ભાવપ્રકાશ · ભાગ 120

ભાવમિશ્ર: ભાવપ્રકાશઃ
ભાવપ્રકાશ, વર્ગપ્રકરણ, હરીતક્યાદિવર્ગ
દક્ષં પ્રજાપતિં વસ્થમ્ અશ્વિનૌ વાક્યમ્ ઊચતુઃ ।
કુતો હરીતકી જાતા તસ્યાસ્તુ કતિ જાતયઃ ॥ 1
રસાઃ કતિ સમાખ્યાતાઃ કતિ ચોપરસાઃ સ્મૃતાઃ ।
નામાનિ કતિ ચોક્તાનિ કિંવા તાસાં ચ લક્ષણમ્ ॥ 2
કે ચ વર્ણા ગુણાઃ કે ચ કા ચ કુત્ર પ્રયુજ્યતે ।
કેન દ્રવ્યેણ સંયુક્તા કાંશ્ ચ રોગાન્ વ્યપોહતિ ॥ 3
પ્રશ્નમેતદ્યથા પૃષ્ટં ભગવન્વક્તુમર્હસિ ।
અશ્વિનોર્વચનં શ્રુત્વા દક્ષો વચનમબ્રવીત્ ॥ 4
પપાત બિન્દુર્ મેદિન્યાં શક્રસ્ય પિબતોઽમૃતમ્ ।
તતો દિવ્યાત્સમુત્પન્ના સપ્તજાતિર્હરીતકી ॥ 5
હરીતક્યભયા પથ્યા કાયસ્થા પૂતનામૃતા ।
હૈમવત્યવ્યથા ચાપિ ચેતકી શ્રેયસી શિવા ॥ 6
વયઃસ્થા વિજયા ચાપિ જીવન્તી રોહિણીતિ ચ ॥ 7
વિજયા રોહિણી ચૈવ પૂતના ચામૃતાભયા ।
જીવન્તી ચેતકી ચેતિ પથ્યાયાઃ સપ્ત જાતયઃ ॥ 8
વિન્ધ્યાદ્રૌ વિજયા હિમાચલભવા સ્યાચ્ચેતકી પૂતના સિન્ધૌ સ્યાદથ રોહિણી નિગદિતા જાતા પ્રતિષ્ઠાનકે ।
ચમ્પાયામ્ અમૃતાભયા ચ જનિતા દેશે સુરાષ્ટ્રાહ્વયે જીવન્તીતિ હરીતકી નિગદિતા સપ્ત પ્રભેદા બુધૈઃ ॥ 9
અલાબુવૃત્તા વિજયા વૃત્તા સા રોહિણી સ્મૃતા ।
પૂતનાસ્થિમતી સૂક્ષ્મા કથિતા માંસલામૃતા ॥ 10
પઞ્ચરેખાભયા પ્રોક્તા જીવન્તી સ્વર્ણવર્ણિની ।
ત્રિરેખા ચેતકી જ્ઞેયા સપ્તાનામ્ ઇયમાકૃતિઃ ॥ 11
વિજયા સર્વરોગેષુ રોહિણી વ્રણરોહિણી ।
પ્રલેપે પૂતના યોજ્યા શોધનાર્થે ઽમૃતા હિતા ॥ 12
અક્ષિરોગેઽભયા શસ્તા જીવન્તી સર્વરોગહૃત્ ।
ચૂર્ણાર્થે ચેતકી શસ્તા યથાયુક્તં પ્રયોજયેત્ ॥ 13
ચેતકી દ્વિવિધા પ્રોક્તા શ્વેતા કૃષ્ણા ચ વર્ણતઃ ।
ષડઙ્ગુલાયતા શુક્લા કૃષ્ણા ત્વ્ એકાઙ્ગુલા સ્મૃતા ॥ 14
કાચિદાસ્વાદમાત્રેણ કાચિદ્ગન્ધેન ભેદયેત્ ।
કાચિત્સ્પર્શેન દૃષ્ટ્યાન્યા ચતુર્ધા ભેદયેચ્છિવા ॥ 15
ચેતકીપાદપચ્છાયામુપસર્પન્તિ યે નરાઃ ।
ભિદ્યન્તે તત્ક્ષણાદેવ પશુપક્ષિમૃગાદયઃ ॥ 16
ચેતકી તુ ધૃતા હસ્તે યાવત્તિષ્ઠતિ દેહિનઃ ।
તાવદ્ ભિદ્યેત વેગૈસ્તુ પ્રભાવાન્નાત્ર સંશયઃ ॥ 17
નૃપાણાં સુકુમારાણાં કૃશાનાં ભેષજદ્વિષામ્ ।
ચેતકી પરમા શસ્તા હિતા સુખવિરેચની ॥ 18
સપ્તાનામ્ અપિ જાતીનાં પ્રધાના વિજયા સ્મૃતા ।
સુખપ્રયોગા સુલભા સર્વરોગેષુ શસ્યતે ॥ 19
હરીતકી પઞ્ચરસાલવણા તુવરા પરમ્ ।

રૂક્ષોષ્ણા દીપની મેધ્યા સ્વાદુપાકા રસાયની ॥ 20
ચક્ષુષ્યા લઘુરાયુષ્યા બૃંહણી ચાનુલોમિની ।
શ્વાસકાસપ્રમેહાર્શઃકુષ્ઠશોથોદરક્રિમીન્ ॥ 21
વૈસ્વર્યગ્રહણીરોગવિબન્ધવિષમજ્વરાન્ ।
ગુલ્માધ્માનતૃષાછર્દિહિક્કાકણ્ડૂહૃદામયાન્ ॥ 22
કામલાં શૂલમાનાહં પ્લીહાનં ચ યકૃત્તથા ।
અશ્મરીં મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ મૂત્રાઘાતં ચ નાશયેત્ ॥ 23
સ્વાદુતિક્તકષાયત્વાત્ પિત્તહૃત્ કફહૃત્તુ સા ।
કટુતિક્તકષાયત્વાદ્ અમ્લત્વાદ્વાતહૃચ્છિવા ॥ 24
પિત્તકૃત્ કટુકામ્લત્વાદ્ વાતકૃન્ન કથં શિવા ॥ 25
પ્રભાવાદ્ દોષહન્તૃત્વં સિદ્ધં યત્તત્પ્રકાશ્યતે ।
હેતુભિઃ શિષ્યબોધાર્થં નાપૂર્વં ક્રિયતેઽધુના ॥ 26
કર્માન્યત્વં ગુણૈઃ સામ્યં દૃષ્ટમાશ્રયભેદતઃ ।
યતસ્તતો નેતિ ચિન્ત્યં ધાત્રીલકુચયોર્યથા ॥ 27
પથ્યાયા મજ્જનિ સ્વાદુઃ સ્નાય્વામમ્લો વ્યવસ્થિતઃ ।
વૃન્તે તિક્તસ્ ત્વચિ કટુર્ અસ્થિસ્થસ્ તુવરો રસઃ ।
સ્નિગ્ધા ઘના વૃત્તા ગુર્વી ક્ષિપ્તા ચ યામ્ભસિ ।
નિમજ્જેત્સા પ્રશસ્તા ચ કથિતાતિગુણપ્રદા ॥ 28
નવાદિગુણયુક્તત્વં તથૈકત્ર દ્વિકર્ષતા ।
હરીતક્યાઃ ફલે યત્ર દ્વયં તચ્છ્રેષ્ઠમુચ્યતે ॥ 29
ચર્વિતા વર્ધયત્યગ્નિં પેષિતા મલશોધિની ।
સ્વિન્ના સંગ્રાહિણી પથ્યા ભૃષ્ટા પ્રોક્તા ત્રિદોષનુત્ ॥ 30
ઉન્મીલિની બુદ્ધિબલેન્દ્રિયાણાં નિર્મૂલિની પિત્તકફાનિલાનામ્ ।
વિસ્રંસિની મૂત્રશકૃન્મલાનાં હરીતકી સ્યાત્સહ ભોજનેન ॥ 31
અન્નપાનકૃતાન્ દોષાન્ વાતપિત્તકફોદ્ભવાન્ ।
હરીતકી હરત્યાશુ ભુક્તસ્યોપરિ યોજિતા ॥ 32
લવણેન કફં હન્તિ પિત્તં હન્તિ સશર્કરા ।
ઘૃતેન વાતજાન્ રોગાન્ સર્વરોગાન્ ગુડાન્વિતા ॥ 33
સિન્ધૂત્થશર્કરાશુણ્ઠીકણામધુગુડૈઃ ક્રમાત્ ।
વર્ષાદિષ્વભયા પ્રાશ્યા રસાયનગુણૈષિણા ॥ 34
અધ્વાતિખિન્નો બલવર્જિતશ્ ચ રૂક્ષઃ કૃશો લઙ્ઘનકર્શિતશ્ચ ।
પિત્તાધિકો ગર્ભવતી ચ નારી વિમુક્તરક્તસ્ત્વભયાં ન ખાદેત્ ॥ 35
વિભીતકસ્ ત્રિલિઙ્ગઃ સ્યાદક્ષઃ કર્ષફલસ્તુ સઃ ।
કલિદ્રુમો ભૂતવાસસ્તથા કલિયુગાલયઃ ॥ 36
વિભીતકં સ્વાદુપાકં કષાયં કફપિત્તનુત્ ।
ઉષ્ણવીર્યં હિમસ્પર્શં ભેદનં કાસનાશનમ્ ॥ 37
રૂક્ષં નેત્રહિતં કેશ્યં કૃમિવૈસ્વર્યનાશનમ્ ।
વિભીતમજ્જા તૃટ્છર્દિકફવાતહરો લઘુઃ ।
કષાયો મદકૃચ્ચાથ ધાત્રીમજ્જાપિ તદ્ગુણઃ ॥ 38
ત્રિષ્વામલકમાખ્યાતં ધાત્રી તિષ્યફલામૃતા ॥ 39

