ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 22

કામ્યે તુ
સુમુહૂર્તે સ્યાત્પૂજનં નાન્યધા ચરેત્.
ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં
સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે એકવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથ દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથ દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ.
સ્નપનમ્
અથાતસ્સ્નપનાગારં પ્રમુખે ચોત્તરે તથા ।
ઐશાન્યાં વા વિશેષણ પ્રપાં વા મણ્ડપન્તુ વા

વિતાનોપરિ સંવીતં લંબમાનં પરિષ્કૃતમ્ ।
સ્તંભાન્ત્સંવેષ્ટ્ય વસ્ત્રૈશ્ચ દુકૂલૈસ્તાન્તવૈરપિ

મુક્તાદામસમાયુક્તં પૂર્ણકુંભસમન્વિતમ્ ।
સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ઐશ્વર્યં ચાધિદૈવતમ્

ચતુર્વેદાદિકૈર્મન્ત્રૈસ્તોરણાંસ્થ્સાપયેત્ક્રમાત્ ।
ઉભયોઃ પાર્શ્વયોશ્ચૈવ કદલીક્રમુકાન્વિતમ્

પૂર્વાસ્તમુત્તરાન્તં ચ ષટ્સૂત્રં સંપ્રસાર્ય ચ ।
કલ્પયેદાયતસમં પદાનાં પઞ્ચ વિંશતિમ્

મધ્યેબ્રાહ્મં પદં હિત્વા ચર્યાર્ધં પરિતો ઽષ્ટ ચ ।
પૂર્વાદિ ચત્વારિ પદં દ્વારાર્થં પરિકલ્પયેત્

શિષ્ટાંશ્ચ દ્વાદશપદાન્ દ્રવ્યન્યાસાર્થમાહરેત્ ।
મધ્યેશ્વભ્રન્તુ કર્તવ્યમૌપાસનવિધાનતઃ

મધ્યેનિમ્નં ચ કૃત્વા તુ તાલમાત્રપ્રમાણતઃ ।
શ્વભ્રસ્ય મધ્યમે ચૈવ બિલ્વજં ફલકં ન્યસેત્

તત્પ્રમાણાધિકં પીઠં પરિતશ્ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
મધ્યેહિત્વા પ્રતિષ્ઠાપ્ય દ્વિવેદિસહિતં ક્રમાત્

તતઃપાવનમાર્ગેણ જલં ગચ્છેદુદઙ્મુખમ્ ।
મણ્ડપાત્તુ બહિસ્થ્સાને જલસ્થાનં તુ ખાનયેત્

આચ્છાદ્ય કદલીપત્રૈઃ પદ્મપત્રૈરથાપિ વા ।
હારિદ્રૈશ્ચાથ પત્રૈર્વાપત્રૈઃ ક્રમુકજૈસ્તુ વા

"અતોદેવાઽદિમન્ત્રેણ કુશદર્ભાંન્તુ શોધયેત્ ।
યાવચ્છ્વભ્રપ્રમાણન્તુ તાવત્કૃત્વાસમાહરેત્

હસ્તમાત્રં તથાયામે પ્રોક્ષણાર્થં તુ કૂર્ચકમ્ ।
માર્જનાર્થન્તુ કૂર્ચં ચ ષડઙ્ગુલમિતિ સ્મૃતમ્

પઞ્ચભિર્વાત્રિભિર્વાથ દ્વાદશાંગુલમાયતમ્ ।
કલશાર્થં તુ કુર્વીત યથાકલશસંખ્યયો

તણ્ડુલૈર્વ્રીહિભિશ્ચૈવ સતિલૈશ્ચત્રિવેદિકમ્ ।
વ્રીહ્યર્ધં તણ્ડુલં પ્રોક્તં તદર્ધં ચ તિલાનપિ

ઉત્તમં દ્રોણમિત્યુક્તં મધ્યમં તુ તદર્ધકમ્ ।
અધમં ચાઢકં ચૈવ પઙ્ક્તિં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ,

સમ્યક્ દગ્ધ્વાતુ કલશાનભિન્નાન્ત્સંપ્રગૃહ્ય ચ ।
શરાવાણાં પ્રમાણં તુ કુડુબં સમુદાહૃતમ્

ષટ્પ્રસ્થમાત્રં કરકં કુંભં તુ દ્રોણમેવ ચ ।
"દેવસ્યઽત્વેતિ કલશાન્ કુંભાદીન્ત્સંપ્રગૃહ્ય ચ

યવાન્તરં તુ તન્તૂનાં સંવેષ્ટ્ય કલશાનપિ ।
પૂર્વરાત્રૌ વિશેષેણ દેવેશં સંપ્રણમ્ય ચ

સમભ્યર્ચ્ય નિવેદ્યૈવ મુખવાસં દદેત્તતઃ ।
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન બદ્ધ્વાપ્રતિસરં તતઃ

શયનં સોપધાનં ચ કાલયિત્વાતુ પૂર્વવત્ ।
શયને શાયયેદ્દેવમુત્તરાચ્છાદનં ચરેત્

નૃત્તૈર્ગેયૈશ્ચ વાદ્યૈશ્ચ રાત્રિશેષં નયેત્ક્રમાત્ ।
તતઃ પ્રભાતે ધર્માત્મા યજમાનયુતો ગુરુઃ

