ભાવપ્રકાશ · ભાગ 2123

તતસ્તં બલવાન્રામો રિપું જાયાપહારિણમ્ ।
હૃતો વાનરસૈન્યેન જઘાન રણમૂર્ધનિ ॥ 2
હતે તસ્મિન્સુરારાતૌ રાવણે બલગર્વિતે ।
દેવરાજઃ સહસ્રાક્ષઃ પરિતુષ્ટશ્ ચ રાઘવે ॥ 3
તત્ર યે વાનરાઃ કેચિદ્ રાક્ષસૈર્ નિહતા રણે ।
તાનિન્દ્રો જીવયામાસ સંસિચ્યામૃતવૃષ્ટિભિઃ ॥ 4
તતો યેષુ પ્રદેશેષુ કપિગાત્રાત્પરિચ્યુતાઃ ।
પીયૂષબિન્દવઃ પેતુસ્ તેભ્યો જાતા ગુડૂચિકા ॥ 5
ગુડૂચી મધુપર્ણી સ્યાદ્ અમૃતામૃતવલ્લરી ।
છિન્ના છિન્નરુહા છિન્નોદ્ભવા વત્સાદનીતિ ચ ॥ 6
જીવન્તી તન્ત્રિકા સોમા સોમવલ્લી ચ કુણ્ડલી ।
ચક્રલક્ષણિકા ધીરા વિશલ્યા ચ રસાયની ॥ 7
ચન્દ્રહાસા વયઃસ્થા ચ મણ્ડલી દેવનિર્મિતા ।
ગુડૂચી કટુકા તિક્તા સ્વાદુપાકા રસાયની ॥ 8
સંગ્રાહિણી કષાયોષ્ણા લઘ્વી બલ્યાગ્નિદીપિની ।
દોષત્રયામતૃડ્દાહમેહકાસાંશ્ચ પાણ્ડુતામ્ ॥ 9
કામલાકુષ્ઠવાતાસ્રજ્વરક્રિમિવમીન્ હરેત્ ।
પ્રમેહશ્વાસકાસાર્શઃકૃચ્છ્રહૃદ્રોગવાતનુત્ ॥ 10
તામ્બૂલવલ્લી તામ્બૂલી નાગિની નાગવલ્લરી ।
તામ્બૂલં વિશદં રુચ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણં તુવરં સરમ્ ॥ 11
વશ્યં તિક્તં કટુ ક્ષારં રક્તપિત્તકરં લઘુ ।
બલ્યં શ્લેષ્માસ્યદૌર્ગન્ધ્યમલવાતશ્રમાપહમ્ ॥ 12
બિલ્વઃ શાણ્ડિલ્યશૈલૂષૌ માલૂરશ્રીફલાવ્ અપિ ।
શ્રીફલસ્તુવરસ્તિક્તો ગ્રાહી રૂક્ષોઽગ્નિપિત્તકૃત્ ।
વાતશ્લેષ્મહરો બલ્યો લઘુરુષ્ણશ્ચ પાચનઃ ॥ 13
ગામ્ભારી ભદ્રપર્ણી ચ શ્રીપર્ણી મધુપર્ણિકા ।
કાશ્મીરી કાશ્મરી હીરા કાશ્મર્યઃ પીતરોહિણી ॥ 14
કૃષ્ણવૃન્તા મધુરસા મહાકુસુમિકાપિ ચ ।
કાશ્મરી તુવરા તિક્તા વીર્યોષ્ણા મધુરા ગુરુઃ ॥ 15
દીપની પાચની મેધ્યા ભેદિની ભ્રમશોષજિત્ ।
દોષતૃષ્ણામશૂલાર્શોવિષદાહજ્વરાપહા ॥ 16
તત્ફલં બૃંહણં વૃષ્યં ગુરુ કેશ્યં રસાયનમ્ ।
વાતપિત્તતૃષારક્તક્ષયમૂત્રવિબન્ધનુત્ ॥ 17
સ્વાદુ પાકે હિમં સ્નિગ્ધં તુવરામ્લં વિશુદ્ધિકૃત્ ।
હન્યાદ્દાહતૃષાવાતરક્તપિત્તક્ષતક્ષયાન્ ॥ 18
પાટલિઃ પાટલામોઘા મધુદૂતી ફલેરુહા ।
