ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 8

॥ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥
[પ્રતિષ્ઠાઙ્ગભૂતપ્રતિમાનેત્રોન્મીલનાદિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[યાગમણ્ડપાલઙ્કરણપ્રકારઃ]
શ્રીરામઃ
યાગમણ્ડપસાદ્ય યજમાનેન દેશિકઃ।
સ્થૂણાંશ્ચ મણ્ડપે તસ્મિન્ વાસોભિર્વેષ્ટયેન્નવૈઃ

વિતાનયેચ્છુભૈર્વસ્ત્રૈઃ પતાકાભિશ્ચ ભૂષયેત્।
મુક્તાદામભિરન્યૈશ્ચ કદલીક્રમુકાદિભિઃ

સફલૈર્દર્ભમાલાભિર્મણિકાઞ્ચનભૂષણૈઃ।
શોભયેન્મણ્ડપં સર્વં તોરણાનિ ચ બન્ધયેત્

ખાત્વા દ્વિતાલં ધરણીં દ્વારે દ્વારે ચતુર્દશમ્।
સ્થાપયેદપિ પૂર્વાદિપતાકાશ્ચાપિ બન્ધયેત્

અશ્વત્થોદુમ્બરવટપ્લક્ષક્લૃપ્તાનિ વૈ ક્રમાત્।
શોભયિત્વા યથાદૃશ્યં દીપાનુદ્દીપ્ય સર્વતઃ

[અધિવાસિતબિમ્બોત્થાપનમ્ યાગમણ્ડપાનયનં ચ]
અપરાહ્ણે તુ સમ્પ્રાપ્તે કાલે સંકલ્પિતે ગતે।
ઉત્થાપ્ય બિમ્બાન્યુદકાત્ કુમ્ભાચ્ચ કલશાદપિ

ઉદ્વાસ્ય દેવતાઃ સર્વાઃ પ્રતિમાસ્તીરવિષ્ટરે।
નિવેશ્ય પ્રાઙ્મુખં શુદ્ધૈર્વારિભિઃ ક્ષાલયેદ્ગુરુઃ

લોહજાનિ ચ બિમ્બાનિ તિન્ત્રિણીફલવારિણા।
વસ્ત્રાભરણપુષ્પાદ્યૈરલઙ્કૃત્ય વિચક્ષણઃ

યાનમારોપ્ય વિપ્રેન્દ્રૈર્વેદવાદ્યાદિમઙ્ગલૈઃ।
પ્રાદક્ષિણ્યેન વૈ ધામ્નો ગમયેદ્યાગમણ્ડપમ્

ઉત્તરે વિષ્ટરે બિમ્બં પ્રાઙ્મુખં વિનિવેશયેત્।
તત ઉત્થાપ્ય કૂર્ચાનિ બિમ્બે તાં શક્તિમુદ્વસેત્

કુમ્ભેભ્યઃ દેવતાઃ સર્વાઃ પૂર્વવચ્ચ વિસર્જયેત્।
[પ્રતિમાનયનોન્મીલનક્રમઃ]
નયોનોન્મીલનં કુર્યાત્ બિમ્બાનાં તુ યથાવિધિ

સૌવર્ણં રાજતં ચાપિ પાત્રયુગ્મં શલાકયા।
રાજત્યા સ્વર્ણમય્યા ચ ધાન્યરાશૌ નિવેશયેત્

સૌવર્ણં પૂર્વદિગ્ભાગે પશ્ચિમે રાજતં ન્યસેત્।
પરિતઃ કલશાનષ્ટૌ ચણકૈઃ પરિપૂરિતાન્

સ્થાપયેદ્વાચયેત્પશ્ચાત્ પુણ્યાહં પ્રોક્ષયેદપિ।
આવાહયેન્મધુઘટે `ઉદ્વંય તમસેઽત્યૃચા

આદિત્યમિતરેઽપીન્દું `સોમોધેન્વિઽતિ વિદ્યયા।
સમ્પૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્દ્વે પાત્રે સશલાકિકે

`મધુત્રયેણઽ ચ મધુ `સવિરાજેતિઽ વૈ ઘૃતમ્।
કન્યકારુચિરાશ્ચાષ્ટૌ ગાઃ સવત્સાઃ મનોહરાઃ

સ્થાપયિત્વાથ તત્પાર્શ્વે ત્રયી ઘોષં પ્રવર્તયેત્।
શલાકયા ચ સૌવર્ણ્યા મધ્વાક્તમુખયા ગુરુઃ