શ્વભ્રમધ્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય કૂર્ચાન્ત્સમ્યઙ્ન્યસેત્ક્રમાત્ ।
જયાદીરપિ તત્રૈવ ચૈન્દ્રાદ્યૈશાન્તમર્ચયેત્

પઙ્ક્તીશમર્ચયેત્પૂર્વં નીલવારુણમધ્યમે ।
વિષ્વક્ચેનં સમભ્યર્ચ્ય સોમેશાનાન્તરેપિ ચ

લોકપાલાન્ત્સમભ્યર્ચ્યે દ્વિગ્રહૈર્દશભિસ્ત્રિભિઃ પ્રાગ્દ્રવ્યાણિ ।
નદીતિરે મૃદં ગૃહ્ય સસ્યઙે ત્રેતટાકકે

દર્ભમૂલે ચ સંગૃહ્ય ગજદન્તે તથૈવચ ।
ગોશ્રુઙ્ગે કર્કટાવાસે વલ્મીકસ્ય તુ મધ્યમે

મહીં દેવીમનુજ્ઞાપ્ય તાશ્ચાહૃત્ય પૃથક્ પૃથક્ ।
આતપેનાથ સંશોષ્ય વિશ્વામિત્રાન્ પરિહ્રસેત્

શરાવેષુ મૃદં ચૈવ પૂરયિત્યા પૃથક્ પૃથક્ ।
ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તં પ્રદક્ષિણવશેન તુ

"ઉદુત્યઽમિતિ મન્ત્રેણ પ્રથમં સન્ન્યસેન્મૃદઃ ।
મૃદુપસ્નાનમેકં તુ ઐશાન્યાં વિપ્યસેત્તદા

અશ્વદ્થેન પલાશેન બિલ્વેન ખદિરેણ વા ।
કુર્યાદષ્ટાંગુલોત્સેધં ચતુરશ્રં સમસ્તતઃ

મૂલં ષડઙ્ગુલે ચાગ્રાત્ત્ષઙ્ગુલં સમુદાહૃતમ્ ।
અનેન વા મૃદા વાપિ કુર્યાદ્વૈ પર્વતાન્ ક્રમાત્

હિમવાનૂર્જવાન્વિન્ધ્યો વિદૂરો વેદપર્વતઃ ।
મહેન્દ્રશ્ચ પુરશ્ચન્દ્રશ્શતશ્રુઙ્ગાશ્ચ પર્વતાઃ

એષાં વર્ણસ્તથૈવોક્તઃ કુર્યાદ્વર્ણેન સંયુતાન્ ।
શ્વેતં પીતં ચ કૃષ્ણં ચ રક્તં વૈ શ્વેતમેવ ચ

પીતં કૃષ્ણં ચ રક્તં ચ ક્રમાદ્વર્ણ ઉદાહૃતઃ ।
પ્રાગાદીશાન્ત મેતાંશ્ચ "ઇદં વિષ્ણુઽરિતિ ન્યસેત્

શૈલાનાં ચાપ્યુપસ્નામેકમીશાન્યગોચરમ્ ।
શાલિવ્રીહિયવા મુદ્ગતિલમાષ પ્રિયઙ્ગવઃ

ગોધૂમશ્ચણકસ્તિલ્વોમસૂરશ્ચાદ્થસી તથા ।
કુલુદ્ધમાષકાશ્ચૈવ ષષ્ટિર્નિષ્પાવ એવ ચ

એતાન્યાહૃત્ય ધાન્યાનિ શરાવેષુ પૃથક્ પૃથક્ ।
પ્રક્ષિપ્ય તાંશ્ય સંપૂર્ણાન્ ક્રમાદ્દ્વૌ દ્વૌન્યકેત્તથા

ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તં "શુક્રન્તઽ ઇતિ મન્ત્રતઃ ।
ન્યસેદેકમુપસ્નાનં ધાન્યાનામગ્નિદિશ્યપિ

શરાવાણામલાભે તુ કલશેષુ પૃથક્ પૃથક્ ।
"સોમ ઓષધીનાઽમુચ્છાર્ય પૂર્વવચ્ચાંકુરાનપિ

યમનીલાન્તરે ચાપિ શરાવેતુ સુવિન્યસેત્ ।
અઙ્કુરાણામુપસ્નાનમેકમત્રૈવ વિન્યસેત્

પર્વતાર્થં સમં પ્રોક્તવૃક્ષૈર્યત્નેન વા મૃદા ।
મઙ્ગલાનિ પ્રકુર્યાચ્ચ દારુપક્ષાણ્યનુક્રમાત્

શ્રીવત્સં પૂર્ણકુંભં ચ ભેરીમાદર્શનં તથા ।
મત્સ્યયુગ્માંકુશં શઙ્ખમાવર્તમિતિ ચાષ્ટવૈ

શ્રીવત્સં તત્તુ રુક્માભં ઘટોરક્તાભ ઉચ્યતે ।
રક્તાં ભેરીં સુવર્ણાભં તસ્ય પાર્શ્વે ઽસિતં?તથા

આદર્શનં ચ શ્વેતં સ્યાદ્વૃત્તં ચન્દ્રવદિષ્યતે ।
મત્સ્યયુગ્મં તથા શ્વેતમૂર્ધ્વાનનમિતીરિતમ્

