બોધસાર · અધ્યાય 17

[પ્. 475-]
નિરઞ્જનપઞ્ચાશત્કમ્
યત્ર પ્રમાણં વેદાન્તા અનુભૂતિસ્તથા સતામ્ ।
દેવો નિરઞ્જનઃ સોઽયં બોધસારે નિરૂપ્યતે

અહમજ્ઞો ન જાનામિ મામહં કોહમિત્યુત ।
અજ્ઞાનપ્રભવો ભાવ આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

યદિયં બ્રહ્મવિષયા જીવસ્ય ધ્યેયતામતિઃ ।
સ હિ ભ્રાન્તિમયો ભાવ આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

ત્રિભિર્ગુણૈર્નિબદ્ધોઽહં સંસારે સંસરામ્યહમ્ ।
ઇત્યાદ્યાઃ પ્રાકૃતા ભાવાઃ આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

મનોબુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
અન્તઃકરણજા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

યચ્ચ સઙ્કલ્પ્યતે પૂર્વં સઙ્કલ્પ્ય ચ વિકલ્પ્યતે ।
એતે મનોભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

ઇદમિત્થમિદં નેત્થમિતિ નિશ્ચીયતે તુ યત્ ।
સ હિ બુદ્ધિમયો ભાવ આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વવધ્યઘાતકતાદયઃ ।
અહઙ્કારભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞા ચ તાદૃશી ।
એતે ચિત્તભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

યે વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞા જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ ।
અવસ્થાભેદજા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

નિદ્રાઽઽલસ્યં પ્રમાદશ્ચ પરિમોહો વિષાદકઃ ।
એતે તમોભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

શમો વિવેકઃ સૌમ્યત્વં પ્રકાશશ્ચ પ્રસન્નતા ।
એતે સત્ત્વમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

લોભશ્ચઞ્ચલતાઽક્ષાણામારંભઃ કર્મણામપિ ।
એતે રજોભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

વિધિશ્ચ ચ પ્રતિષેધશ્ચ ધર્માધર્મૌ શુભાશુભમ્ ।
કર્તૃત્વભાવિતા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

કૃતિઃ કાર્યં ચ કરણં તત્ર ચેષ્ટાઃ પૃથગ્વિધાઃ ।
કર્તૃત્વસ્યાનુગા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ્ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
પઞ્ચભૂતોદ્ભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

આકાશમનિલસ્તેજસ્તોયમુર્વી ચ પઞ્ચમી ।
પઞ્ચભૂતમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

શ્રોત્રં ત્વઙ્નયનં જિહ્વા ગંધગ્રાહશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

વાક્પાણિપાદૌ પાયુશ્ચ તથોપસ્થશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
કર્મેન્દ્રિયમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

ધ્વનિર્વર્ણવિભેદા ય આહતાનાહતાદયઃ ।
શબ્દભેદમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

નિષાદઋષભગાન્ધારષડ્જમધ્યમધૈવતાઃ ।
સ્વરભેદમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

શીતોષ્ણમૃદુકાઠિન્યતીક્ષ્ણરૂક્ષાદિભેદતઃ ।
સ્પર્શભેદમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

રક્તં પીતં સિતં કૃષ્ણં હરિતં ચિત્રમિત્યપિ ।
રૂપભેદમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

કટુઃ કષાયો મધુરો લવણોઽમ્લશ્ચ તિક્તકઃ ।
રસભેદમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

ચિત્રાઃ પરિમલામોદસૌરભાસૌરભાદયઃ ।
ગન્ધભેદમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

જરાયુજાણ્ડજસ્વેદસંભવોદ્ભિજ્જકાદયઃ ।
પ્રાણિભેદમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

સસુરાસુરગન્ધર્વયક્ષરક્ષોનરાદયઃ ।
જીવજાતિમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

શૈવવૈષ્ણવસાવિત્રશાક્તગાણપતાદયઃ ।
ઇષ્ટદૈવતજા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

વાસિષ્ઠગાર્ગ્યશાણ્ડિલ્યભાર્ગવાઙ્ગિરસાદયઃ ।
ગોત્રપ્રવરજા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

પૌરાણિકચ્છાન્દસિકજ્યોતિર્વિદ્ભિષગાદયઃ ।
વિદ્યાવૃત્તિભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

પ્રાચ્યૌદીચ્યપ્રતીચ્યાદ્યા દાક્ષિણાત્યાદયઃ પરે ।
યાગભેદોદ્ભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

ચિત્રકૃલ્લેખકસ્તક્ષા વાચકઃ પાઠકઃ પરે ।
ક્રિયાભેદભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

હેમગૌરવિશાલાક્ષસિંહસંહનનાદયઃ ।
કાયસૌન્દર્યજા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

મૂકાન્ધપઙ્ગુબધિરકાણકઞ્જાક્ષકાદયઃ ।
કાયવૈરૂપ્યજા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

પાતાલં વસુધા સ્વર્ગો મહસ્તપો જનાદયઃ ।
લોકભેદભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

સિંહવ્યાઘ્રવરાહર્ક્ષહરિણપ્લવગાદયઃ ।
પશુભેદભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

ત્વગસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાદયઃ પરે ।
ધાતુભેદભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

પ્રાણાપાનસમાનાશ્ચોદાનવ્યાનૌ ચ પઞ્ચ તે ।
પ્રાણભેદભવા ભવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ।
ઉપપ્રાણમયા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

જ્વરાપસ્મારકુષ્ઠાનિ વાતપિત્તકફાદયઃ ।
ધાતુવૈષમ્યજા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

પિઙ્ગલેડા સુષુમ્ણા ચ ગાન્ધારી હસ્તિકાદયઃ ।
નાડીભેદભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતયો યાઃ સ્વર્ગનરકપ્રદાઃ ।
લિઙ્ગભેદોદ્ભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્ર ઇત્યેવમાદયઃ ।
વર્ણભેદભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

બ્રહ્મચારી ગૃહી વાનપ્રસ્થો ભિક્ષુરિતિ ક્રમાત્ ।
આશ્રમપ્રભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

કાપાલિકાઃ ક્ષપણકાઃ સ્વેચ્છાચારા દિગમ્બરાઃ ।
પાખણ્ડપ્રભવા ભાવા આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

મમતા સંમતા મૂઢૈર્ન મતા સમતાસ્થિતૈઃ ।
સોઽપ્યહન્તાભવો ભાવ આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

અહન્તામમતે ધીમન્નુભે માતૃસુતે અપિ ।
તે પરસ્પરકુટ્ટિન્યૌ તદેકામપિ મા સ્પૃશ

સર્વે ભાવાઃ પ્રલીયન્તે યસ્મિન્ ભાવે સમુદ્ગતે ।
સોપિ બોધમયો ભાવ આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

યત્ર બોધમયો ભાવો નાસ્તિ ભાવે સમુદ્ગતે ।
સ હિ શૂન્યમયો ભાવ આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

શૂન્યાશૂન્યે સમે યસ્મિન્ ભાવે ચ સમતાં ગતે ।
સ ભાવસ્ત્વમસિ પ્રાજ્ઞ આત્મા શુદ્ધો નિરઞ્જનઃ

નિરઞ્જનસ્ય દેવસ્ય પઞ્ચાશત્કવિચારતઃ ।
નિરઞ્જનસ્ય દેવસ્ય નિરઞ્જનપદં વ્રજેત્