ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 24

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે
ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃસુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં
પ્રકીર્ણાધિકારે ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથ ચતુર્વિંશો ઽધ્યાયઃ.
ઉત્સવઃ
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ દેવેશસ્યોત્સવક્રમમ્ ।
વર્ષદં સર્વલોકસ્ય શાન્તિદં સર્વપુષ્ટિદમ્

રાજ્ઞાં વિજયદાનાય શત્રૂણાં નાશહેતવે ।
વ્યાધિદુર્ભિક્ષશા ન્ત્યર્થમુત્સવં કારયેદ્બુધઃ

કાલશ્રદ્ધાનિમિત્તાર્થા(ખ્યા)ઉત્સવાસ્ત્રિવિધાસ્સ્મૃતાઃ ।
માસેતુ યસ્મિન્ કસ્મિંશ્છિત્પ્રતિસંવત્સરં ચરેત્

એકસ્મિન્ સમયેચૈવ સ તુ કાલોત્સવો ભવેત્ ।
ઇષ્ટમાસે દિને ચેષ્ટે શ્રદ્ધયા ક્રિયતે તુ યઃ

સ તુ શ્રદ્ધોત્સવોજ્ઞેય સ્તસ્માત્કાલોત્સવો ગુરુઃ ।
ભયપ્રદનિમિત્તેષુ તથાનાવૃષ્ટિકાદિષુ

ક્રિયતે તત્ર શાન્ત્યર્થં સ નિમિત્તોત્સવસ્સ્મૃતઃ ।
પ્રતિષ્ઠાદિવસે તીર્થં પ્રતિ સંવત્કરં ચરેત્,

કાલોત્સવ ઇતિજ્ઞેયશ્શાન્ત્યર્થં સપ્રકીર્તિતઃ ।
રાજરાષ્ટ્રાભિવૃદ્ધ્યર્થં રાજ્ઞાં ચૈવાભિવૃદ્ધયે

અત્મનશ્ચૈવ પુત્રાણાં કુર્યાદુક્તેષુ મઙ્ગલમ્ ।
રાજ્ઞો જન્મદિને ચૈવ યસ્સ શ્રદ્ધોત્સવો ભવેત્

અદ્ભુતાદ્યુદ્ભવેશાન્તિસ્સતુ નૈમિત્તિકોત્સવઃ ।
ગ્રામાદૌ ચોત્સવસ્સ્યાચ્ચેત્ક્રમેણૈવં તુ કારયેત્

સર્વદુઃખાર્તિશાન્ત્યર્થમાદૌ કાલ્યુત્સવં ચરેત્ ।
અન્વેષાં ક્રૂરદેવાનાં શિષ્ટભૂતગણસ્ય ચ

શાન્ત્યર્થં કારયેત્પશ્છાસ્ત્રોક્તં શઙ્કરોત્સવમ્ ।
વિશસ્ત્રિગણસાન્ત્યર્થં સૌમ્યમાર્ગેણ વાસ્તુષુ

ચક્રસેનેશ સંયુક્તં કુર્યાદ્દુર્ગોત્સવં પુનઃ ।
સર્વેષામપિ દેવાનાં મુનીનામપિ સર્વશઃ

પિતૄણાં ચ ગ્રહાણાં ચ તત્પત્નીનાં ચ સર્વશઃ ।
દ્વિજાનામપિ શાન્ત્યર્થં લોકાનામપિ સર્વશઃ

પુષ્ટ્યર્થં કારયેત્પશ્ચાદ્દેવેશસ્યોત્સવં ક્રમાત્ ।
અન્યધા ચેદ્વિનાશસ્સ્યાત્સર્વેષાં ચ ન સંશયઃ

તસ્માત્પરિહરેદ્વિદ્વાન્ ગ્રામાદૌતં વિશેષતઃ ।
વિષુવાયનભૂપર્ક્ષપ્રતિષ્ઠાકર્તૃભેષુ ચ

ગ્રહણેમાસનક્ષત્રે વિષ્ણુપઞ્ચદિનેષુ ચ ।
ઉત્સવસ્યાન્તદિવસે તેષુ તીર્થં પ્રકલ્પયેત્

એતેષ્વેકં પરિગ્રાહ્યં યજમાનસ્ય ચેચ્છયા ।
વિષુવે ચાયને ચૈવ ગ્રહણે સોમસૂર્યયોઃ

તત્તત્કાલે પ્રકુર્વીત તીર્થસ્નારન્તુ નાન્યધા ।
અન્યર્ક્ષેષ્વથ પૂર્વાહ્ણેમધ્યાહ્ને વા ગુણાન્વિતે

એકસ્મિન્નેવ માસેતુ યદિ તીર્થદિનદ્વયમ્ ।
તયોરન્ત્યદિને તીર્થમિતિ પૂર્વજદર્શનમ્

તદેવ યદિ સૂર્યસ્ય વિદ્ધં ચેત્સંક્રમાદિભિઃ ।
વર્જનીયં તથા પૂર્વં પ્રશસ્તમભિધીયતે

વારદ્વયાનુષક્તે ચેત્ તિથૌ સ્યાત્તુપરે તથા ।
અધિમાસઃ પરિત્યાજ્યઃ કાલોત્સવવિધૌહરેઃ

અર્કવારર્ક્ષ સંયોગસ્સર્વદા સંપ્રશસ્યતે ।
શ્રવણદ્વાદશીયોગસ્સર્વકર્મફલપ્રદઃ

યોગાશ્ચ સુપ્રશસ્તાસ્સ્યુસ્સિદ્ધામૃતવરાહ્વયાઃ ।
તિથિદ્વયાનુષક્તં ચે ઽન્નક્ષત્રં સ્યાત્પરે ઽહનિ