અઙ્કુશસ્ય તુ દણ્ડં ચ રક્તં કૃષ્ણઘૃણીયુતમ્ ।
શઙ્ખં શઙ્ખનિભં પ્રોક્તં રક્તમાવર્તમિષ્યતે

સપ્તાઙ્ગુલસમુત્સેધમેષાં પીઠં દ્વિગોલકમ્ ।
યથા વૃક્ષૈસ્તથા કુર્યાત્પઞ્ચવર્ણૈર્મૃદા તધા

એવં લક્ષણમુદ્દિષ્ટં શેષં યુક્ત્યા સમાચરેત્ ।
પ્રદક્ષિણક્રમેણૈવ ચૈન્દ્રાદીશાન્તમર્ચયેત્

દિક્ષ્વષ્ટસુ મહાદિક્ષુ તત્તદ્દ્વારસ્ય દક્ષિણે ।
"શં સા નિયચ્છઽત્વિત્યુક્ત્વામઙ્ગલાન્યત્ર વિન્યસેત્

મઙ્ગલાનામુપસ્નાનમેન્દ્રાદ્યેચૈકમેવહિ ।
એવં પ્રકરણં પ્રોક્તં કલશાનાં............

દ્વાદશ પ્રધાનદ્રવ્યાણિ
પઞ્ચગવ્યક્રમં વક્ષ્યે દેવસ્ય સ્નપનં પ્રતિ ।
કપિલાયા વરં ક્ષીરં શ્વેતાયા દધિ ચોચ્યતે

રક્તવર્ણાઘૃતં ગ્રાહ્યં કૃષ્ણાયા ગોશ્શકૃદ્ભવેત્ ।
મૂત્રં તુ નીલવર્ણાયાઃ પઞ્ચગવ્યમિતિ સ્મૃતમ્

પ્રસ્થપાદં ઘૃતં ચૈવ દ્વિગુણં દધિ સંયુતમ્ ।
ગૃહીત્વા ત્રિગુણં ક્ષીરં ગોમયન્તુ ચતુર્ગુણમ્

ષડ્ગુણં ચૈવ ગોમૂત્રં પઞ્ચગવ્યયુતં ક્રમાત્ ।
અપાતિતં તુ ગોમૂત્રં પતિતં ગોમયં ભવેત્

ધારોષ્ણં ક્ષીરમાદાય સદ્યસ્ત્સપ્તં ઘૃતં ભવેત્ ।
અશુક્તં દધિ ગૃહ્ણીયાદેતત્સર્વત્ર લક્ષણમ્

"ગાઙ્ગેયંઽ મન્ત્રમુચ્ચાર્ય ગોમૂત્રં પૂર્વમાહરેત્ ।
તત્પરં તુ શકૃદ્ગ્રાહ્ય "મીશાનઽમિતિ મન્ત્રતઃ

"હિરણ્યપાણિઽમિત્યુક્ત્વા પય આદાય નિક્ષિપેત્ ।
"ઇષે ત્વેઽતિ દધિ યઞ્જ્યાદ્ઘૃતં "ચાયન્તઽ ઇત્યપિ

ઇત્યેવં પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈઃ પઞ્ચગવ્યં સમાહરેત્ ।
એતદાઢકપૂર્મન્તુ કલશેદૃશ્યતે પૃથક્

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં કાંસ્યં મૃણ્મયમેવ વા ।
દ્વાદશાંગુલવિસ્તારં ષોડશાંગુલનાહકમ્

દ્વ્યઙ્ગુલં સંભરેત્કણ્ઠં મુખં પઞ્ચાઙ્ગુલ ભવેત્ ।
પક્વબિંબ ફલાકારં ખણ્ડસ્ભુટીતવર્જિતમ્

એવં કલશમાદાય પઞ્ચગવ્યૈઃપ્રપૂર્ય ચ ।
"રુદ્રમસ્યઽમિતિ પ્રોચ્ય ન્યસેદીશાનગોચરે

આઢકાર્ધઘૃતેનૈવ સંપૂર્ણં કલશં તથા ।
"ઘૃતપ્રતીકઽ ઇત્યુક્ત્વા ઇ દ્રેશાનાન્તરેન્યસેત્

કલશં મધુસંયુક્તં સુકુશૈઃ પૂરિતં તથા ।
"મધુ વાઽતેતિ મન્ત્રેણ ઇન્દ્રાગ્ન્યોરન્તરે ન્યસેત્

ન શુક્તં દધિ ગવ્યં ચ? સંપૂર્ણકલશં તથા ।
"દધિ ક્રાવ્ ણ્નઽ ઇત્યુક્વા આગ્નેય્યાં દધિ વિન્યસેત્

સદ્યો દુગ્ધં પયોગ્રાહ્ય મક્ષતૈઃ પૂરિતન્તથા ।
"અણોરણીયાઽ નિત્યુક્ત્વા યમાગ્ન્યોર્મધ્યમે ન્યસેત્

ઉશીરાગરુપર્ણૈર્વા સંયુક્તં ચન્દનેન વા ।
શુદ્ધોકેન સંગૃહ્ય કલશં પરિપૂરિતમ્

યમનીલાન્તરે તત્ર "અપ્સરઽસ્સ્વિતિ વિન્યસેત્ ।
વ્રીહિમાષયવૈર્યુક્તં સર્ષપઞ્ચાક્ષતં વિદુઃ

