ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 10

॥ દશમોઽધ્યાયઃ ॥
[પ્રતિષ્ઠાક્રમે પ્રતિમાપીઠસ્થાપનાદિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[ગર્ભગૃહે ભગવદાનયનમ્ આધારશિલાસ્થાપનઞ્ચ]
શ્રીરામઃ
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં નિર્મલે ભાસ્કરોદયે।
શુભે મુહૂર્તે સમ્પ્રાપ્તે મઞ્ચાદુત્થાપયેદ્ધરિમ્

અર્ચયેદ્ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ અલઙ્કુર્યાદ્વિશેષતઃ।
ગર્ભમન્દિરમાસાદ્ય તત્રાધારશિલાં ક્ષિપેત્

આયામસમવિસ્તારાં યદ્વા વૃત્તાં મનોહરામ્।
સુધયા તાં દૃઢીકૃત્ય રત્નન્યાસં સમાચરેત્

[આધારપીઠગર્તે બીજરત્નન્યાસક્રમઃ]
યવો બ્રીહિશ્ચ નિષ્પાવઃ પ્રિયઙ્ગુતિલમાષકાઃ।
નીવારાઃ શાલયશ્ચાષ્ટૌ ગર્તે પ્રાગાદિ વિન્યસેત્

પ્રથમાવરણે પશ્ચાત્ દ્વિતીયાવરણે તથા।
વજ્રમૌક્તિકવૈડૂર્યવાલજસ્ફટિકાન્યપિ

પુષ્પરાગં ચન્દ્રકાન્તમ્ ઇન્દ્રનીલં ક્રમાન્ન્યસેત્।
તૃતીયાવરણે સ્વર્ણરજતાયસ્ત્રપૂણિ ચ

તામ્રસીસકકાંસ્યાનિ કચ્છપં સ્વર્ણનિર્મિતમ્।
ક્રમેણ નિક્ષિપેદ્ગર્તે મધ્યગર્તે વિનિક્ષિપેત્

શાલિબીજં પારદં ચ નવરત્નાનિ કાઞ્ચનમ્।
એવં વિન્યસ્ય મેધાવી વિષ્ણુગાયત્રિવિદ્યયા

અપિધાય સ્ત્રીશિલયા શ્રીસૂક્તેન યથાદૃઢમ્।
સુધયા તાં દૃઢીકૃત્ય પુણ્યાહપ્રોક્ષણં ચરેત્

[પિણ્ડિકાયાં લક્ષ્મ્યાઃ આવાહનમર્ચનં ચ]
આવાહયેત્ પિણ્ડિકાયાં લક્ષ્મીં કમલવાસિનીમ્।
અર્ચયેદ્ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ પિણ્ડિકાધિષ્ઠિતાં શ્રિયમ્

[બિમ્બાર્થં પીઠાર્થં રત્નન્યાસાર્થં ચ સ્વીકાર્યાઃ શિલાઃ]
બિમ્બં પુંશિલયા કુર્યાત્ પીઠં સ્ત્રીશિલયા ભવેત્।
રત્નન્યાસસ્તુ કર્તવ્યો નપુંસકશિલોપરિ

[ગર્ભગૃહે પિણ્ડિકાયુક્તબિમ્બસ્ય નિવેશઃ તત્સ્થાપનઞ્ચ]
નવેન વાસસાચ્છાદ્ય પિણ્ડિકાં યાગસદ્મનિ।
હરિમભ્યર્ચ્ય વિધિવત્ અગ્નીનપિ વિસર્જયેત્

દ્વારતોરણકુમ્ભસ્થાન્ પાલિકાધિષ્ઠિતાનપિ।
સોમકુંભસ્થિતં દેવં વિસૃજ્ય તદનન્તરમ્

મહાકુંભોપકુંભાંશ્ચ ધારયેયુશ્ચ મૂર્તિપાઃ।
આચાર્યઃ પુરતો યાયાત્ ગૃહીત્વા કરકં શુભમ્

અગ્રતઃ સેચયેન્માર્ગં ગલન્ત્યા વારિધારયા।
ગર્ભગેહં વિમાનસ્ય નીત્વા તત્ર નિવેશયેત્

આચાર્યો ઋત્વિજશ્ચાન્યે દેવમુત્થાપ્ય મઙ્ગલૈઃ।
વેદૈર્વાદ્યૈશ્ચ વિવિધૈર્ગચ્છેયુર્મન્દિરં પ્રતિ

અન્તઃ પ્રવેશયેદ્દેવં પિણ્ડિકાયાં નિવેશયેત્।
શુભે મુહૂર્તે સમ્પ્રાપ્તે બ્રહ્મસૂત્રં વિલોકયન્

