ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 7

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્ચાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ.
અથ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ.
અથ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ.
પરિવારાલયલક્ષણમ્.
અથાતઃ પરિવારાણામાલયસ્ય ચ લક્ષણમ્ ।
વિમાનાત્પાદહીનં વા તદર્ધં વા સમાચરેત્

વર્ણયુક્તં તતશ્શ્રેષ્ઠં કનિયોવર્ણહીનકમ્ ।
સોમેશાનદ્વયોર્મધ્યે વિષ્વક્સેનં પ્રકલ્બયેત્

દ્વારસ્ય દક્ષિણે ચેન્દ્ર માગ્નેય્યાં પચનાલયમ્ ।
તસ્ય પશ્ચિમદેશેતુ પાનીયસ્થાનમેવચ

યામ્યે શયનમુદ્દિષ્ટં તત્પૂર્વે યાગમણ્ડપમ્ ।
ઐશાન્યે પુષ્પદેશન્તુ દક્ષિણે વસ્ત્રસંચયમ્

ઈશાનસોમયોર્મધ્યે સ્થાપનં ... તથા ।
ઇન્દ્રાગ્ન્યોર્મધ્યમેચૈવ ધાન્યસ્થાનં પ્રશસ્યતે

સોપાનમધ્યે શ્રીભૂતમર્ચયેદ્બહિરાનનમ્ ।
પુરસ્તાદ્ગરુડં તસ્ય દેવાભિમુખમર્ચયેત્

વિમાનપાલાન્ દિક્પાલાન્ ભાસ્કરેણ સમાયુતમ્ ।
ચક્રં ધ્વજં ચ શઙ્ખં ચ ભૂતં વૈ ભૂતનાયકમ્

પ્રથમાવરણે દેહુસ્તત્તદ્દેશે સમર્ચયેત્ ।
ઉત્સવં બલિમારભ્ય અનપાયિવિશેષતઃ

અમિતસ્યાપિ તન્તત્ર પ્રદક્ષિણમથાચરેત્ ।
દેવસ્ય કણ્ઠસીમાન્તં બાહ્યન્તં સ્તનસમ્મિતમ્

નાભ્યન્તં વા વિશેષેણ પરિવારોદયં ક્રમાત્ ।
ધાત્રાદિભૂતપર્યન્તં પરિવારાન્વિશેષતઃ

વર્ણવાહનકેત્વાદ્યૈર્નામનક્ષત્રપૂર્વકમ્ ।
મયાક્રિયાધિકારે તુ વ્યક્તમુક્તન્તુલક્ષણમ્

બેરલક્ષણમ્-(શૈલાદિ ભેદઃ)
અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ બેરલક્ષણમુત્તમમ્ ।
શૈલજં રત્નજં ચૈવ ધાતુજં દારવં તથા

મૃણ્મયં સ્યાત્તથૈવેતિ પઞ્ચધાબેરમુચ્યતે ।
ચતુર્વિધં તુ શૈલં સ્યાત્સપ્તધા રત્નજં તથા

અષ્ટધા ધાતુજં પ્રોક્તં દારુજં ષોડશોચ્યતે ।
મૃણ્મયં દ્વિવિધં પ્રોક્તં ક્રમાલ્લક્ષણમુચ્યતે

શૈલજલક્ષણમ્
શ્વેતં રક્તં તથા પીતં કૃષ્ણં ચૈવ ચતુષ્ટયમ્ ।
શૈલજં ભેદમાખ્યાતં તસ્ય લક્ષણમુચ્યતે

ગોક્ષીરસન્નિભાચૈવ શઙ્ખકુન્દેન્દુ સન્નિભા ।
શીલા શ્વેતા સમાખ્યાતા સા તુ વશ્યપ્રદાયિકા

