બોધસાર · અધ્યાય 11

[પ્. 104-]
સાંખ્યાઞ્જનશલાકા
નેત્રયોરઞ્જનં કાર્યં સાંખ્યાઞ્જનશલાકયા ।
તતસ્તિમિરનાશેન સૂક્ષ્મવસ્તુ વિલોક્યતે

કપિલેન મુકુન્દેન દેવહૂતી પ્રબોધિતા ।
સર્વતત્ત્વવિવેકેન તત્સાંખ્યમભિધીયતે

સર્વા વિકૃતયો યસ્યાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્માશ્ચરાચરાઃ ।
અસ્તિ કાચિદનિર્દેશ્યા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મિકા

મહતત્ત્વમહઙ્કારઃ પઞ્ચ તન્માત્રકાણિ ચ ।
પ્રકૃતિર્વિકૃતિશ્ચેતિ સપ્તૈતાનિ ભવન્તિ હિ

સ્વકારણાનાં વિકૃતિઃ પ્રકૃતિઃ સ્વોદ્ભવસ્ય યત્ ।
એવમષ્ટૌ પ્રકૃતયસ્તતો વિકૃતયો ભવન્

વ્યોમાદિપઞ્ચભૂતાનિ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ મનસા સહ ષોડશ

ખં વાયુરગ્નિસ્તોયં ભૂર્ભૂતપઞ્ચકમુચ્યતે ।
શબ્દસ્પર્શૌ રૂપરસૌ ગન્ધસ્તેષાં ગુણાઃ ક્રમાત્

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુ રસનં ઘ્રાણં જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ ।
વાક્પાણિપાદપાય્વાદિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

ઉભયાત્મા મનસ્તેન ચતુર્વિંશતિરીરિતા ।
તત્ત્વાનાં તદ્વિકારસ્તુ સર્વં ચૈવ જગત્ત્રયમ્

પ્રકૃતેસ્ત્રિગુણાત્મત્વાત્સર્વં હિ ત્રિગુણાત્મકમ્ ।
રક્તશ્વેતશ્યામરૂપા રજઃસત્ત્વતમોગુણાઃ

રજશ્ચલં તમઃ સ્તબ્ધં પ્રકાશસ્સાત્વિકો મતઃ ।
તમોઽધમં રજો મધ્યં સત્ત્વમુત્તમમેવ હિ

લોભાદયો રજોભાવાસ્તમસો જડતાદયઃ ।
સુખપ્રસાદબોધાદ્યા ભાવાઃ સત્ત્વસ્ય કીર્ત્તિતાઃ

દેવાદયઃ સાત્ત્વિકાઃ સ્યુર્નરાદ્યા રાજસાઃ સ્મૃતાઃ ।
તામસાઃ પશુભૂતાદ્યા એવં સર્વં વિવિચ્યતામ્

વિરોધિનસ્સહાયાશ્ચ મિથઃ કાર્યં ચ કારણમ્ ।
મિલિત્વા કાર્યકર્ત્તારો ગુણા વિષમચેષ્ટિતાઃ

વિશ્વં ગુણાત્મકં સર્વમાત્મા નિર્ગુણ એવ હિ ।
પ્રકાશકતયા તત્ર પ્રવિષ્ટ ઇવ ભાસતે

યથા દ્વાત્રિંશદ્દન્તસ્થા રસજ્ઞા રસવેદિની ।
ચતુર્વિંશતિતત્વાન્તઃ સ્વાત્મજ્ઞસ્તત્ત્વવિત્તથા

એકમેવ નિજં નાથં માયા વિષયલમ્પટા ।
બહુરૂપધરં કૃત્વા વેશ્યેવ ખલુ ખેલતિ

અપૃથગ્ભાવરૂપેણ મિલિત્વા પુરુષેણ હિ ।
વિચિત્રાકારરૂપૈસ્તં સન્નર્ત્તયતિ નર્ત્તકી

નિર્દોષો નિશ્ચલો નાથઃ સદોષા ચઞ્ચલા વધૂઃ ।
દમ્પત્યોરનયોર્નૂનં રસભઙ્ગો ભવિષ્યતિ

પૃથક્ત્વેન પરિજ્ઞાતા દુષ્ટરૂપતયાઽપિ ચ ।
ન મુખં દર્શયત્યેષા સલજ્જા મ્રિયતેઽપિ ચ

પ્રકૃતિર્વિકૃતિર્નાપિ પુરુષો નિશ્ચલાત્મકઃ ।
શુદ્ધબુદ્ધસ્વરૂપોઽસાવિતિ સાંખ્યવિનિર્ણયઃ