પરસ્મિન્ દિવસે સ્યાચ્ચેદ્યાવચ્ચ દશનાડિકાઃ ।
હીનં ચેત્ પૂર્વદિવસે સંકલ્પ્યાવભૃથં ચરેત્

ઉત્તમં તુ ત્રિસપ્તાહં મધ્યમં સ્યાચ્ચતુર્દશ ।
નવાહં વાથસપ્તાહમ્ અધમં પરિચક્ષતે

ત્રિગુણાન્યુત્સવાહાનિ કૃત્વાદૌ ઘોષણં ચરેત્ ।
મધ્યમે દ્વિગુણાદૌ સ્યાદુત્સવાદિ દિને ઽધમે

અથવાવભૃથાત્પૂર્વમેકવિંશતિકે દિને ।
ધ્વજસ્યારોહણં કૃત્વા સર્વમુત્સવમાચરેત્

રાહુદર્શનસંક્રાન્ત્યોઃ સ્નાનં શ્રેષ્ઠં નિશાસ્વપિ ।
ક્રિયાં સમાપ્ય મધ્યાહ્ને રાત્રૌચેત્સકલં બુધઃ

તાવત્કાલં વિનોદેવ નીત્વા તત્તીર્થમાચરેત્ ।
પક્ષન્ત્રયોદશાહં વા દિનાન્યેકાદશ ક્રમાત્

નવાહં વાથ સપ્તાહં પઞ્ચાહમથ વા પુનઃ ।
ત્રિદિનં દ્વિદિનં ચૈવ કુર્યાદેકાહમેવ વા

ન ધ્વજારોહણં કુર્યાત્ત્ષહાદૌતુ વિશેષતઃ ।
ઉત્સવસ્ય દિનાદૌતુ ઘોષયે દ્વિધિપૂર્વકમ્

ઘોષણાદિવસાત્પૂર્યં કાલયેદઙ્કુરાર્ઽપણમ્ ।
ધ્વજદણ્ડં તતોવક્ષ્યે વિપ્રાદીનાં યથાક્રમમ્

વેણું ચ જાતિવૃક્ષં ચ ચંપકં ક્રમુકં તથા ।
ધ્વજદણ્ડાર્થમાહૃત્ય સર્વેષાં ક્રમુકં તુ વા

અન્યૈર્વાશુભવૃક્ષૈર્વાકારયેદિતિ કે ચ ન ।
ચતુર્વિંશાઙ્ગુલં નાહં ધ્વજદણ્ડમથોત્તમમ્

તસ્માત્તુ દ્વ્યઙ્ગુલં હીનં ધ્વજદણ્ડન્તુ મધ્યમમ્ ।
વિંશત્યઙ્ગુલનાહે તદધમં દણ્ડમુચ્યતે

યથાલાભપરીણાહમવક્રં પરિગૃહ્ય ચ ।
ધ્વજદણ્ડમૃજું કુર્વાદ્વિમાનસમયાયતમ્

વિમાનસ્યાધિકં કુર્યાત્ પાદહીન મથાર્ઽધકમ્ ।
અધ્યર્થં વાધિપાદં વા મૂલાદગ્રં ક્રમાત્કૃશમ્

વેણુકં યદિ સંગ્રાહ્યં ભૂતવેદાંગુલાયતમ્ ।
ષડઙ્ગુલપરીણાહં વેણુદણ્ડં સુસંસ્થિતમ્

તન્મધ્યે દ્વિયમં હિત્વા તન્મધ્યે વલયં દૃઢમ્ ।
તાલદ્વયમથાયામં યમમાત્રન્તુ વિસ્તૃતમ્

ઉત્સેધં ભાગમુદ્દિષ્ટં દારુભિર્યાજ્ઞિકૈસ્તુવા ।
તચ્ચતુર્થાંશકં કૃત્વા મૂલે ઽગ્રેદ્વ્યંશકન્ત્યજેત્

મધ્યે દ્વ્યંશં તુ કર્તવ્યં સુષિરદ્વયસંયુતમ્ ।
શકલાનિ ત્રીણિયોજ્ય મૂલમધ્યાગ્રતઃક્રમાત્

પ્રક્ષાલ્યમૂલમન્ત્રેણ તન્મન્ત્રૈઃપ્રોક્ષણં ચરેત્ ।
દશદર્ભયુતં કૂર્ચમગ્રેચૈવ તુ યોજયેત્

દર્ભમાલાન્તરાવેષ્ટ્ય દણ્ડોચાશ્વદ્થપત્રયુક્ ।
મધ્યાઙ્ગુલિપરીણાહં દણ્ડદ્વિગુણમાયતમ્

દણ્ડાગ્રે તત્ર સંયોજ્ય રજ્જું તત્રૈવ બન્ધયેત્ ।
સંવ્યપોહ્ય ચતુસ્તાલં પૃષ્ઠે યૂધાધિપસ્યતુ