જપાકુસુમસંકાશા શિલા શોણિતસન્નિભા ।
બન્ધૂકપુષ્પપ્રતિમા જાતિહિઙ્ગુલિકોપમા

શિલા રક્તા સમાખ્યાતા જયદા લક્ષણાન્વિતા ।
પીતા સુવર્ણસદૃશા રજનીચૂર્ણસન્નિભા

શિલા લક્ષણસંયુક્તા ધનધાન્યસુખપ્રદા ।
માષમુદ્ગલ?સંકાશા તથાજંબૂફલોપમા

ભૃઙ્ગ? મુત્પલસંકાશા પ્રજાવૃદ્ધિકરાસ્મૃતા ।
શિલા કૃષ્ણા તુ સર્વેષાં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયિકા

વિપ્રક્ષત્રિયવૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાઞ્ચ યધાવિધિ ।
શ્વેતા રક્તા તથા પીતા કૃષ્ણા ચૈવ યથાક્રમમ્

દ્વિજાનાં ચ ત્રિવર્ણાનાં શિલા રક્તા જયપ્રદા ।
શ્વેતા મોક્ષપ્રદા પ્રોક્તા બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

એતૈન્તુધ્રુવબેરન્તુ કારયેદ્યદિભક્તિતઃ ।
માણિક્યં ચ પ્રવાલં ચ વૈદૂર્યં સ્ભટિકં તથા

મરતકં પુષ્યરાગં ચ નીલં ચૈતેષુરત્નજાઃ ।
માણિક્યં શ્રીકરં પ્રોક્તં પ્રવાલં વશ્યકારકમ્

આકર્ષણં તુ વૈઢૂર્યં સ્ફાટિકં પુત્રવૃદ્ધિદમ્ ।
વિદ્વેષણં મરતકં સ્તંભનં પૂષ્યરાગકમ્

નીલં તુરમણૈઃ કાર્યં રત્નજાનાં ફલં ભવેત્ ।
એતેષાં કૌતુકં કુર્યા દન્યેષાં ચ વિધીયતે

હૈમં રૈપ્યં તથાતામ્રં કાંસ્યં ચૈવારકૂટકમ્ ।
આયસં સીસકં ચૈવ ત્રપુકં ચેતિ ધાતુજમ્

હૈમન્તુ શ્રીપ્રદં પ્રોક્તં રૌપ્યં રાજ્યપ્રદાયકમ્ ।
તામ્રં પુત્રસમદ્ધ્યર્થં કાંસ્યં વિદ્વેષકારકમ્

પ્રોચ્ચારણે ચારકૂટ માયસં ક્ષયકારણમ્ ।
સીસં નીરૌગકરણં ત્રપુરાયુર્વિનાશનમ્

એવં તુ લોહજં પ્રોક્તં તતો દારુજમુચ્યતે ।
દેવદારુશ્શમીવૃક્ષં પિપ્પલં નન્દનં તથા

અસનં ખદિરઞ્ચૈવ વકુલં શઙ્ખિ વાતનમ્ ।
મયૂરપદ્મડુણ્ડૂક કર્ણિકારં તથૈવ ચ

નિબૂકાઞ્જનિકાચૈવ પ્લક્ષમૌદુંબરં તથા ।
એતૈર્વર્જ્યાસ્તુ? ચત્વારો દ્વિજાતિક્રમયોગતઃ

મૃણ્મયં દ્વિવિધં પ્રોક્તં પક્વાપક્વં તથૈવ ચ ।
પક્વં ચ નાશકં ચૈવમ્ અપક્વં સર્વસિદ્ધિતમ્

નિમિત્તદર્શનમ્-(શુભનિમિત્તાનિ)
યસ્મિન્ દેશે શિલાસ્તીતિ ગચ્છેન્નિશ્ચિતમાનસઃ ।
પ્રયાણકાલે શકુના શ્શુભાશ્શુભ ફલપ્રદાઃ

શુભવાક્યોદકુંભાસ્થિ ગજરાજદ્વિજોત્તમાઃ ।
ચર્મમાંસદધિક્ષીર દુન્દભિધ્વનયશ્શુભાઃ

(અશુભનિમિત્તાનિ)
અશોભનાંસ્તથાવક્ષ્યેશપમાના યથાયતિ ।
વિકીર્ણકેશાવિપ્રૈક્યઘૃતતૈલાક્તદર્શનમ્

