ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 1

અથ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીયૈનમઃ
શ્રીરામચન્દ્રાયનમઃ
શ્રીમદ્વિખનસમહાગુરવેનમઃ
શ્રીમદ્ભ્યોભૃગુમરીચ્યત્રિકશ્યપેભ્યોનમઃ
પ્રકીર્ણાધિકારઃ.
અથપ્રથમો ઽધ્યાયઃ.
શ્રૌતસ્માર્તાદિકઙ્કર્મ નિખિલંયેનસૂત્રિતમ્ ।
તસ્મૈસમસ્તવેદાર્થવિદે વિખનસેનમઃ ॥ ભ્સ્_1.મન્ગ્1 ॥
શ્રુતિસ્મૃતિનદીપૂર્ણં શાસ્ત્રકલ્લોલસંકુલમ્ ।
વિષ્ણુભક્ત્યુદકંશુદ્ધં વન્દેવૈખાનસાર્ણવમ્ ॥ ભ્સ્_1.મન્ગ્2 ॥
ઋષિપ્રશ્યોત્તરમ્.
ઋષય ઊચુઃ-
બ્રહ્મપુત્રમુનિશ્રેષ્ઠ નમસ્તેદેહિનાંવર ।
ત્વમેવસર્વવેત્તાસિત્વમેવવદતાંવરઃ

તતોજ્ઞાતુંહિવિષ્ણોર્વૈ ભૂપરીક્ષાદિષુક્રમમ્ ।
ઇચ્છામસ્ત્વત્પ્રસાદેન દીનાશ્શિષ્યજનાઃપ્રભો

વિસ્તારજ્ઞોહિસર્વેષાં વિસ્તરાદ્વક્તુમર્હસિ ।
કેનમાર્ગેણકૈર્મન્ત્રૈઃકં દેવંપૂજયન્નરઃ

કાન્લોકાન્સમવાપ્નોતિ તત્ત્વમેતદ્વદસ્વનઃ ।
ભૃગુરુવાચ-
પ્રણમ્યદેવદેવેશં ચક્રપાણિંખડ્ગધ્વજમ્

વિસ્તારેણપ્રવક્ષ્યામિ શ્રુણુધ્વંસુસમાહિતાઃ ।
મુહૂર્તવિચારઃ
સર્વારંભેપ્રશસ્તંસ્યાદ્ આદિત્યેચોત્તરસ્થતે

અપ્રશસ્તમિતિખ્યાત મયનેદક્ષિણેતથા ।
પુષ્યમાસાદિષણ્માસા દેવાનાન્તુદિવાસ્મૃતાઃ

યસ્મિન્માસેકૃતંસર્વં વિવૃદ્ધ્યર્થમિતિસ્મૃતમ્ ।
રાત્રિરાષાડમાસાદિ રયુક્તસ્સર્વકર્મસુ

પ્રથમાચદ્વિતીયાચ તૃતીયાપઞ્ચમીતથા ।
ષષ્ઠીચસપ્તમીચાપિ દશમ્યેકાદશીતથા

ત્રયોદશીચતિથયઃ પૌર્ણમાસીશુભાસ્સ્મતાઃ ।
પ્રાજાપત્યાશ્વયુક્ચૌમ્ય તિષ્યપૌષ્ણત્રિરુત્તરાઃ

મૈત્રાદિત્યમઘાસ્વાતી હસ્તાશ્ચશ્રવણંશુભાઃ ।
રાશયશ્ચરવર્જ્યાસ્ સ્યુરુભીતચ્છોભનંસ્થિરમ્

ગુરુભાર્ગવસૌમ્યેન્દુ વારાશ્શ્રેષ્ઠતમાસ્મૃતા ।
એષામંશશ્ચદ્રેક્કાણહોરાદર્શનમિષ્યતે

એષામેવોદયંશસ્તં તત્રસોમોદયંવિના ।
ક્રૂરેચતુષ્યનક્ષત્રે વ્યાધિપીડાંકરોતિહિ

સૂર્યસૌરિશ્ચસૌમ્યશ્ચત્રિષડાયસ્થિતાશ્શુભાઃ ।
તધૈવલગ્નગાઃકુર્યુર્ વ્યાધિશોકભયાનિતુ.