`આત્વા હાર્ષં પ્રતિષ્ઠાસિઽ `ધ્રુવાદ્યૌઽરિતિ વિદ્યયા।
આચાર્યઃ પુરતઃ સ્થિત્વા સ્થાપયેત્સર્વવિદ્યયા

[પિણ્ડિકાપ્રતિમયોઃ સંયોજનમ્ અષ્ટબન્ધકલ્પનપ્રકારશ્ચ]
બ્રહ્મસૂત્રં ગુરુર્દૃષ્ટ્વા સમતાં ચ વિલોકયેત્।
અષ્ટબન્ધેન બધ્નીયાત્ લાઙ્ગલેન દૃઢં યથા

સાર્ધમેકં ચૂર્ણભાગં ભાગમેકં ચ ગુગ્ગુલમ્।
અર્ધભાગાં તથા લાક્ષાં કુરુવિન્દં તદર્ધકમ્

મધૂચ્છિષ્ટં તદર્ધં તુ તૂલં સર્પિશ્ચ ગૈરિકમ્।
યથેષ્ટં યોજયેદ્ધીમાન્ યથામૃદુ ભવેત્તથા

[મૂલબિમ્બે પરિવારદેવતાબિમ્બેષુ ચ ભગવતઃ આવાહનમ્]
પુણ્યાહં વાચયેત્ પશ્ચાત્ પ્રોક્ષયેદપિ પિણ્ડિકામ્।
બિમ્બં ચ વાસુદેવસ્ય પશ્ચાદાવાહનં ચરેત્

ધ્યાયેત્પરાત્પરં વિષ્ણું હૃત્પદ્મે કર્ણિકોપરિ।
આવાહયેત્તતો બિમ્બે યોગપીઠપુરસ્સરમ્

આવાહ્ય મૂલમન્ત્રેણ વર્ધનીસ્થેન વારિણા।
પરિષિચ્ય ષડર્ણેન પ્રોક્ષયેત્કુંભવારિભિઃ

ઋત્વિક્ષુ શાન્તિમન્ત્રાણિ પઠત્સુ બ્રાહ્મણેષ્વપિ।
ઘોષયત્સુ બ્રહ્મઘોષં તૌર્યનૃત્તાદિમઙ્ગલૈઃ

દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ બ્રહ્મકૂર્ચોદકોક્ષણમ્।
ઉપકુંભાષ્ટકજલૈસ્તથા વૈ સ્વ સ્વ વિદ્યયા

તત્તત્કુંભગતાં શક્તિં તત્તન્મન્ત્રેણ યોજયેત્।
કુંભતોયાવશેષેણ પરિવારાન્ પ્રકલ્પયેત્

અષ્ટાક્ષરસ્ય મન્ત્રસ્ય ન્યાસં બિમ્બે સમર્પયેત્।
સાન્નિધ્યં સર્વદા તત્ર પ્રાર્થયેદ્દેશિકોત્તમઃ

એવમાવાહ્ય દેવેશં પ્રોક્ષ્ય શક્તિં નિવેશ્ય ચ।
પરિવારાન્ યથાસ્થાનમ્ સ્થાપયિત્વા યથાવિધિ

આવાહનપ્રોક્ષણાદિ સર્વં કર્મ સમાપ્ય ચ।
અભ્યર્ચ્ય દેવદેવેશમુપચારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ

મહાહવિર્નિવેદ્યાથ સ્થાપિતેષુ યથાક્રમમ્।
બલિં દદ્યાત્ યથાશાસ્ત્રમેકબેરે ત્વયં વિધિઃ

[બહુબેરપ્રતિષ્ઠાવિધૌ ધ્રુવાદિબિમ્બાનાં સ્થાનનિર્દેશઃ]
બહુબેરપ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષોઽસ્ત્યત્ર કશ્ચન।
દિવ્યમાનુષયોઃ સન્ધૌ ધ્રુવબિમ્બનિવેશનમ્

બ્રાહ્મે પદેઽર્ચનાપીઠં કર્માર્ચા મધ્યમે પદે।
તત્રૈવ મખબિમ્બં ચ સૌમ્યે સ્નપનકૌતુકમ્

તીર્થબિમ્બં ચ યામ્યે તુ શય્યાર્થબલિકૌતુકે।
લૌકિકં બિમ્બમન્યચ્ચ બાહ્યભૂમૌ નિવેશયેત્

[પ્રતિષ્ઠાઙ્ગભૂતકર્મસમ્પાદનસ્થાનનિર્દેશઃ]
સુમુહૂર્તે શુભે લગ્ને સ્થાપયેદ્ધ્રુવકૌતુકમ્।
તત્ત્વસંહારજનને તત્ત્વન્યાસાદિ કર્મ ચ

