ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 23

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ.
ઉત્સવચક્રમ્
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ પૂર્વોદ્દિષ્ટં સુદર્શનમ્ ।
સુદર્શનસ્ય ચોદ્દિષ્ટં પ્રમાણં ચ વિશેષુઃ

મહાબેરસ્ય માનેન નવાઙ્ગુલમિતિ સ્મૃતમ્ ।
તસ્ય વૃત્તં સમુદ્દિષ્ટમરાશ્ચૈવ તુ ત્ષઙ્ગુલમ્

વૃત્તં પટ્ટસ્ય વિસ્તારમેકાઙ્ગુલમુદાહૃતમ્ ।
તન્મધ્યે ચારકૂટં સ્યાદેકાંગુલમુદાહૃતમ્

અરા દ્વાદશ ઉદ્દિષ્ટા એતચ્ચક્રસ્ય વૈ તથા ।
અધમં માર્ગમાલોક્ય પ્રોક્તમેતત્પ્રમાણકમ્

તત્ર મધ્યં પ્રમાણન્તુ વક્ષ્યામિ શ્રુણુતાદરાત્ ।
મહાબેરસ્ય હસ્તેન દ્વાદશાંગુલમુચ્યતે

તદ્વૃત્તં તસ્ય હસ્તેન દ્વાદશાંગુલમુચ્યતે ।
વૃત્તં તસ્ય સમુદ્દિષ્ટમારકૂટં દ્વિયઙ્ગુલમ્

વૃત્તપટ્ટસ્ય વિસ્તારમેકાંગુલમુદાહૃતમ્ ।
અષ્ટૌ ચ ચતુરઙ્ગુલ્યા? દુદ્દિષ્ટાશ્ચ સમાસતઃ

અરાષ્ષોડશ ઉદ્દિષ્ટાશ્ચક્રસ્યૈવ તુ મધ્યમે ।
કૂર્મં વાપ્યથ સિંહં વા પદ્મં વાપ્યથ કાલયેત્

અધસ્તાદ્યોગદણ્ડં ચ એકાઙ્ગુલમુદાહૃતમ્ ।
ઉભયોઃ પાદયોશ્ચૈવ સિંહેનૈવ તુ કારયેત્

આયસેનૈવ વા કુર્યાદ્દારુણા વા તથૈવ ચ ।
સર્વત્ર સુંદરં કુર્યાત્સજાનન? વિધીયતે

એતલ્લક્ષણમુદ્ગિષ્ટં ચક્રસ્યૈવ પ્રમાણતઃ ।
મધૂચ્છિષ્ટેન વિધિના કુર્યાદ્વૈ તત્ર તત્ર તુ

વિદધ્યાદ્દેવ દેવસ્ય હેતિ પ્રવરમુત્તમમ્ ।
પ્રમાણં ચ તુ સર્વત્ર તત્ત્રિભાગં વિશેષતઃ

સ્થાપનાં મૂર્તિમન્ત્રં ચ ચક્રસ્ય શ્રુણુતર્ષયઃ ।
અથાતસ્સંપ્રવક્ષ્યામિ વૈષ્ણવં ચક્રમુત્તમમ્

ત્રિવિધં ચક્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મણા પરમેષિના ।
કાલચક્રં વીરચક્રં સહસ્રવિકચં ક્રમાત્

કરોદ્ધૃતં વીરચક્રં દેવસ્ય મુખમાનતઃ ।
સર્વાજિનાં સમૂહન્ત બજં ખત્રયમન્તતઃ?

દેવસ્ય મુખમાનં સ્યાદ્દ્વાદશાષ્ટારચિહ્નિતમ્ ।
જ્વાલાપઞ્ચકસંયુક્તં કરાગ્રે દક્ષિણે ચરેત્

મયં મહીમયં દિવ્યમષ્ટારં દ્વાદશારકમ્ ।
એભિર્મન્ત્રૈસ્સમભ્યર્ચ્ય રક્ષાર્થં મોક્ષશાન્તયે

કાલચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ ઔત્સવં સર્વશાન્તિદમ્ ।
ધ્રુવબેરમુખાયામં દ્વિગુણાયામવિસ્તૃતમ્

વૃત્તં ચ ષડ્ગુણં પ્રોક્તં ક્ષતાન્તં તત્સુવૃત્તકમ્ ।
વૃત્તસ્ય પટ્ટવિસ્તારં ત્રિયઙ્ગુલમિતિ સ્મૃતમ્