તૂર્યઘોષસમાયુક્તં મિશ્રિતં ચાક્ષતોદકમ્ ।
તત્રાક્ષતોદકેનૈવ સંપૂર્ણં કલશં તતઃ

"ઇમા ઓષધયઽ ઇત્યુક્ત્વા ન્યસેન્ની લે ઽક્ષતોદકમ્ ।
કદલીમાતુલુઙ્ગામ્ર પનસેર્નાલિકેરકૈઃ

આર્દ્રાદિભિઃ ફલૈશ્ચાન્યૈર્યથાલાભં સમાહૃતૈઃ ।
ફલૈર્ અર્ધાંશસંયુક્તં શેષં તોયેન પૂરિતમ્

ફલોદકમિતિ પ્રોક્તં કલશં સંપ્રસાથિતમ્ ।
નીલવારુણયોર્મધ્યે "સોમં રાઽજેતિ વિન્યસેત્,

કુશાગ્રૈરથ વા દૂર્વૈરક્ષતૈશ્ચ સમન્વિતમ્ ।
કુશોદકમિતિ પ્રોક્તં કલશં તેન પૂરિતમ્

વરુણોદાનયોર્મધ્યે "યતસ્સ્વઽમિતિ વિન્યસેત્ ।
વજ્રં નીલં પ્રવાલં ચ શઙ્ખજં શુક્તિજં તથા

એતાનિ પઞ્ચરત્નાનિ તતો મરતકં તથા ।
વૈડૂર્યં પુષ્યરાગં ચ ગોમેધિકમિતિ ક્રમાત્

રત્નોદકમિતિ પ્રોક્તં કલશં તેન પૂરિતમ્ ।
વાયવ્યે સન્ન્યસેદ્વિદ્વા"નતો દેવાદિઽમુચ્ચરન્

યથાલાભં તથા રત્નસુવર્ણસહિતં ક્રમાત્ ।
વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ પુરુષસૂક્તયુતં જપેત્

તથાભિમન્ત્રિતં તોયં જપ્યોદકમિતિ સ્મૃતમ્ ।
કુબેરોદાનયોર્મધ્યે "બ્રહ્મા દેવાનાઽમિતિ ન્યસેત્

ફલાન્તે તુ વિતુન્નાસ્સ્યુરોષધ્યસ્સમુદાહૃતાઃ ।
સર્વૌષધિસમાયુક્તં સર્વૌષધ્યુદકં ભવેત્

તર્યાંશેષુ ગૃહીતં ચ કલશં પૂર્ણમંભસા ।
સોમેશાનાસ્તરેચૈવ "ચિત્રં દેવાનાઽમિતિ ન્યસેત્

એષાં પ્રત્યેકમેકં તુ કલશં શુદ્ધવારિણા ।
ગૃહીત્વા તદુપસ્નાનં વામપાર્શ્વેતુ વિન્યસેત્

ઉપસ્નાને તુ કલશા"નતો દેવાઽદિના ન્યસેત્ ।
એવં પ્રધાનકલશાશ્ચતુર્વિંશતિરીરિતાઃ

અનુદ્રવ્યાણિ
નન્દ્યાવર્તં ચ પદ્મં ચ તુલસી વિષ્ણુપર્ણિકા ।
બિલ્વં ચ કરવીરં ચ પદ્મં કુમુદમેવ ચ

અષ્ટવૈ પુણ્યપુષ્પાણિ ગ્રાહ્યાણિ તુ યથાક્રમમ્ ।
દિવાશુદ્ધં તુ બિલ્વં ચ કપિદ્થં બિલ્વવન્નિશિ

કરવીરં દિવા શુદ્ધં નિશિ સિતં? તથા શુચિ ।
શરાવેષુ સમાહૃત્ય પુષ્પાણિ તુ પૃથક્ પૃથક્

"ઇમાસ્સુમનસઽ ઇતિ મન્ત્રેણ યમનીલાન્તરે ન્યસેત્ ।
તસ્યોપસ્નાનમેકન્તુ તત્પાર્શ્વે કલશં ન્યસેત્

શ્રીવેષ્ટકં યવં મુદ્ગમુશીરં ચૈવ રત્નકમ્ ।
તથા મસૂરં દમનં જાતીફલયુતં તથા

લવઙ્ગં ચ સમાહૃત્ય ચૂર્ણયિત્વાક્રમેણ વૈ ।
સમારાધ્યૈવ તચ્ચૂર્ણં શરાવેષુ ચ પૂરયેત્

પઙ્ક્તીશાદ્દક્ષિણે ચૂર્ણં "વન્દ્યો નઽઇતિ વિન્યસેત્ ।
એષામલાભે ચૂર્ણાનાં ગ્રાહ્યમૈલાદિચૂર્ણકમ્

ઉપસ્નાનં તુ તત્પાર્શ્વે ત્વેકં વૈ કલશં ન્યસેત્ ।
અશ્વદ્થસ્ય મધૂકસ્ય ખદિરસ્ય વટસ્ય ચ

વઞ્જુલાસનયોશ્ચાપિ ચિત્રવૃક્ષસ્ય ચ ત્વચઃ ।
હૃત્વોલૂખલમધ્યે ચ "ઉદુત્યઽમિતિ વિન્યસેત્

