ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 9

॥ નવમોઽધ્યાયઃ ॥
[પ્રતિષ્ઠાઙ્ગકુંભાર્ચનાદિવિધિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[કુંભતોરણાદ્યારાધ્યદેવતાવિવેકઃ]
શ્રીરામઃ
ગમ્ભીરવેદનિર્ઘોષવાદિત્રધ્વનિમણ્ડિતે।
દિગન્તરે દ્વિજગણે પ્રસન્નવદનાન્વિતે

મઙ્ગલાલાપચતુરે સંહૃષ્ટવનિતાજને।
આકાશે નિર્મલે જ્યોત્સ્નામઙ્ગલે ચન્દ્રમણ્ડલે

સુખસ્પર્શે ગન્ધવહે નિર્મલે માનસે ગુરોઃ।
સુમુહૂર્તે શુભે લગ્ને કુમ્ભાવાહનમાચરેત્

પુણ્યાહં વાચયેત્ સાર્ધં બ્રાહ્મણૈઃ વેદપારગૈઃ।
પ્રોક્ષયેદખિલાન્ કુંભાન્ યાગદ્રવ્યાણિ તોરણાન્

ભૂતશુદ્ધિં પુરા કૃત્વા માનસં યાગમાચરેત્।
પૂર્વસ્મિન્ તોરણે પૂજ્યો મહેન્દ્રઃ પાકશાસનઃ

ધ્વજયોરન્તરયોસ્તત્ર પાર્શ્વયોર્વેષ્ટયેદ્ગુરુઃ।
કુમુદં કુમુદાક્ષં ચ પૌર્વાપર્યેણ પૂજયેત્

કુંભયોરુભયોસ્તત્ર પૂજયેત્પૂર્ણપુષ્કરૌ।
ધર્મરાજં તથા યામ્યે તોરણે ધ્વજયોસ્તથા

પુણ્ડરીકો વામનશ્ચ કુંભયોરુભયોરપિ।
આનન્દો નન્દનશ્ચોભૌ પૂજનીયૌ યથાક્રમમ્

વારુણે તોરણે ચાપિ વરુણં દેવમર્ચયેત્।
પાર્શ્વયોર્ધ્વજયોર્દેવૌ શઙ્કુશ્રુતિસુનેત્રકૌ

કુંભયોર્વીરસેનં ચ સુષેણં ચ સમર્ચયેત્।
સૌમ્યે તુ તોરણે સોમં બદ્ધયોર્ધ્વજયોસ્તયોઃ

સુમુખં સુપ્રતિષ્ઠં ચ સમ્ભવપ્રભવૌ તથા।
કુમ્ભયોરર્ચયૈદ્દેવૌ દક્ષિણાદિત્રયો ધ્વજાઃ

પીતનીલાસ્તથા શ્વેતાઃ કલ્પિતાઃ કલશોદ્ભવ।
[તત્તદ્વેદપારાયણસ્થાનનિર્દેશઃ]
ઋચં પ્રાચ્યાં યજુર્યામ્યે સામનામ ચ વારુણે

અથર્વણં તથોદીચ્યાં પાઠયેદ્બ્રાહ્મણોત્તમઃ।
[કુંભે ભગવદર્ચનં હોમપ્રકારશ્ચ]
આવાહનં તુ સર્વત્ર યોગપીઠપુરસ્સરમ્

શાયિતાનાં તુ બિમ્બાનાં પરિતઃ સ્થાપિતેષ્વપિ।
કુમ્ભેષ્વાવાહનં કુર્યાત્ પ્રાગાદ્યાશાપુરસ્સરમ્

વિષ્ણ્વાદિમૂર્તિરષ્ટૌ ચ તદસ્યેત્યાદિભિઃ ક્રમાત્।
અષ્ટભિ`ર્વિષ્ણુસૂક્તઽસ્ય તેષાં પૂજા યથાક્રમમ્

તતસ્તુ પરમાત્માનં વાસુદેવં સનાતનમ્।
મહાકુમ્ભે સમાવાહ્ય `દ્વાદશાક્ષરઽવિદ્યયા

સુદર્શનં ચ કરકે સહસ્રાદિત્યસન્નિભમ્।
આવાહ્ય પૂજયેદ્ધીમાન્ અર્ધ્યાદ્યૈઃ સ્વ સ્વ વિદ્યયા