રિક્તકુંભનિરોધોક્તિ તૈલભાજનદર્શનમ્ ।
પ્રયાણકાલે નષ્ટાસ્તુ વિપરીતફલપ્રદાઃ

શુભે પ્રયાણં કર્તવ્યં સ્થિત્વા શોભનલક્ષણમ્ ।
શિલાં પ્રાપ્ય શુભેસ્થાને વાસ્તુહોમં સમાચરેત્

વૈષ્ણવં પૌરુષં સૂક્તં શ્રીભૂસૂક્તં તથૈવ ચ ।
પરિષેકં તતઃકૃત્વા કલશાન્ પઞ્ચ સુન્યસેત્

મૃદ્ગન્ધાક્ષતજપ્યાંશ્ચ સર્વૌષધ્યુદકન્તથા ।
સંસ્થાપ્યાભ્યર્ચ્ય પાદ્યાદ્યૈ ન્તત્તદ્દેવાં ત્સમર્ચયેત્

અભિષિઞ્ચેચ્છિલાં સૂત્રે? મુહૂર્તેકરણાન્વિતે ।
અતોદેવાદિમન્ત્રેણ શિલાં છિત્વાવિચક્ષણઃ

અધોભાગં મુખં તત્ર શિર ઊર્ધ્વ પ્રકલ્પયેત્ ।
પૂર્વતશ્ચોત્તરે વાથ શિરોભાગં પ્રકલ્પયેત્

મુખં પૃષ્ઠં તથાપાદં પાર્શ્વં ચૈવ શિરસ્તથા ।
લાઞ્છયિત્વા વિધાનેન તતસ્તક્ષણ માચરેત્

બાલા ચ યુવતી વૃદ્ધાજ્ઞાતવ્યા લક્ષણાન્વિતા ।
સ્નિગ્ધા મૃદ્વી નતા ચૈવ બાલા ક્ષીરસ્વરાતથા

સુસ્વરા કા ન્તિસંયુક્તા યુવતી સા શિલા સ્મૃતા ।
અસિતા ઝર્ઘરા રૂક્ષા વૃદ્ધા યા નિસ્સ્વરાશિલા

બાલા ક્ષયપ્રદા પ્રોક્તા યુવતી સુસમૃદ્ધિદા ।
કાર્યનાશકરી વૃદ્ધા ગ્રાહ્યા જ્ઞાત્વાશિલાસ્તથા

મૂર્ધનસ્તક્ષણઙ્કૃત્વા શિલાદોષાંન્તુ લક્ષયેત્ ।
શિલાં પ્રલિપ્યક્ષીરેણ સર્પિષા સીસગૈરિકૈઃ

એકરાત્રોષિતશિલાં સંપ્રક્ષાલ્યાંભસાતતઃ ।
શિલાદોષં પરીક્ષ્યૈવ કર્તવ્યં વિધિચોદિતમ્

રેખાબિન્દુઃ કલઙ્કશ્ચ શિલાદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
મણ્ડલં તુ ભવેત્તત્ર યત્ર ગર્ભં વિનિર્દિશેત્

સિતે તુ મણ્ડલે સર્પોરક્તેતુ કૃકલાસકમ્ ।
પીતે તુ મણ્ડલે ગોધા મઞ્જિષ્ઠે દર્દુરો ભવેત્

કપિલે મૂષિકા પ્રોક્તાસિતવર્ણે તુ વૃશ્ચિકઃ ।
શ્વેતરક્તવિમિશ્રેતુ વૃશ્ચિકશ્શ્વેતરક્તકે