ઉક્ત ચર્મણ્યલાભે તુ અશ્વદ્થસ્ય વિધીયતે ।
કષાયં પરિકલ્પ્યૈવ "યે તે શતઽમિતિ બ્રુવન્

વરુણોદાનયોર્મધ્યે કષાયકલશં ન્યસેત્ ।
ઉપસ્નાનં તુ તત્પાર્શ્વે એકં વૈ કલશં ન્યસેત્

સિંહી ચ નકુલવ્યાઘ્રનન્દાદિત્યં ચ પુષ્કરમ્ ।
દૂર્વા ચ સહદેવી ચ પાઠા સાહ્વયમેવ ચ

એવં વનૌષધીર્ગૃહ્ય સોમવાય્વોન્તુ મધ્યમે ।
ઉપસ્નાનં તુ તત્પાર્શ્વે એકં વૈ કલશં ન્યસેત્

નદીતટાકકૂપાનાં પલ્વલસ્ય ચ વારિભિઃ ।
પૃથક્સંપૂર્ય કલશાંશ્ચતુરસ્તુ સમાહરેત્

તસ્યૈકં કલશં પાર્શ્વે ઉપસ્નાનં તુ વિન્યસેત્ ।
હરેણુકં ચ સ્થૌણેયં પત્રં વ્યાઘ્રનખં તથા

પર્ણાગરું ચ દ્યામાકં કચોરં ચેરુવાલકમ્ ।
માઞ્ચી જાતિફલૈલાંશ્ચ લવઙ્ગં ચન્દનં તથા

કર્પૂરં ચ બલોશીરસ્થિરનારદમેવ ચ? ।
કસ્તુંબુરું તથાન્યાનિ સુગન્ધીનિ શુચીનિ ચ

પ્રાણ્યઙ્ગં ચ પુરીષં ચ વર્જયિત્વા સમાહરેત્ ।
એતેષામપિ યચ્ચૂર્ણં સૂક્ષ્મમુત્પીડ્ય કલ્પિતમ્

સર્વગન્ધમિતિ પ્રોક્તં શરાવેષુ પ્રપૂરયેત્ ।
ન્યસે"ત્ત્રાતારઽમિત્યેવ યક્ષરાજેશમધ્યમે

તત્તત્પાર્શ્વેન્યસેત્તેષામુપસ્નાનં તથૈવ ચ ।
નવસ્ય સ્નિગ્ધવર્ણસ્ય હારિદ્રસ્ય પ્રકલ્પયેત્,

ચૂર્ણં તુ કલશે ક્ષિપ્ત્વા સંપૂર્ણં કલશં ચરેત્ ।
પઙ્ક્તીશસ્યૈવ પાર્શ્વેતુ "સિની વાઽલીતિ વિન્યસેત્

તસ્ય પાર્શ્વે ન્યસેદેકમુપસ્નાનન્તુ પૂર્વવત્ ।
પાલાશદૂર્વાપામાર્ગનન્દ્યાવર્તદલાનિ ચ

કરવીરસ્ય પત્રાણિ કુશપત્રાણિ ચૈવ હિ ।
મૂલગન્ધાર્થમાહૃત્ય તસ્ય પાર્શ્વે ન્યસેદ્બુધઃ

શુદ્ધોદકલશં સ્થાપ્યેદુપસ્નાનં ચ પૂર્વવત્ ।
વસ્ત્રયુગ્મં નવં સૂક્ષ્મં કૃતં કાર્પાસતન્તુના

પ્લોતાર્થન્તુ સમાહૃત્ય શુદ્ધપાત્રે તુ નિક્ષિપેત્ ।
વિષ્ણુગાયત્રિયા સ્થાપ્ય યક્ષરાજેશમધ્યમે

પ્લોતપાર્શ્વેન્યસેત્તાનિ "બ્રહ્મજજ્ઞાનઽમિત્યપિ ।
જાતિં હિઙ્ગુલિકં ચૈવ અઞ્જનં ચ મનશ્શિલામ્

ગોરોચનં ચ ગિરિકમિતિ ધાતૂન્ત્સમાહરેત્ ।
એતાનિ ચૂર્ણયિત્વાતુ શરાવેષુ પૃથક્ પૃથક્

પ્રક્ષિપ્ય "જાતવેઽદેતિ ન્યસેત્તત્રૈવ પૂર્વવત્ ।
એકાદશાનુકરણે કલશાંશ્ચૈવ પૂરયેત્

અહતં ચ સુમાક્ષ્મં ચ વસ્ત્રયુગ્મમખણ્ડિતમ્ ।
વસ્ત્રં યજ્ઞોપવીતં ચ પવિત્રં ભૂષણાદિકમ્

એવમાદીનિ સંગૃહ્ય સોમેશાનાન્તરે ન્યસેત્ ।
વિન્યસ્ય કલશાંશ્ચૈવ તથા ચૂર્ણાન્ પૃથક્ પૃથક્

વસ્ત્રૈરાવેષ્ટ્ય તાન્ત્સર્વાન્ પુનઃકૂર્ચાનિ નિક્ષિપેત્ ।
ઉત્કૂર્ચં વાપ્યધઃકૂર્ચં પ્રાગગ્રં વોદગગ્રકમ્