હરીતકીસમં ધાત્રીફલં કિંતુ વિશેષતઃ ।
રક્તપિત્તપ્રમેહઘ્નં પરં વૃષ્યં રસાયનમ્ ॥ 40
હન્તિ વાતં તદમ્લત્વાત્પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ ।
કફં રૂક્ષકષાયત્વાત્ફલં ધાત્ર્યાસ્ત્રિદોષજિત્ ॥ 41
યસ્ય યસ્ય ફલસ્યેહ વીર્યં ભવતિ યાદૃશમ્ ।
તસ્ય તસ્યૈવ વીર્યેણ મજ્જાનમપિ નિર્દિશેત્ ॥ 42
પથ્યાવિભીતધાત્રીણાં ફલૈઃ સ્યાત્ત્રિફલાસમૈઃ ।
ફલત્રિકં ચ ત્રિફલા સા વરા ચ પ્રકીર્તિતા ॥ 43
ત્રિફલા કફપિત્તઘ્ની મેહકુષ્ઠહરા સરા ।
ચક્ષુષ્યા દીપની રુચ્યા વિષમજ્વરનાશિની ॥ 44
શુણ્ઠી વિશ્વા ચ વિશ્વં ચ નાગરં વિશ્વભેષજમ્ ।
ઊષણં કટુભદ્રં ચ શૃઙ્ગવેરં મહૌષધમ્ ॥ 45
શુણ્ઠી રુચ્યામવાતઘ્ની પાચની કટુકા લઘુઃ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણા મધુરા પાકે કફવાતવિબન્ધનુત્ ॥ 46
વૃષ્યા સ્વર્યા વમિશ્વાસશૂલકાસહૃદામયાન્ ।
હન્તિ શ્લીપદશોથાર્શઆનાહોદરમારુતાન્ ॥ 47
આગ્નેયગુણભૂયિષ્ઠાત્ તોયાંશપરિશોષિ યત્ ।
સંગૃહ્ણાતિ મલં તત્તુ ગ્રાહિ શુણ્ઠ્યાદયો યથા ॥ 48
વિબન્ધભેદિની યા તુ સા કથં ગ્રાહિણી ભવેત્ ।
શક્તિવિબન્ધભેદે સ્યાદ્યતો ન મલપાતને ॥ 49
આર્દ્રકં શૃઙ્ગવેરં સ્યાત્કટુભદ્રં તથાર્દ્રિકા ।
આર્દ્રિકા ભેદિની ગુર્વી તીક્ષ્ણોષ્ણા દીપની મતા ॥ 50
કટુકા મધુરા પાકે રૂક્ષા વાતકફાપહા ।
યે ગુણાઃ કથિતાઃ શુણ્ઠ્યાસ્તેઽપિ સન્ત્યાર્દ્રકેઽખિલાઃ ॥ 51
ભોજનાગ્રે સદા પથ્યં લવણાર્દ્રકભક્ષણમ્ ।
અગ્નિસંદીપનં રુચ્યં જિહ્વાકણ્ઠવિશોધનમ્ ॥ 52
કુષ્ઠષાણ્ડ્વામયે કૃચ્છ્રે રક્તપિત્તે વ્રણે જ્વરે ।
દાહે નિદાઘશરદોર્ નૈવ પૂજિતમ્ આર્દ્રકમ્ ॥ 53
પિપ્પલી માગધી કૃષ્ણા વૈદેહી ચપલા કણા ।
ઉપકુલ્યોષણા શૌણ્ડી કોલા સ્યાત્ તીક્ષ્ણતણ્ડુલા ॥ 54
પિપ્પલી દીપની વૃષ્યા સ્વાદુપાકા રસાયની ।
અનુષ્ણા કટુકા સ્નિગ્ધા વાતશ્લેષ્મહરી લઘુઃ ॥ 55
પિપ્પલી રેચની હન્તિ શ્વાસકાસોદરજ્વરાન્ ।
કુષ્ઠપ્રમેહગુલ્માર્શઃપ્લીહશૂલામમારુતાન્ ॥ 56
આર્દ્રા કફપ્રદા સ્નિગ્ધા શીતલા મધુરા ગુરુઃ ।
પિત્તપ્રશમની સા તુ શુષ્કા પિત્તપ્રકોપિણી ॥ 57
પિપ્પલી મધુસંયુક્તા મેદઃકફવિનાશિની ।
શ્વાસકાસજ્વરહરા વૃષ્યા મેધ્યાગ્નિવર્ધિની ॥ 58
જીર્ણજ્વરેઽગ્નિમાન્દ્યે ચ શસ્યતે ગુડપિપ્પલી ।
કાસાજીર્ણારુચિશ્વાસહૃત્પાણ્ડુકૃમિરોગનુત્ ।

દ્વિગુણઃ પિપ્પલીચૂર્ણાદ્ ગુડોઽત્ર ભિષજાં મતઃ ॥ 59
મરિચં વેલ્લજં કૃષ્ણમૂષણં ધર્મપત્તનમ્ ॥ 60
મરિચં કટુકં તીક્ષ્ણં દીપનં કફવાતજિત્ ।
ઉષ્ણં પિત્તકરં રૂક્ષં શ્વાસશૂલકૃમીન્હરેત્ ॥ 61
તદાર્દ્રં મધુરં પાકે નાત્યુષ્ણં કટુકં ગુરુ ।
કિંચિત્ તીક્ષ્ણગુણં શ્લેષ્મપ્રસેકિ સ્યાદ્ અપિત્તલમ્ ॥ 62
વિશ્વોપકુલ્યા મરિચં ત્રયં ત્રિકટુ કથ્યતે ।
કટુત્રિકં તુ ત્રિકટુ ત્ર્યૂષણં વ્યોષ ઉચ્યતે ॥ 63
ત્ર્યૂષણં દીપનં હન્તિ શ્વાસકાસત્વગામયાન્ ।
ગુલ્મમેહકફસ્થૌલ્યમેદઃશ્લીપદપીનસાન્ ॥ 64
ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલમૂષણં ચટકાશિરઃ ।
દીપનં પિપ્પલીમૂલં કટૂષ્ણં પાચનં લઘુ ॥ 65
રૂક્ષં પિત્તકરં ભેદિ કફવાતોદરાપહમ્ ।
આનાહપ્લીહગુલ્મઘ્નં કૃમિશ્વાસક્ષયાપહમ્ ॥ 66
ત્ર્યૂષણં સકણામૂલં કથિતં ચતુરૂષણમ્ ।
વ્યોષસ્યેવ ગુણાઃ પ્રોક્તા અધિકાશ્ચતુરૂષણે ॥ 67
ભવેચ્ચવ્યં તુ ચવિકા કથિતા સા તથોષણા ।
કણામૂલગુણં ચવ્યં વિશેષાદ્ગુદજાપહમ્ ॥ 68
ચવિકાયાઃ ફલં પ્રાજ્ઞૈઃ કથિતા ગજપિપ્પલી ।
કપિવલ્લી કોલવલ્લી શ્રેયસી વશિરશ્ચ સા ॥ 69
ગજકૃષ્ણા કટુર્વાતશ્લેષ્મહૃદ્વહ્નિવર્ધિની ।
ઉષ્ણા નિહન્ત્યતીસારં શ્વાસકણ્ઠામયક્રિમીન્ ॥ 70
ચિત્રકો ઽનલનામા ચ પીઠો વ્યાલસ્ તથોષણઃ ।
ચિત્રકઃ કટુકઃ પાકે વહ્નિકૃત્ પાચનો લઘુઃ ॥ 71
રૂક્ષોષ્ણો ગ્રહણીકુષ્ઠશોથાર્શઃકૃમિકાસનુત્ ।
વાતશ્લેષ્મહરો ગ્રાહી વાતઘ્નઃ શ્લેષ્મપિત્તહૃત્ ॥ 72
પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ ।
પઞ્ચભિઃ કોલમાત્રં યત્પઞ્ચકોલં તદુચ્યતે ॥ 73
પઞ્ચકોલં રસે પાકે કટુકં રુચિકૃન્મતમ્ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણં પાચનં શ્રેષ્ઠં દીપનં કફવાતનુત્ ।
ગુલ્મપ્લીહોદરાનાહશૂલઘ્નં પિત્તકોપનમ્ ॥ 74
પઞ્ચકોલં સમરિચં ષડૂષણમુદાહૃતમ્ ।
પઞ્ચકોલગુણં તત્તુ રૂક્ષમુષ્ણં વિષાપહમ્ ॥ 75
યવાનિકોગ્રગન્ધા ચ બ્રહ્મદર્ભાજમોદિકા ॥ 76
સૈવોક્તા દીપ્યકા દીપ્યા તથા સ્યાદ્ યવસાહ્વયા ।
યવાની પાચની રુચ્યા તીક્ષ્ણોષ્ણા કટુકા લઘુઃ ॥ 77
દીપની ચ તથા તિક્તા પિત્તલા શુક્રશૂલહૃત્ ।
વાતશ્લેષ્મોદરાનાહગુલ્મપ્લીહકૃમિપ્રણુત્ ॥ 78
અજમોદા ખરાશ્વા ચ માયૂરી દીપ્યકસ્ તથા ।
તથા બ્રહ્મકુશા પ્રોક્તા કારવી લોચમસ્તકા ॥ 79

અજમોદા કટુસ્તીક્ષ્ણા દીપની કફવાતનુત્ ।
ઉષ્ણા વિદાહિની હૃદ્યા વૃષ્યા બલકરી લઘુઃ ।
નેત્રામયકૃમિચ્છર્દિહિક્કાવસ્તિરુજો હરેત્ ॥ 80
પારસીકયવાની તુ યવાનીસદૃશી ગુણૈઃ ।
વિશેષાત્પાચની રુચ્યા ગ્રાહિણી માદિની ગુરુઃ ॥ 81
જીરકો જરણોઽજાજી કણા સ્યાદ્દીર્ઘજીરકઃ ॥ 82
કૃષ્ણજીરઃ સુગન્ધશ્ચ તથૈવોદ્ગારશોધનઃ ।
કાલાજાજી તુ સુષવી કાલિકા ચોપકાલિકા ॥ 83
પૃથ્વીકા કારવી પૃથ્વી પૃથુકૃષ્ણોપકુઞ્ચિકા ।
ઉપકુઞ્ચી ચ કુઞ્ચી ચ બૃહજ્જીરક ઇત્યપિ ॥ 84
જીરકત્રિતયં રૂક્ષં કટૂષ્ણં દીપનં લઘુ ।
સંગ્રાહિ પિત્તલં મેધ્યં ગર્ભાશયવિશુદ્ધિકૃત્ ॥ 85
જ્વરઘ્નં પાવનં વૃષ્યં બલ્યં રુચ્યં કફાપહમ્ ।
ચક્ષુષ્યં પવનાધ્માનગુલ્મચ્છર્દ્યતિસારહૃત્ ॥ 86
ધાન્યકં ધાનકં ધાન્યં ધાના ધાનેયકં તથા ।
કુનટી ધેનુકા છત્ત્રા કુસ્તુમ્બુરુ વિતુન્નકમ્ ॥ 87
ધાન્યકં તુવરં સ્નિગ્ધમવૃષ્યં મૂત્રલં લઘુ ।
તિક્તં કટૂષ્ણવીર્યં ચ દીપનં પાચનં સ્મૃતમ્ ॥ 88
જ્વરઘ્નં રોચકં ગ્રાહિ સ્વાદુપાકિ ત્રિદોષનુત્ ।
તૃષ્ણાદાહવમિશ્વાસકાસકાર્શ્યક્રિમિપ્રણુત્ ।
આર્દ્રં તુ તદ્ગુણં સ્વાદુ વિશેષાત્પિત્તનાશનમ્ ॥ 89
શતપુષ્પા શતાહ્વા ચ મધુરા કારવી મિસિઃ ।
અતિલમ્બી સિતચ્છત્ત્રા સંહિતછત્ત્રિકાપિ ચ ॥ 90
છત્ત્રા શાલેયશાલીનૌ મિશ્રેયા મધુરા મિસિઃ ।
શતપુષ્પા લઘુસ્તીક્ષ્ણા પિત્તકૃદ્દીપની કટુઃ ॥ 91
ઉષ્ણા જ્વરાનિલશ્લેષ્મવ્રણશૂલાક્ષિરોગહૃત્ ।
મિશ્રેયા તદ્ગુણા પ્રોક્તા વિશેષાદ્ યોનિશૂલનુત્ ॥ 92
અગ્નિમાન્દ્યહરી હૃદ્યા બદ્ધવિટ્કૃમિશુક્રહૃત્ ।
રૂક્ષોષ્ણા પાચની કાસવમિશ્લેષ્માનિલાન્ હરેત્ ॥ 93
મેથિકા મેથિની મેથી દીપની બહુપત્ત્રિકા ।
બોધિની બહુબીજા ચ જ્યોતિર્ગન્ધફલા તથા ॥ 94
વલ્લરી ચક્રિકા મન્થા મિશ્રપુષ્પા ચ કૈરવી ।
કુઞ્ચિકા બહુપર્ણી ચ પીતબીજા મુનિચ્છદા ॥ 95
મેથિકા વાતશમની શ્લેષ્મઘ્ની જ્વરનાશિની ।
તતઃ સ્વલ્પગુણા વન્યા વાજિનાં સા તુ પૂજિતા ॥ 96
ચન્દ્રિકા ચર્મહન્ત્રી ચ પશુમેહનકારિકા ।
નન્દિની કારવી ભદ્રા વાસપુષ્પા સુવાસરા ॥ 97
ચન્દ્રશૂરં હિતં હિક્કાવાતશ્લેષ્માતિસારિણામ્ ।
અસૃગ્વાતગદદ્વેષિ બલપુષ્ટિવિવર્ધનમ્ ॥ 98
મેથિકા ચન્દ્રશૂરશ્ ચ કાલાજાજી યવાનિકા ।