ખાનયિત્વા ધ્વજસ્થાનં ત્રિતાલં ગાઢયેવ ચ ।
મેદિનીં તુ સમભ્યર્ચ્ય રત્નં બીજાનિ ચ ક્ષિપેત્

સ્થાપયિત્વા ધ્વજં તત્ર ધ્વજમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ ।
દેવદેવં સમીક્ષ્યૈવ યષ્ટિં તત્પ્ર મુખે ન્યસેત્

ધ્વજદણ્ડમૃજું કુર્યાદ્દૃઢં તત્રૈવ કારયેત્ ।
મૂલં ત્રિતાલમુત્સેધં તદધ્યર્ધન્તુ વિસ્તૃતમ્

તદૂર્ધ્વે રત્નિમાત્રન્તુ સાષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્ ।
શુદ્ધકાર્પાસવસ્ત્રન્તુ સમાહૃત્ય નવં દૃઢમ્

ઉત્તમં ષોડશં હસ્તં મધ્યમં તિથિહસ્તકમ્ ।
અધમં ચતુર્દશં હસ્તં ત્રિવિધં વસ્ત્રમુચ્યતે

પઞ્ચતાલં ચતુસ્તાલં ત્રિતાલં વિસ્તૃતં ક્રમાત્ ।
અગ્રં પાદં વિદિત્વા તુ મુખં પૃષ્ઠં તથૈવ ચ

ચતુર્ભાગં પટં કુર્યાદેકભાગં શિરો ભવેત્ ।
વીશસ્થાનં દ્વિભાગં તુ પુચ્છમેકાંશમુચ્યતે

મધ્યમસ્યાગ્રમૂલં ચ યષ્ટિં સમ્યક્ પ્રયોજયેત્ ।
તન્મધ્યે તુ લિખેદ્વીશં પઞ્ચવર્ણૈરલઙ્કૃતમ્

ધ્રુવબેરસ્ય કણ્ઠાસ્ત મુત્તમે ચોત્તમં ભવેત્ ।
અધમે ઽન્ત્યન્તુ નાભ્યન્તં તયોર્મધ્યેષ્ટધા ભવેત્

એકૈ મગથમાન્તં ચ નવધા માનમુચ્યતે ।
ધ્વજદણ્ડસ્ય વીશસ્ય ષટ્ શુભાનિ નિરીક્ષયેત્

યજમાનાનુકૂલે ચ નક્ષત્રે ચ વિશેષતઃ ।
નવાર્ધતાલમાનં વા નવતાલમથાપિ વા

અતિભઙ્ગં નતં ચૈવ ભઙ્ગત્રયસમન્વિતમ્ ।
વામપાદે સમાકુઞ્ચ્ય દક્ષિણં સંપ્રસાર્ય ચ

કિઞ્ચિત્સંકુચિતં પીઠાત્પર્ષ્ણીપાર્શ્વં સમુદ્ધૃતમ્ ।
પક્ષદ્વયસમાયુક્તં કરણ્ડમુકુટાન્વિતમ્

શ્યામં શ્વેતં તથા કૃષ્ણં રક્તં પીતં તથૈવ તુ ।
એતૈસ્તુ પઞ્ચભિર્વર્ણૈરનુરૂપૈસ્તુ શોભનૈઃ

ગરુડં પ્રાઞ્જલિં કુર્યાત્કિઞ્ચિત્કં પ્રેક્ષયેદ્બુધઃ ।
ભૂષણૈર્ અષ્ટનાગૈશ્ચ વામહસ્તે ત્વનન્તકઃ

વાસુકિર્યજ્ઞ સૂત્રન્તુ કટીસૂત્રન્તુ તક્ષકમ્ ।
હારં કર્કોટકં ચૈવ પદ્મં દક્ષિણકર્ણકે

મહાપદ્મં વામકર્ણે શઙ્ખ ચ શિરસિ ક્રમાત્ ।
ગુલિકં દક્ષિણે હસ્તે ક્રમાત્સર્વવિભૂષણમ્

મૂર્ધ્નશ્ચોપરિ કર્તવ્યં શ્વેતછત્રં તુ સુન્દરમ્ ।
પાર્શ્વયોરુભયોશ્ચાપિ ચામરદ્વય સંયુતમ્

પાદપાર્શ્વદ્વયેચૈવ દીપદ્વય સમન્વિતમ્ ।
પૂર્ણકુંભં તયોર્મધ્યે લિખિત્વા તુ વિશેષતઃ,

તસ્યાધસ્શઙ્ખચક્રે ચ સમાલિખ્ય વિશેષતઃ ।
મુક્તાદામાદ્યલઙ્કૃત્ય પાર્શ્વયોઃ કદલીકૃતમ્

પૂર્વસ્મિન્નેવ દિવસે કૃત્વા નયનમોક્ષણમ્ ।
દેવાલયસ્યાભિમુખે પ્રપાયાં મણ્ડપે-થ વા

પઞ્ચવર્ણૈરલઙ્કૃત્ય વિતાનસ્તંભવેષ્ટનૈઃ ।
શાલિરાશિં ચ કૃત્વૈવ તત્પટન્તુ સુસન્ન્યસેત્

વાસ્તુહોમં તતઃકૃત્વા પર્યગ્નીકરણં ચરેત્ ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વૈવ પ્રોક્ષયેત્પઞ્ચગવ્યકૈઃ

