ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 7

॥ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
[વાસ્તુપૂજાબિમ્બજલાધિવાસવિવરણાધ્યાયઃ]
[વાસ્તુપૂજાયાઃ પ્રયોજનનિર્દેશઃ]
રામઃ
અઙ્કુરાણ્યર્પયિત્વૈવં વાસ્તુપૂજાં સમાચરેત્।
વિમાનમણ્ડપાદીનાં પ્રાકારાણાઞ્ચ શુદ્ધયે

શાન્તયે સર્વદોષાણાં ક્રિયમાણસ્ય કર્મણઃ।
નિર્વિઘ્નેન સમાપ્ત્યર્થં વાસ્તુપૂજા પ્રશસ્યતે

[વાસ્તુપૂજાપ્રકારઃ]
કુશૈઃ કાશૈસ્તૃણૈશ્ચાપિ વાસ્તુનાથસ્ય વિગ્રહમ્।
કૃત્વા સર્વાઙ્ગસમ્પૂર્ણં વાસસા ભૂષણેન ચ

કુસુમૈરપ્યલઙ્કૃત્ય મણ્ડપે દક્ષિણે ભુવિ।
સપ્તદર્ભકૃતં કૂર્ચં કૃત્વોરસિ નિયોજયેત્

પુણ્યાહવારિભિઃ પ્રોક્ષ્ય પૂજયેદ્વાસ્તુનાયકમ્।
વાસ્ત્વીશાષ્ટાક્ષરેણૈવ કૂર્તે આવાહ્ય દેશિકઃ

`અસુનીતેઽતિ મન્ત્રેણ કુર્યાત્પ્રાણં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
અર્ધ્યૈઃ પાદ્યૈસ્તથાચામૈર્ગન્ધૈઃ પુષ્પૈસ્તથાક્ષતૈઃ

ધૂપૈર્દીપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈસ્તામ્બૂલૈર્વાસનાયુતૈઃ।
અર્ચયિત્વા યથાશાસ્ત્રં તોષયિત્વા યથાવસુ

[વાસ્તુપૂજાઙ્ગહોમઃ વાસ્તુશેષપરિત્યાગાદિકઞ્ચ]
પશ્ચિમે વાસ્તુનાથસ્ય જુહુયાજ્જાતવેદસિ।
`પઞ્ચોપનિષદૈઽર્મન્ત્રૈઃ સર્પિષા જુહુયાચ્છતમ્

શમ્યપામાર્ગખદિરસમિદ્ભિશ્ચ યથાક્રમમ્।
`વાસ્ત્વીશઽમૂલમન્ત્રેણ હ્યષ્ટાવષ્ટૌ પૃથક્ પૃથક્

`વાસ્તોસ્પતે પ્રતીત્યાદિઽ ઋગ્ભિશ્ચાપિ ચતસૃભિઃ।
ચરુણા જુહુયાદગ્નૌ તતો `વાસ્ત્વીશઽમૂલતઃ

અષ્ટોત્તરશતં વારાન્ સર્પિષા જુહુયાત્પુનઃ।
`ઇદં વિષ્ણુઽરિતિ શ્રુત્યા હુત્વા પૂર્ણાહુતિં તતઃ

દગ્ધ્વા વાસ્તુપ્રતિકૃતિં `પરિવાજેઽતિ વૈ ઋચા।
પર્યગ્નિકરણં કૃત્વા ધામ તન્મણ્ડપાદિકમ્

ઈશાનભાગે ગ્રામસ્ય વાસ્તુશેષં પરિત્યજેત્।
તતઃ સ્નાત્વા વિધાનેન પુણ્યાહપ્રોક્ષણં ચરેત્

[માનાદિપ્રયુક્તદોષશાન્તિપ્રકારઃ]
માનોન્માનમાણાદેર્હાનિવૃદ્ધ્યઘશાન્તયે।
પ્રતિમાલયપીઠાનાં શાન્તિહોમં સમાચરેત્

પીઠે બિમ્બાનિ વિન્યસ્ય ક્ષાલયિત્વા શુભોદકૈઃ।
પીઠાનિ ચ તથા ધામાદ્યલિંપેદ્‌ગોમયાદિભિઃ

બિમ્બાનાં પુરતો વહ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમીદલૈઃ।
સાક્ષતૈર્વ્યાહૃતીભિશ્ચ હોમશ્ચાષ્ટોત્તરં શતમ્

પૂર્ણાહુત્યવસાને તુ વહ્ન્યુપસ્થાનમાચરેત્।
`નમસ્તુભ્યં ભગવતે જાતવેદઃસ્વરૂપિણે

નારાયણાય હવ્યસ્ય કવ્યસ્ય ચ યથાક્રમમ્।
હોત્રે યષ્ટવ્યદેવાનામાત્મને પરમાત્મને

સન્નિધત્સ્વ ચિરં દેવ પ્રતિમાયાં હિતાય નઃ।ઽ
ઇત્યુપસ્થાય મેધાવી શુદ્ધસ્નપનમાચરેત્

[બિમ્બાધિવાસક્રમે ઘૃતસ્નાનપ્રકારઃ]
બિમ્બાનાં પુરતઃ કુંભં દાન્યપીઠે નિવેશયેત્।
સૂત્રવેષ્ટિતસર્વાઙ્ગં ગન્ધવસ્ત્રાદ્યલઙ્કૃતમ્