વિન્યસ્ય તેષુ કૂર્ચાનિ શરાવે રપિધાય ચ ।
પ્રણમ્ય દેવદેવેશં દ્રવ્યાર્ચસમથારભેત્

તતશ્ચર્યાપદાન્તેષુ જયાદ્યપ્સરસોર્ઽચયેત્ ।
જયાં ચ વિજયાં વિન્દાંનન્દકાં પુષ્ટિકામપિ

કુમુદ્વતીમુત્પલકાં વિશોકાં ચ સમર્ચયેત્ ।
પ્રાગાદિવેદ્યાઃ પરિતઃ પઙ્ક્તૌ પઙ્ક્તીશમર્ચયેત્

વિષ્વક્સેનં તતઃ પશ્ચાદિન્દ્રાદીંશ્ચ સમર્ચયેત્ ।
દ્રવ્યદેવાર્ચનમ્
મૃદ્દેવતા તુ ભૂદેવી પર્વતેશસ્તુ પાવકઃ

વાયુર્વૈધાન્યદેવસ્સ્યાદ્ગરુડા ઓંકુરદેવતા ।
મઙ્ગલાધિપતિશ્શક્રઃપઞ્ચગવ્યાધિપશ્શિવઃ

તથૈવ વિશ્વેદેવાશ્ચ ઉપસ્નાનાધિદેવતાઃ ।
સામવેદો ઘૃતેશસ્સ્યાદુપસ્નાને તુ વત્સરાઃ

ઋગ્વેદો મધુદેવસ્સ્યાદુપસ્નાને તુ વાયવઃ ।
યજુર્વેદો દધીશો ઽભૂદુપસ્ના કપર્દિનઃ

ક્ષીરે ત્વધર્વવેદશ્ચ ઉપસ્નાને ઽશ્વિનૌ તથા ।
ગન્ધોદકે ષડૃતવો મરુતસ્તદનન્તરે

અક્ષતોદે વિશ્વમૂર્તિરુપસ્નાને બૃહસ્પતિઃ ।
સોમઃ ફલોદકેશસ્સ્યાદનન્તસ્તદનન્તરે

કુશોદકે ચ મુનય ઉપસ્નાને તુ તક્ષકઃ ।
વિષ્ણૂરત્નોદકેશસ્સ્યાદ્ગન્ધર્વાસ્તનદન્તરે

મન્ત્રોરત્નોદકેશસ્સ્યાદુપસ્નાનેતુ પુષ્પજાઃ ।
સર્વૌષધ્યુદકે ભાનુરુપસ્નાને ઽપ્સરોગણાઃ

પુણ્યપુષ્પેષુ ધાતારં ચૂર્ણેષ્વપ્યનપાયિનમ્ ।
વરુણઃ
કષાયદેવસ્સ્યાત્તીર્થે ચૈવ જગદ્ભુવઃ

વનૌષધીશો રુદ્રો ઽભૂચ્છિનીવાલી હરિદ્રકે ।
ઉપસ્નાનિ તુ રાકા સ્યાત્સર્વગન્ધે શતક્રતુઃ

બ્રહ્માણં મૂલગન્ધેતુ પ્લોતવસ્ત્રે પુરન્દરમ્ ।
ધાતુષ્વપિ ચ દુર્ગાં ચ તત્તદ્દ્રવ્યધરં સ્મરન્

ત્રયોદશોપચારૈશ્ચ મૂર્તિમન્ત્રૈરથાર્ઽચયેત્ ।
ઉપસ્નાનેષુ ચાન્યેષુ વરુણં ચ તથાર્ઽચયેત્

આચાર્ય પૂજયિત્વાતુ વસ્ત્રૈરાભરણૈસ્ તથા ।
શિષ્યં ચ પૂજયેત્પશ્ચાદ્યજમાનસ્સ્વશક્તિતઃ

તતો ગુરુઃપ્રસન્નાત્મા દેવેશં સંપ્રણમ્ય ચ ।
અષ્ટોપચારૈરભ્યર્ચ્ય સ્નપનાવસરં તતઃ

વિજ્ઞાપ્ય હરયે સમ્યક્ પશ્ચાત્કાર્યં સમાચરેત્ ।
"રક્ષસ્વ ત્વઽમિતિ પ્રોચ્ય દ્રવ્યદેવં પ્રણમ્ય ચ

શિષ્યસ્તુનમ્રકાયસ્સન્નાચાર્યાજ્ઞાં પ્રતીક્ષતે ।
આજ્ઞાપયેદ્ગુરુશ્શિષ્યં "હરસ્વેદઽમિતિ બ્રુવન્

તત્તદ્દ્રવ્યં સમાદાય શિષ્યસ્તસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
અદ્ભિઃપ્રોક્ષ્ય સમાદાય તદ્દ્રવ્યં ગુરુરત્વરઃ

પ્વણવં તુ સમુચ્ચાર્ય તત્ર કાર્યં સમાચરેત્ ।
લલાટાન્તં સમુદ્ધૃત્ય દેવદેવં પ્રણમ્ય ચ

તદ્દ્રવ્યેણ સકૃત્ત્રિર્વા દેવેશસ્ય પ્રદક્ષિણમ્ ।
તદ્દ્રવ્યનામ સંયોજ્ય તન્મન્ત્રાન્તે તુ કારયેત્