શાન્ત્યન્તમખિલં કર્મ ગર્ભગેહે સમાચરેત।
અન્યેષામઙ્ગબિમ્બાનાં સર્વં તદ્યાગમન્દિરે

[પ્રતિષ્ઠાક્રમે કુમ્ભન્યાસવિધિઃ]
પ્રતિષ્ઠાસમયે પ્રાપ્તે કુમ્ભાનુત્થાપ્ય દેશિકઃ।
પશ્ચાત્તદઙ્ગબિમ્બૈશ્ચ પ્રાદક્ષિણ્યેન મન્દિરમ્

અન્તઃપ્રવિશ્ય વિન્યસ્ય કુમ્ભાનપિ યથાવિધિ।
[મૂલબિમ્બે શક્તિનિવેશપ્રકારઃ]
આવાહયેન્મૂલબેરે પરમાત્માનમવ્યયમ્

પઞ્ચોપનિષદૈર્મન્ત્રૈઃ તત્પ્રકારમિતઃ શ્રૃણુ।
સદાવિષ્ણું મહાવિષ્ણૌ તં વિષ્ણૌ વિનિવેશયેત્

હૃત્પુણ્ડરીકે તં વિષ્ણું તં ચ સ્વાઞ્જલિપઙ્કજે।
ધ્રુવબિમ્બબ્રહ્મરન્ધ્રાત્ બિમ્બે તં વિનિવેશયેત્

પરિષિઞ્ચેત્તતો બિમ્બં વર્ધનીસ્થેન વારિણા।
મહાકુમ્ભપ્રોક્ષણં ચ `દ્વાદશાક્ષરઽવિદ્યયા

ઉપકુમ્ભામ્બુભિઃ પશ્ચાત્ પ્રોક્ષયેત્સ્વસ્વવિદ્યયા।
શક્તીસ્તત્તત્કુમ્ભગતાઃ મૂલબેરે નિવેશયેત્

અપિધાય બ્રહ્મરન્ધ્રં પ્રણવેન સમાધિના।
મન્ત્રન્યાસં તતઃ કુર્યાત્ સર્ગસૃષ્ટ્યાદિકર્મવિત્

[કર્મબિમ્બાદિષુ શક્ત્યાવાહનક્રમઃ]
સર્વેષાં કર્મબિમ્બાનાં મૂલાદાવાહનં મતમ્।
કુમ્ભતોયાવશેષેણ પ્રોક્ષણં પરિકલ્પયેત્

બ્રહ્માદિપરિવારાણામન્યેષાં પ્રાઙ્ગણે સતામ્।
ચણ્ડાદીનાં શ્રિયાદીનાં બલિપીઠાવસાનિકમ્

મહાકુમ્ભં સમાહૃત્ય દેશિકો બ્રાહ્મણૈઃ સહ।
સ્વસ્વમન્ત્રેણ સમ્પ્રોક્ષ્ય કર્મજાલં સમાપયેત્

અર્ચયેદ્દેવદેવેશં નૈવેદ્યાન્તં યથાપુરમ્।
[ગુર્વાદિભ્યો દક્ષિણાદાનાદિનિર્દેશઃ]
પૂજયેદ્યજમાનોઽપિ પ્રતિષ્ઠાસમયે ગુરુમ્

સૌવર્ણકુસુમૈર્વસ્ત્રૈઃ કેયૂરૈરઙ્ગુલીયકૈઃ।
કુણ્ડલૈઃ કટકૈર્યજ્ઞસૂત્રૈશ્ચ સુમનોહરૈઃ

પટ્ટવસ્ત્રૈર્દુકૂલૈશ્ચ સસ્વર્ણૈરુત્તરીયકૈઃ।
ઉષ્ણીષૈર્ગન્ધપુષ્પૈશ્ચ ભૂષયેદ્વિવિધૈરપિ

ઘટોધ્નીર્ગાસ્સવસ્સાશ્ચ ધરણીં સસ્યશાલિનીમ્।
સ્વર્ણનિષ્કસહસ્રં ચ દદ્યાત્તસ્મૈ સ્વયં પ્રભુઃ

અશક્તશ્ચેત્ત્ત્રિપાદં વા દલં વા પાદમેવ વા।
યદ્વા નિષ્કશતં દદ્યાત્ ગુરવે દક્ષિણાં પ્રભુઃ

તદર્ધમ્ ઋત્વિજાં દદ્યાત્ તદર્ધં પરિચારિણામ્।
પ્રતિષ્ઠાયાં તુ દેવસ્ય ભોજયેદ્‌બ્રાહ્મણાન્ બહૂન્