અર્ધ્યં પાદ્યં તથાચામં સ્નાનવસ્ત્રોપવીતકે।
ગન્ધં પુષ્પં ધૂપદીપૌ અર્ચનં ચાક્ષતં સ્તુતિઃ

નૈવેદ્યં પરમાન્નાદિ તામ્બૂલં ગન્ધવસ્તુભિઃ।
નીરાજનં સ્તુતિશ્ચાન્તે નમસ્કારં પ્રદક્ષિણમ્

એવં સમાપ્ય તાં પૂજાં તતઃ કુણ્ડેઽગ્નિમર્ચયેત્।
સમિદ્ભિશ્ચરુભિશ્ચાજ્યૈર્વીજૈશ્ચાહુતિમાચરેત્

[ભગવતઃ વાસુદેવસ્ય ધ્યાનપ્રકારઃ]
અગસ્ત્યઃ
રામ રામ જગન્નાથ વાસુદેવ સનાતન।
કથં ધ્યાયેદ્વાસુદેવં બ્રૂહિ મે કૃપયા વિભો

શ્રીરામઃ
વાસુદેવમજં શાન્તં કોટ્યર્કેન્દ્વગ્નિસન્નિભવમ્।
અનેકહસ્તચરણમનેકાક્ષિશિરોમુખમ્

અતીન્દ્રિયમમર્યાદમ્ અત્યદ્ભુતવપુર્ધરમ્।
ભાસયન્તં દિશઃ સર્વાઃ દેહનિર્યત્પ્રભાચયૈઃ

અનેકાભરણૈર્યુક્તમનેકાયુધમણ્ડિતમ્।
નાનાવર્ણમયં દેવં સ્વયં સુરભિવિગ્રહમ્

ઋષિભિશ્ચ મરીચ્યાદ્યૈર્બ્રહ્માદ્યૈરપિ દૈવતેઃ।
અચિન્ત્યમહિમાનં તમિન્દિરાદ્યૈરભિષ્ટુતમ્

કો વા ધ્યાતું ક્ષમો લોકે કો વા સ્તોતું ભુવિ ક્ષમઃ।
તથાપિ પરમેશાનં પુરુષં ભક્તવત્સલમ્

ચતુર્ભુજમુદારાઙ્ગં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્।
કિરીટહારકટકકાઞ્ચીકુણ્ડલમણ્ડિતમ્

શ્રીવત્સકૌસ્તુભસ્વચ્છયજ્ઞસૂત્રાઙ્ગુલીયકમ્।
દિવ્યપીતામ્બરધરં કલક્‌વણિતનૂપુરમ્

અષ્ટભિશ્ચાપિ દેવીભિઃ પ્રાઞ્ચલીભિશ્ચ સેવિતમ્।
પક્ષીન્દ્રવિષ્વક્સેનાભ્યાં પરિવારૈશ્ચ સેવિતમ્

અતિપ્રસન્નવદનં બાલકં તિલકોજ્વલમ્।
અભયપ્રદમાસીનં શેષભોગાસને શુભે

દિવ્યગન્ધવિલિપ્તાઙ્ગં નાનામાલ્યોપશોભિતમ્।
સ્મિતેન વિજિતજ્યોત્સ્નં નીલનીરજલોચનમ્

કમ્બુકણ્ઠં મહાસત્વં પીનોત્તુઙ્ગાંસશોભિતમ્।
ઉત્તુંગપીનવિપુલસમસ્નિગ્ધમહોરસમ્

પુષ્ટોદરં મગ્નનાભિં પૃથુશ્રોણીભરાઞ્ચિતમ્।
ઊરુદ્વયકૃતદ્વન્દ્વરં ભાસંરંભલક્ષિતમ્

ચરણદ્વન્દ્વવિજિતવિકસત્સરસીરુહમ્।
અઙ્ગુષ્ઠનખનિર્યદ્ભિર્ભાનુભિર્જિતભાસ્કરમ્

આજાનુદીર્ઘૈઃ પૃથુલૈઃ હસ્તૈરાયુધધારિણમ્।
ધ્યાત્વૈવં વાસુદેવં તં કુર્યાદાવાહનક્રિયામ્