અષ્ટમસ્થાગ્રહાસ્સર્વે કર્તુઃકુર્વન્તિદુસ્થિતિમ્ ।
એકાદશગતાસ્સર્વે ક્ષેમારોગ્યકરાસ્મૃતાઃ

ભયકૃદ્ભાર્ગવઃપ્રોક્તોદ્વિસપ્તદશમસ્થિતઃ ।
દ્વિસપ્તપઞ્ચનવમ સ્થિતોજીવસ્સુશોભનઃ

રાષ્ટ્રસ્યયજમાનસ્ય મહત્સૌખ્યઙ્કરોતિહિ ।
સૂર્યવારેશુભોવિષ્ણુ હસ્તપૌષ્ણત્રિરુત્તરાઃ

મન્દવારેશુભૌપ્રોક્તા બ્રાહ્મસ્વાત્યૌચતત્તથા ।
વર્જયેદ્બુધવારેણ હસ્તમાશ્વયુજન્તથા

ગુરુવારેણ વર્જ્યૌતુ તથાસૌમ્યોત્તરા ઉભૌ ।
શ્રવણઞ્ચૈવપુષ્યઞ્ચ શુક્રવારેણવર્જયેત્

ઉત્તરાષાઢાનક્ષત્રં સોમવારેતુ શોભનમ્ ।
દ્વિતીયાબુધયુક્તાચ ષષ્ઠીજીવસમાયુતા

સોમ એકાવશીયુક્તઃ કરોતિપ્રાણસંશયમ્ ।
પૌષ્ણસ્તુસપ્તમીયુક્તો દહત્યગ્નિરિવપ્રજાઃ

કાણસ્તૂણાન્ધનક્ષત્ર ગુરુવિષીર્વિવર્જયેત્ ।
ભૂમિકંપેદિશાન્દાહે દુર્દિનેચણ્ડમારુતે

અશનિધ્વનિયોગેચ નિન્દિતન્દિવસંસ્મૃતં ।
અયનેવિષુવેચૈવ સંત્યાજઙ્ગ્રહણીતથા

ષડશીતિમુઘેવાપિ કૃતંવાસ્તુવિનશ્યતિ ।
એવંપરીક્ષ્યકર્તવ્ય મિચ્છેચ્ચેચ્છ્રેય આત્મનઃ ॥ ભ્સ્_1.22:1 ॥
કર્ણાદિપ્રતિષ્ઠાન્તં કર્મકુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
અથભૂમિંપરીક્ષ્યૈવ પૂર્વઙ્કર્ષણમારભેત્

ભૂપરીક્ષા
શ્વેતાતુબ્રાહ્મણીભૂમી દક્તાતુ ક્ષત્રિયાતથા ।
પીતાતુવૈશ્યાકૃષ્ણાતુ શૂદ્રાભૂમિરુદાહૃતા

મોક્ષદાબ્રાહ્મણીપ્રોક્તા ક્ષત્રિયાવિજયપ્રદા ।
વૈશ્યાતુધનદાભૂમિ શ્શૂદ્રાપુત્રસમૃદ્ધિદા

પ્રતિલોમાદિભિર્જુષ્ટાં વલ્મીકાઢ્યઞ્ચવર્જયેત્ ।
હસ્તમાત્રઙ્ખનિત્વાતુ પૂરયેત્ તત્તુપાંસુના

અધિકેપુષ્કલાભૂમિર્ ન્યૂનેવર્જ્યાસમેસમા ।
ગુપ્તન્ત્રિરાત્રેંઽકુરતિ ગ્રાહ્યભૂમિસ્તુનાન્યથા