એતચ્ચતુષ્ટયં યુક્તં ચતુર્બીજમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥ 99
તચ્ચૂર્ણં ભક્ષિતં નિત્યં નિહન્તિ પવનામયમ્ ।
અજીર્ણં શૂલમાધ્માનં પાર્શ્વશૂલં કટિવ્યથામ્ ॥ 100
સહસ્રવેધિ જતુકં વાહ્લીકં હિઙ્ગુ રામઠમ્ ॥ 101
હિઙ્ગૂષ્ણં પાચનં રુચ્યં તીક્ષ્ણં વાતબલાસનુત્ ।
શૂલગુલ્મોદરાનાહકૃમિઘ્નં પિત્તવર્ધનમ્ ॥ 102
વચોગ્રગન્ધા ષડ્ગ્રન્થા ગોલોમી શતપર્વિકા ।
ક્ષુદ્રપત્ત્રી ચ મઙ્ગલ્યા જટિલોગ્રા ચ લોમશા ॥ 103
વચોગ્રગન્ધા કટુકા તિક્તોષ્ણા વાન્તિવહ્નિકૃત્ ।
વિબન્ધાધ્માનશૂલઘ્ની શકૃન્મૂત્રવિશોધિની ।
અપસ્મારકફોન્માદભૂતજન્ત્વનિલાન્ હરેત્ ॥ 104
પારસીકવચા શુક્લા પ્રોક્તા હૈમવતીતિ સા ।
હૈમવત્યુદિતા તદ્વદ્વાતં હન્તિ વિશેષતઃ ॥ 105
સુગન્ધાપ્યુગ્રગન્ધા ચ વિશેષાત્કફકાસનુત્ ।
સુસ્વરત્વકરી રુચ્યા હૃત્કણ્ઠમુખશોધિની ॥ 106
સ્થૂલગ્રન્થિઃ સુગન્ધા સ્યાત્તતો હીનગુણા સ્મૃતા ॥ 107
દ્વીપાન્તરવચા કિંચિત્ તિક્તોષ્ણા વહ્નિદીપ્તિકૃત્ ।
વિબન્ધાધ્માનશૂલઘ્ની શકૃન્મૂત્રવિશોધિની ॥ 108
વાતવ્યાધીનપસ્મારમુન્માદં તનુવેદનામ્ ।
વ્યપોહતિ વિશેષેણ ફિરઙ્ગામયનાશિની ॥ 109
હવુષા વપુષા વિસ્રા પરાશ્વત્થફલા મતા ।
મત્સ્યગન્ધા પ્લીહહન્ત્રી વિષઘ્ની ધ્વાઙ્ક્ષનાશિની ॥ 110
હવુષા દીપની તિક્તા મૃદૂષ્ણા તુવરા ગુરુઃ ।
પિત્તોદરસમીરાર્શોગ્રહણીગુલ્મશૂલહૃત્ ।
પરાપ્યેતદ્ગુણા પ્રોક્તા રૂપભેદો દ્વયોર્ અપિ ॥ 111
પુંસિ ક્લીબે વિડઙ્ગઃ સ્યાત્કૃમિઘ્નો જન્તુનાશનઃ ।
તણ્ડુલાશ્ચ તથા વેલ્લમ્ અમોઘા ચિત્રતણ્ડુલા ॥ 112
વિડઙ્ગં કટુ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં વહ્નિકરં લઘુ ।
શૂલાધ્માનોદરશ્લેષ્મકૃમિવાતવિબન્ધનુત્ ॥ 113
તુમ્બુરુઃ સૌરભઃ સૌરો વનજઃ સાનુજો ઽન્ધકઃ ॥ 114
તુમ્બુરુ પ્રથિતં તિક્તં કટુપાકેઽપિ તત્કટુ ।
રૂક્ષોષ્ણં દીપનં તીક્ષ્ણં રુચ્યં લઘુ વિદાહિ ચ ॥ 115
વાતશ્લેષ્માક્ષિકર્ણૌષ્ઠશિરારુગ્ગુરુતાકૃમીન્ ।
કુષ્ઠશૂલારુચિશ્વાસપ્લીહકૃચ્છ્રાણિ નાશયેત્ ॥ 116
સ્યાદ્વંશરોચના વાંશી તુગાક્ષીરી તુગા શુભા ।
ત્વક્ક્ષીરી વંશજા શુભ્રા વંશક્ષીરી ચ વૈણવી ॥ 117
વંશજા બૃંહણી વૃષ્યા બલ્યા સ્વાદ્વી ચ શીતલા ।
તૃષ્ણાકાસજ્વરશ્વાસક્ષયપિત્તાસ્રકામલાઃ ।
હરેત્કુષ્ઠં વ્રણં પાણ્ડું કષાયા વાતકૃચ્છ્રજિત્ ॥ 118
સમુદ્રફેનઃ ફેનશ્ચ ડિણ્ડીરો ઽબ્ધિકફસ્ તથા ॥ 119

સમુદ્રફેનશ્ચક્ષુષ્યો લેખનઃ શીતલશ્ચ સઃ ।
કષાયો વિષપિત્તઘ્નઃ કર્ણરુક્કફહૃત્ સરઃ ॥ 120
જીવકર્ષભકૌ મેદે કાકોલ્યૌ ઋદ્ધિવૃદ્ધિકે ।
અષ્ટવર્ગો ઽષ્ટભિર્ દ્રવ્યૈઃ કથિતશ્ચરકાદિભિઃ ॥ 121
અષ્ટવર્ગો હિમઃ સ્વાદુર્ બૃંહણઃ શુક્રલો ગુરુઃ ।
ભગ્નસંધાનકૃત્ કામબલાસબલવર્ધનઃ ।
વાતપિત્તાસ્રતૃડ્દાહજ્વરમેહક્ષયપ્રણુત્ ॥ 122
જીવકર્ષભકૌ જ્ઞેયૌ હિમાદ્રિશિખરોદ્ભવૌ ।
રસોનકન્દવત્કન્દૌ નિઃસારૌ સૂક્ષ્મપત્ત્રકૌ ॥ 123
જીવકઃ કૂર્ચકાકાર ઋષભો વૃષશૃઙ્ગવત્ ।
જીવકો મધુરઃ શૃઙ્ગો હ્રસ્વાઙ્ગઃ કૂર્ચશીર્ષકઃ ॥ 124
ઋષભો વૃષભો ધીરો વિષાણી દ્રાક્ષ ઇત્યપિ ।
જીવકર્ષભકૌ બલ્યૌ શીતૌ શુક્રકફપ્રદૌ ॥ 125
મધુરૌ પિત્તદાહાસ્રકાર્શ્યવાતક્ષયાપહૌ ॥ 126
મહામેદાભિધઃ કન્દો મોરઙ્ગાદૌ પ્રજાયતે ।
મહામેદા ખનીમેદા સ્યાદ્ ઇત્યુક્તં મુનીશ્વરૈઃ ॥ 127
શુક્લાર્દ્રકનિભઃ કન્દો લતાજાતઃ સુપાણ્ડુરઃ ।
મહામેદાભિધો જ્ઞેયો મેદાલક્ષણમુચ્યતે ॥ 128
શુક્લકન્દો નખચ્છેદ્યો મેદોધાતુમિવ સ્રવેત્ ।
યઃ સ મેદેતિ વિજ્ઞેયો જિજ્ઞાસાતત્પરૈર્જનૈઃ ॥ 129
શલ્યપર્ણી મણિચ્છિદ્રા મેદા મેદોભવાધ્વરા ।
મહામેદા વસુચ્છિદ્રા ત્રિદન્તી દેવતામણિઃ ॥ 130
મેદાયુગં ગુરુ સ્વાદુ વૃષ્યં સ્તન્યકફાવહમ્ ।
બૃંહણં શીતલં પિત્તરક્તવાતજ્વરપ્રણુત્ ॥ 131
જાયતે ક્ષીરકાકોલી મહામેદોદ્ભવસ્થલે ॥ 132
યત્ર સ્યાત્ ક્ષીરકાકોલી કાકોલી અત્ર જાયતે ।
પીવરીસદૃશઃ કન્દઃ સક્ષીરઃ પ્રિયગન્ધવાન્ ॥ 133
સ પ્રોક્તઃ ક્ષીરકાકોલી કાકોલીલિઙ્ગમુચ્યતે ।
યથા સ્યાત્ ક્ષીરકાકોલી કાકોલ્યપિ તથા ભવેત્ ॥ 134
એષા કિંચિદ્ ભવેત્ કૃષ્ણા ભેદો ઽયમ્ ઉભયોર્ અપિ ।
કાકોલી વાયસોલી ચ વીરા કાયસ્થિકા તથા ॥ 135
સા શુક્લા ક્ષીરકાકોલી વયઃસ્થા ક્ષીરવલ્લિકા ।
કથિતા ક્ષીરિણી ધીરા ક્ષીરશુક્લા પયસ્વિની ॥ 136
કાકોલીયુગલં શીતં શુક્રલં મધુરં ગુરુ ।
બૃંહણં વાતદાહાસ્રપિત્તશોષજ્વરાપહમ્ ॥ 137
ઋદ્ધિર્વૃદ્ધિશ્ચ કન્દૌ દ્વૌ ભવતઃ કોશલે ઽચલે ।
શ્વેતલોમાન્વિતઃ કન્દો લતાજાતઃ સરન્ધ્રકઃ ॥ 138
સ એવ ઋદ્ધિર્વૃદ્ધિશ્ચ ભેદમ્ અપ્યેતયોર્ બ્રુવે ।
તૂલગ્રન્થિસમા ઋદ્ધિર્ વામાવર્તફલા ચ સા ॥ 139
વૃદ્ધિસ્તુ દક્ષિણાવર્તફલા પ્રોક્તા મહર્ષિભિઃ ।

ઋદ્ધિર્ યોગ્યં સિદ્ધિલક્ષ્મ્યૌ વૃદ્ધેર્ અપ્યાહ્વયા ઇમે ॥ 140
ઋદ્ધિર્ બલ્યા ત્રિદોષઘ્ની શુક્રલા મધુરા ગુરુઃ ।
પ્રાણૈશ્વર્યકરી મૂર્છારક્તપિત્તવિનાશિની ॥ 141
વૃદ્ધિર્ ગર્ભપ્રદા શીતા બૃંહણી મધુરા સ્મૃતા ।
વૃષ્યા પિત્તાસ્રશમની ક્ષતકાસક્ષયાપહા ॥ 142
રાજ્ઞામપ્યષ્ટવર્ગસ્તુ યતોઽયમ્ અતિદુર્લભઃ ।
તસ્માદસ્ય પ્રતિનિધિં ગૃહ્ણીયાત્તદ્ગુણં ભિષક્ ।
મુખ્યસદૃશઃ પ્રતિનિધિઃ ॥ 143
મેદાજીવકકાકોલ્યૃદ્ધિદ્વંદ્વે ઽપિ ચાસતિ ।
વરીવિદાર્યશ્વગન્ધાવારાહીશ્ ચ ક્રમાત્ક્ષિપેત્ ।
મેદામહામેદાસ્થાને શતાવરીમૂલમ્ ।
જીવકર્ષભકસ્થાને વિદારીમૂલમ્ ।
કાકોલીક્ષીરકાકોલીસ્થાને અશ્વગન્ધામૂલમ્ ।
ઋદ્ધિવૃદ્ધિસ્થાને વારાહીકન્દં ગુણૈસ્તત્તુલ્યં ક્ષિપેત્ ॥ 144
યષ્ટીમધુ તથા યષ્ટીમધુકં ક્લીતકં તથા ।
અન્યત્ ક્લીતનકં તત્તુ ભવેત્તોયે મધૂલિકા ॥ 145
યષ્ટી હિમા ગુરુઃ સ્વાદ્વી ચક્ષુષ્યા બલવર્ણકૃત્ ।
સુસ્નિગ્ધા શુક્રલા કેશ્યા સ્વર્યા પિત્તાનિલાસ્રજિત્ ।
વ્રણશોથવિષચ્છર્દિતૃષ્ણાગ્લાનિક્ષયાપહા ॥ 146
કામ્પિલ્લઃ કર્કશશ્ ચન્દ્રો રક્તાઙ્ગો રોચનો ઽપિ ચ ।
કામ્પિલ્લઃ કફપિત્તાસ્રકૃમિગુલ્મોદરવ્રણાન્ ।
હન્તિ રેચી કટૂષ્ણશ્ચ મેહાનાહવિષાશ્મનુત્ ॥ 147
આરગ્વધો રાજવૃક્ષઃ શમ્યાકશ્ચતુરઙ્ગુલઃ ।
આરેવતો વ્યાધિઘાતઃ કૃતમાલઃ સુવર્ણકઃ ॥ 148
કર્ણિકારો દીર્ઘફલઃ સ્વર્ણાઙ્ગઃ સ્વર્ણભૂષણઃ ।
આરગ્વધો ગુરુઃ સ્વાદુઃ શીતલઃ સ્રંસનોત્તમઃ ॥ 149
જ્વરહૃદ્રોગપિત્તાસ્રવાતોદાવર્તશૂલનુત્ ।
તત્ફલં સ્રંસનં રુચ્યં કુષ્ઠપિત્તકફાપહમ્ ॥ 150
જ્વરે તુ સતતં પથ્યં કોષ્ઠશુદ્ધિકરં પરમ્ ॥ 151
કટ્વી તુ કટુકા તિક્તા કૃષ્ણભેદા કટંભરા ।
અશોકા મત્સ્યશકલા ચક્રાઙ્ગી શકુલાદની ॥ 152
મત્સ્યપિત્તા કાણ્ડરુહા રોહિણી કટુરોહિણી ।
કટ્વી તુ કટુકા પાકે તિક્તા રૂક્ષા હિમા લઘુઃ ॥ 153
ભેદિની દીપની હૃદ્યા કફપિત્તજ્વરાપહા ।
પ્રમેહશ્વાસકાસાસ્રદાહકુષ્ઠક્રિમિપ્રણુત્ ॥ 154
કિરાતતિક્તઃ કૈરાતઃ કટુતિક્તઃ કિરાતકઃ ॥ 155
કાણ્ડતિક્તો ઽનાર્યતિક્તો ભૂનિમ્બો રામસેનકઃ ।
કિરાતકોઽન્યો નૈપાલઃ સો ઽર્ધતિક્તો જ્વરાન્તકઃ ॥ 156
કિરાતઃ સારકો રૂક્ષઃ શીતલસ્ તિક્તકો લઘુઃ ।
સંનિપાતજ્વરશ્વાસકફપિત્તાસ્રદાહનુત્ ।