[તત્તદ્દેવાનાં હોમક્રમનિર્દેશઃ]
મથિતં મણિજં યદ્વા લૌકિકં વા હુતાશનમ્।
`દ્વાદશાક્ષરઽમન્ત્રેણ પ્રોક્ષયિત્વા સસર્પિષા

પર્યગ્નિકરણં કુર્યાત્ કુણ્ડાનાં દર્ભમુષ્ટિભિઃ।
ઉદ્દીપ્ય જ્વલનં સમ્યક્ `પરિવાજતીઽત્યૃચા

સંસ્કુર્યાત્પશ્ચિમે કુણ્ડે જ્વલન્તં જાલવેદસમ્।
પ્રાગાદિષુ ચ કુણ્ડેષુ પ્રત્યક્ કુણ્ડાત્ સમાહરેત્

અગ્નિમધ્યે તુ કુણ્ડેષુ યોગપીઠં પ્રકલ્પયેત્।
શુનાસીરે વાસુદેવં યામ્યે સઙ્કર્ષણં તથા

પ્રદ્યુમ્નં વારુણે કુણ્ડે અનિરુદ્ધમુદક્‌પદે।
એવમાવાહ્ય દેવેશં પૂજયેત્સર્પિષા તતઃ

[હોમક્રમે સમિધાદિવિવેકઃ]
ચતસ્રઃ સમિધઃ પ્રોક્તા પ્રાગાદિષુ યથાક્રમમ્।
પલાશખદિરાશ્વત્થવિલ્વોદુમ્બરભૂરુહાઃ

અલાભે સર્વકુણ્ડેષુ પાલાશ્યેકૈવ શસ્યતે।
પાયસં કૃસરં ચાપિ ગુડાન્નં ચ યથાક્રમમ્

હરિદ્રાન્નં ચ પૂર્વાદિકુણ્ડેષુ ચરવઃ સ્મૃતાઃ।
પાયસાન્નેન વા કુર્યાત્ શુદ્ધાન્નેનાથવા ભવેત્

તિલશાલિયવા વેણુર્હોમે બીજાન્યનુક્રમાત્।
તિલૈર્વા સર્વકુણ્ડેષુ બીજાલાભે સમાચરેત્

વાસુદેવાદિભિર્મન્ત્રૈર્હોમાઃ પ્રાગાદિવહ્નિષુ।
સમિદ્ભિરાજ્યૈશ્ચરુભિઃ બીજૈઃ કાર્યાશ્ચ મૂર્તિપૈઃ

અષ્ટોત્તરશતં હોમઃ પ્રત્યેકં કલશોદ્ભવ।
એવં જુહ્વત્સુ ઋત્વિક્ષુ મૂર્તિહોમં યથાક્રમમ્

[તત્ત્વહોમવિધિઃ]
તત્ત્વહોમં સ્વયં કુર્યાત્ બ્રાહ્મકુણ્ડે ગુરૂત્તમઃ।
પુરસ્તાદ્દેવદેવસ્ય બિમ્બં ભૂતમયં સ્મરેત્

અર્ધ્યાદ્યૈરુપચર્યાથ તત્ત્વસંહારમાચરેત્।
સંહરેત્પૃથિવીમપ્સુ તાં વહ્નૌ તં ચ મારુતે

તમાકાશે ચ મનસિ તચ્ચ તન્માત્રયા સહ।
તદીયૈશ્ચાપિ તત્ત્વૈશ્ચ તન્મનોઽહંકૃતૌ હરેત્

અહંકૃતિં તતો બુદ્ધૌ પ્રકૃતૌ તાં સમાહરેત્।
તાં ચ જીવે તતોઽભ્યર્ચ્ય પુનરુત્પાદયેદ્ગુરુઃ

પ્રાચીનકુણ્ડે જુહુયાત્ તત્ત્વાનિ કપિલાઘૃતૈઃ।
વર્મણા પરિષિચ્યાદૌ સૃષ્ટિપન્થાનમાસ્થિતઃ