"અતો દેવાઽદિતિમન્ત્રેણ દેવદેવં પ્રણમ્ય ચ ।
વિષ્ણું ચ પુરુષં સત્યમચ્યુતં ચાનિરુદ્ધકમ્

એવં મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય તત્ર કાર્યં સમાચરેત્ ।
ક્રિયાન્તે પાત્રમાદાય પૂર્વસ્થાને નિવેશયેત્

સ્નપનપ્રયોગઃ "એકાક્ષરેણઽ મન્ત્રેણ પ્રોક્ષ્યં ગૃહ્ય પ્રદક્ષિણમ્ ।
કૂર્ચેનાદાય સંસ્રાવ્ય મૂર્ધ્નિવૈ સ્નાપયેન્મૃદા

"વિશ્વે નિમગ્નઽઇત્યુક્ત્વાપર્વતેન પ્રદક્ષિણમ્ ।
ધાન્યેન સ્નાપયેચ્ચૈવ "પ્રાણપ્રસૂતિઽમુચ્ચરન્

"વિતત્ય બાણઽમિત્યુક્ત્વા અઙ્કુરૈરેવ ચાર્ઽચયેત્ ।
"ત્વં યઽજ્ઞેતિ ચ મન્ત્રેણ મઙ્ગલૈશ્ચ પ્રદક્ષિણમ્

"વસોઃ પવિત્રઽમિત્યુક્ત્વા પઞ્ચગવ્યાભિષેચનમ્ ।
"વારીશ્ચતસ્રઽઇત્યુક્ત્વા સર્વોપસ્નાનમાચરેત્

"અગ્ન આયાહિઽ મન્ત્રેણ ઘૃતેનૈવાભિષે ચયેત્ ।
"અગ્નિમીલેતિ મન્ત્રેણ મધુનૈવાભિષેચયેત્

દધ્માભિષેચયેત્પશ્ચા"દિષે ત્વેઽતિ સમુચ્ચરન્ ।
"શન્નો દેવીરઽભીત્યુક્ત્વા ક્ષીરેણૈવાભિષેચયેત્

"અભિ ત્વા શૂરઽઇત્યુક્ત્વા સ્નાપયેદ્ગન્ધવારિણા ।
"ઇમા ઓષધયઽઇત્યુક્ત્વા સ્નાપયેદક્ષતોદકૈઃ

"જપન્ દઽત્વેતિ ચોચ્છાર્ય ફલોદૈશ્ચાભિષેચયેત્ ।
"ચત્વાઽરીતિ ચ મન્ત્રેણ કુશોદૈશ્ચાભિષેચયેત્

"તત્પુરુષાઽયેતિ મન્ત્રેણ રત્નોદૈશ્ચાભિષેચયેત્ ।
"પૂત સ્તઽન્યેતિ મન્ત્રેણ જપ્યોદૈરભિષેચયેત્

"ચત્વારિ શ્રુંગેત્યુચ્ચાર્ય સર્યૌષધ્યુદકૈશ્ચરેત્ ।
"ધાતા વિધાઽતેત્યુચ્ચાર્ય પુણ્યપુષ્પૈરથાર્ચયેત્

"ઋચો યજૂંષિઽ મન્ત્રેણ ચૂર્ણેન સ્નાપયેદ્ગુરુઃ ।
"સ એષ દેવઽ ઉચ્ચાર્ય ઉદ્વર્તેત કષાયકૈઃ

"સ સર્વવેત્તાઽમન્ત્રેણ તીર્થોદેશ્ચાભિષેચયેત્ ।
"સામૈશ્ચ સાંગઽમિત્યુક્ત્વા માર્જયેચ્ચ વનૌષધીઃ

હારિદ્રચૂર્ણૈસ્સંસ્નાપ્ય "અતો દેવાઽ ઇતિ બ્રુવન્ ।
"ત્વં સ્ત્રીપુમાઽનિત્યુચ્ચાર્ય લેપયેત્સર્વગન્ધકૈઃ

સ્નાપયેદુષ્ણતોયેન "આપો હિઽષ્ઠેતિ ચોચ્ચરન્ ।
નિત્યસ્નાનોક્તમાર્ગેણ શુદ્ધોદૈરભિષેચયેત્

તત્તદ્દ્રવ્યાભિષેકાન્તે સ્નાનવસ્ત્રં વિસૃજ્ય ચ ।
ધૌતં સમર્પયેચ્ચૈવ પૂજયેદષ્ટવિગ્રહૈઃ

"મિત્રસ્સુવર્ણઽઇત્યુક્ત્વા પ્લોતેન પરિમૃજ્ય ચ ।
વસ્ત્રાદ્યૈસ્સમલઙ્કૃત્ય પૂર્વોક્તેનૈવ કારયેત્

"ત્વં ભૂર્ભુવસ્ત્વંઽમન્ત્રેણ મૂલગન્ધેન માર્જયેત્ ।
"બુદ્ધિમતાઽમિત્યુચ્ચાર્ય ચાલઙ્કુર્યાચ્ચ ધાતુભિઃ

પાદ્યમાચમનં દદ્યાદાલયસ્ય પ્રદક્ષિણમ્ ।
સ્વસ્તિસૂક્તાદિસૂક્તં ચ જપ્ત્વાચૈવાથ કારયેત્