કાસશોથતૃષાકુષ્ઠજ્વરવ્રણકૃમિપ્રણુત્ ॥ 157
ઉક્તં કુટજબીજં તુ યવમિન્દ્રયવં તથા ।
કલિઙ્ગં ચાપિ કાલિઙ્ગં તથા ભદ્રયવા અપિ ॥ 158
ક્વચિદિન્દ્રસ્ય નામૈવ ભવેત્તદભિધાયકમ્ ।
ફલાનીન્દ્રયવાસ્ તસ્ય તથા ભદ્રયવા અપિ ॥ 159
ઇન્દ્રયવં ત્રિદોષઘ્નં સંગ્રાહિ કટુ શીતલમ્ ॥ 160
જ્વરાતીસારરક્તાર્શોવમિવીસર્પકુષ્ઠનુત્ ।
દીપનં ગુદકીલાસ્રવાતાસ્રશ્લેષ્મશૂલજિત્ ॥ 161
મદનશ્છર્દનઃ પિણ્ડો નટઃ પિણ્ડીતકસ્તથા ।
કરહાટો મરુવકઃ શલ્યકો વિષપુષ્પકઃ ॥ 162
મદનો મધુરસ્તિક્તો વીર્યોષ્ણો લેખનો લઘુઃ ।
વાન્તિકૃદ્વિદ્રધિહરઃ પ્રતિશ્યાયવ્રણાન્તકઃ ।
રૂક્ષઃ કુષ્ઠકફાનાહશોથગુલ્મવ્રણાપહઃ ॥ 163
રાસ્ના યુક્તરસા રસ્યા સુવહા રસના રસા ।
એલાપર્ણી ચ સુરસા સુગન્ધા શ્રેયસી તથા ॥ 164
રાસ્નામપાચિની તિક્તા ગુરૂષ્ણા કફવાતજિત્ ॥ 165
શોથશ્વાસસમીરાસ્રવાતશૂલોદરાપહા ।
કાસજ્વરવિષાશીતિવાતિકામયસિધ્મહૃત્ ॥ 166
નાકુલી સુરસા નાગસુગન્ધા ગન્ધનાકુલી ।
નકુલેષ્ટા ભુજંગાક્ષી સર્પાઙ્ગી વિષનાશિની ॥ 167
નાકુલી તુવરા તિક્તા કટુકોષ્ણા વિનાશયેત્ ।
ભોગિલૂતાવૃશ્ચિકાખુવિષજ્વરકૃમિવ્રણાન્ ॥ 168
માચિકા પ્રસ્થિકામ્બષ્ઠા તથા ચામ્બાલિકામ્બિકા ।
મયૂરવિદલા કેશી સહસ્રા બાલમૂલિકા ॥ 169
માચિકામ્લા રસે પાકે કષાયા શીતલા લઘુઃ ।
પક્વાતિસારપિત્તાસ્રકફકણ્ઠામયાપહા ॥ 170
તેજસ્વિની તેજવતી તેજોહ્વા તેજની તથા ।
તેજસ્વિની કફશ્વાસકાસાસ્યામયવાતહૃત્ ।
પાચન્યુષ્ણા કટુસ્તિક્તા રુચિવહ્નિપ્રદીપિની ॥ 171
જ્યોતિષ્મતી સ્યાત્કટભી જ્યોતિષ્કા કઙ્ગુનીતિ ચ ।
પારાવતપદી પિણ્યા લતા પ્રોક્તા કકુન્દની ॥ 172
જ્યોતિષ્મતી કટુસ્ તિક્તા સરા કફસમીરજિત્ ।
અત્યુષ્ણા વામની તીક્ષ્ણા વહ્નિબુદ્ધિસ્મૃતિપ્રદા ॥ 173
કુષ્ઠં રોગાહ્વયં વાપ્યં પારિભવ્યં તથોત્પલમ્ ॥ 174
કુષ્ઠમુષ્ણં કટુ સ્વાદુ શુક્રલં તિક્તકં લઘુ ।
હન્તિ વાતાસ્રવીસર્પકાસકુષ્ઠમરુત્કફાન્ ॥ 175
ઉક્તં પુષ્કરમૂલં તુ પૌષ્કરં પુષ્કરં ચ તત્ ।
પદ્મપત્ત્રં ચ કાશ્મીરં કુષ્ઠભેદમિમં જગુઃ ॥ 176
પૌષ્કરં કટુકં તિક્તમ્ ઉષ્ણં વાતકફજ્વરાન્ ।
હન્તિ શોથારુચિશ્વાસાન્ વિશેષાત્ પાર્શ્વશૂલનુત્ ॥ 177

કટુપર્ણી હૈમવતી હેમક્ષીરી હિમાવતી ।
હેમાહ્વા પીતદુગ્ધા ચ તન્મૂલં ચોકમુચ્યતે ॥ 178
હેમાહ્વા રેચની તિક્તા ભેદિન્યુત્ક્લેશકારિણી ।
કૃમિકણ્ડૂવિષાનાહકફપિત્તાસ્રકુષ્ઠનુત્ ॥ 179
શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી ચ સ્યાત્કુલીરવિષાણિકા ।
અજશૃઙ્ગી તુ ચક્રા ચ કર્કટાખ્યા ચ કીર્તિતા ॥ 180
શૃઙ્ગી કષાયા તિક્તોષ્ણા કફવાતક્ષયજ્વરાન્ ।
શ્વાસોર્ધ્વવાતતૃટ્કાસહિક્કારુચિવમીન્હરેત્ ॥ 181
કટ્ફલઃ સોમવલ્કશ્ ચ કૈટર્યઃ કુમ્ભિકાપિ ચ ।
શ્રીપર્ણિકા કુમુદિકા ભદ્રા ભદ્રવતીતિ ચ ॥ 182
કટ્ફલસ્તુવરસ્તિક્તઃ કટુર્વાતકફજ્વરાન્ ।
હન્તિ શ્વાસપ્રમેહાર્શઃકાસકણ્ઠામયારુચીઃ ॥ 183
ભાર્ગી ભૃગુભવા પદ્મા ફઞ્જી બ્રાહ્મણયષ્ટિકા ।
બ્રાહ્મણ્યઙ્ગારવલ્લી ચ ખરશાકશ્ચ હઞ્જિકા ॥ 184
ભાર્ગી રૂક્ષા કટુસ્તિક્તા રુચ્યોષ્ણા પાચની લઘુઃ ।
દીપની તુવરા ગુલ્મરક્તનુન્નાશયેદ્ ધ્રુવમ્ ।
શોથકાસકફશ્વાસપીનસજ્વરમારુતાન્ ॥ 185
પાષાણભેદકોઽશ્મઘ્નો ગિરિભિદ્ભિન્નયોજિની ।
અશ્મભેદો હિમસ્ તિક્તઃ કષાયો વસ્તિશોધનઃ ॥ 186
ભેદનો હન્તિ દોષાર્શોગુલ્મકૃચ્છ્રાશ્મહૃદ્રુજઃ ।
યોનિરોગાન્પ્રમેહાંશ્ચ પ્લીહશૂલવ્રણાનિ ચ ॥ 187
ધાતકી ધાતુપુષ્પી ચ તામ્રપુષ્પી ચ કુઞ્જરા ।
સુભિક્ષા બહુપુષ્પી ચ વહ્નિજ્વાલા ચ સા સ્મૃતા ॥ 188
ધાતકી કટુકા શીતા મૃદુકૃત્તુવરા લઘુઃ ।
તૃષ્ણાતીસારપિત્તાસ્રવિષક્રિમિવિસર્પજિત્ ॥ 189
મઞ્જિષ્ઠા વિકસા જિઙ્ગી સમઙ્ગા કાલમેષિકા ॥ 190
મણ્ડૂકપર્ણી ભણ્ડીરી ભણ્ડી યોજનવલ્લ્યપિ ।
રસાયન્યરુણા કાલા રક્તાઙ્ગી રક્તયષ્ટિકા ॥ 191
ભણ્ડીતકી ચ ગમ્ભીરી મઞ્જૂષા વસ્ત્રરઞ્જિની ।
મઞ્જિષ્ઠા મધુરા તિક્તા કષાયા સ્વરવર્ણકૃત્ ॥ 192
ગુરુરુષ્ણા વિષશ્લેષ્મશોથયોન્યક્ષિકર્ણરુક્ ।
રક્તાતીસારકુષ્ઠાસ્રવિસર્પવ્રણમેહનુત્ ॥ 193
સ્યાત્ કુસુમ્ભં વહ્નિશિખં વસ્ત્રરઞ્જકમિત્યપિ ।
કુસુમ્ભં વાતલં કૃચ્છ્રરક્તપિત્તકફાપહમ્ ॥ 194
લાક્ષા પલંકષાલક્તો યાવો વૃક્ષામયો જતુઃ ।
લાક્ષા વર્ણ્યા હિમા બલ્યા સ્નિગ્ધા ચ તુવરા લઘુઃ ॥ 195
અનુષ્ણા કફપિત્તાસ્રહિક્કાકાસજ્વરપ્રણુત્ ।
વ્રણોરઃક્ષતવીસર્પકૃમિકુષ્ઠગદાપહા ॥ 196
અલક્તકો ગુણૈસ્ તદ્વદ્ વિશેષાદ્ વ્યઙ્ગનાશનઃ ॥ 197
હરિદ્રા કાઞ્ચની પીતા નિશાખ્યા વરવર્ણિની ।