તત્ત્વવ્યાહૃતિભિઃ કુર્યાત્ પૃથગષ્ટોત્તરં શતમ્।
અષ્ટાવિંશતિ વાષ્ટૌ વા પ્રતિમન્ત્રાહુતિર્ભવેત્

[મકારાદ્યક્ષરતત્ત્વાનાં પ્રતિમાઙ્ગેષુ ન્યાસક્રમઃ]
જીવમન્ત્રો મકારઃ સ્યાત્ ભકારઃ પ્રકૃતિર્ભવેત્।
બુદ્ધિતત્ત્વં બકારઃ સ્યાત્ ફકારઃ સ્યાદહંકૃતિઃ

મનસ્તત્ત્વં પકારઃ સ્યાત્ પ્રતિમાહૃદયસ્થિતાઃ।
નકારશ્શબ્દતન્માત્રં શ્રોત્રૈકવિષયં ભવેત્

ધકારઃ સ્પર્શતન્માત્રં ત્વચિ નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
દકારો રૂપતન્માત્રં નેત્રયોર્વિષયં ભવેત્

થકારો રસતન્માત્રં જિહ્વાયામેવ વર્તતે।
તકારો ગન્ધતન્માત્રં વર્તતે નાસિકાઞ્ચલે

ણકારઃ શ્રોત્રતત્ત્વં સ્યાત્ શ્રોત્રયોર્નિત્યમાવસેત્।
ઢકારસ્તુ ત્વગાત્મા સ્યાત્ ત્વચિ સર્વત્ર વર્તતે

ડકારો નેત્ર તત્ત્વાત્મા નિત્યં નયનયોર્વસેત્।
જિહ્વાત્મા તુ ઠકારઃ સ્યાત્ જિહ્વારૂપં જગત્રયે

ઘ્રાણાત્મા તુ ટકારઃ સ્યાત્ નાસિકાગ્રે નિવેશિતઃ।
ઞકારો વાઙ્મયો વર્ણો વાચિ નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતઃ

ઝકારઃ કરતત્ત્વં સ્યાત્ કરયોર્વિધિનિર્મિતઃ।
જકારઃ પાદતત્ત્વાર્ણઃ નિત્યં પાદતલે સ્થિતઃ

છકારઃ પાયુતત્ત્વાત્મા પાયુમૂલમુપાશ્રિતઃ।
ચકારો મેહનાત્મા સ્યાત્ મેહને સન્નિવેશિતઃ

ઙકારઃ પૃથિવીતત્ત્વમ્ પાદાજ્જાનુપ્રવર્તકમ્।
અપ્તત્ત્વં તુ ધકારસ્સ્યાત્ જાનોર્ગુહ્યાવધિસ્થિતઃ

તેજસ્તત્ત્વં ગકારઃ સ્યાત ગુહ્યાદાનાભિ વર્તતે।
ખકારો વાયુતત્ત્વાત્મા નાભેર્નાસાન્તમાસ્થિતઃ

કકારોઽમ્બરતત્ત્વાત્મા તતો બ્રહ્મબિલાવધિ।
એવં તત્ત્વાક્ષકઃ પ્રોક્તઃ પ્રણવાદિ સમુદ્ધરેત્

પ્રણવસ્તત્ત્વમન્ત્રશ્ચ નતિશ્ચ સ્થાનનામ ચ।
ચતુર્થ્યન્તં સમુદ્ધૃત્ય વહ્નિજાયાં ગુરૂત્તમઃ

હુત્વા સમ્પાતમાહૃત્ય તત્તદઙ્ગેષુ સેચયેત્।
[પ્રતિમાયાં શક્તિનિવેશપ્રકારઃ]
એવં હુત્વા તતઃ પ્રાણવાયુહોમં સમાચરેત્

પ્રાણં હુત્વા સુષુમ્નાયામિલાયાં તદનન્તરમ્।
અપાનં પિઙ્ગલાયાન્તુ સમાનં ગન્ધસંજ્ઞિકે

ઉદાનં હસ્તિજિહ્વાયાં વ્યાનવાયું નિવેશયેત્।
પૂષાયામપિ નાગેન્દ્રં યશસ્વિન્યાં તુ કચ્છપમ્