લક્ષં વાપ્યયુતં વાપિ સહસ્રં વા યથાબલમ્।
સર્વાશક્તઃ શતં વિપ્રાન્ ભોજયેદ્યજ્ઞસિદ્ધયે

ભોજયિત્વા દ્વિજાન્ નિત્યં પ્રતિષ્ઠાદિવસે પ્રભુઃ।
દક્ષિણાં વિતરેભ્યો તામ્બૂલપરિમણ્ડિતામ્

ત્રયીવિદ્ભ્યઃ શાસ્ત્રવિદ્ભ્યઃ સ્તોતૃભ્યશ્ચ વિશેષતઃ।
ઇતરેભ્યો દ્વિજેભ્યશ્ચ દેયૈવ દ્વિજદક્ષિણા

[દક્ષિણારહિતયાગસ્ય ફલરાહિત્યકથનમ્]
દક્ષિણારહિતો યજ્ઞઃ પ્રભવે ન ફલપ્રદઃ।
તસ્માદ્‌દ્વિજેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ વિતરેદ્દક્ષિણાં પ્રભુઃ

[પ્રતિષ્ઠાકર્મણઃ સમાપ્તૌ દેશિકસ્ય ગૃહાનયનમ્]
એવં સંસ્થાપ્ય દેવેશં સર્વમઙ્ગલસંયુતમ્।
ઋત્વિગ્ભિઃ સહ સન્તુષ્ટં ભોજનેન ધનેન ચ

ગીતવાદિત્રધોષેણ છત્રચામરબીજનૈઃ।
સ્વસ્તિબ્રૂવાણૈર્વિપ્રૈશ્ચ દેશિકં નિનયેદ્‌ગૃહમ્

[પ્રતિષ્ઠાસમ્પાદકસ્ય સહાયકાનાં ચ કૃતે ફલકીર્તનમ્]
એવં યઃ સ્થાપયેદ્દેવં યજમાનો મહીતલે।
તસ્ય વંશર્દ્ધિરતુલા ધનેન ધનદોપમઃ

વિદ્યાવાન્ બલવાન્ ધીમાન્ ભૂયાચ્ચાપિ મહીપતિઃ।
વિનશ્યન્તિ ચ વિઘ્નાનિ પાપાઃ યાન્તિ ક્ષયં ધ્રુવમ્

અતુલા શ્રીશ્ચ તસ્ય સ્યાત્ દીર્ઘાયુશ્ચ ભવિષ્યતિ।
અમરૈઃ સ્તૂયતે નિત્યં પુણ્યકૃદ્ભિશ્ચ પૂજ્યતે

ઉપકુર્વન્તિ યે મર્ત્યાઃ તેષાં પુણ્યં ન તર્ક્યતે।
બહુના કિં દેવલોકે વસન્તિ દિવિ દેવવત્

પઠતાં ચ ત્રયીં શાસ્ત્રં વાસો ભૂયાત્ત્ત્રિવિષ્ટપે।
વાદ્યવાદનશક્તાનાં ગીતનૃત્તાદિ કુર્વતામ્

ગન્ધર્વલોકે વસતિરન્નપાનાદિદાયિનામ્।
ન પુનર્જનનં તેષાં યાનછત્રાદિધારિણામ્

યાનાધિકારિણો દેવાઃ દેવલોકે ન સંશયઃ।
આચાર્યાણામૃત્વિજાં ચ તથૈવ પરિચારિણામ્

કર્મિણાં ન પનર્જન્મ સ્થાપિતો યૈર્જનાર્દનઃ।
કામનારહિતં કર્મ કારિતં યૈસ્તુ માનવૈઃ

તેષાં ત્રિવિષ્ટપે વાસઃ પુનરાવૃત્તિવર્જિતઃ।
[યાગદર્શનસ્ય માહાત્મ્યમ્]
કેવલં દર્શનં વિષ્ણોઃ સર્વકામફલપ્રદમ્

કિં પુનઃ ફલમિચ્છદ્ભિઃ યાગકાલે વિશેષતઃ।
[પ્રતિષ્ઠાન્તે ભગવતઃ સ્નપનસ્ય મહોત્સવસ્ય ચ નિર્દેશઃ]
એવં સંસ્થાપ્ય મેધાવી વાસુદેવં સનાતનમ્

સ્નાપયિત્વા પ્રતિષ્ઠાન્તે ધ્વજપૂર્વં મહોત્સવમ્।
કુર્યાત્તત્પ્રીતયે ભૂયાચ્છાર્ઙ્ગિણઃ પરમાત્મનઃ