કૃમિઘ્ની હલદી યોષિત્પ્રિયા હટ્ટવિલાસિની ॥ 198
હરિદ્રા કટુકા તિક્તા રૂક્ષોષ્ણા કફપિત્તનુત્ ।
વર્ણ્યા ત્વગ્દોષમેહાસ્રશોથપાણ્ડુવ્રણાપહા ॥ 199
દાર્વીભેદામ્રગન્ધા ચ સુરભીદારુ દારુ ચ ।
કર્પૂરા પદ્મપત્ત્રા સ્યાત્ સુરીમત્ સુરતારકા ॥ 200
આમ્રગન્ધિર્ હરિદ્રા યા સા શીતા વાતલા મતા ।
પિત્તહૃન્મધુરા તિક્તા સર્વકણ્ડૂવિનાશિની ॥ 201
અરણ્યહલદીકન્દઃ કુષ્ઠવાતાસ્રનાશનઃ ॥ 202
દાર્વી દારુહરિદ્રા ચ પર્જન્યા પર્જનીતિ ચ ।
કટંકટેરી પીતા ચ ભવેત્સૈવ પચમ્પચા ।
સૈવ કાલીયકઃ પ્રોક્તસ્તથા કાલેયકોઽપિ ચ ॥ 203
પીતદ્રુશ્ચ હરિદ્રશ્ચ પીતદારુ ચ પીતકમ્ ।
દાર્વી નિશાગુણા કિંતુ નેત્રકર્ણાસ્યરોગનુત્ ॥ 204
દાર્વીક્વાથસમં ક્ષીરં પાદં પક્ત્વા યદા ઘનમ્ ।
તદા રસાઞ્જનાખ્યં તન્નેત્રયોઃ પરમં હિતમ્ ॥ 205
રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યશૈલં રસગર્ભં ચ તાર્ક્ષ્યજમ્ ।
રસાઞ્જનં કટુ શ્લેષ્મવિષનેત્રવિકારનુત્ ॥ 206
ઉષ્ણં રસાયનં તિક્તં છેદનં વ્રણદોષહૃત્ ॥ 207
અવલ્ગુજો વાકુચી સ્યાત્ સોમરાજી સુપર્ણિકા ।
શશિલેખા કૃષ્ણફલા સોમા પૂતિફલીતિ ચ ॥ 208
સોમવલ્લી કાલમેષી કુષ્ઠઘ્ની ચ પ્રકીર્તિતા ।
વાકુચી મધુરા તિક્તા કટુપાકા રસાયની ॥ 209
વિષ્ટમ્ભહૃદ્ધિમા રુચ્યા સરા શ્લેષ્માસ્રપિત્તનુત્ ।
રૂક્ષા હૃદ્યા શ્વાસકુષ્ઠમેહજ્વરકૃમિપ્રણુત્ ॥ 210
તત્ફલં પિત્તલં કુષ્ઠકફાનિલહરં કટુ ।
કેશ્યં ત્વચ્યં કૃમિશ્વાસકાસશોથામપાણ્ડુનુત્ ॥ 211
ચક્રમર્દઃ પ્રપુન્નાટી દદ્રુઘ્નો મેષલોચનઃ ।
પદ્માટઃ સ્યાદેડગજશ્ચક્રી પુંનાટ ઇત્યપિ ॥ 212
ચક્રમર્દો લઘુઃ સ્વાદૂ રૂક્ષઃ પિત્તાનિલાપહઃ ।
હૃદ્યો હિમઃ કફશ્વાસકુષ્ઠદદ્રુક્રિમીન્ હરેત્ ॥ 213
હન્ત્યુષ્ણં તત્ફલં કુષ્ઠકણ્ડૂદદ્રુવિષાનિલાન્ ।
ગુલ્મકાસકૃમિશ્વાસનાશનં કટુકં સ્મૃતમ્ ॥ 214
વિષા ત્વ્ અતિવિષા વિશ્વા શૃઙ્ગી પ્રતિવિષારુણા ।
શુક્લકન્દા ચોપવિષા ભઙ્ગુરા ઘુણવલ્લભા ॥ 215
વિષા સોષ્ણા કટુસ્તિક્તા પાચની દીપની હરેત્ ।
કફપિત્તાતિસારામવિષકાસવમિક્રિમીન્ ॥ 216
લોધ્રસ્ તિલ્વસ્ તિરીટશ્ચ શાવરો ગાલવસ્તથા ॥ 217
દ્વિતીયઃ પટ્ટિકાલોધ્રઃ ક્રમુકઃ સ્થૂલવલ્કલઃ ।
જીર્ણપત્ત્રો બૃહત્પત્ત્રઃ પટ્ટી લાક્ષાપ્રસાદનઃ ॥ 218
લોધ્રો ગ્રાહી લઘુઃ શીતશ્ચક્ષુષ્યઃ કફપિત્તનુત્ ।

કષાયો રક્તપિત્તાસૃગ્જ્વરાતીસારશોથહૃત્ ॥ 219
લશુનસ્તુ રસોનઃ સ્યાદુગ્રગન્ધો મહૌષધમ્ ।
અરિષ્ટો મ્લેચ્છકન્દશ્ચ યવનેષ્ટો રસોનકઃ ॥ 220
યદામૃતં વૈનતેયો જહાર સુરસત્તમાત્ ।
તદા તતોઽપતદ્ બિન્દુઃ સ રસોનોઽભવદ્ભુવિ ॥ 221
પઞ્ચભિશ્ ચ રસૈર્ યુક્તો રસેનામ્લેન વર્જિતઃ ।
તસ્માદ્રસોન ઇત્યુક્તો દ્રવ્યાણાં ગુણવેદિભિઃ ॥ 222
કશ્ચાપિ મૂલેષુ તિક્તઃ પત્ત્રેષુ સંસ્થિતઃ ।
નાલે કષાય ઉદ્દિષ્ટો નાલાગ્રે લવણઃ સ્મૃતઃ ।
બીજે તુ મધુરઃ પ્રોક્તો રસસ્ તદ્ગુણવેદિભિઃ ॥ 223
રસોનો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ પાચનઃ સરઃ ।
રસે પાકે ચ કટુકસ્તીક્ષ્ણો મધુરકો મતઃ ॥ 224
ભગ્નસંધાનકૃત્ કણ્ઠ્યો ગુરુઃ પિત્તાસ્રવૃદ્ધિદઃ ।
બલવર્ણકરો મેધાહિતો નેત્ર્યો રસાયનઃ ॥ 225
હૃદ્રોગજીર્ણજ્વરકુક્ષિશૂલવિબન્ધગુલ્મારુચિકાસશોફાન્ ।
દુર્નામકુષ્ઠાનલસાદજન્તુસમીરણશ્વાસકફાંશ્ચ હન્તિ ॥ 226
મદ્યં માંસં તથામ્લં ચ હિતં લશુનસેવિનામ્ ।
વ્યાયામમાતપં રોષમ્ અતિનીરં પયો ગુડમ્ ।
રસોનમશ્નન્પુરુષસ્ત્યજેદેતાન્નિરન્તરમ્ ॥ 227
પલાણ્ડુર્ યવનેષ્ટશ્ચ દુર્ગન્ધો મુખદૂષકઃ ।
પલાણ્ડુસ્તુ બુધૈર્જ્ઞેયો રસોનસદૃશો ગુણૈઃ ॥ 228
સ્વાદુઃ પાકે રસેઽનુષ્ણઃ કફકૃન્નાતિપિત્તલઃ ।
હરતે કેવલં વાતં બલવીર્યકરો ગુરુઃ ॥ 229
ભલ્લાતકં ત્રિષુ પ્રોક્તમ્ અરુષ્કો ઽરુષ્કરો ઽગ્નિકઃ ।
તથૈવાગ્નિમુખી ભલ્લી વીરવૃક્ષશ્ચ શોફકૃત્ ॥ 230
ભલ્લાતકફલં પક્વં સ્વાદુપાકરસં લઘુ ।
કષાયં પાચનં સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણોષ્ણં છેદિ ભેદનમ્ ॥ 231
મેધ્યં વહ્નિકરં હન્તિ કફવાતવ્રણોદરમ્ ।
કુષ્ઠાર્શોગ્રહણીગુલ્મશોફાનાહજ્વરક્રિમીન્ ॥ 232
તન્મજ્જા મધુરો વૃષ્યો બૃંહણો વાતપિત્તહા ।
વૃન્તમારુષ્કરં સ્વાદુ પિત્તઘ્નં કેશ્યમગ્નિકૃત્ ॥ 233
ભલ્લાતકઃ કષાયોષ્ણઃ શુક્રલો મધુરો લઘુઃ ।
વાતશ્લેષ્મોદરાનાહકુષ્ઠાર્શોગ્રહણીગદાન્ ।
હન્તિ ગુલ્મજ્વરશ્વિત્રવહ્નિમાન્દ્યકૃમિવ્રણાન્ ॥ 234
ભઙ્ગા ગઞ્જામાતુલાની માદિની વિજયા જયા ॥ 235
ભઙ્ગા કફહરી તિક્તા ગ્રાહિણી પાચની લઘુઃ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણા પિત્તલા મોહમન્દવાગ્વહ્નિવર્ધિની ॥ 236
તિલભેદઃ ખસતિલઃ ખાખસશ્ચાપિ સ સ્મૃતઃ ।
સ્યાત્ ખાખસફલાદ્ભૂતં વલ્કલં શીતલં લઘુ ॥ 237
ગ્રાહિ તિક્તં કષાયં ચ વાતકૃત્ કફકાસહૃત્ ॥ 238

ધાતૂનાં શોષકં રૂક્ષં મદકૃદ્વાગ્વિવર્ધનમ્ ।
મુહુર્મોહકરં રુચ્યં સેવનાત્ પુંસ્ત્વનાશનમ્ ॥ 239
ઉક્તં ખસફલક્ષીરમાફૂકમહિફેનકમ્ ।
આફૂકં શોષણં ગ્રાહિ શ્લેષ્મઘ્નં વાતપિત્તલમ્ ।
તથા ખસફલોદ્ભૂતવલ્કલપ્રાયમિત્યપિ ॥ 240
ઉચ્યન્તે ખસબીજાનિ તે ખાખસતિલા અપિ ॥ 241
ખસબીજાનિ બલ્યાનિ વૃષ્યાણિ સુગુરૂણિ ચ ।
જનયન્તિ કફં તાનિ શમયન્તિ સમીરણમ્ ॥ 242
સૈન્ધવોઽસ્ત્રી શીતશિવં માણિમન્થં ચ સિન્ધુજમ્ ।
સૈન્ધવં લવણં સ્વાદુ દીપનં પાચનં લઘુ ।
સ્નિગ્ધં રુચ્યં હિમં વૃષ્યં સૂક્ષ્મં નેત્ર્યં ત્રિદોષહૃત્ ॥ 243
શાકમ્ભરીયં કથિતં ગુડાખ્યં રૌમકં તથા ॥ 244
ગુડાખ્યં લઘુ વાતઘ્નમ્ અત્યુષ્ણં ભેદિ પિત્તલમ્ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણં ચાપિ સૂક્ષ્મં ચાભિષ્યન્દિ કટુપાકિ ચ ॥ 245
સામુદ્રં યત્તુ લવણમ્ અક્ષીબં વશિરં ચ તત્ ।
સમુદ્રજં સાગરજં લવણોદધિસમ્ભવમ્ ॥ 246
સામુદ્રં મધુરં પાકે સતિક્તં મધુરં ગુરુ ।
નાત્યુષ્ણં દીપનં ભેદિ સક્ષીરમવિદાહિ ચ ।
શ્લેષ્મલં વાતનુત્તીક્ષ્ણમરૂક્ષં નાતિશીતલમ્ ॥ 247
વિડં પાકં ચ કૃતકં તથા દ્રાવિડમાસુરમ્ ।
વિડં સક્ષારમ્ ઊર્ધ્વાધઃકફવાતાનુલોમનમ્ ।
ઊર્ધ્વં કફમધો વાતં સંચારયેદિત્યર્થઃ ॥ 248
દીપનં લઘુ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં રુચ્યં વ્યવાયિ ચ ।
વિબન્ધાનાહવિષ્ટમ્ભહૃદ્રુગ્ગૌરવશૂલનુત્ ॥ 249
સૌવર્ચલં સ્યાદ્ રુચકં મન્થપાકં ચ તન્મતમ્ ।
રુચકં રોચનં ભેદિ દીપનં પાચનં પરમ્ ॥ 250
સુસ્નેહં વાતનુન્નાતિપિત્તલં વિશદં લઘુ ।
ઉદ્ગારશુદ્ધિદં સૂક્ષ્મં વિબન્ધાનાહશૂલજિત્ ॥ 251
ઔદ્ભિદં પાંશુલવણં યજ્જાતં ભૂમિતઃ સ્વયમ્ ।
ક્ષારં ગુરુ કટુ સ્નિગ્ધં શીતલં વાતનાશનમ્ ॥ 252
ચણકામ્લકમત્યુષ્ણં દીપનં દન્તહર્ષણમ્ ।
લવણાનુરસં રુચ્યં શૂલાજીર્ણવિબન્ધનુત્ ॥ 253
પાક્યં ક્ષારો યવક્ષારો યાવશૂકો યવાગ્રજઃ ।
સ્વર્જિકાપિ સ્મૃતઃ ક્ષારઃ કાપોતઃ સુખવર્ચકઃ ॥ 254
કથિતઃ સ્વર્જિકાભેદો વિશેષજ્ઞૈઃ સુવર્ચિકા ।
યવક્ષારો લઘુઃ સ્નિગ્ધઃ સુસૂક્ષ્મો વહ્નિદીપનઃ ॥ 255
નિહન્તિ શૂલવાતામશ્લેષ્મશ્વાસગલામયાન્ ।
પાણ્ડ્વર્શોગ્રહણીગુલ્માનાહપ્લીહહૃદામયાન્ ॥ 256
સ્વર્જિકાલ્પગુણા તસ્માદ્વિજ્ઞેયા ગુલ્મશૂલહૃત્ ।
સુવર્ચિકા સ્વર્જિકાવદ્ બોદ્ધવ્યા ગુણતો જનૈઃ ॥ 257