આઢકદ્વયમાત્રેણ ગોધૃતેન પ્રપૂરિતમ્।
સકૂર્ચં પલ્લવયુતં શરાવેણાવકુણ્ઠિતમ્

સંસ્થાપ્ય કૃત્વા પુણ્યાહં પ્રોક્ષયિત્વા યથાવિધિ।
વાસુદેવં સમાવાહ્ય `દ્વાદશાક્ષરઽવિદ્યયા

અભ્યર્ચ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્નૈવેદ્યાન્તં યથાક્રમમ્।
`ઘૃતં મિમિક્ષિઽ મન્ત્રેણ ઘૃતેન સ્નપનં ચરેત્

`માનસ્તોકેઽતિ મન્ત્રેણ સ્નાપયેદુષ્ણવારિભિઃ।
તતો બિમ્બાનિ સર્વાણિ ભૂષિયિત્વા નવામ્બરૈઃ

ભૂષણૈર્ગન્ધમાલ્યૈશ્ચ યથાવિધિ યથાવસુ।
[જલાધિવાસપ્રકારઃ]
જલાધિવાસં કુર્વીત નદ્યાદૌ મઙ્ગલોદકે

જલાધિવાસાયોગ્યાનાં ત્રિવસ્તુકમૃદાત્મનામ્।
ચિત્રાણાં પટજાનાં વા ગુરૂણાં ચ શિલાદિષુ

છાયાધિવાસં કુર્વીત પ્રતિષ્ઠતન્ત્રસારવિત્।
જલદ્રોણ્યાં કટાહે વા સમુદ્ધૃત્ય મહજ્જલમ્

ધાન્યરાશૌ વિનિક્ષિપ્ય ગન્ધૈસ્તદધિવાસ્ય ચ।
ગઙ્ગાદ્યાસ્સરિતસ્તત્ર સમાવાહ્ય સમર્ચયેત્

અષ્ટાવિંશતિભિર્દર્ભૈઃ કૃતં કૂર્ચં વિનિક્ષિપેત્।
તત્ર દેવં સમાવાહ્ય પૂજયિત્વા યથાવિધિ

સંહારક્રમમાચાર્યઃ સંસ્મરેત્તત્ર તન્ત્રવિત્।
ચક્રમુદ્રાં દર્શયિત્વા રક્ષાકુમ્ભાર્ચનં ચરેત્

ધાન્યપીઠેઽથ તત્પાર્શ્વે તોયપૂર્ણાન્ ઘટાન્ નવ।
સાલઙ્કારાન્ સકરકાન્ સરત્નાન્ લોહસંયુતાન્

સંસ્થાપ્ય મધ્યે બ્રહ્માણં કરકે ચાયુધેશ્વરમ્।
ઇન્દ્રાદિદિક્પતીનન્યકલશેષ્વર્ચયેદ્ બુધઃ

સર્વાણ્યઙ્ગાનિ બિમ્બસ્ય વેષ્ટયેન્નવવાસસા।
`રક્ષોહણેઽતિ મન્ત્રેણ સિદ્ધાર્થાન્ વિકિરેદ્બુધઃ

દેવીનાં તુ શ્રિયાદીનાં ત્રયોવિંશતિભિઃ કુશૈઃ।
પઞ્ચવિંશતિભિર્દર્ભૈઃ રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ

દ્વાવિંશદ્ભિઃ કુશૈઃ કૂર્ચં કુર્યાદન્યામૃતાસિનામ્।
આરોપ્ય યાને બિમ્બાનિ વેદવાદ્યસમન્વિતમ્

સર્વમઙ્ગલસંયુક્તં પ્રાપયેચ્ચ નદીતટમ્।
તીરે નિવેશ્ય નદ્યાદેઃ પ્રોક્ષ્ય પુણ્યાહવારિણા

શોષયેદ્વાયુબીજેન `વહ્નિમન્ત્રેણઽ દાહયેત્।
સુધાક્ષરેણ સંપ્લાપ્ય ગઙ્ગામાવાહ્ય પૂજયેત્

એવં શુદ્ધે નદીતોયે પીઠં તત્ર વિનિક્ષિપેત્।
કલ્પયિત્વા યોગપીઠં બિમ્બં પ્રાક્‌શિરસં ન્યસેત્

શાયયેચ્ચ સમ્ભ્યર્ચ્ય સંહારં ચિન્તયેત્તતઃ।
ચક્રમુદ્રાં પ્રદર્શ્યાથ નદીતીરે યથાપુરમ્

રક્ષાકુમ્ભાર્ચનં કુર્યાત્ સિદ્ધાર્થાન્ દિક્ષુપાતયેત્।
આરોપયેદનિર્વાણાન્ દીપાન્ અપિ સુવર્ચસઃ

ત્રયી પ્રવર્તનં કુર્યાત્ બ્રાહ્મણૈઃ વેદપારગૈઃ।
તસ્મિન્ જલે ન કુર્વીરન્ સ્નાનપાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ

વાદ્યાનિ ચ વિચિત્રાણિ ઘોષયેષુઃ સમન્તતઃ।
ત્રિરાત્રમેકરાત્રં વા યદ્વા યામં મુહૂર્તકમ્

જલાધિવાસં કુર્વીત તત્ર નદ્યાદ્યસંભવે।
કટાહે વા જલદ્રોણ્યાં બિમ્બાનામધિવાસનમ્