ઐશાન્યામગ્નિકુણ્ડે તુ ચૌવાસન વિધાનતઃ ।
આઘારં વિધિવદ્ધુત્વા વૈષ્ણવં ચ સુહૂયતે

હૈમપાત્રસ્થવર્ણેન હૈમતૂલ્યા વિશેષતઃ ।
તન્મન્ત્રં ચ સમુચ્ચાર્ય નયનોન્મિલનં ચરેત્

અઙ્ગહોમં તતઃકૃત્વા દર્શનીયૈશ્ચ દર્શયેત્ ।
વિષ્ણુસૂક્તં ચ હુત્વાતુ તથા પુરુષસૂક્તકૈઃ

વ્યાહૃત્યંન્તં ચ હુત્વાતુ તતઃ કુંભં પ્રગૃહ્યચ ।
તન્તુના પરિવેષ્ટૈ વ કૂર્ચયુક્તં સહાક્ષતમ્

વદન્વૈ વિષ્ણુગાયત્રીં ગાયત્રીં ગરુડસ્ય ચ ।
"ઇષે ત્વોર્જ્યેઽત્વાદિ જપન્ "આપ ઉન્દન્ત્વિઽતિ ક્રમાત્

તતઃ પુરુષસૂક્તં ચ મન્ત્રાનપિ ચ વૈષ્મવાન્ ।
કૂર્ચેનૈવ તુ તત્તોયમભિમૃશ્ય સમાહિતઃ

તદંબુના કુશાગ્રેણ પ્રોક્ષણૈઃ પ્રોક્ષણં ચરેત્ ।
અપો હિરણ્યવર્ણાભિઃ પવમાનાદિભિસ્ત્રિભિઃ

"શન્નો દેવીઽરભીત્યુક્ત્વા પુરુષસૂક્તેન વૈષ્ણપૈઃ ।
શુદ્ધ્યર્થં પ્રોક્ષયિત્વા તુ પુણ્યાહમપિ વાચયેત્

પરિષિચ્ય પાવકં પશ્ચાત્તન્મન્ત્રેણ સુહૂયતામ્ ।
સાયમર્ચાવસાને તુ કુંભપૂજાં સમાચરેત્

કલશૈસ્સપ્તભિઃ પ્રોક્ષ્ય બદ્ધ્વાપ્રતિસરં તતઃ ।
અણ્ડજાદીનિ પઞ્ચૈવ ધાન્યાન્યાસ્તીર્ય વસ્ત્રયુક્

શયને શાયયેચ્ચૈવ દેવવાદે શિરસ્તથા ।
હૌત્રં પ્રશંસ્ય તત્કાલે હોતા હૌત્રક્રમેણ વૈ

વૈનતેયસ્ય મન્ત્રેણ તન્મૂર્ત્યાવાહનં ચરેત્ ।
મૂર્તિમન્ત્રૈસ્સમાવાહ્ય નિરુપ્યાજ્યાહુતીર્યજેત્

"શતધારં કદાઽવીતિ વીશમન્ત્રમુદાહૃતમ્ ।
તથાદ્વાદશપર્યાયં વૈષ્ણવં ચ સુહૂયતામ્

વ્યાહૃત્યન્તં ચ કૃત્વા તુ રાત્રિશેષં વ્યપોહ્ય ચ ।
આગ્નેય્યાં ન્યસ્ય ભેર્યાં ચ નન્દિકેશ્વરમાહ્વયેત્

પુનઃ પ્રભાતે ધર્માત્વાસ્નાત્માસ્નાનવિધાનતઃ ।
મુહૂર્તે સમનુપ્રાપ્તે હૃદિ બીજાક્ષરં ન્યસેત્

કુંભાચ્છક્તિં સમાવાહ્યચાર્ઽચયિત્વા વિધાનતઃ ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વૈવ સમભ્યર્ચ વિવેદયેત્

અગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય તન્મન્ત્રૈર્જુહુયાદ્દશશઃક્રમાત્ ।
અન્તહોમં વાચયિત્વૈવ સમભ્યર્ચ્ય નિવેદયેત્

ઉપલિપ્ય પટં પશ્ચાત્પઞ્ચવર્ણૈરલઙ્કૃતમ્ ।
ધૂપદીપૈરલઙ્કૃત્ય શાલિપીધં પ્રકલ્પયેત્

ચતુરશ્રં સમં કૃત્વા વિસ્તારં ચૈકભાગકં ।
શાલ્યર્ધં તણ્ડુલં પ્રોક્તં તદર્ધં તિલમાહરેત્

ચક્રં પશ્ચિમતો ન્યસ્ય ધાન્યપીઠોપરિ સ્થિતમ્ ।
તસ્યૈવોત્ તરતઃ પાર્શ્વેવિષ્વક્સેનં તથૈવ ચ

ધાન્યપીઠે સુસંસ્થાપ્ય ગરુડં પશ્ચિમામુખમ્ ।
ન્યસ્ય ભેરીં ચ પાર્શ્વે યષ્ટિં સુસન્ન્યસેત્

દેવદેવં સુસંપૂજ્ય દ્વિગુણં પૂજયેત્તતઃ ।
દ્વિગુણં હવિરેવોક્તં દેવીભ્યાં ચ તથા ભવેત્

ચક્રાદીનાં પૃથક્કુર્યાદાસનાદીન્ પૃથક્ પૃથક્ ।
નન્દીશ્વરં તથાભ્યર્ચ્ય હવિર્ભિશ્ચ નિવેદયેત્