સૌભાગ્યં ટઙ્કણં ક્ષારો ધાતુદ્રાવકમુચ્યતે ।
ટઙ્કણં વહ્નિકૃદ્રૂક્ષં કફહૃદ્ વાતપિત્તકૃત્ ॥ 258
સ્વર્જિકા યાવશૂકશ્ચ ક્ષારદ્વયમુદાહૃતમ્ ।
ટઙ્કણેન યુતં તત્તુ ક્ષારત્રયમુદીરિતમ્ ॥ 259
મિલિતં તૂક્તગુણકૃદ્ વિશેષાદ્ ગુલ્મહૃત્ પરમ્ ।
પલાશવજ્રિશિખરિચિઞ્ચાર્કતિલનાલજાઃ ॥ 260
યવજઃ સ્વર્જિકા ચેતિ ક્ષારાષ્ટકમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
ક્ષારા એતેઽગ્નિના તુલ્યા ગુલ્મશૂલહરા ભૃશમ્ ॥ 261
ભુક્તં સહસ્રવેધિ સ્યાદ્રસામ્લં શુક્લમિત્યપિ ।
ચુક્રમત્યમ્લમુષ્ણં ચ દીપનં પાચનં પરમ્ ॥ 262
શૂલગુલ્મવિબન્ધામવાતશ્લેષ્મહરં સરમ્ ।
વમિતૃષ્ણાસ્યવૈરસ્યહૃત્પીડાવહ્નિમાન્દ્યહૃત્ ॥ 263
ભાવપ્રકાશ, વર્ગપ્રકરણ, કર્પૂરાદિવર્ગ
પુંસિ ક્લીબે ચ કર્પૂરઃ સિતાભ્રો હિમવાલુકઃ ।
ઘનસારશ્ ચન્દ્રસંજ્ઞો હિમનામાપિ સ સ્મૃતઃ ॥ 1
કર્પૂરઃ શીતલો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યો લેખનો લઘુઃ ।
સુરભિર્ મધુરસ્ તિક્તઃ કફપિત્તવિષાપહઃ ॥ 2
તૃષ્ણાસ્યવૈરસ્યમેદોદૌર્ગન્ધ્યનાશનઃ ।
કર્પૂરો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ પક્વાપક્વપ્રભેદતઃ ।
પક્વાત્ કર્પૂરતઃ પ્રાહુરપક્વં ગુણવત્તરમ્ ॥ 3
ચીનાકસંજ્ઞઃ કર્પૂરઃ કફક્ષયકરઃ સ્મૃતઃ ।
કુષ્ઠકણ્ડૂવમિહરસ્ તથા તિક્તરસશ્ચ સઃ ॥ 4
મૃગનાભિર્ મૃગમદઃ કથિતસ્તુ સહસ્રભિત્ ।
કસ્તૂરિકા ચ કસ્તૂરી વેધમુખ્યા ચ સા સ્મૃતા ॥ 5
કામરૂપોદ્ભવા કૃષ્ણા નૈપાલી નીલવર્ણયુક્ ।
કાશ્મીરી કપિલચ્છાયા કસ્તૂરી ત્રિવિધા સ્મૃતા ॥ 6
કામરૂપોદ્ભવા શ્રેષ્ઠા નૈપાલી મધ્યમા ભવેત્ ।
કાશ્મીરદેશસમ્ભૂતા કસ્તૂરી હ્ય્ અધમા મતા ॥ 7
કસ્તૂરિકા કટુસ્ તિક્તા ક્ષારોષ્ણા શુક્રલા ગુરુઃ ।
કફવાતવિષચ્છર્દિશીતદૌર્ગન્ધ્યશોષહૃત્ ॥ 8
લતા કસ્તૂરિકા તિક્તા સ્વાદ્વી વૃષ્યા હિમા લઘુઃ ।
ચક્ષુષ્યા છેદિની શ્લેષ્મતૃષ્ણાવસ્ત્યાસ્યરોગહૃત્ ॥ 9
ગન્ધમાર્જારવીર્યં તુ વીર્યકૃત્ કફવાતહૃત્ ।
કણ્ડૂકુષ્ઠહરં નેત્ર્યં સુગન્ધં સ્વેદગન્ધનુત્ ॥ 10
શ્રીખણ્ડં ચન્દનં ન સ્ત્રી ભદ્રશ્રીસ્તૈલપર્ણિકઃ ।
ગન્ધસારો મલયજસ્તથા ચન્દ્રદ્યુતિશ્ચ સઃ ॥ 11
સ્વાદે તિક્તં કષે પીતં છેદે રક્તં તનૌ સિતમ્ ।
ગ્રન્થિકોટરસંયુક્તં ચન્દનં શ્રેષ્ઠમ્ ઉચ્યતે ॥ 12
ચન્દનં શીતલં રૂક્ષં તિક્તમ્ આહ્લાદનં લઘુ ।
શ્રમશોષવિષશ્લેષ્મતૃષ્ણાપિત્તાસ્રદાહનુત્ ॥ 13

કાલીયકં તુ કાલીયં પીતાભં હરિચન્દનમ્ ॥ 14
હરિપ્રિયં કાલસારં તથા કાલાનુસાર્યકમ્ ।
કાલીયકં રક્તગુણં વિશેષાદ્ વ્યઙ્ગનાશનમ્ ॥ 15
રક્તચન્દનમ્ આખ્યાતં રક્તાઙ્ગં ક્ષુદ્રચન્દનમ્ ।
તિલપર્ણં રક્તસારં તત્પ્રવાલફલં સ્મૃતમ્ ॥ 16
રક્તં શીતં ગુરુ સ્વાદુ છર્દિતૃષ્ણાસ્રપિત્તહૃત્ ।
તિક્તં નેત્રાહતં વૃષ્યં જ્વરવ્રણવિષાપહમ્ ॥ 17
પતંગં રક્તસારં ચ સુરઙ્ગં રઞ્જનં તથા ।
પટ્ટરઞ્જકમાખ્યાતં પત્તૂરં ચ કુચન્દનમ્ ॥ 18
પતંગં મધુરં શીતં પિત્તશ્લેષ્મવ્રણાસ્રનુત્ ।
હરિચન્દનવદ્ વેદ્યં વિશેષાદ્દાહનાશનમ્ ॥ 19
ચન્દનાનિ તુ સર્વાણિ સદૃશાનિ રસાદિભિઃ ।
ગન્ધેન તુ વિશેષોઽસ્તિ પૂર્વઃ શ્રેષ્ઠતમો ગુણૈઃ ॥ 20
અગુરુ પ્રવરં લોહં રાજાર્હં યોગજં તથા ।
વંશિકં કૃમિજં વાપિ કૃમિજગ્ધમ્ અનાર્યકમ્ ॥ 21
અગુરૂષ્ણં કટુ ત્વચ્યં તિક્તં તીક્ષ્ણં ચ પિત્તલમ્ ।
લઘુ કર્ણાક્ષિરોગઘ્નં શીતવાતકફપ્રણુત્ ॥ 22
કૃષ્ણં ગુણાધિકં તત્તુ લોહવદ્વારિ મજ્જતિ ।
અગુરુપ્રભવઃ સ્નેહઃ કૃષ્ણાગુરુસમઃ સ્મૃતઃ ॥ 23
દેવદારુ સ્મૃતં દારુભદ્રં દાર્વ્ ઇન્દ્રદારુ ચ ।
મસ્તદારુ દ્રુકિલિમં કિલિમં સુરભૂરુહઃ ॥ 24
દેવદારુ લઘુ સ્નિગ્ધં તિક્તોષ્ણં કટુપાકિ ચ ।
વિબન્ધાધ્માનશોથામતન્દ્રાહિક્કાજ્વરાસ્રજિત્ ।
પ્રમેહપીનસશ્લેષ્મકાસકણ્ડૂસમીરનુત્ ॥ 25
સરલઃ પીતવૃક્ષઃ સ્યાત્તથા સુરભિદારુકઃ ।
સરલો મધુરસ્ તિક્તઃ કટુપાકરસો લઘુઃ ॥ 26
સ્નિગ્ધોષ્ણઃ કર્ણકણ્ઠાક્ષિરોગરક્ષોહરઃ સ્મૃતઃ ।
કફાનિલસ્વેદદાહકાસમૂર્છાવ્રણાપહઃ ॥ 27
કાલાનુસાર્યં તગરં કુટિલં નહુષં નતમ્ ।
અપરં પિણ્ડતગરં દણ્ડહસ્તી ચ બર્હિણમ્ ॥ 28
તગરદ્વયમુષ્ણં સ્યાત્સ્વાદુ સ્નિગ્ધં લઘુ સ્મૃતમ્ ।
વિષાપસ્મારશૂલાક્ષિરોગદોષત્રયાપહમ્ ॥ 29
પદ્મકં પદ્મગન્ધિ સ્યાત્તથા પદ્માહ્વયં સ્મૃતમ્ ।
પદ્મકં તુવરં તિક્તં શીતલં વાતલં લઘુ ॥ 30
વીસર્પદાહવિસ્ફોટકુષ્ઠશ્લેષ્માસ્રપિત્તનુત્ ।
ગર્ભસંસ્થાપનં રુચ્યં વમિવ્રણતૃષાપ્રણુત્ ॥ 31
ગુગ્ગુલુર્ દેવધૂપશ્ ચ જટાયુઃ કૌશિકઃ પુરઃ ।
કુમ્ભોલૂખલકં ક્લીબે મહિષાક્ષઃ પલંકષઃ ॥ 32
મહિષાક્ષો મહાનીલઃ કુમુદઃ પદ્મ ઇત્યપિ ।
હિરણ્યઃ પઞ્ચમો જ્ઞેયો ગુગ્ગુલોઃ પઞ્ચ જાતયઃ ॥ 33