ઉન્મીલ્ય દક્ષિણં નેત્રં રાજત્યા ચ ઘૃતાક્તયા।
ઉન્મીલનં તુ વામાક્ષ્ણઃ દક્ષિણોત્તરયોર્મનુઃ

`ચિત્રં દેવાઽ ચ `તચ્છક્ષુઽરિતિ મન્ત્રદ્વયં સ્મૃતમ્।
એવમુન્મીલ્ય નેત્રે દ્વે આચ્છાદનપટં ત્યજેત્

મકરન્દશ્ચ સર્પિશ્ચ ચણકં ચાપિ કન્યકાઃ।
ગાઃ સવત્સાશ્ચ દેવાય દર્શયેદ્દેશિકોત્તમઃ

સર્વેષામપિ બિમ્બાનામેવમુન્મીલનં દૃશામ્।
[પ્રતિસરબન્ધનાવસરનિર્દેશઃ]
કૌતુકં તુ કરે ધાર્યં સ્નપનેઽમ્બ્વધિવાસને

પ્રતિષ્ઠાયાં ચ બિમ્બાનામ્ આચાર્યસ્યાપિ ઋત્વિજામ્।
તત્પ્રકારમિતો વક્ષ્યે શૃણુ કુમ્ભસમુદ્ભવ

[પ્રતિસરપરિકલ્પનમ્]
સૌવર્ણં વાથ કૌશેયં કાર્પાસં વા યથાવસુ।
સપ્તભિર્પઞ્ચભિર્વાપિ સૂત્રૈઃ પ્રતિસરં ભવેત

નિષ્કપ્રમાણસ્વર્ણેન કૌતુકં પરિકલ્પયેત્।
[કૌતુકસંસ્કારઃ કૌતુકબન્ધનપ્રકારશ્ચ]
કમલે તણ્ડુલૈઃ પૂર્ણે તામ્બૂલીદલશોભિતે

કદલીનારિકેરાદ્યૈઃ ફલૈશ્ચ પરિમણ્ડિતે।
વિન્યસ્ય તત્ર સૂત્રાણિ પ્રોક્ષ્ય પુણ્યાહવારિભિઃ

સુદર્શનં હેતિરાજં તત્રાવાહ્ય સમર્ચયેત્।
સુદર્શનષડર્ણેન સપ્તવારાભિમન્ત્રણમ્

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ ચન્દનક્ષોદવારિણા।
આલિંપેત્ કૌતુકં સમ્યગપરાજિતવિદ્યયા

મૂલમન્ત્રેણ દેવસ્ય વધ્નીયાદ્દક્ષિણે કરે।
દેવીનાં તુ શ્રિયાદીનાં વામે કૌતુકમઙ્ગલમ્

આચાર્યાણાં મૂર્તિપાનામઙ્કુરાર્પણકર્મણિ।
કૌતુકં દક્ષિણે હસ્તે યેન દીક્ષા પ્રસિધ્યતિ

મન્ત્રસ્તુ દેવદેવીનામન્યાસાં વા મુનીશ્વર।
બન્ધને સ્વ સ્વ વિદ્યૈવ ચક્રમન્ત્રાભિમન્ત્રણમ્

વિશ્વેતાતેતિ મન્ત્રેણ બન્ધનં કૌતુકે ગુરોઃ।
ઋત્વિજામપિ સર્વેષાં યો બ્રહ્મેત્યભિમન્ત્રણમ્

વૃહત્સામેતિ મન્ત્રેણ રક્ષૈષાં ધૂપભસ્મના।
પ્રણમ્ય પુણ્ડરીકાક્ષં દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા

[સ્નપનકુંભાનાં સ્થાપનક્રમઃ]
સ્નાનપીઠે તુ બિમ્બાનિ સમારોપ્ય ગુરૂત્તમઃ।
કલશાન્ સપ્તદશ ચ ધાન્યપીઠે નિવેશયેત્

ઘૃતકુમ્ભં પદે બ્રાહ્મે સોષ્ણમમ્બુ દિવસ્પતૌ।
ફલોદકં યમપદે સ્નાનીયં વારુણે દિશિ

સૌમ્યે ભવેદક્ષતામ્બુ વહ્નૌ તુ મણિજીવનમ્।
યાતુધાને લોહતીર્થં ગન્ધતીર્થં તુ મારુતે

સોમૈશાનયોરક્ષતયવે પ્રાચ્યાં પાદામ્બુ કલ્પનમ્।
અર્ધ્યતીર્થં પદે યામ્યે આચામં વારુણે દિશિ ॥ 8.36 ।
પઞ્ચગવ્યમુદીચીને દધ્યગ્નૌ નૈરૃતે પયઃ।
મારુતે મધુ ભૂતેશે કાષાયામ્બુપ્રકલ્પનમ્