આચાર્યો યષ્ટિમાદાય "ભૂર્ભુવસ્સુવઽ રીરયન્ ।
"ઉપ શ્વાસયઽ મન્ત્રં ચ જપ્ત્વા ભેરીં સુતાડયેત્

વાદકસ્તુ શુચિર્ભૂત્વા વસ્ત્રમાલ્યાદ્યલઙ્કૃતઃ ।
સર્વવાદ્યસમાયુક્તં ભેરીમાદાય શાસ્ત્રવિત્

શાસ્ત્રોક્તેન વિધાનેન ચક્રાગ્રેતાડયેત્તદા ।
દ્રોણૈર્દ્રેણાર્ધકૈર્વાપિ આઢકૈર્વાથ તણ્ડુલૈઃ

પાચયિત્વા કટાહેતુ પ્રક્ષિપેદ્બલિમુત્તમમ્ ।
મુદ્ગનિષ્પાવતિલ્વાંશ્ચ લાજાપૂપૌપ્રગૃહ્ય ચ

કટાહે તુ સુસન્ન્યસ્ય શિષ્યસ્તં શિરસા વહેત્ ।
અભિવન્દ્ય ધ્વચં પૂર્વમાદાય સમલઙ્કૃતમ્

રથે વા શિબિકાયાં વા મન્ત્રેણારોપ્ય મઙ્ગલૈઃ ।
સહ પુષ્પં બલિં પાત્રે સંગૃહ્યાનુગતં પુનઃ

ચક્રવીશામિતાન્ પશ્ચાન્નાથવદ્ગમયેત્તદા ।
આચાર્યઃ પુરતો ગત્વા સર્વવાદ્યસમાયુતમ્

ગર્ભગેહસ્થદેવાનાં બ્રહ્માદીનાં યથાક્રમમ્ ।
દ્વારેષુ દ્વારપાલેભ્યો ધામપાલેભ્ય એવ ચ

અન્યેષાં પરિવારાણાં સ્વેસ્વેસ્થાને બલિં ક્ષિપેત્ ।
આલયસ્ય બહિર્ગત્વા ગ્રામે સર્વત્ર ઘોષયેત્

મધ્યમે ચાલયં યત્ર બ્રહ્માદીશાન્તમાચરેત્ ।
યસ્યાં દિશિ ભવેદ્ધામ તદ્દિગાદિ બલિં ક્ષિપેત્

ઉત્સવભ્રમણં કુર્યાત્પ્રાદક્ષિણ્યક્રમેણ નૈ ।
ગ્રામં ગત્વાતુ સંપ્રાપ્ય સંધૌ સંધૌ વિશેષતઃ

ધ્યાત્વા બુદ્ધ્વાધિપાન્મન્ત્રી ભૂમ્યામાવાહ્ય પૂર્વવત્ ।
અર્ઘ્યાન્તં ચ સમભ્યર્ચ્ય મુષ્ટ્યન્નં નામભિર્દદેત્

સંધૌ તત્સંધિમાદાય પ્રાચ્યાં "ભૂતેભ્યઽઇત્યપિ ।
દેવેભ્યો દક્ષિણે પશ્ચા દ્રાક્ષનેભ્યશ્ચ પશ્ચિમે

નાગેભ્યશ્ચોત્તરે ચાથ ઊર્ધ્વાયાં દિશિ ચક્રમાત્ ।
"યે ભૂતાઽઇતિ મન્ત્રેણ પૂર્વં દદ્યાજ્જલં પુનઃ

પુષ્પં બલિં તથાધાવં સંદદ્યાચ્ચક્રસન્નિધૌ ।
યસ્યાં દિશિ વિમાનં વા બ્રહ્માદ્યેવ બલિં દદેત્

આચરેદથ વા તસ્ય દિગીશાદ્યં બલિં ક્રમાત્ ।
પશ્ચિમસ્થ વિમાનં ચેદ્વરુણાદિ બલિં ક્ષિપેત્

અથ વા ગ્રામમધ્યે ચેદ્દત્વા બ્રહ્મબલિં પુરઃ ।
તતોદિક્પાલકાનાં ચ તથા ભૂતબલિં ક્ષિપેત્

દિગીશયોર્દ્વયોર્મધ્યે મહાવીથ્યાં વિશેષતઃ ।
સંધિર્યદિ ભવેત્તત્ર ભૂતાનાં ચ બલિં ક્ષિપેત્

સંધ્યન્તરગતાં સંધિમાચરેદ્યદિ મોહતઃ ।
કર્મણો વાસ્તુજાતાનામનર્ધં ભવતિ ધ્રુવમ્

પ્રાગન્તં પશ્ચિમાદ્યં ચ એકવીથિં ચ દણ્ડકમ્ ।
કુર્યાત્તત્રૈવ ચક્રાદ્યૈઃ પશ્ચિમાદ્યં બલિં તતઃ

વરુણનિરૃતિ વાયુભ્યઃ પશ્ચિમે તુ બલિં તથા ।
ધાત્રે યમકુબેરાભ્યાં સધૌ મધ્યે બલિં ક્ષિપેત્

ઇન્દ્રવાપકરુદ્રેભ્યઃ પ્રાચ્યાં દદ્યાત્તતઃ ક્રમાત્ ।
ઉદગન્તૈકવીથિશ્ચેદ્દક્ષિણાદ્યં બલિં ક્ષિપેત્

