોનાશીતિકમ્
જ્ઞાનગઙ્ગાતરઙ્ગોનાશીતિકં શૃણુ સાંપ્રતમ્ ।
એકેનાપ્યઙ્ગલગ્નેન સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

વાઙ્મયં ખં હિ સર્વત્ર વાચો મૂકસ્ય દુર્લભાઃ ।
ચિન્મયં બ્રહ્મ સર્વત્ર વિદ્યાહીનસ્ય દુર્લભમ્

પ્રાચીમથ પ્રતીચીં વા યત્ર ક્વચન ગચ્છતુ ।
તમસા દૃશ્યતે નૈષા બ્રહ્મચિદ્ભાસ્કરો યથા

આકાશમણ્ડલે શૂન્યે યથા નક્ષત્રમણ્ડલમ્ ।
ચિદ્બ્રહ્મમણ્ડલે શૂન્યે તથા સંસારમણ્ડલમ્

જાગ્રત્સ્વરૂપ એવાયં પશ્યન્ત્સ્વપ્નમયં જગત્ ।
સુષુપ્ત ઇવ ચિદ્રૂપે મુનેસ્તુર્યસ્થતાઽદ્ભુતા

મુમુક્ષા દમ્ભમાત્રં તે ન તે તીવ્રા મુમુક્ષુતા ।
તીવ્રા યદિ મુમુક્ષા સ્યાન્ન વિલમ્બો ભવેદિયાન્

અભૂત્કુહૂમયં વિશ્વં પક્ષઃ સ મલિનો ગતઃ ।
ઇદાનીં નિર્મલઃ પક્ષો જાતં રાકામયં જગત્

ન તિષ્ઠતિ મનો યત્ર ગોઃ શૃઙ્ગે સર્ષપો યથા ।
શૈલા ઇવ સમાધિસ્થાસ્તત્રૈવ સ્થિતિમાગતાઃ

જલપ્રવાહ ઇવ યાઽનવચ્છિન્ના સ્વભાવતઃ ।
ચતુર્દશધિયાં દૂરે સા મુનેર્મનનસ્થિતિઃ

પરમાત્મપદભ્રષ્ટઃ સ પુનઃ પરમાત્મતામ્ ।
યયા પ્રાપ્નોતિ વિશ્વાત્મા સા મુનેર્મનનસ્થિતિઃ

પ્રતિબિમ્બં ન ગૃહ્ણાતિ નિર્મલો નિકટસ્થિતઃ ।
પ્રપઞ્ચવઞ્ચને યુક્તિઃ સા મુનેરેવ નામુનેઃ

અપસર્પન્ત્વિતિ પ્રોક્તાઃ ક્ષણાદપસરન્ત્યમી ।
યદાજ્ઞયા મનોભાવાઃ સ વશી કસ્ય નાદ્ભુતઃ

જારણાત્કાલકૂટસ્ય શમ્ભોરાશીવિષા વશાઃ ।
મારણાન્મનસસ્તદ્વન્મુનેરિન્દ્રિયવૃત્તયઃ

અહન્તામમતાત્યાગઃ કર્ત્તું યદિ ન શક્યતે ।
અહન્તામમતાભાવઃ સર્વત્રૈવ વિધીયતામ્

વર્ણાશ્રમવયોવેષાધ્યયનાચારસુન્દરઃ ।
વિના વિચારવૈરાગ્યૈઃ પશુરેવ ન સંશયઃ

તીક્ષ્ણે વિચારવૈરાગ્યે ચિત્તે યસ્ય નિરન્તરે ।
સ પણ્ડિતઃ કિમેતસ્ય સાધનાન્તરચિંત્તનૈઃ

વર્ધતે મૂલસેકેન મૂલશોષેણ શુષ્યતિ ।
ભસ્મસાત્ક્રિયતે વહ્નિજ્વાલયેતિ તરુસ્થિતિઃ

વર્ધતે મનસઃ સેકૈર્મનઃશોષેણ શુષ્યતિ ।
ભસ્મસાત્ક્રિયતે બોધજ્વાલયેતિ ભવસ્થિતિઃ

પરપારસ્થિતં હંસં દ્વિધેવ પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
તથાત્માનં વિજાનાતિ તટસ્થઃ સત્યદર્શનઃ