અર્ચાસ્થાને તુ સંસ્થાપ્ય પૂજયિત્વોક્તમાર્ગતઃ ।
મહાહાવિઃ પ્રભૂતં વા યથાશક્તિ નિવેદયેત્

નિષ્કાધિકં સુવર્ણં ચ સવત્સામપિ ગાં તથા ।
ગુરવે દક્ષિણાં દદ્યાત્સ્નાપકાનાં તથૈવ ચ

તત્રાન્યકર્મકર્તૄણાં યથાશક્ત્યાચ દક્ષિણામ્ ।
દદ્યાત્કર્મફલં પ્રાપ્ય યજમાનો ઽથ ભક્તિમાન્

સ્નપનાયત્તમુદ્દિષ્ટધાન્યદ્રવ્યાંબરાણિ ચ ।
પાત્રાણિ ચ તથાન્યાનિ સ્નપનાન્તે ધૃતાનિ ચ

નિવેદયિત્વા ગુરવે પ્રણમેચ્ચ મુહુર્મુહુઃ ।
ધ્રુવાર્ચના યદિ સ્યાત્તુ પ્રમુખે સ્નપનં ચરેત્

વિતાનસ્તંભવેષ્ટાદિપૂર્વવત્કારયેત્તતઃ ।
પઞ્ચહસ્તાભેદેષુ પઙ્ક્તિં કુર્યાદ્વિધાનતઃ

મધ્યે કુભં ચ સ્ન્યસ્ય અર્ચયિત્વા ચ પૂર્વવત્ ।
ધ્રુવપીઠસ્ય પરિતઃ કૂર્ચયુક્તં ચતુર્દિશમ્

જયાદીરર્ચયિત્વાતુ મૃદાદીન્ પૂર્વવત્ક્રમાત્ ।
તત્પાત્રં સંપ્રગૃહ્યૈવ પાણિભ્યાં ક્ષાલનં ચરેત્

અથ વા પાત્રમાદાય પૂરયિત્વાતુ સન્ન્યસેત્ ।
દ્રવ્યં પ્રતિ વિશેષેણ પૂરયિત્વાર્ઽચયેત્ક્રમાત્

પાદ્યં ચાચમનં પુષ્પં ગન્ધં ધૂપં તથૈવ ચ ।
દીપમર્ઘ્યં તથાચામમર્ચયિત્વાષ્ટવિગ્રહૈઃ

દેવદેવં નમસ્કૃત્ય પ્રદક્ષિણમથાચરેત્ ।
દેવસ્ય પુરતસ્તિષ્ઠેદ્દ્રવ્યમાદાય પાણિના

ગૌશૃઙ્ગાગ્રં સમુદ્ધૃત્ય પૂર્વોક્તવિધિના ક્રમાત્ ।
પુનઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પૂર્વસ્થાને તુ વિન્યસેત્

ધ્રુવેણાભ્યસ્તરે ચૈવ બિંબૈરન્યૈસ્સહૈવતુ ।
પૂર્વમુક્તં ધ્રુવાર્ચા ચેત્સ્નપનં સમ્યગાચરેત્

યથોક્તેનૈવ માર્ગેણ યથાવિધિ સમર્ચયેત્ ચત્વારિંશત્

ગવ્યં શ્રુતં દધિ મધુ ક્ષીરે સ્યાદ્રત્ન તોયકમ્

જપ્યં દ્વાદશૈતાન્ સમાહૃત્ય

ન્તુ ઉપસ્નાનમેકં હારિદ્ર મધ્યમોત્તમમ્

ઉપસ્નાનવિ માધમં ચૈવ સ્નપનં તુ વિધીયતે

સ્તથા કુર્યાત્કલશૈસ્તુ ચતુર્દશૈઃ

મધ્યમે મધ્યમં ચૈવ મધ્યમાધમ વિધીયતે

સપ્તભિઃ કલશૈઃ મધ્યમં તેષાં ષડ્ભિઃ કલ

ધમમુચ્યતે ચતુર્દશૈઃ

ગવ્યં ઘૃતં ક્ષીરમક્ષ પસ્નાનં તથૈવ ચ

એતૈ દશૈતાન્ કલસ્યાચેત્ક્ર? ત

પૂર્વોક્તેનૈવ કલશસ્યચેત્

દિક્ષષ્ટ ગવ્યૈસ્તુ ઐન્દ્રે ઘૃતમિ

મ્યેગન્ધોદકં તથા પયો ત્યાં વારુણ્યામક્ષતોદકમ્

સૌમ્યે જપ્યોદકં ક્રમાત્ વ્યસ્તુસપ્તભિઃ કલશૈઃ

ચત્રિષટ્યોણસ્થલં સપ્તભિઃ કલશોક્તવત્

નવકોષ્ઠન્તુ તત્ર વૈ મ ભશ્ચ કુશાંભસા

જપ્યા વિન્યસેત્ એવમેવં યેત્

દક્ષિણાયનકાલેતુ ઉત્તરાયણકાલેતુ પશ્ચાત્

યે તુ સંપ્રાપ્તે તત્સૂર્યેંદૂપરાગેષુ સ્નપનં દેવદેવસ્ય કૃત્વા ત