યમનીલાનલેભ્યશ્ચ દક્ષિણે મધ્યમે ઽપિ ચ ।
બ્રહ્મવારુણ શક્રેભ્યશ્ચોત્તરે ચ બલિં તથા

કુબિલ પવને શેભ્યો બલિં દદ્યાત્ક્રમેણ ચ ।
નદ્યાદિષુ વિમાનં ચેત્પરિતઃ પ્રાઙ્ગણે દદેત્

પૂર્વં ક્ષિપ્ત્વા બલિં ધીમાન્ પુનસ્તસ્ય ચ તસ્ય ચ ।
મન્ત્રમુચ્ચાર્ય પૂર્વોક્તં ગદ્યપદ્યૈશ્ચ ઘોષયેત્

નગરાદૌ તુ ગદ્યૈશ્ચ પ્રશંસ્યોપાંશુના બુધઃ ।
તત્તન્મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય ઘોષયેત્પટહાદિભિઃ

"પ્રિયતાં ભગવાન્વિષ્ણુસ્સર્વલોકેશ્વરો હરિઃ ।
બ્રહ્મેશાભ્યાં ચ સહિતશ્ચોત્સવે નઃ પ્રસીદતુ

દેવાશ્ચ ઋષયસ્સર્વે પિતરશ્ચ ગ્રહાદયઃ ।
વિષ્ણુલોકગતાસ્સર્વેનાનાલોકનિવાસિનઃ

સર્વેન્યે દેવતાસ્સર્વાઃ પરિવારગણૈસ્સહ ।
વિશ્વે તે વિષ્ણુયાગે ઽર્સ્મિ સમાગચ્છન્તુ સાદરાઃ

હવ્યં બલિં સમાદાય ભુઞ્જન્તુ શુભદાયિનઃઽ ।
ઇત્યુક્ત્વા ઘોષયેત્સંધૌ ચક્રસ્યાભિમુખે પુનઃ

બ્રહ્માદ્યાન્ સ્વસ્વતાલૈશ્ચ ઘોષયેદ્વાદકઃ પુનઃ ।
બલિમેવં ચ નિર્વાપ્ય પ્રદક્ષિણવ શેન તુ,

જપન્વૈ શાકુનં સૂક્તં પ્રવિશેદાલયં પુનઃ ।
બલિશિષ્ટં ભૂતપીઠે "સર્વભૂતેભ્યઽ ઇત્યપિ

બલિં તત્તોયશેષં ચ પ્રક્ષિપેચ્ચક્રસન્નિધૌ ।
ધામપ્રદક્ષિણં કૃત્વા ધ્વજાદ્યૈરનપાયિભિઃ

શાન્તં ચક્રં ચ ચત્ સ્થાને સ્થાપયેન્મતિમાન્ પુનઃ ।
ધ્વજસ્થાનં પ્રવિશ્યૈવ ધ્વજમાદાય મન્ત્રવિત્

"સ્વસ્તિ દાઽઇતિ મન્ત્રેણ બધ્નીયાદ્રજ્જુના સહ ।
મન્ત્રેણ મતિમાન્ પશ્ચાત્પ્રાઙ્મુખો વા પ્યુદઙ્મુખઃ

દણ્ડાગ્રે યોજયેત્પશ્ચાચ્છઙ્ખકાહલસંયુતમ્ ।
સમાબદ્ધ્ય પુનસ્સ્નિગ્ધં "ભૂરિઽસીતિ જપં સ્તતઃ

અભિમન્ત્ષ ધ્વજં પશ્ચાદાસનાદ્યૈસ્સમર્ચયેત્ ।
પુણ્યાહં વાચયેત્પશ્ચાન્મુદ્ગાન્નં તુ ધ્વજસ્ય ચ

નિવેદ્ય મુખવાસં ચ પ્રણામમપિ કારયેત્ ।
તત્કાલે મૌદ્ગિકં ચાન્નં ગરુડસ્ય નિવેદિતમ્

સ્ત્રિયસ્સત્બુત્રકામા સ્તદશ્નીયુર્ભક્તિસંયુતાઃ ।
આયષ્મન્તં બલારોગ્યવન્તં દાન્તં સુલક્ષણમ્

બુદ્ધિમન્તં યશોવન્તં પ્રસૂયેયુસ્સુતં ધ્રુવમ્ ।
(તતન્તુ તોષયેદ્વીશં સ્તોત્રૈર્ધ્યાનયુતો ગુરુઃ

"નમો નમસ્તે પક્ષીન્દ્ર સ્વાઽધ્યાયવપુષે નમઃ ।
વાહનાય મહાવિષ્ણોસ્તાર્ક્ષ્યાયામિત તેજસે

ગરુડાય નમસ્તુભ્યં સર્વસર્પેન્દ્રમૃત્યવે ।
વૈનતેય મહાબાહો મહાબલ વયો ઽધિપ

વિહગેન્દ્ર નમસ્તે ઽસ્તુ સમુત્પાટીતકલ્પક ।
આહૃતામૃતકુંભાય જનનીદાસ્યમોચિને

સુરાસુરેન્દ્રજયિને નાગેન્દ્રાબરણાય તે ।
યદાધારમિદં સર્વં તદાધારાય તે નમઃ

પક્ષૌ યસ્ય બૃહત્સામ રથન્તરમપિ દ્વયમ્ ।
અક્ષિણી ચાપિ ગાયત્રી ત્રિવૃત્સામ શિરસ્સ્વયમ્