રક્તમિશ્રેતુ મણ્ડૂકો મણ્ડલોભવેત્ ।
સિંદૂરવર્ણે ખદ્યોતઃ કપોતે ગૃહગૌલિકા

ગુડવર્ણેતુ પાષાણં નિસ્સ્વશોભે જલં ભવેત્ ।
વર્જયેદ્ગર્ભ સંયુક્તાં વિમલૈર્ અઞ્ચિન્તાં તથા

વિમલં હેમકાંસ્યાખ્યં લોહાખ્યં ચત્રિદા સ્મૃતમ્ ।
પરીક્ષ્યૈવં પ્રકર્તવ્યમેવ મેવ પ્રમાણતઃ

પ્રાસાદગર્ભમાનં વા હસ્તમાનમથાપિ વા ।
પ્રત્યેકં ત્રિત્રિભેદં સ્યાદ્દ્વારમાનં પ્રવક્ષ્યતે

દ્વારાદધ્યર્ધકં ચૈવ દ્વારાત્પાદાધિકં તથા ।
મધ્યમં ચ કનીયસ્સ્યાદ્દ્વારમેવં વિધીયતે

અધમોત્તમયોર્મધ્યે ત્વષ્ટધા કારયેદ્બુધઃ ।
કનીયસ્ત્રીણિ વિજ્ઞેયં ત્રીણિ મધ્યમકં તથા

ત્રીણિ ચોત્તમકં વિદ્યાદુત્સેધં નવથા ભવેત્ ।
સ્તંભાદધ્યર્ધકં તુઙ્ગમુત્તમં તુ વિશેષુઃ

ઉત્તમાધમયોર્મધ્યે દ્વારમાનેન યોજયેત્ ।
ગર્ભગેહસમં મધ્યં ત્રિપાદં ચાધમં ભવેત્

પાદાધિકં તુ વિજ્ઞેયં શ્રેષ્ઠમેવં વિધીયતે ।
(ઉત્તમાધમયોર્મધ્યે દ્વારમાનેન યોજયેત્) ।
હસ્તમાનં તધાવક્ષ્યે નવહસ્તં તધોત્તમમ્

ષડઙ્ગુલૈસ્સહાન્યાન્તુ સાર્ધદ્વિહસ્તકાવધિ ।
એવમુત્સેધમાનન્તુ સ્થાવરસ્ય પ્રશસ્યતે

જઙ્ગમાનાં ભવેન્નામ મૂલબેરવશાત્તથા ।
બિંબોદયં ચતુર્વિંશદ્ભાગાનષ્ટાંશકં તથા

બિંબોદયં ચતુર્વિંશદ્ભાગાનષ્ટાંશકં તથા ।
વેદાંશં તુ ભવેદુચ્ચં જઙ્ગમસ્ય પ્રકીર્તિતમ્

માનાઙ્ગુલેન સપ્તાદિ દ્વિદ્વ્યઙ્ગુલવિધાનતઃ ।
પઞ્ચાશત્સવનાઙ્ગુલ્યા વિધિસ્સર્વોવિધીયતે

મૂલબેરાંગુલાન્માનમારભ્યૈકાદશાંગુલમ્ ।
દ્વિદ્વ્યઙ્ગુલવિવૃદ્ધ્યાતુ સષષ્ટિત્ષઙ્ગુલં? ભવેત્

પ્રત્યેકં તુ ત્રિભેદં સ્યાદુત્તમાધમમધ્યતઃ ।
ઉત્કૃષ્ટં નવતુઙ્ગં સ્યાન્મધ્યમં નવતુઙ્ગકમ્

નિકૃષ્ટં તુ તથા પ્રોક્તં સપ્તવિંશતિતુઙ્ગકમ્ ।
એતૈરુત્તમમાનં સ્યાસ્મધ્યમં ચ તથૈવ હિ

કર્માર્ચોત્સવસ્નાનાચ્ચ યોજ્યં સ્યાદન્યધા નતુ ।
અધમૈસ્તુ ભવેદ્યત્ર બલિબેરં વિધીયતે

માત્રાંગુલેન યન્મારં ગૃહાર્ચાણાં તુ નાન્યથા