ચિત્રમલ્પેન કાલેન બોધભર્જિતચેતસઃ ।
ભર્જિતસ્યેવ બીજસ્ય કાર્યસાધકતા ગતા

પઙ્ગવસ્તુ કૃતા એવ દૃગાદ્યા ન ચલન્તિ યત્ ।
અન્ધાનપિ કરિષ્યામિ ન પશ્યન્તિ યથા જગત્

જાનાતુ વા ન જાનાતુ બ્રહ્મ જીવસ્ય જીવનમ્ ।
જાનાતિ ચેત્પરો લાભો ન જાનાતિ ભયં મહત્

બ્રહ્મધેનોઃ સ્વભાવોઽયં દેવધેનોર્વિલક્ષણઃ ।
ભોક્તૈવ તદ્દુગ્ધપાનાત્સદ્યસ્તદ્રૂપતાં વ્રજેત્

યદિ યોગે કૃતા બુદ્ધિઃ સપ્તમીં ગચ્છ ભૂમિકામ્ ।
મગ્નશ્ચેદ્ગચ્છ પાતાલમિતિ નીતિવિદાં વચઃ

મધ્યાહ્નભાસ્કરં દ્રષ્ટું સાક્ષાદ્યદિ તુ ન ક્ષમમ્ ।
પટવ્યવહિતં પશ્યેજ્જલે વા પ્રતિબિમ્બિતમ્

તથા ચિન્માત્રચણ્ડાંશું નિર્વિકલ્પં ન ચેત્ક્ષમઃ ।
સર્વવ્યાપિતયા પશ્યેદન્તર્યામિતયાઽથવા

લક્ષં શરાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ સૂક્ષ્મે લક્ષ્યેઽપિ ધન્વિના ।
કદાચિદ્દૈવસંયોગાદેકોઽપિ તુ લગિષ્યતિ

સદૈવ ચેતસો વૃત્તિર્ધ્યાનાભ્યાસે વિધીયતામ્ ।
કદાચિત્કૃપયા શમ્ભોરખણ્ડાકારતા ભવેત્

બ્રહ્મણોઽપિ બ્રાહ્મણઃ શ્રેયાનિત્યાહ દ્વાભ્યામ્ ।
લીલાસિન્ધોઃ કિયદિવ હરેઃ ષોડશસ્ત્રીસહસ્ત્રં
નિઃસંખ્યાતા વિવિધરુચિના યેન ભુક્તાઃ સ્ત્રિયસ્તાઃ ।
તાદૃઙ્નીતઃ સ પુનરનયા ભામયા વશ્યભાવં ।
સમ્યગ્ભુક્તો યદુપતિરતઃ સત્યભામૈવ ધન્યા

વર્ત્તતે બ્રહ્મ સર્વત્ર બ્રાહ્મણો લભ્યતે ક્વચિત્ ।
સમર્ઘાદ્બ્રહ્મણસ્તસ્માન્મહર્ઘો બ્રાહ્મણો ભવેત્

પરસઙ્ગસુખાસક્તં યોગિનાં યોષિતામિવ ।
વિહાય લોકસિદ્ધાન્તં રમતે સ્વમતે મનઃ

તોયરન્ધ્રનિરોધેન ભાતિ પૂર્ણં સરોવરમ્ ।
વૃત્તિરન્ધ્રનિરોધેન પૂર્ણો બોધઃ કિમદ્ભુતમ્

નિર્મૂલા નિષ્કલા શુષ્કા કદર્યા ભોગવાસના ।
તયા તિરોહિતઃ સ્વામી તૃણેનેવ મહાગિરિઃ

ન દેશકાલૌ ન વયો ન યુક્તિર્ન વિદગ્ધતા ।
યદૈવ વાસનાત્યાગસ્તવ મુક્તિસ્તદૈવ હિ

ઉપાયૈઃ શોધિતે ક્ષેત્રે નિર્મલં બીજમર્પિતમ્ ।
કિં ચિત્રં ધાન્યસમ્પત્તૌ સ દેવો યદિ વર્ષતિ

કૃતવાક્યવિચારસ્ય પરમાર્થમભીપ્સતઃ ।
જ્ઞાનં ગરિષ્ઠમજ્ઞાનમજ્ઞાનં જ્ઞાનમુત્તમમ્

વ્યાખ્યાસિ વેદાન્તગિરો જયસિ દ્વૈતવાદિનઃ ।
નાન્તર્વિશસિ તન્મન્યે તત્રાસ્તિ મરણં તવ