અલમ્બુસાયાં કૃકરં દેવદત્તં કુહૂપદે।
ધનઞ્જયં તુ કૈશિન્યાં હૃત્વા હૃત્વા સ્વવિદ્યયા

સમ્પાતં સેચયેદ્બિમ્બે તત્ર શક્તિં નિવેશયેત્।
સઙ્ખં ચક્રં ગદાપદ્મં શાર્ઙ્ગં શ્રીવત્સકૌસ્તુભે

વનમાલાં ખગેશં ચ હુત્વા સમ્પાતસેચનમ્।
`અસુનીતેઽતિ મન્ત્રેણ અષ્ટોત્તરશતાહુતીઃ

હૃત્વા પ્રાણપ્રતિષ્ઠાર્ણ શિરસ્કેનાજ્યસેચનમ્।
સમ્પાતસેચને કાલે તત્તચ્છક્તિં નિવેશયેત્

[ચણ્ડાદિપરિવાણામ્ અધિવાસનાદિવિધિઃ]
ચણ્ડાદીનાં ચ પીઠાનાં પરિવારગણસ્ય ચ।
અન્યેષામપિ સર્વેષાં ધાન્યપીઠેઽધિવાસનમ્

કૃત્વા તત્તદ્વિદ્યયૈવ હુત્વા ચાષ્ટોત્તરં શતમ્।
સર્પિષાઽહૃત્ય સમ્પાતં તત્તદ્બિમ્બેષુ સેચયેત્

એવં નિરવશેષેણ કૃતે હોમે યથાવિધિ।
શાન્તિહોમં તતઃ કુર્યાત્ સર્વદોષાપનુત્તયે

ઓં ભૂર્ભુવઃ સુવઃ સ્વાહેત્યષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્।
અષ્ટોત્તરશતં યદ્વા સર્પિષા પૂર્વવર્હિષિ

હુત્બા સમ્પાતમાદાય સર્વેષ્વઙ્ગેષુ સેચયેત્।
[એકબેરબહબેરપ્રતિષ્ઠાવિધૌ વિશેષઃ]
બ્રાહ્મે પદે સ્થાપનીયે ધ્રુવબેરે મુનીશ્વર

વેદિકાદિઘટામ્બોભિરબ્લિઙ્ગૈઃ પ્રોક્ષયેત્તતઃ।
આગ્નેયાદિઘટામ્ભોભિ`ર્વિષ્ણુગાયત્રિયોઽક્ષણમ્

બહુબેરે તુ સદનં પ્રવિશ્યૈવોક્ષણં ભવેત્।
તતશ્ચતુર્વિધાન્નં ચ હરયે વિનિવેદયેત્

પ્રણવેનોપચારાંસ્તાન્ સર્વાનપિ સમાચરેત્।
[બલિસમર્પણવિધિઃ]
બિમ્બમુત્થાપ્ય તેજસ્વી પ્રાઙ્મુખં વિનિવેશ્ય ચ

અભ્યર્ચ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ બલિદાનં સમાચરેત્।
માષોદનેન ભૂતેભ્યઃ સર્વેભ્યોઽપિ યથાવિધિ