સ્તોમ આત્મા નમસ્તસ્મૈ વામદેવ્યાઙ્ગસમ્પદે ।
નમઃપ્રાણાદિવાયૂનામીશાય ગરુડાત્મને

પક્ષીન્દ્ર પક્ષવિક્ષેપતરઙ્ગાનિલસંપદા ।
નિરસ્તાસુરસન્નાહ સમરે શત્રુસૂદન

પ્રતિષ્ઠિતઃ પટે તુભ્યં નમઃપ્રણવમૂર્તયે ।
કર્મણાં સિદ્ધિમાહૂતઃ કુરુષ્વ વિહગેશ્વર

દોષાનપનયાસ્માકં ગુણાનાવહ સર્વશઃ ।
વિઘ્નાનિ જહિ સર્વાણિ આત્મસાત્કુરુ મામપિ.ઽ

સ્તુત્વૈવં ગારુડં મન્ત્રં જપેદેકાગ્રમાનસઃ) ।
ધ્વજસ્યારોહણે યાવત્તાવસ્મૂર્ત્યા વિશેષતઃ

ત્રિકાલં વા દ્વિકાલં વા એક કાલમધાપિ વા ।
હવિસ્સમ્યઙ્નિવેદ્યૈવ સપ્તવિંશતિ વિગ્રહૈઃ

પૂજયિત્વા ધ્વજં પશ્ચાદ્રાત્રૌ ભૂતબલિં ક્ષિપેત્ ।
"જિયમત્યુચ્છ્રયં ધન્યં ધ્વજંચેતિ ધ્વજં તથા

ધ્વજમૂલે તથેન્દ્રાદીન્ દણ્ડે બ્રહ્માણમિત્યપિ ।
સૂર્યેન્દ્વગ્નીંસ્તુ ફલકત્રયે યષ્ટ્યાં સુદર્શનમ્

વલયે વાનુકિં રજ્જ્વાં ત્રિમૂર્તીરર્ચયેત્તતઃ ।
ઘણ્ટાયાં ચૈવ બ્રહ્માણં દર્ભદામ્નિ સરસ્વતીમ્

ઇતિક્રમેણ ચાવાહ્ય તન્મન્ત્રૈરર્ચનં ચરેત્ ।
ધ્વજારોહણમારભ્ય ચોત્સવાદિદિનાદધઃ

સાયં પ્રાતશ્ચ વૂજાન્તે ધ્વજારોહણવદ્બલિમ્ ।
શિષ્યેણ ગુરુણા ચાથ ચક્રસ્યાભિમુખે તથા

નિત્યં રાત્રૌ વિશેષેણ તથા ભૂતબલિં ક્ષિપેત્ ।
વીશામિતૌ વિના ધીમાન્ તીર્થાન્તં સર્વરાત્રિષુ

ચક્રમેવ નયેદ્વિદ્વાન્ બલિરક્ષણહેતવે ।
ધ્વજસ્યારોપણં યાવત્તાવન્નિત્યં સમાહિતઃ

ત્રિકાલં વા દ્વિકાલં વાપ્યેકકાલમથાપિ વા ।
પૂર્વોક્તેન ક્રમેણૈવ સમભ્યર્ચ્ય નિવેદયેત્

ધ્વજસ્યારોહણં રાત્રાવપિ કુર્વન્તિ કે ચ ન ।
ઉત્સવારંભદિવસાત્તત્ર યે ગ્રામવાસિનઃ

અન્યકાર્યસમાસક્તાન ગચ્છેયુસ્થ્સલાન્તરમ્ ।
ગચ્છેયુરથ વા તીર્થે નિવર્તેયુરસંશયમ્

બહિર્વીથ્યાં તુ તદ્ગ્રામે જનાસ્સર્વે તથૈવ ચ ।
તાવાન્ન તેષાં નિર્બન્ધસ્સમીપસ્થેષુ યસ્સ્મૃતઃ

અહૂતવ્યા ઉત્સવાર્થે દેવાસ્સમ્યક્ પ્રકીર્તિતાઃ ।
દેવાદીનાં ચ સર્વેષાં તેષાં સ્થાનં પ્રવક્ષ્યતે

ઇન્દ્રાદયો મહાદિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ સમાશ્રિતાઃ ।
તથૈકાદશ રુદ્રાશ્ચ દ્વાદશાહસ્કરા અપિ

વસવસ્સ્યુરથાષ્ટૌ ચ ઓઙ્કારશ્ચ વષટ્કૃતમ્ ।
એતે દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશાઃ કથિતા બ્રહ્મણા પુરા

અશ્વિનાવપિ તત્રેતિ કેચિદાહુર્મનીષિણઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવતાનાં સ્થાનમૈશાન્યમુચ્યતે