ભૃઙ્ગાઞ્જનસવર્ણસ્તુ મહિષાક્ષ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
મહાનીલસ્ તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વનામસમલક્ષણઃ ॥ 34
કુમુદઃ કુમુદાભઃ સ્યાત્પદ્મો માણિક્યસંનિભઃ ।
હિરણ્યાક્ષસ્ તુ હેમાભઃ પઞ્ચાનાં લિઙ્ગમીરિતમ્ ॥ 35
મહિષાક્ષો મહાનીલો ગજેન્દ્રાણાં હિતાવ્ ઉભૌ ।
હયાનાં કુમુદઃ પદ્મઃ સ્વસ્ત્યારોગ્યકરૌ પરૌ ॥ 36
વિશેષેણ મનુષ્યાણાં કનકઃ પરિકીર્તિતઃ ।
કદાચિન્મહિષાક્ષશ્ચ મતઃ કૈશ્ચિન્નૃણામપિ ॥ 37
ગુગ્ગુલુર્ વિશદસ્ તિક્તો વીર્યોષ્ણઃ પિત્તલઃ સરઃ ।
કષાયઃ કટુકઃ પાકે કટૂ રૂક્ષો લઘુઃ પરઃ ॥ 38
ભગ્નસંધાનકૃદ્ વૃષ્યઃ સૂક્ષ્મઃ સ્વર્યો રસાયનઃ ।
દીપનઃ પિચ્છિલો બલ્યઃ કફવાતવ્રણાપચીઃ ॥ 39
મેદોમેહાશ્મવાતાંશ્ ચ ક્લેદકુષ્ઠામમારુતાન્ ।
પિટિકાગ્રન્થિશોફાર્શોગણ્ડમાલાકૃમીઞ્ જયેત્ ॥ 40
માધુર્યાચ્છમયેદ્વાતં કષાયત્વાચ્ચ પિત્તહા ।
તિક્તત્વાત્કફજિત્તેન ગુગ્ગુલુઃ સર્વદોષહા ॥ 41
સ નવો બૃંહણો વૃષ્યઃ પુરાણસ્ ત્વ્ અતિલેખનઃ ॥ 42
સ્નિગ્ધઃ કાઞ્ચનસંકાશઃ પક્વજમ્બૂફલોપમઃ ।
નૂતનો ગુગ્ગુલુઃ પ્રોક્તઃ સુગન્ધિર્યસ્તુ પિચ્છિલઃ ॥ 43
શુષ્કો દુર્ગન્ધકશ્ ચૈવ ત્યક્તપ્રકૃતિવર્ણકઃ ।
પુરાણઃ સ તુ વિજ્ઞેયો ગુગ્ગુલુર્ વીર્યવર્જિતઃ ॥ 44
અમ્લં તીક્ષ્ણમજીર્ણં ચ વ્યવાયં શ્રમમાતપમ્ ।
મદ્યં રોષં ત્યજેત્સમ્યગ્ ગુણાર્થી પુરસેવકઃ ॥ 45
શ્રીવાસઃ સરલસ્રાવઃ શ્રીવેષ્ટો વૃક્ષધૂપકઃ ।
શ્રીવાસો મધુરસ્તિક્તઃ સ્નિગ્ધોષ્ણસ્તુવરઃ સરઃ ॥ 46
પિત્તલો વાતમૂર્ધાક્ષિસ્વરોગકફાપહઃ ।
રક્ષોઘ્નઃ સ્વેદદૌર્ગન્ધ્યયૂકાકણ્ડૂવ્રણપ્રણુત્ ॥ 47
રાલસ્તુ શાલનિર્યાસસ્તથા સર્જરસઃ સ્મૃતઃ ।
દેવધૂપો યક્ષધૂપસ્તથા સર્વરસશ્ચ સઃ ॥ 48
રાલો હિમો ગુરુસ્ તિક્તઃ કષાયો ગ્રાહકો હરેત્ ।
દોષાસ્રસ્વેદવીસર્પજ્વરવ્રણવિપાદિકાઃ ।
ગ્રહભગ્નાગ્નિદગ્ધાંશ્ચ શૂલાતીસારનાશનઃ ॥ 49
કુન્દુરુસ્તુ મુકુન્દઃ સ્યાત્સુગન્ધઃ કુન્દ ઇત્યપિ ॥ 50
કુન્દુરુર્ મધુરસ્તિક્તસ્ તીક્ષ્ણસ્ ત્વચ્યઃ કટુર્હરેત્ ।
જ્વરસ્વેદગ્રહાલક્ષ્મીમુખરોગકફાનિલાન્ ॥ 51
સિહ્લકસ્તુ તુરુષ્કઃ સ્યાદ્યતો યવનદેશજઃ ।
કપિતૈલં ચ સંખ્યાતસ્તથા ચ કપિનામકઃ ॥ 52
સિહ્લકઃ કટુકઃ સ્વાદુઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ શુક્રકાન્તિકૃત્ ।
વૃષ્યઃ કણ્ઠ્યઃ સ્વેદકુષ્ઠજ્વરદાહગ્રહાપહઃ ॥ 53
જાતીફલં જાતિકોશં માલતીફલમિત્યપિ ।

જાતીફલં રસે તિક્તં તીક્ષ્ણોષ્ણં રોચનં લઘુ ।
કટુકં દીપનં ગ્રાહિ સ્વર્યં શ્લેષ્માનિલાપહમ્ ॥ 54
નિહન્તિ મુખવૈરસ્યં મલદૌર્ગન્ધ્યકૃષ્ણતાઃ ।
કૃમિકાસવમિશ્વાસશોષપીનસહૃદ્રુજઃ ॥ 55
જાતીફલસ્ય ત્વક્ પ્રોક્તા જાતીપત્ત્રી ભિષગ્વરૈઃ ॥ 56
જાતીપત્ત્રી લઘુઃ સ્વાદુઃ કટૂષ્ણા રુચિવર્ણકૃત્ ।
કફકાસવમિશ્વાસતૃષ્ણાકૃમિવિષાપહા ॥ 57
લવંગં દેવકુસુમં શ્રીસંજ્ઞં શ્રીપ્રસૂનકમ્ ।
લવંગં કટુકં તિક્તં લઘુ નેત્રહિતં હિમમ્ ॥ 58
દીપનં પાચનં રુચ્યં કફપિત્તાસ્રનાશકૃત્ ।
તૃષ્ણાં છર્દિં તથાધ્માનં શૂલમાશુ વિનાશયેત્ ।
કાસં શ્વાસં ચ હિક્કાં ચ ક્ષયં ક્ષપયતિ ધ્રુવમ્ ॥ 59
એલા સ્થૂલા ચ બહુલા પૃથ્વીકા ત્રિપુટાપિ ચ ॥ 60
ભદ્રૈલા બૃહદેલા ચ ચન્દ્રબાલા ચ નિષ્કુટિઃ ।
સ્થૂલૈલા કટુકા પાકે રસે ચાનલકૃલ્લઘુઃ ॥ 61
રૂક્ષોષ્ણા શ્લેષ્મપિત્તાસ્રકણ્ડૂશ્વાસતૃષાપહા ।
હૃલ્લાસવિષબસ્ત્યાસ્યશિરોરુગ્વમિકાસનુત્ ॥ 62
સૂક્ષ્મોપકુઞ્ચિકા તુત્થા કોરઙ્ગી દ્રાવિડી ત્રુટિઃ ।
એલા સૂક્ષ્મા કફશ્વાસકાસાર્શોમૂત્રકૃચ્છ્રહૃત્ ।
રસે તુ કટુકા શીતા લઘ્વી વાતહરી મતા ॥ 63
ત્વક્પત્ત્રં ચ વરાઙ્ગં સ્યદ્ ભૃઙ્ગં ચોચં તથોત્કટમ્ ।
ત્વચં લઘૂષ્ણં કટુકં સ્વાદુ તિક્તં ચ રૂક્ષકમ્ ॥ 64
પિત્તલં કફવાતઘ્નં કણ્ડ્વામારુચિનાશનમ્ ।
હૃદ્વસ્તિરોગવાતાર્શઃકૃમિપીનસશુક્રહૃત્ ॥ 65
ત્વક્સ્વાદ્વી તુ તનુત્વક્સ્યાત્તથા દારુસિતા મતા ॥ 66
ઉક્તા દારુસિતા સ્વાદ્વી તિક્તા ચાનિલપિત્તહૃત્ ।
સુરભિઃ શુક્રલા વર્ણ્યા મુખશોષતૃષાપહા ॥ 67
પત્ત્રકં તમાલપત્ત્રં ચ તથા સ્યાત્ પત્ત્રનામકમ્ ।
પત્ત્રકં મધુરં કિંચિત્ તીક્ષ્ણોષ્ણં પિચ્છિલં લઘુ ।
નિહન્તિ કફવાતાર્શોહૃલ્લાસારુચિપીનસાન્ ॥ 68
નાગપુષ્પઃ સ્મૃતો નાગઃ કેસરો નાગકેસરઃ ।
ચામ્પેયો નાગકિઞ્જલ્કઃ કથિતઃ કાઞ્ચનાહ્વયઃ ॥ 69
નાગપુષ્પં કષાયોષ્ણં રૂક્ષં લઘ્વામપાવનમ્ ॥ 70
જ્વરકણ્ડૂતૃષાસ્વેદચ્છર્દિહૃલ્લાસનાશનમ્ ।
દૌર્ગન્ધ્યકુષ્ઠવીસર્પકફપિત્તવિષાપહમ્ ॥ 71
ત્વગેલાપત્ત્રકૈસ્ તુલ્યૈસ્ ત્રિસુગન્ધિ ત્રિજાતકમ્ ।
નાગકેસરસંયુક્તં ચાતુર્જાતકમ્ ઉચ્યતે ॥ 72
તદ્દ્વયં રોચનં રૂક્ષં તીક્ષ્ણોષ્ણં મુખગન્ધહૃત્ ।
લઘુ પિત્તાગ્નિકૃદ્ વર્ણ્યં કફવાતવિષાપહમ્ ॥ 73
કુઙ્કુમં ઘુસૃણં રક્તં કાશ્મીરં પીતકં વરમ્ ।

સંકોચં પિશુનં ધીરં વાહ્લીકં શોણિતાભિધમ્ ॥ 74
કાશ્મીરદેશજે ક્ષેત્રે કુઙ્કુમં યદ્ભવેદ્ધિ તત્ ।
સૂક્ષ્મકેસરમ્ આરક્તં પદ્મગન્ધિ તદુત્તમમ્ ॥ 75
વાહ્લીકદેશસંજાતં કુઙ્કુમં પાણ્ડુરં સ્મૃતમ્ ।
કેતકીગન્ધયુક્તં તન્મધ્યમં સૂક્ષ્મકેસરમ્ ॥ 76
કુઙ્કુમં પારસીકં તન્મધુગન્ધિ તદીરિતમ્ ।
ઈષત્ પાણ્ડુરવર્ણં તદધમં સ્થૂલકેસરમ્ ॥ 77
કુઙ્કુમં કટુકં સ્નિગ્ધં શિરોરુગ્વ્રણજન્તુજિત્ ।
તિક્તં વમિહરં વર્ણ્યં વ્યઙ્ગદોષત્રયાપહમ્ ॥ 78
ગોરોચના તુ મઙ્ગલ્યા વન્દ્યા ગૌરી ચ રોચના ।
ગોરોચના હિમા તિક્તા વર્ણ્યા મઙ્ગલકાન્તિદા ।
વિષાલક્ષ્મીગ્રહોન્માદગર્ભસ્રાવક્ષતાસ્રહૃત્ ॥ 79
નખં વ્યાઘ્રનખં વ્યાઘ્રાયુધં તચ્ચક્રકારકમ્ ॥ 80
નખં સ્વલ્પં નખી પ્રોક્તા હનુહટ્ટવિલાસિની ।
નખદ્રવ્યં ગ્રહશ્લેષ્માવાતાસ્રજ્વરકુષ્ઠહૃત્ ॥ 81
લઘૂષ્ણં શુક્રલં વર્ણ્યં સ્વાદુ વ્રણવિષાપહમ્ ।
અલક્ષ્મીમુખદૌર્ગન્ધ્યહૃત્ પાકરસયોઃ કટુ ॥ 82
બાલં હ્રીવેરબર્હિષ્ઠોદીચ્યં કેશામ્બુનામ ચ ।
બાલકં શીતલં રૂક્ષં લઘુ દીપનપાચનમ્ ।
હૃલ્લાસારુચિવીસર્પહૃદ્રોગામાતિસારજિત્ ॥ 83
સ્યાદ્વીરણં વીરતરુર્ વીરં ચ બહુમૂલકમ્ ।
વીરણં પાચનં શીતં વાન્તિહૃલ્લઘુ તિક્તકમ્ ॥ 84
સ્તમ્ભનં જ્વરનુદ્ ભ્રાન્તિમદજિત્ કફપિત્તહૃત્ ।
તૃષ્ણાસ્રવિષવીસર્પકૃચ્છ્રદાહવ્રણાપહમ્ ॥ 85
વીરણસ્ય તુ મૂલં સ્યાદુશીરં નલદં ચ તત્ ।
અમૃણાલં ચ સેવ્યં ચ સમગન્ધિકમ્ ઇત્યપિ ॥ 86
ઉશીરં પાચનં શીતં સ્તમ્ભનં લઘુ તિક્તકમ્ ॥ 87
મધુરં જ્વરહૃદ્ વાન્તિમદનુત્ કફપિત્તહૃત્ ।
તૃષ્ણાસ્રવિષવીસર્પદાહકૃચ્છ્રવ્રણાપહમ્ ॥ 88
જટામાંસી ભૂતજટા જટિલા ચ તપસ્વિની ।
માંસી તિક્તા કષાયા ચ મેધ્યા કાન્તિબલપ્રદા ।
સ્વાદ્વી હિમા ત્રિદોષાસ્રદાહવીસર્પકુષ્ઠનુત્ ॥ 89
શૈલેયં તુ શિલાપુષ્પં વૃદ્ધં કાલાનુસાર્યકમ્ ॥ 90
શૈલેયં શીતલં હૃદ્યં કફપિત્તહરં લઘુ ।
કણ્ડૂકુષ્ઠાશ્મરીદાહવિષહૃદ્ ગુદરક્તહૃત્ ॥ 91
મુસ્તકં ન સ્ત્રિયાં મુસ્તં ત્રિષુ વારિદનામકમ્ ।
કુરુવિન્દશ્ચ સંખ્યાતો ઽપરઃ ક્રોડકસેરુકઃ ॥ 92
ભદ્રમુસ્તં ચ ગુન્દ્રા ચ તથા નાગરમુસ્તકઃ ।
મુસ્તં કટુ હિમં ગ્રાહિ તિક્તં દીપનપાચનમ્ ॥ 93
કષાયં કફપિત્તાસ્રતૃડ્જ્વરારુચિજન્તુહૃત્ ।