[હોમાભિષેચનક્રમઃ]
દેવતાવાહનં કૃત્વા તત્તન્નામભિરષ્ટધા।
આવૃત્ય જુહુયાદગ્નૌ સમ્પાતં તત્ર સેચયેત્

મન્ત્રસ્તુ વૈષ્ણવઃ સૂક્તઃ પુંસૂક્તેનાભિષેચનમ્।
ઘૃતકુમ્ભસ્ય મન્ત્રસ્તુ ગાયત્રી વૈષ્ણવી મતા

[બિમ્બાધિવાસનપ્રકારઃ]
શાયયેદ્વેદિકામધ્યે શાલિતણ્ડુલકલ્પિતે।
સતિલે મઞ્ચમારોપ્ય કૃષ્ણાજિનપરિષ્કૃતમ્

તૂલિકાં તત્ર વિન્યસ્ય રત્નકંબલમણ્ડિતામ્।
ક્ષૌમં ચ ચિત્રવસ્ત્રં ચ ગણ્ડૂષાણિ ચ વિન્યસેત્

શિરોપધાનં ચ તથા સુગન્ધૈરધિવાસયેત્।
`ઇદંવિષ્ણુઽરિતિ પ્રાયૈર્મન્ત્રૈઃ પરમપાવનૈઃ

શાયયેદ્દેવદેવેશં સાંગં વૈ દક્ષિણે શિરઃ।
કમ્બલૈશ્ચ દુકૂલૈશ્ચ પ્રતિમાં છાદયેદ્ગુરુઃ

[કુમ્ભસ્થાપનપ્રકારઃ]
આશાસ્વષ્ટસ્વષ્ટકુમ્ભાન્ સૂત્રવસ્ત્રાદિવેષ્ટિતાન્।
સકૂર્ચાન્ પલ્લવયુતાન્ સરત્નાન્ સ્વર્ણસંયુતાન્

વેષ્ટિતાન્ વસ્ત્રયુગ્મેન યદ્વૈકેન સમષ્ટિના।
ગન્ધોદકેન સમ્પૂર્ણાન્ ધાન્યપીઠે નિવેશયેત્

શાલીનાં તણ્ડુલાનૂર્ધ્વં તેષામૂર્ધ્વં તિલં ભવેત્।
અન્તરાન્તરવસ્ત્રાઢ્યં ધાન્યપીઠમિદં સ્મૃતમ્

તત્તત્પ્રતિકૃતિં તત્ર સૌવર્ણીં વિનિવેશયેત્।
કુમ્ભાનામન્તરાલેષુ વિન્યસેષ્ટમઙ્ગલાન્

અપિધાય શરવેણ નાલિકેરાદિભિઃ ફલૈઃ।
અલઙ્કૃત્ય યથાયોગ્યં મહાકુમ્ભં તુ પશ્ચિમે

કરકેણ સમાયુક્તં નવરત્નસમન્વિતમ્।
સર્વલોહયુતં સર્વગન્ધયુક્તં સકૂર્ચકમ્

પિપ્લચ્છદસંયુક્તં મૂલપ્રતિમયાન્વિતમ્।
સૂત્રવેષ્ટતસર્વાઙ્ગં જમ્બીરફલસાન્તરમ્

વેદિકાયાં ધાન્યપીઠે સશરાવં નિવેશયેત્।
અલઙ્કુર્યાદ્વિશેષેણ વસ્ત્રયુગ્મેન વેષ્ટયેત્

તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ તાદૃશં કરકં ન્યસેત્।
તોરણાનામુભયતઃ દ્વારકુમ્ભૌ નિવેશયેત્

અલઙ્કુર્યાદ્યથાયોગં પૂરયેદ્‌ગન્ધવારિણા।
મહાકુમ્ભં ચ કરકં પૂરયેદ્‌ગન્ધવારિભિઃ

એવં સંસ્થાપ્ય મેધાવી વેદઘોષે પ્રવર્તિતે।
તૂર્યવાદિત્રનિનદે પ્રવૃદ્ધેઽતિ કુતૂહલે

આવાહયેન્મહાકુમ્ભે વાસુદેવં સનાતનમ્।
॥ ઇતિ ભાર્ગવતન્ત્રેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