બોધસાર · અધ્યાય 12.1

[પ્. 116-]
યોગદીક્ષાચિન્તામણૌ પાતઞ્જલયોગઃ
અથાતો યોગદીક્ષાયાશ્ચિન્તામણિરુદીર્યતે ।
તત્પ્રાપ્ત્યાઽબોધદારિદ્ર્યં સર્વમેવ વિનશ્યતિ

મહાયોગેશ્વરઃ શમ્ભુઃ મહાયોગેશ્વરો હરિઃ ।
મહાયોગેશ્વરો બ્રહ્મા ભવાની સિદ્ધયોગિની

સનકાદ્યા વસિષ્ઠાદ્યાઃ કચદત્તશુકાદયઃ ।
અરુન્ધતીપ્રભૃતયો યોગાત્સિદ્ધિમુપાગતાઃ

આત્મજ્ઞાનેન યો યોગો જીવાત્મપરાત્મનોઃ ।
સ યોગસ્તસ્ય હેતુત્વાદ્યોગા બહુવિધા મતાઃ

વિરોધિલક્ષણાન્યાયાદભદ્રા ભદ્રિકા યથા ।
સર્વદુઃખવિયોગસ્તુ યોગ ઇત્યાહ કેશવઃ

અત્યન્તચપલસ્યાપિ મનસો યોગશક્તિતઃ ।
નિશ્ચલત્વં પ્રજાયેત વિન્ધ્યસ્યેવ મહાગિરેઃ

તથા ચ ભુશુણ્ડઃ
નાભસીં ધારણાં બદ્ધ્વા તિષ્ઠામિ વિગતજ્વરઃ ।
યાવત્પુનઃ કમલજઃ સૃષ્ટિકર્મણિ તિષ્ઠતિ

ચિત્તવૃત્તિનિરોધસ્તુ મુખ્યઃ પાતઞ્જલો મતઃ ।
પ્રાણવૃત્તિનિરોધસ્તુ ગૌણસ્તત્સાધનત્વતઃ

તત્ર સૂત્રં યમનિયમાસનપ્રાણાયામ
પ્રત્યાહારધારણાધ્યાનસમાધયોઽષ્ટાવઙ્ગાનિ
યમોઽસ્તેયઋતાહિંસાબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહાઃ ।
નિયમઃ શૌચસન્તોષતપઃ પાઠેશ્વરાર્પણમ્

આસનં સુખરૂપેણ શરીરસ્થિરતા મતા ।
પ્રાણાયામઃ પ્રાણદણ્ડઃ કુમ્ભપૂરકરેચકૈઃ

પ્રત્યાહારસ્ત્વિન્દ્રિયાણાં ચલાનાં પ્રતિરોધનમ્ ।
ક્વચિત્પ્રદેશે ચિત્તસ્ય સ્થાપનં ધારણા મતા

નિરન્તરશ્ચિત્પ્રવાહો ધ્યેયસ્ય ધ્યાનમીરિતમ્ ।
સમાધિરષ્ટમો જ્ઞેયસ્તદાત્મકતયા સ્થિતિઃ

સંપ્રજ્ઞાતસ્તદન્યશ્ચ સમાધિર્દ્વિવિધો હિ સઃ ।
યમાદિપઞ્ચબહિરઙ્ગમન્તરઙ્ગમથાપરમ્

વિતર્કેણ વિચારેણાનન્દેનાસ્મિતયા તથા ।
અનુસ્યૂતઃ સમાધિસ્તુ સંપ્રજ્ઞાતશ્ચતુર્વિધઃ

યત્ર ન જ્ઞાયતે કિઞ્ચિત્સોઽસંપ્રજ્ઞાત ઉચ્યતે ।
દ્વિધા ભવપ્રત્યયવાનુપાયપ્રત્યયશ્ચ સઃ

મૂઢાનામપિ જાયેત તપોદાર્ઢ્યાન્મનોલયઃ ।
પ્રકૃતૌ વા મહતત્ત્વે ભવપ્રત્યય એવ સઃ

ત્રૈલોક્યરાજ્યકામસ્ય હિરણ્યકશિપોર્યથા ।
શરીરં ક્રિમિભિર્ભુક્તં વલ્મીકેનાપિ સંવૃતમ્

શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિપ્રજ્ઞાકામવર્જનપૂર્વકમ્ ।
મનોલયો મુનીન્દ્રાણામુપાયપ્રત્યયસ્તુ સઃ

ઉક્તં વ્યુત્થિતચિત્તાનાં સમાધાનમભીપ્સતામ્ ।
તપશ્ચ વેદપાઠશ્ચ સર્વકર્માર્પણં હરૌ

ક્લેશકર્મવિપાકૈશ્ચ ચિત્રરૂપૈસ્તદાશયૈઃ ।
અપરામૃષ્ટ એવૈકઃ કશ્ચિત્પુરુષ ઈશ્વરઃ

સ સર્વજ્ઞઃ સ્વભાવેન પ્રણવસ્તસ્ય વાચકઃ ।
તદયં ભાવનાપૂર્વં તજ્જપો મોક્ષસાધનમ્

યથા રોગસ્તન્નિદાનં ભેષજં ચાપ્યરોગતા ।
વિવેચનીયભેદેન ચિકિત્સાઽસ્તિ ચતુર્વિધા

જન્મદુઃખં તથા મોહો વિજ્ઞાનં ચ વિમુક્તતા ।
વિવેચનીયભેદેન યોગશાસ્ત્રં ચતુર્વિધમ્

અવિવેકઃ પુંપ્રકૃત્યોઃ સ મોહો દુઃખકારણમ્ ।
સમત્વપુરુષાન્યત્વખ્યાતિબોધેન નશ્યતિ

યોગાભ્યાસપ્રસક્તસ્ય સિદ્ધયો ભોગદાયિકાઃ ।
આયાન્તિ નાદરઃ કાર્યો હ્યન્તરાયા મતા યતઃ

ધારણાધ્યાનવૈચિત્ર્યાત્સિદ્ધિભેદો ય ઈરિતઃ ।
અત્યન્તાનુપયોગિત્વાત્સ તુ નાત્ર નિરૂપિતઃ