અનૂપદેશે યજ્જાતં મુસ્તકં તત્પ્રશસ્યતે ।
તત્રાપિ મુનિભિઃ પ્રોક્તં વરં નાગરમુસ્તકમ્ ॥ 94
કર્ચૂરો વેધમુખ્યશ્ચ દ્રાવિડઃ કલ્પકઃ શટી ।
કર્ચૂરો દીપનો રુચ્યઃ કટુકસ્તિક્ત એવ ચ ॥ 95
સુગન્ધિઃ કટુપાકઃ સ્યાત્ કુષ્ઠાર્શોવ્રણકાસનુત્ ।
ઉષ્ણો લઘુર્ હરેચ્છ્વાસં ગુલ્મવાતકફક્રિમીન્ ॥ 96
મુરા ગન્ધકુટી દૈત્યા સુરભિઃ શાલપર્ણિકા ॥ 97
મુરા તિક્તા હિમા સ્વાદ્વી લઘ્વી પિત્તાનિલાપહા ।
જ્વરાસૃગ્ભૂતરક્ષોઘ્ની કુષ્ઠકાસવિનાશિની ॥ 98
શઠી પલાશી ષડ્ગ્રન્થા સુવ્રતા ગન્ધમૂલિકા ।
ગાન્ધારિકા ગન્ધવધૂર્ વધૂઃ પલાશિકા ॥ 99
ભવેદ્ગન્ધપલાશી તુ કષાયા ગ્રાહિણી લઘુઃ ।
તિક્તા તીક્ષ્ણા ચ કટુકાનુષ્ણાસ્યમલનાશિની ।
શોથકાસવ્રણશ્વાસશૂલસિધ્મગ્રહાપહા ॥ 100
પ્રિયઙ્ગુઃ ફલિની કાન્તા લતા ચ મહિલાહ્વયા ॥ 101
ગુન્દ્રા ગન્ધફલા શ્યામા વિષ્વક્સેનાઙ્ગનાપ્રિયા ।
પ્રિયઙ્ગુઃ શીતલા તિક્તા તુવરાનિલપિત્તહૃત્ ॥ 102
રક્તાતિયોગદૌર્ગન્ધ્યસ્વેદદાહજ્વરાપહા ।
ગુલ્મતૃડ્વિષમોહઘ્ની તદ્વદ્ ગન્ધપ્રિયઙ્ગુકા ॥ 103
તત્ફલં મધુ રૂક્ષં કષાયં શીતલં ગુરુ ।
વિબન્ધાધ્માનબલકૃત્ સંગ્રાહિ કફપિત્તજિત્ ॥ 104
રેણુકા રાજપુત્રી ચ નન્દિની કપિલા દ્વિજા ।
ભસ્મગન્ધા પાણ્ડુપુત્રી સ્મૃતા કૌન્તી હરેણુકા ॥ 105
રેણુકા કટુકા પાકે તિક્તાનુષ્ણા કટુર્ લઘુઃ ।
પિત્તલા દીપની મેધ્યા પાચિની ગર્ભપાતિની ।
બલાસવાતકૃચ્ચૈવ તૃટ્કણ્ડૂવિષદાહનુત્ ॥ 106
ગ્રન્થિપર્ણં ગ્રન્થિકં ચ કાકપુચ્છં ચ ગુચ્છકમ્ ।
નીલપુષ્પં સુગન્ધં ચ કથિતં તૈલપર્ણકમ્ ॥ 107
ગ્રન્થિપર્ણં તિક્તતીક્ષ્ણં કટૂષ્ણં દીપનં લઘુ ।
કફવાતવિષશ્વાસકણ્ડૂદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્ ॥ 108
સ્થૌણેયકં બર્હિબર્હં શુકબર્હં ચ કુક્કુરમ્ ।
શીર્ણરોમશુકં ચાપિ શુકપુષ્પં શુકચ્છદમ્ ॥ 109
સ્થૌણેયકં કટુ સ્વાદુ તિક્તં સ્નિગ્ધં ત્રિદોષનુત્ ॥ 110
મેધાશુક્રકરં રુચ્યં રક્ષોઘ્નં જ્વરજન્તુજિત્ ।
હન્તિ કુષ્ઠાસ્રતૃડ્દાહદૌર્ગન્ધ્યતિલકાલકાન્ ॥ 111
નિશાચરો ધનહરઃ કિતવો ગણહાસઃ ।
ચોરકઃ શઙ્કિતશ્ ચણ્ડો દુષ્પત્ત્રઃ ક્ષેમકો રિપુઃ ।
રોચકો મધુરસ્તિકઃ કટુઃ પાકે કટુર્ લઘુઃ ॥ 112
તીક્ષ્ણો હૃદ્યો હિમો હન્તિ કુષ્ઠકણ્ડૂકફાનિલાન્ ।
રક્ષોઽશ્રીસ્વેદમેદોઽસ્રજ્વરગન્ધવિષવ્રણાન્ ॥ 113

તાલીશમ્ ઉક્તં પત્ત્રાઢ્યં ધાત્રીપત્ત્રં ચ તત્સ્મૃતમ્ ।
તાલીશં લઘુ તીક્ષ્ણોષ્ણં શ્વાસકાસકફાનિલાન્ ।
નિહન્ત્ય્ અરુચિગુલ્મામવહ્નિમાન્દ્યક્ષયામયાન્ ॥ 114
કઙ્કોલં કોલં પ્રોક્તં ચાથ કોશફલં સ્મૃતમ્ ॥ 115
કઙ્કોલં લઘુ તીક્ષ્ણોષ્ણં તિક્તં હૃદ્યં રુચિપ્રદમ્ ।
આસ્યદૌર્ગન્ધ્યહૃદ્રોગકફવાતામયાન્ધ્યહૃત્ ॥ 116
સ્નિગ્ધોષ્ણા કફહૃત્ તિક્તા સુગન્ધા ગન્ધકોકિલા ।
ગન્ધકોકિલયા તુલ્યા વિજ્ઞેયા ગન્ધમાલતી ॥ 117
લામજ્જકં સુનાલં સ્યાદમૃણાલં લવં લઘુ ।
ઇષ્ટકાપથકં સવ્યં નલદં ચ વિદાતકમ્ ॥ 118
લામજ્જકં હિમં તિક્તં લઘુ દોષત્રયાસ્રજિત્ ।
ત્વગામયસ્વેદકૃચ્છ્રદાહપિત્તાસ્રરોગનુત્ ॥ 119
એલવાલુકમ્ ઐલેયં સુગન્ધિ હરિવાલુકમ્ ।
ઐલવાલુકમ્ એલાલુ કપિત્થં પત્ત્રમ્ ઈરિતમ્ ॥ 120
એલાલુ કટુકં પાકે કષાયં શીતલં લઘુ ।
હન્તિ કણ્ડૂવ્રણચ્છર્દિતૃટ્કાસારુચિહૃદ્રુજઃ ।
બલાસવિષપિત્તાસ્રકુષ્ઠમૂત્રગદક્રિમીન્ ॥ 121
કુટન્નટં દાસપુરં બાલેયં પરિપેલવમ્ ।
પ્લવગોપુરગોનર્દકૈવર્તીમુસ્તકાનિ ચ ॥ 122
મુસ્તાવત્ પેલવપુટં શુકાભં સ્યાદ્ વિતુન્નકમ્ ॥ 123
વિતુન્નકં હિમં તિક્તં કષાયં કટુ કાન્તિદમ્ ।
કફપિત્તાસ્રવીસર્પકુષ્ઠકણ્ડૂવિષપ્રણુત્ ॥ 124
સ્પૃક્કાસૃગ્ બ્રાહ્મણો દેવો મરુન્માલા લતા લઘુઃ ।
સમુદ્રાન્તા વધૂઃ કોટિવર્ષા લઙ્કોપિકેત્યપિ ॥ 125
સ્પૃક્કા સ્વાદ્વી હિમા વૃષ્યા તિક્તા નિખિલદોષનુત્ ।
કુષ્ઠકણ્ડૂવિષસ્વેદદાહાશ્રીજ્વરરક્તહૃત્ ॥ 126
પર્પટી રઞ્જની કૃષ્ણા જતુકા જનની જની ।
જતુકૃષ્ણાગ્નિસંસ્પર્શા જતુકૃચ્ચક્રવર્તિની ॥ 127
પર્પટી તુવરા તિક્તા શિશિરા વર્ણકૃલ્લઘુઃ ।
વિષવ્રણહરા કણ્ડૂકફપિત્તાસ્રકુષ્ઠનુત્ ॥ 128
નલિકા વિદ્રુમલતા કપોતચરણા નટી ।
ધમન્યઞ્જનકેશી ચ નિર્મેધ્યા સુષિરા નલી ॥ 129
નલિકા શીતલા લઘ્વી ચક્ષુષ્યા કફપિત્તહૃત્ ।
કૃચ્છ્રાશ્મવાતતૃષ્ણાસ્રકુષ્ઠકણ્ડૂજ્વરાપહા ॥ 130
પ્રપૌણ્ડરીકં પૌણ્ડર્યં ચક્ષુષ્યં પૌણ્ડરીયકમ્ ।
પૌણ્ડર્યં મધુરં તિક્તં કષાયં શુક્રલં હિમમ્ ।
ચક્ષુષ્યં મધુરં પાકે વર્ણ્યં પિત્તકફપ્રણુત્ ॥ 131
ભાવપ્રકાશ, વર્ગપ્રકરણ, ગુડૂચ્યાદિવર્ગ
અથ લઙ્કેશ્વરો માની રાવણો રાક્ષસાધિપઃ ।
રામપત્નીં બલાત્સીતાં જહાર મદનાતુરઃ ॥ 1