મિત્રેણ કુશલે પૃષ્ટે પૂર્વાવસ્થામનુસ્મરન્ ।
ઇદાનીં કુશલં જાતમિતિ હૃષ્યતિ યોગવિત્

કર્મઠઃ કાઞ્ચનાલિપ્તશૂન્યતામ્રઘટોપમઃ ।
વિદ્વાંસ્તુ રત્નસમ્પૂર્ણહેમકુમ્ભ ઇવોત્તમઃ

ભૂરુહત્વાવિશેષેઽપિ દ્વયોરન્તરમીદૃશમ્ ।
ઇક્ષુકાણ્ડસમો વિદ્વાન્દણ્ડકાષ્ઠસમઃ પશુઃ

વિશાલદૃષ્ટૌ રમતે ન ત્વન્યત્ર પતિર્મમ ।
યેન દૃષ્ટિર્વિશાલા સ્યાત્સ મન્ત્રો મમ દીયતામ્

પૂજ્યોઽયમિતિ વિજ્ઞાય પૂજિતઃ સ્વાપિતો ગૃહે ।
ન ભુક્તો મૂઢયા સ્વામી કશ્ચિત્પુરુષ ઇત્યયમ્

ભોગયોગ્યેન વેષેણ વ્યતીત્ય શયને નિશામ્ ।
પ્રિયસ્ય ભોગમપ્રાપ્ય પ્રાતઃ ક્રન્દતિ કામિની

ચિત્રપત્રે કૃતા નારી વિચિત્રા રૂપસમ્પદા ।
દૃશ્યતે તાવદેવાહો યાવન્નાયાતિ સુન્દરી

ચિન્તામણિં કરાદ્ભ્રષ્ટં મા શુચઃ પ્રાહ મે ગુરુઃ ।
દિનૈઃ કતિપયૈરેવ પુનરેવ મિલિષ્યતિ

કરોમિ સંશયં યાવન્મુકુન્દમુખદર્શને ।
આશ્વાસયતિ માં તાવત્પરમા દેવતા મનઃ

કન્દર્પકોટિલાવણ્યં સત્યમુક્તં જનાર્દને ।
કન્દર્પપ્રમુખાઃ સર્વે તત્પ્રકાશે પલાયિતાઃ

અશ્રુ મુક્તં વિયોગિન્યા રાધયા મેલનાશયા ।
તત્રૈવ માયયા ગુપ્તઃ પ્રાપ્તઃ પ્રકટતાં હરિઃ

સૌરભ્યાય ભ્રમન્ત્યેકે મધુ કાઙ્ક્ષન્તિ ચાપરે ।
ન ભ્રમન્તિ ન કાઙ્ક્ષન્તિ મધુમત્તા મધુવ્રતાઃ

ધનં પ્રાપ્નોતિ કષ્ટેન પ્રદોષે કાષ્ઠભારિકઃ ।
સુખાસનસ્થો વિપુલં ધનં રત્નપરીક્ષકઃ

નર્ત્તકી સ્વાઙ્ગભઙ્ગેન ધનં પ્રાપ્નોતિ વા ન વા ।
કુલાઙ્ગના કટાક્ષેણ સ્વં વશીકુરુતે પતિમ્

તવ બુદ્ધિપ્રકાશોઽયં નિકટાં મુક્તિમાહ મામ્ ।
નૂનં નિર્વાણસમયે દીપો દેદીપ્યતે ભૃશમ્

એકે ખનન્તિ વસુધાં તથા વિક્રયિણઃ પરે ।
ઘર્ષયન્ત્યપરે રત્નં ભોગં ગૃહ્નાતિ ભાગ્યવાન્

એકે તક્રેણ તુષ્યન્તિ દધિદુગ્ધેન ચાપરે ।
તત્ત્વજ્ઞા નૈવ તુષ્યન્તિ નવનીતઘૃતં વિના

યત્ર ક્વાપિ સ્વપામીતિ જાતા નિદ્રાલુતા મમ ।
વિસ્તીર્ણં શયનં પ્રાપ્તં કોમલં બ્રહ્મ નિર્મલમ્

દૃશ્યં બોધેન નિર્ઘૃષ્ટં તચ્ચિદાકારતાં ગતમ્ ।
યત્ર યત્રૈવ પશ્યામિ સ્વં રૂપં તત્ર દૃશ્યતે

યદેકોઽપિ જનો ગીર્ણઃ સ્તુવન્ત્યજગરં જનાઃ ।
માં ન સ્તુવન્તિ કિં યેન ગીર્ણા બ્રહ્માણ્ડકોટયઃ

મય્યસૂયા ન કર્ત્તવ્યા બહુ જલ્પામિ યદ્યપિ ।
બ્રહ્માસ્મીતિ વદામ્યેવ શ્રુતિર્માં નાભ્યસૂયતિ