ગોમયાલેપિતે ભૂમિતલે સમ્યગલઙ્કૃતે।
આદ્યાશ્ચ કર્મજાશ્ચૈવ ભૂતાઃ પ્રાગાદિષુ સ્થિતાઃ

પર્વતેષ્વપ્યરણ્યેષુ વૃક્ષાગ્રેષુ વસન્તિ યે।
આલયેષુ ચ તીર્થેષુ ઋષીણામાશ્રમેષુ ચ

કૂપેષુ ચ તટાકેષુ યે વસન્તિ ગૃહાદિષુ।
ઉત્તમાઃ મધ્યમાશ્ચાપિ રાજસાસ્તામસાસ્તુ વા

બલ્યર્થિનઃ સમાયાન્તુ તેભ્યઃ પૂજાં કરોમ્યહમ્।
ઇદમર્ધ્યમિદં પાદ્યમિદમાચમનીયકમ્

સ્નાનમેતત્ સગન્ધોદં વસ્ત્રમેત્તસુનિર્મલમ્।
ઇદં ગન્ધમિદં પુષ્પમ્ ઇદં ધૂપં સદીપકમ્

અનર્ઘમક્ષતમિદં ગૃહ્ણન્તુ બલિદેવતાઃ।
માષૌદનં તત્ સઘૃતં દધિમિશ્રં ગુડાન્વિતમ્

ભક્ષ્યૈશ્ચ વિવિધૈર્યુક્તં પાયસેન ચ મિશ્રિતમ્।
તામ્બૂલપૂગસહિતં મધુદ્રવસમન્વિતમ્

ભોક્તું ત્રિપુરુષૈર્યોજ્ઞં મિશ્રયેત્પયસા ગવામ્।
વિભજ્ય તત્ત્ત્રિધા ધીમાન બલિદાનં સમાચરેત્

કુર્વન્તિ વિઘ્નં યે ભૂતાઃ ધર્મકાર્યેષુ યે ભુવિ।
યે હરન્તિ ચ પુણ્યાનિ તેભ્યસ્તેભ્યઃ અયં બલિઃ

વિનિયુજ્ય ચ કાર્યેષુ ફલાર્થ વિન્દતે ત યે।
રાજસા મધ્યમગુણાઃ તેભ્યસ્તેભ્યઃ અયં બલિઃ

યાગાદિષુ પ્રવૃત્તેષુ દૃષ્ટ્વા તુષ્ટિમવાપ્નુયુઃ।
યે ભૂતાઃ ઉત્તમગુણાઃ તેભ્યસ્તેભ્યઃ અયં બલિઃ

[પ્રતિષ્ઠાસ્થાનાત્ ગન્તું બલિદેવપ્રાર્થનાક્રમઃ]
દત્ત્વૈવ બલિમાચાર્યઃ પ્રાર્થયેદ્બલિદેવતાઃ।
પ્રતિષ્ઠા દેવદેવસ્ય ક્રિયતે પરમાત્મનઃ

ઇતઃ પ્રભૃતિ યુષ્મભિર્નૈષા વસ્તું ક્ષમા મહી।
તસ્માદન્યત્ર ગચ્છધ્વં બલિદાનેન તોષિતાઃ

દેશિકઃ પ્રાર્થયેદેવં વિનીતો બલિદેવતાઃ।
તે તુષ્ટાઃ બલિદાનેન પ્રાર્થિતાઃ યાન્તિ નિશ્ચયમ્

[પિણ્ડિકાદ્યધિવાસઃ તદઙ્ગભૂતહોમશ્ચ]
પિણ્ડિકાં દેવદેવસ્ય ધાન્યપીઠેઽધિવાસયેત્।
રત્નાન્યપિ ચ લોહાનિ ધાન્યાન્યપ્યધિવાસયેત્

પૃથક્ પૃથક્ ભાજનેષુ વાસોભિર્વેષ્ટયેન્નવૈઃ।
વિષ્ણુગાયત્રિયાજ્યેન હોમશ્ચાષ્ટોત્તરં શતમ્

[પ્રતિસરબન્ધઃ પૂર્ણાહુતિક્રમઃ મઙ્ગલસૂચકલક્ષણાનિ ચ]
હેમસૂત્રં પ્રતિસરં પ્રતિષ્ઠાર્થ ગુરૂત્તમઃ।
બન્ધયેદ્દેવદેવસ્ય હસ્તે પુણ્યાહપૂર્વકમ્

તતઃ પૂર્ણાહુતિં કુર્યુઃ કુણ્ડે કુણ્ડે યથાક્રમમ્।
પુણ્યગન્ધવહો ધૂમઃ જ્વાલાદક્ષિણમણ્ડલા

અગ્નિઃ કનકવર્ણાભઃ યદ્વા કમલસન્નિભઃ।
આચાર્યસ્ય મનસ્તુષ્ટિરિમે મઙ્ગલસૂચકાઃ

[રાત્રિયાપનક્રમઃ]
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષૈઃ બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ મઙ્ગલૈઃ।
નયેયુસ્તાં નિશામૃત્વિક્ યજમાનગુરૂત્તમાઃ