ષડઙ્ગુલસમાયામમારકૂટં તુ ત્ષઙ્ગુલમ્ ।
યવા કારકરા જ્ઞેયા ઉભયત્ર પ્રવેશતા

અરકૂટે ઽથ સિંહં વા મકરં વાથ પદ્મકમ્ ।
જ્વાલાત્રિકં વા કર્તવ્યં જ્વાલાપઞ્જકમેવ વા

શતાષ્ટારં નિંશતિં વા ઉત્તમે સમ્યગાચરેત્ ।
ચતુષ્પઞ્ચદ્વિપઞ્ચાશન્મધ્યમે સમુદાહૃતમ્

દ્વાત્રિંશદ્વા ચતુર્વિંશદધમે સંપ્રયોજયેત્ ।
એવં સ્યાત્કાલચક્રન્તુ ઉત્સવાર્થં પ્રકલ્પયેત્

ચક્રાધસ્તાત્તથા નાલં દ્વાદશાંગુલમાચરેત્ ।
ચક્રદ્વિગુણદણ્ડન્તુ ખદિરં ચાસનં ભવેત્

યાજ્ઞિકૈરથ વા વૃક્ષૈઃ કારયેદત્ર શાસનમ્ ।
ષડઙ્ગુલાયતવિસ્તારાં ફલકાં સંપ્રકલ્પયેત્

વૃત્તં વા ચતુરશ્રં વા લંબદામસમાયુતમ્ ।
ત્રિયઙ્ગુલસમુત્સેધં સંધયેત્તરિકોપરિ

તદધસ્તાત્તુ તાટિં ચ કુંભલંબકસંયુતમ્ ।
અષ્ટાંગુલસમુત્સેથં કારયેદિતિ શાસનમ્

અન્તસ્સુષિરસં કૃત્વા?દણ્ડાગ્રે ચાધ એવ વા ।
કૂરદણ્ડેન સંયોજ્ય ફલકોફલપદ્મકમ્

લતા પ્રસ્થતરં વાપિ કારયેદિતિ શાસનમ્ ।
પદ્મં તુ ત્ષઙ્ગુનાયામં વિસ્તારમધિકાંગુલમ્

પાલિકોપરિ સિંહૌ દ્વાવુભયોઃ પાર્શ્વયોશ્ચરેત્ ।
ચક્રં સંવહમાનૌ તૌ યાવત્તત્ર ચ કાલયેત્

તયોર્માનં સમુદ્દિષ્ટં પઞ્ચાંગુલમિતિ સ્મૃતમ્ ।
દણ્ડમધ્યેન કુર્યાત્તદ્દણ્ડમૂલે ષડઙ્ગુલમ્

પીઠં ષડઙ્ગુલોત્સેધં ચતુરઙ્ગુલમેવ વા ।
વૃત્તં વા ચતુરશ્રં વા સરોજદલકર્ણયુક્

ષાઢશાંગુલમાયામં વિસ્તારં સંપ્રકીર્તિતમ્ ।
કર્ણિકામધ્યમે નાલમષ્ટાંગુલ સમાયુતમ્

નાલદણ્ડેન સંયોજ્ય બન્ધયેદષ્ટબન્ધનૈઃ ।
હારવત્સુદૃઢં કુર્યાદવક્રમૃજુસંયુતમ્

એવં કૃત્વા યથામાર્ગં સ્થાપનં સમ્યગાચરેત્ ।
સહસ્રવિકચં ચક્રં પુરુષાકારમાચરેત્

રક્તાભં નીલવર્ણં ચ નવતાલેન માનતઃ ।
દ્વિભુજં મુકુટોદ્બન્ધં ચક્રચૂલિનમાચરેત્

સુદર્શનં તથા ચક્રં સહસ્રવિકચં તથા ।
અનપાયિનમિત્યેવં મૂર્તિમન્ત્રૈસ્સમર્ચયેત્

શતધારં કાલચક્રં સર્વાસુરવિમર્દનમ્ ।
સર્વવિઘ્નહરં ચેતિ કાલચક્રં સમર્ચયેત્

કાલચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાસુરવિનાશનમ્ ।
ષટ્ટ્રિંશદઙ્ગુલં વાપિ ષટ્ પઞ્ચાશચ્છતાષ્ટકમ્

વિસ્તારાયામતોમાનમુત્તમાધમમધ્યમમ્ ।
માનાંગુલેન તદ્ગ્રાહ્યં તક્ષકં વર્તુલં ભવેત્

સહસ્રારા અષ્ટશતં ત્રિશતં ષષ્ટિમેવ વા ।
અરાઃક્રમેણ સંયુક્તા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ

ચતુર્વિંશત્તથા જ્વાલાષ્ષોડશ દ્વાદશાથ વા ।
દશસપ્તાઙ્ગુલં પઞ્ચ વૃત્તં પટ્ટસ્ય સંયુતમ્

ચક્રપ્રભેહકં ભાગં પીઠં પદ્મકમાચરેત્ ।
દણ્ડાદીનિ વિના તસ્ય પદ્મં પીઠસ્યયોજયેત્

એતદુક્તં મહચ્ચક્રં સર્વારિષ્ટવિનાશનમ્ ।
ચક્રસ્ય સ્થાપનં માર્ગં પ્રવક્ષ્યામિ તપોધનાઃ

અઙ્કુરાનર્પયિત્વાતુ કારયેદક્ષિમોચનમ્ ।
તથાધિવાસનં કૃત્વા ગવ્યાનામધિવાસનમ્

યાગશાલાં તથા કૃત્વા ભૂષયેત્તોરણાન્વિતમ્ ।
શય્યાવેદિં ચ તન્મધ્યે ચાધ્યર્ધાયામવિસ્તૃતમ્

તત્તુર્યાંશોદયાં વેદિં કૃત્વા તાં ચતુરશ્રકમ્ ।
પ્રાચ્યામાહવનીયં ચ કુણ્ડમૌપાસનાગ્નિવત્

પ્રાચ્યાં તુ સ્નાનવેદિં ચ કૃત્વાચૈવ વિચક્ષણઃ ।
અથાધિવાસિતં ચક્રમાદાયેવાભિષિચ્ય ચ

અગ્નિં સંસાધ્ય પૂર્વોક્તં કુંભં સંસાથયેત્પુનઃ ।
ચક્રસ્યાભિમુખે કુંભં ધાન્યપીઠોપરિક્રમાત્

સન્ન્યસ્ય તુ ગુરુર્ધીમાન્ યદિતં ભાવયેત્તથા ।
ગ્રામં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા શાલાયાં સ્થાપયેત્તથા

હૃત્પદ્મમધ્યે ચક્રેશં દ્વિભુજં પ્રાંજલીકૃતમ્ ।
રક્તાભં કૃતવસ્ત્રાભં ધ્યાત્વાસમ્યક્ પ્રપૂર્ય ચ

તસ્માત્કુંભે સમાવાહ્ય પૂર્વોક્તમભિપૂજ્ય ચ ।
વેદ્યાં સંસ્નાપ્ય તચ્ચક્રં કલશૈસ્નાપયેત્તદા

સમલ કૃત્ય વક્ત્રાદ્યૈર્ધાન્યપીઠોપરિક્રમાત્ ।
સન્ન્યસ્ય કુંભં સંયુક્તં બદ્ધ્વા પ્રતિસરં તતઃ

શાયયિત્વા તથા ચક્રં હૌત્રં સમ્યક્ પ્રશંસ્ય ચ ।
ચક્રાઙ્ગાન્યાયધાંગાનિ મૂર્તિમન્ત્રાન્ પ્રચક્ષતે

પશ્ચાદગ્નિં પરિસ્તીર્ય વૈષ્ણવૈર્મન્ત્ર સંયુતૈઃ ।
"ભૂમાનનો ઽગ્રે વન્દ્યાનઽહુત્વા ગાયત્રિસંયુતમ્

શતમષ્ટોત્તરં હુત્વા રાત્રિશેષં વ્યપોહ્ય ચ ।
સ્નાત્વા પ્રભાતે પૂર્વોક્તં ચક્રમાદાય પૂર્વવત્

ગ્રામં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા કુંભેનાસાદયેત્તથા ।
મણ્ડપે દક્ષિણે પાર્શ્વે કૃતપીઠે વિશેષતઃ

રત્નં નિક્ષિપ્ય પૂર્વોક્તમન્ત્રેણ સ્થાપયેત્તદા ।
ચક્રમન્ત્રૌ સુસન્ન્યસ્ય બીજાન્ સન્ન્યસ્ય પૂર્વવત્

કુંભાચ્છક્તિં તથાવાહ્ય પૂજયેદાસનાદિભિઃ ।
પાયસાદ્યૈર્નિ વૈદ્યાથ ગુરું સમ્યક્ પ્રપૂજયેત્