સિંહાસનં સમાધિર્મે વેદાન્તા મમ વન્દિનઃ ।
મારિતો મોહનામાઽરિર્મમ રાજ્યમકણ્ટકમ્

દૃષ્ટં ચિદમ્બરં નામ મયા વિસ્તીર્ણમમ્બરમ્ ।
ઇદં જડામ્બરં શૂન્યમત્યલ્પં યદપેક્ષયા

ઈષ્તમન્નં ક્ષુધાર્ત્તસ્ય કૃપણસ્ય ધનં પ્રિયમ્ ।
તૃષિતસ્ય જલં ત્વિષ્ટં ચૈતન્યં મમ વલ્લભમ્

રસાયનપ્રસઙ્ગેન ગતં તામ્રમતામ્રતામ્ ।
તથાઽસ્માકમહઙ્કારો નિરહઙ્કારતાં ગતઃ

પૂર્વમાસીદહઙ્કારો મમ દુઃખસ્ય કારણમ્ ।
રિપુરદ્ય મૃતો દૃષ્ટઃ પરમાનન્દકારણમ્

ભોગેપ્સૂનાં સભામધ્યે ભોક્તા કાન્તો યથા યુવા ।
મુમુક્ષુણાં તથા મધ્યે રાજતે પરમાર્થવિત્

ગૃહકાર્યપ્રસક્તાઽપિ ભુક્તભોગેવ કામિની ।
મનસૈવ મનો નૂનમાનન્દયતિ યોગવિત્

મુનિમાનન્દિતં દૃષ્ટ્વા ગ્રામીણો વક્તિ તં મુહુઃ ।
ત્વયા યસ્તુ નિધિઃ પ્રાપ્તસ્તં પ્રદર્શય મામપિ

વઞ્ચકૈર્વિષયૈસ્તાત વદ કે કે ન વઞ્ચિતાઃ ।
ગુરુભિઃ પુરુષવ્યાઘ્રૈર્નૂનમેતેઽપિ વઞ્ચિતાઃ

શીર્ષે ઘટસહસ્રામ્ભઃ પાતયન્તુ જડા જનાઃ ।
મૌનમેવાવલમ્બેત શિવલિઙ્ગમિવાત્મવિત્

સવિચારાસ્તુ ગુરવો વિરક્તા ગુરુસત્તમાઃ ।
વિચારેઽપિ વિરક્તા યે ગુરૂણાં ગુરવો હિ તે

દુસ્ત્યજાન્વિષયાન્મૂઢો જિજ્ઞાસુરપિ મુઞ્ચતિ ।
વિદાં તદ્રાગદોષસ્ય ત્યાગે કિમિવ દુષ્કરમ્

જાયેત જાતબોધાનામપિ સાંસારિકી કથા ।
જાગરે સમનુપ્રાપ્તે યથા સ્વપ્નકથા નૃણામ્

મોહેન વિસ્મૃતે દૃશ્યે સુષુપ્તિરનુભૂયતે ।
બોધેન વિસ્મૃતે દૃશ્યે તુરીયમવશિષ્યતે

દૃશ્યં ચેત્સ્યાદ્રવિર્ન સ્યાત્તમ એકં તદા કિલ ।
રવિશ્ચેત્સ્યાજ્જગચ્ચ સ્યાદ્વ્યવહારસ્તદા કિલ

રવિરસ્તિ જગન્ન સ્યાજ્જ્યોતિરેકં તદા કિલ ।
ઇતિ લોકસ્થિતિઃ પુત્ર પરમાર્થગતિં શૃણુ

નિત્યો હિ રવિરસ્માકં તસ્ય નાશો ન વિદ્યતે ।
તમોભૂતેઽપિ સકલે તમઃસાક્ષી સદવ્યયઃ

રવિરસ્તિ જગન્નાસ્તિ સમાધાનવતો મુનેઃ ।
અનેન હેતુના સાધો જ્યોતિરેકં તદા કિલ

રવિરસ્તિ જગચ્ચાસ્તિ વ્યવહારાવલોકિનઃ ।
રવિર્નાસ્તિ જગન્નાસ્તિ તમ એકં તદા કિલ

પ્રકાશ્યાપગમે પુત્ર પ્રકાશઃ કિં પ્રકાશયેત્ ।
પ્રકાશ્યત્વવિનાશેઽપિ પ્રકાશત્વમખણ્ડિતમ્

આયાતુ યાતુ વા ભાનોઃ પ્રકાશ્યં નિજહેતુભિઃ ।
ન મમ સ્વપ્રકાશસ્ય કિઞ્ચિદાયાતિ ગચ્છતિ