પદ્મઙ્કુંભસ્થતોયેન પૂરિતેતત્કૃતાવલે ।
મુખ્યંપ્રદક્ષિણાવર્ત મુદકંશાસ્તબુદ્બુદઃ

સવ્યાવર્તન્તથાનેષ્ટ મુદકંબહુબુદ્બુદઃ ।
ઉત્તાનપદ્મકઙ્ગ્રાહ્યં નત્વધોમુખપદ્મકમ્

એવંપરીક્ષ્યગૃહ્ણીયાત્પુણ્યાહમપિવાચયેત્ ।
એવંપરીક્ષ્યબહુધા કુર્યાત્કર્ષણમુત્તમમ્

કર્ષણમ્
શ્વેતૌ વાકપિલૌ વાથ નાઙ્ગઙઈનૌવૃષૌતથા ।
અથવાનાન્યવર્ણૌ વા અરોગૌબલશાલિનૌ

ક્ષીરવૃક્ષયુગંબદ્ધ્વા શમીવૃક્ષયુતન્તથા ।
અસનઙ્ખદિરંવાથ હલઙ્કૃત્વાસનેહકં

યન્ત્રયિત્વાયુગેનાથ ગોવાલકૃતરજ્જુના ।
તસ્યપશ્ચિમદેશેતુ પ્રપાઙ્કૃત્વાવિધાનતઃ

ધાન્યપીઠાનિકૃત્વૈવ ત્રિવેદિસહિતઙ્ક્રમાત્ ।
પુર્વન્દેવેશમભ્યર્ચ્ય ચક્રંપશ્ચાત્સમર્ચયેત્

વિષ્વક્ચેનઞ્ચગરુડં સમભ્યર્ચ્યનિવેદયેત્ ।
વાસ્તુયજ્ઞઞ્ચહુત્વાતુ પુણ્યાહમપિવાચયેત્

તોયધારાંપુરસ્કૃત્ય પ્રાદક્ષિણ્યવશેનતુ ।
અચાર્યો ઽહતવસ્ત્રેણ ચોત્તરીયાઙ્ગુલીયકૈ

અલઙ્કૃત્યવિધાનેન શ્વેતમાલ્યાનુલેપનૈઃ ।
સમાદાયવૃષન્તત્ર "ત્વંવૃષભઽઽ ઇતિબ્રુવન્.

વૃષભન્દક્ષિણેયોજ્ય"સૌરભેયઽઽ ઇતિબ્રુવન્ ।
તતસ્સંયોજયેત્પશ્ચાદ્ બલીવર્દૈબલાન્વિતા

"યુગંયુગશ્રુઙ્ગમ્ઽઽ ઇતિયોજયેચ્ચહલંપુનઃ ।
"ઋષિઙ્ગૃહ્ણાઽઽ મિતિમન્ત્રેણ ઋષિંસમ્યક્ પ્રગૃહ્યચ

"વિષ્ણુર્માંરક્ષઽઽત્વિતિચ સ્વાત્મરક્ષાંસમાચરેત્ ।
"યે ઽસ્મિન્દેશેજીવન્તઽઽ ઇત્યાશ્રિતાંશ્ચવિસર્જયેત્

"હલકૃષ્ટેઽઽતિમન્ત્રેણ દારયેત્તામિલાંશુભામ્ ।
કર્ષયેદ્વૈષ્ણવૈર્મન્ત્રૈઃ પ્રાગુદક્પૃવણાંમહીમ્

તતઃકર્ષકમાહૂય સર્વત્રૈવતુકર્ષયેત્ ।
અયાર્યંપૂજયિત્વાતુ તથૈવસહલૌવૃષૌ

પ્રથમઙ્કર્ષણં કૃત્વા દ્વિતીયં કર્ષણઞ્ચરેત્ ।
બીજંસર્વંસમાદાય પ્રોક્ષણૈઃપ્રાક્ષણઞ્ચરેત્

"ઇમેબીજાઃપ્રરોઽઽહેતિ સપ્તગ્રામ્યાણ્યતઃપરમ્ ।
વાપયિત્વાતુબીજાનિ "દેવિત્વયિઽઽ સમુચ્ચરન્

"દુહતાંઉહદિવઽઽ મિત્યુક્ત્વાતો યન્તત્રસમર્પયેત્ ।
રક્ષાંસમ્યગ્વિધાયાત્ર ચાચાર્યમભિપૂજયેત્

"સસ્યાઽઽ ઇમેતિમન્ત્રેણ સસ્યંપક્વંપ્રણમ્યચ ।
વિષ્વક્ચેનાદિભિર્મન્ત્રૈશ્શાન્તઞ્ચાપિસમર્ચયેત્

"શુદ્ધાઽઽ ઇમેતિમન્ત્રેણ ગોભ્યસ્સમ્યઙ્નિવેદયેત્