કૃષ્ણવૃન્તા કુબેરાક્ષી કાલસ્થાલ્યલિવલ્લભા ॥ 19
તામ્રપુષ્પી ચ કથિતાપરા સ્યાત્પાટલા સિતા ।
મુષ્કકો મોક્ષકો ઘણ્ટાપાટલિઃ કાષ્ઠપાટલા ॥ 20
પાટલા તુવરા તિક્તાનુષ્ણા દોષત્રયાપહા ।

અરુચિશ્વાસશોથાસ્રચ્છર્દિહિક્કાતૃષાહરી ॥ 21
પુષ્પં કષાયં મધુરં હિમં હૃદ્યં કફાસ્રનુત્ ।
પિત્તાતિસારહૃત્કણ્ઠ્યં ફલં હિક્કાસ્રપિત્તહૃત્ ॥ 22
અગ્નિમન્થો જયઃ સ સ્યાચ્ છ્રીપર્ણી ગણિકારિકા ।
જયા જયન્તી તર્કારી નાદેયી વૈજયન્તિકા ॥ 23
અગ્નિમન્થઃ શ્વયથુનુદ્ વીર્યોષ્ણઃ કફવાતહૃત્ ।
પાણ્ડુનુત્ કટુકસ્તિક્તસ્તુવરો મધુરોઽગ્નિદઃ ॥ 24
શ્યોનાકઃ શોષણશ્ચ સ્યાન્નટકટ્વઙ્ગટુણ્ટુકાઃ ।
મણ્ડૂકપર્ણપત્ત્રોર્ણશુકનાસકુટન્નટાઃ ॥ 25
દીર્ઘવૃન્તો ઽરલુશ્ચાપિ પૃથુશિમ્બઃ કટંભરઃ ।
શ્યોનાકો દીપનઃ પાકે કટુકસ્તુવરો હિમઃ ।
ગ્રાહી તિક્તોઽનિલશ્લેષ્મપિત્તકાસપ્રણાશનઃ ॥ 26
ટુણ્ટુકસ્ય ફલં બાલં રૂક્ષં વાતકફાપહમ્ ॥ 27
હૃદ્યં કષાયં મધુરં રોચનં લઘુ દીપનમ્ ।
ગુલ્માર્શઃકૃમિહૃત્પ્રૌઢં ગુરુ વાતપ્રકોપણમ્ ॥ 28
શ્રીફલઃ સર્વતોભદ્રા પાટલા ગણિકારિકા ।
શ્યોનાકઃ પઞ્ચભિશ્ચૈતૈઃ પઞ્ચમૂલં મહન્મતમ્ ॥ 29
પઞ્ચમૂલં મહત્તિક્તં કષાયં કફવાતનુત્ ।
મધુરં શ્વાસકાસઘ્નમુષ્ણં લઘ્વગ્નિદીપનમ્ ॥ 30
શાલિપર્ણી સ્થિરા સૌમ્યા ત્રિપર્ણી પીવરી ગુહા ।
વિદારિગન્ધા દીર્ઘાઙ્ગી દીર્ઘપત્ત્રાંશુમત્યપિ ॥ 31
શાલિપર્ણી ગુરુશ્છર્દિજ્વરશ્વાસાતિસારજિત્ ॥ 32
શોષદોષત્રયહરી બૃંહણ્યુક્તા રસાયની ।
તિક્તા વિષહરી સ્વાદુઃ ક્ષતકાસક્રિમિપ્રણુત્ ॥ 33
પૃશ્નિપર્ણી પૃથક્પર્ણી ચિત્રપર્ણ્યહિપર્ણ્યપિ ।
ક્રોષ્ટુવિન્ના સિંહપુચ્છી કલશી ધાવનિર્ગુહા ॥ 34
પૃશ્નિપર્ણી ત્રિદોષઘ્ની વૃષ્યોષ્ણા મધુરા સરા ।
હન્તિ દાહજ્વરશ્વાસરક્તાતીસારતૃડ્વમીઃ ॥ 35
વાર્ત્તાકી ક્ષુદ્રભણ્ટાકી મહતી બૃહતી કુલી ।
હિઙ્ગુલી રાષ્ટ્રિકા સિંહી મહોષ્ટ્રી દુષ્પ્રધર્ષિણી ॥ 36
બૃહતી ગ્રાહિણી હૃદ્યા પાચની કફવાતકૃત્ ।
કટુતિક્તાસ્યવૈરસ્યમલારોચકનાશિની ।