અપરે ચાપિ કર્તવ્યા નદીપાર્શ્વે વિશેષતઃ ।
અષ્ટાદશગણાનાન્તુ ભુતપીઠસ્ય દક્ષિણે

દેવાશ્ચ ઋષયસ્સર્વે પિતરો દૈત્યદાનવાઃ ।
અસુરાશ્ચૈવ ગન્ધર્વા સ્તથૈવાપ્સરપાઙ્ગણાઃ

યક્ષાશ્ચ રાક્ષસાશ્ચૈવ નાગાભૂતાઃ પિશાચકાઃ ।
અનાવૃષ્ટિગણાશ્ચૈવ તથામૃતમુચાં ગણાઃ

માતરશ્ચૈવ રોહિણ્યઃ સૂર્યા અષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ।
અષ્ટાદશગણાશ્ચૈતે પ્રોક્તા વૈ દેવયોનયઃ

અનુક્તાનન્યદેવાંશ્ચ ઇન્દ્રપાર્શ્વે સમર્ચયેત્ ।
દેવાનાં ચૈવ પત્નીશ્ચ તત્તત્પાર્શ્વે સમર્ચયેત્

સ્કન્દો વિઘ્નશ્ચ દુર્ગા ચ જ્યેષ્ઠા ચૈવ સરસ્વતી ।
તદાલયે બલિં દદ્યાત્પ્રાકારે ચોત્તરે ઽપિ વા

પરિવારોક્તદેશે તુ રોહિણ્યો માતરસ્તથા ।
ઋષિપત્નીશ્ચ તાસ્સપ્ત ઋષિભિસ્સહ ચાર્ઽચયેત્

સિદ્ધાન્ વિદ્યાધરાંશ્ ચૈવ ગરુડગન્ધર્વકિન્નરાન્ ।
કિપૂરુષાંશ્ ચારણાન્ દેવાન્ મહાદિક્ષુ સમર્ચયેત્

ભૂતેભ્યશ્ચાથ યક્ષેભ્યઃ પિશાચેભ્ય સ્તથૈવ ચ ।
રાક્ષસેભ્યશ્ચ નાગેભ્યસ્સંધૌ સંધૌ બલિં દદેત્

રાજવેશ્માઙ્ગણે મધ્યે ઇન્દ્રં ચૈવ સમર્ચયેત્ ।
તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ જયશ્રીકીર્તીસ્સમર્ચયેત્

ઉત્સવાર્થં વિશેષેણ સંભારાનાહરેત્તતઃ ।
રથં ચ શિબિકાં ચૈવ યન્ત્રડોલાદિકાંસ્ તથા

કારયિત્વા ચ શિલ્પોક્તં દીપાનન્યાન્ પ્રગૃહ્ય ચ ।
ભેર્યાદીન્યપિ વાદ્યાનિ શઙ્ખકાહલકાનિ ચ

તાલવૃન્તં ધ્વજાનન્યાન્ છત્રચામરબર્હિણઃ ।
નર્તકાન્ ગાયકાનન્યાન્ યથોક્તં પૂર્વમાહરેત્

આલયં સમલઙ્કૃત્ય તોરણાદ્યૈર્વિભૂષ્ય ચ ।
પરિચારાન્ સમાહૂય સ્વસ્વકર્મ નિવેદયેત્

મણ્ટપાદીનિ સર્વાણિ પ્રપાદીનિ ચ સર્વશઃ ।
આસ્તાનાર્થં ચ નૃત્યાર્થં કારયેચ્છિલ્પશાસ્ત્રવિત્

"અવ ધૂઽતેતિ મન્ત્રેણ ગ્રામવીથીર્વિશેષતઃ ।
વિપ્રા વેદવિદશ્શુદ્ધાશ્શોધયેયુર્મનોરમમ્

"આશાસુ સપ્તઽઇત્યુક્ત્વા ગવ્યાદ્યૈઃ સર્વતશ્શુભમ્ ।
સમભ્યુક્ષ્યોપલિપ્યૈવ તણ્ડુલાનવકીરયેત્

કદલીપૂગકુંભાદ્યૈરલઙ્કુર્યાદ્ગૃહાંગણમ્ ।
વિતાનાદ્યૈર્વિશેષેણ ફૂષયેત્સર્વતશ્શુભમ્

તદ્ગ્રામવાસિનઃ સર્વે ઽલઙ્કૃતા નાન્યતત્પરાઃ ।
નૈમિત્તિકાદિકં હિત્વા ધ્યાયેયુર્મનસા હરિમ્

તદ્ગ્રામસીમન્યન્તસ્થ્સા નિત્યકર્મક્રિયાં વિના ।
નૈમિત્તિકાનિ કામ્યાનિ તીર્થાન્તં નાચરેદ્બુધાઃ

પ્રવૃત્તે ચોત્સવે વિષ્ણોસ્સૌમ્યમાર્ગેણ વાસ્તુષુ ।
અન્યદેવોત્સવં તત્ર નાચરેદિતિ શાસનમ્

અસ્મિન્ દેવોત્સવે યાગે તદ્વાસ્તુષુ વિશેષતઃ ।
સંકલ્પ્ય ચોત્તરાં વેદિં પ્રવૃત્તે ઽન્યાનિ નાચરેત્

યદિ ચેત્સર્વનાશસ્સ્યાત્કર્તાભર્તા વિનશ્યતિ ।
તસ્માત્પરિહરેદ્ધીમાન્ તીર્થાન્તં તેષુ વાન્તુષુ

ઉત્સવાદિદિનાત્પૂર્વં સપ્તમે પઞ્ચમે ઽથ વા ।
સંસ્નાપ્ય દેવદેવેશમઙ્કુરાર્ઽપણમાચરેત્