ઉષ્ણા કુષ્ઠજ્વરશ્વાસશૂલકાસાગ્નિમાન્દ્યજિત્ ॥ 37
કણ્ટકારી તુ દુઃસ્પર્શા ક્ષુદ્રા વ્યાઘ્રી નિદિગ્ધિકા ।
કણ્ટાલિકા કણ્ટકિની ધાવની બૃહતી તથા ॥ 38
શ્વેતા ક્ષુદ્રા ચન્દ્રહાસા લક્ષ્મણા ક્ષેત્રદૂતિકા ।
ગર્ભદા ચન્દ્રમા ચન્દ્રી ચન્દ્રપુષ્પા પ્રિયંકરી ॥ 39
કણ્ટકારી સરા તિક્તા કટુકા દીપની લઘુઃ ॥ 40
રૂક્ષોષ્ણા પાચની કાસશ્વાસજ્વરકફાનિલાન્ ।
નિહન્તિ પીનસં પાર્શ્વપીડાકૃમિહૃદામયાન્ ॥ 41

તયોઃ ફલં કટુ રસે પાકે ચ કટુકં ભવેત્ ।
શુક્રસ્ય રેચનં ભેદિ તિક્તં પિત્તાગ્નિકૃલ્લઘુ ।
હન્યાત્કફમરુત્કણ્ડૂકાસમેદઃક્રિમિજ્વરાન્ ॥ 42
તદ્વત્ પ્રોક્તા સિતા ક્ષુદ્રા વિશેષાદ્ ગર્ભકારિણી ॥ 43
ગોક્ષુરઃ ક્ષુરકોઽપિ સ્યાત્ ત્રિકણ્ટઃ સ્વાદુકણ્ટકઃ ।
ગોકણ્ટકો ગોક્ષુરકો વનશૃઙ્ગાટ ઇત્યપિ ॥ 44
પલંકષા શ્વદંષ્ટ્રા ચ તથા સ્યાદ્ ઇક્ષુગન્ધિકા ।
ગોક્ષુરઃ શીતલઃ સ્વાદુર્બલકૃદ્વસ્તિશોધનઃ ॥ 45
મધુરો દીપનો વૃષ્યઃ પુષ્ટિદશ્ચાશ્મરીહરઃ ।
પ્રમેહશ્વાસકાસાર્શઃકૃચ્છ્રહૃદ્રોગવાતનુત્ ॥ 46
શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી વાર્ત્તાકી કણ્ટકારિકા ।
ગોક્ષુરઃ પઞ્ચભિશ્ચૈતૈઃ કનિષ્ઠં પઞ્ચમૂલકમ્ ॥ 47
પઞ્ચમૂલં લઘુ સ્વાદુ બલ્યં પિત્તાનિલાપહમ્ ।
નાત્યુષ્ણં બૃંહણં ગ્રાહિ જ્વરશ્વાસાશ્મરીપ્રણુત્ ॥ 48
ઉભાભ્યાં પઞ્ચમૂલાભ્યાં દશમૂલમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
દશમૂલં ત્રિદોષઘ્નં શ્વાસકાસશિરોરુજઃ ।
તન્દ્રાશોથજ્વરાનાહપાર્શ્વપીડારુચીર્ હરેત્ ॥ 49
જીવન્તી જીવની જીવા જીવનીયા મધુસ્રવા ।
મઙ્ગલ્યનામધેયા ચ શાકશ્રેષ્ઠા પયસ્વિની ॥ 50
જીવન્તી શીતલા સ્વાદુઃ સ્નિગ્ધા દોષત્રયાપહા ।
રસાયની બલકરી ચક્ષુષ્યા ગ્રાહિણી લઘુઃ ॥ 51
મુદ્ગપર્ણી કાકપર્ણી સૂર્યપર્ણ્ય્ અલ્પિકા સહા ॥ 52
કાકમુદ્ગા ચ સા પ્રોક્તા તથા માર્જારગન્ધિકા ।
મુદ્ગપર્ણી હિમા રૂક્ષા તિક્તા સ્વાદુશ્ચ શુક્રલા ॥ 53
ચક્ષુષ્યા ક્ષતશોથઘ્ની ગ્રાહિણી જ્વરદાહનુત્ ।
દોષત્રયહરી લઘ્વી ગ્રહણ્યર્શોઽતિસારજિત્ ॥ 54