ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 6

॥ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥
[પ્રતિષ્ઠાવિષયવિવેચનાધ્યાયઃ]
[પ્રતિષ્ઠાવિષયકજિજ્ઞાસોપસ્થાપનમ્]
પ્રતિષ્ઠા કીદૃશી બ્રહ્માન્ પ્રતિષ્ઠતા તુ કીદૃશઃ।
કો વા કાલઃ પ્રતિષ્ઠાયાઃ શુભદઃ સર્વદેહિનામ્

કીદૃશોઽપ્યધિકારી વા કથં વા તત્સમાપ્યતે।
જામદગ્ન્યપરં ધામન્ કૃપયા બ્રૂહિ મે પ્રભો

[પ્રતિષ્ઠાક્રમે યજમાનલક્ષણમ્]
શ્રીરામઃ
શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તઃ કલ્યાણહૃદયઃ સ્વયમ્।
આસ્તિકો દેવદેવેશે ન્યસ્તચિત્તઃ સ્વયં પ્રભુઃ

અપ્રમેયં ધનં ધાન્યમ્ ઉત્સાહસ્ચ ઇમે ત્રયઃ।
વસન્ત્યવિરતં યત્ર સ પ્રતિષ્ઠાપકો ભવેત્

પરિશુદ્ધશ્ચ દક્ષશ્ચ કૃતજ્ઞો ગુરુપઙ્ક્તિષુ।
અલોભયતિ કાર્યાણિ યઃ સ એવારભેત્ ક્રિયામ્

ચાતુર્વર્ણ્યોઽનુલોમો વા જ્ઞાતિભિઃ સકલૈર્યુતઃ।
આચાર્યં પુરતઃ કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાં તેન સાધયેત્

[પ્રતિષ્ઠાક્રમે આચાર્યસ્ય લક્ષણમ્]
પાઞ્ચરાત્રવિદં શાન્તં સર્વસિદ્ધાન્તકોવિદમ્।
નિઃસ્પૃહં નિર્જિતદ્વન્દ્વં સર્વદોષવિવર્જિતમ્

ઋજુબુદ્ધિં સદા બ્રહ્મધ્યાનૈકનિરતં શુભમ્।
આદ્યવર્ણં ભાગવતં નારાયણપરાયણમ્

પ્રતિષ્ઠોત્સવકાર્યેષુ પ્રાયશ્ચિત્તાદિકર્મસુ।
નિપુણં વરયેત્પૂર્વમાચાર્યત્વે સુબુદ્ધિમાન્

[પ્રતિષ્ઠાસમ્પાદનાર્થમૃત્વિગાદિવિચારઃ]
તતસ્તેનૈવ ગુરુણા ઋત્વિજઃ ષોડશાથવા।
અષ્ટૌ વા ચતુરો યદ્વા ત્રીન્ દ્વૌ વા વરયેત્ સુધીઃ

અલાભે ઋત્વિજાં યજ્ઞં ગુરુરેકઃ સમાપયેત્।
એકાધ્વરવિધાનેન યથાવત્કલશોદ્ભવ

[આચાર્યવરણક્રમે નિષિદ્ધાઃ]
વાનપ્રસ્થો યતિશ્ચાપિ બ્રાહ્મણાદિતરે ત્રયઃ।
નૈવાધિકારિણઃ સર્વે પઞ્ચસંસ્કારવર્જિતાઃ

ન કુણ્ડગોલકૌ નૈવ ભવેયુરનુલોમજાઃ।
કર્માધિકારિણો નૈવ જાત્યા બ્રાહ્મણયોનયઃ

[આચાર્યવરણક્રમઃ]
વિધુરોઽપ્યધિકારી સ્યાત્ ગુરુત્વે જ્ઞાનગૌરવાત્।
એવં વિચાર્ય સકલમાચાર્યં વરયેત્પુરા

સમયે યજમાનસ્તુ ગાં ભુવં કાઞ્ચનં તથા।
નારિકેલં ચ કર્માદાવાચાર્યાય પ્રદાપયેત્

[પ્રતિષ્ઠાક્રમે ગ્રાહ્યાગ્રાહ્યકાલવિવેકઃ]
પ્રતિષ્ઠાકાલમધુના વક્ષે શ્રૃણુ મનીશ્વર।
મુખ્યં પૂર્વાયનં પ્રોક્તં જઘન્યં દક્ષિણાયનમ્

ધ્રુવબેરપ્રતિષ્ઠાયાં મુખ્યમેવાયનં વરમ્।
જઘન્યં કર્મબિમ્બાનાં દોષાય ન કદાચન

પ્રતિષ્ઠાકરણે ત્યાજ્યં પિતૃમાસચતુષ્ટયમ્।
માસેષ્વન્યેષુ સર્વેષુ કારયેદવિચારયન્

બાલ્યં ચ સોમપુત્રસ્ય મૌઢ્યં ચ ગુરુશુક્રયોઃ।
ઉપરાગયુતં માસં સર્વથા પરિવર્જયેત્

યદ્વા પક્ષં પુરસ્તાચ્ચ પરસ્તાચ્ચ પરિત્યજેત્।
દુર્દિનં રવિસઙ્ક્રાન્તિમતિમાસં મલાહ્વયમ્

ગણ્ડાતિગણ્ડયોગાનિ સર્વથા પરિવર્જયેત્।
અર્કારવારૌ મન્દસ્ય વારં વિષ્ટં ચ વર્જયેત્

અમારિક્તાષ્ટમીતિથ્યઃ વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ।
કૃત્તિકા ભરણી જેષ્ઠા સર્વરૌદ્રદ્વિદૈવતમ્

ત્રીણિ પૂર્વાણિ પિતૃભં નિન્દિતાનિ પરિત્યજેત્।
આસુરં મારુતં ચિત્રા શ્રવિષ્ઠા શતતારકમ્

નાત્યુચ્ચં નાતિનીચં ચ સમં ગ્રાહ્યં મનીષિભિઃ।
પાપદૃગ્યોગસહિતમષ્ટમે ગ્રહસંયુતમ્

દશમે પાપસંયુક્તં તલ્લગ્નં પરિવર્જયેત્।
એવં વિલોક્ય નિતરાં સહ મૌહૂર્તિકૈર્ગુરુઃ

વિલોક્ય ગુણસંવાધં ગુણગ્રામં ચ શાસ્ત્રતઃ।
યજમાનગ્રામધામ્નામનુકૂલે સમાચરેત્

ઈદૃશં મઙ્ગલદિનં વિનિશ્ચિત્ય દ્વિજોત્તમૈઃ।
આરભેત પ્રતિષ્ઠાતું દેશિકઃ શાસ્ત્રસારવિત્

[અઙ્કુરમૃત્સંગ્રહણાત્ પૂર્વં સમ્પાદનીયાનિ કૃત્યાનિ]
તદર્થં યજમાનશ્ચ ઋત્વિજશ્ચ ગુરૂત્તમઃ।
અનુકૂલે શુભે કાલે સ્નાયાસુઃ ક્ષુરકર્મણા

સ્નાતાશ્શુદ્ધામ્બરધરાસ્સર્વાલઙ્કારભૂષિતાઃ।
આહૂય રથકારં ચ કુલાલમપિ શિલ્પિનઃ

આચાર્યસ્તોષયિત્વા તાન્વિસૃજ્યાનુ ચ શિલ્પિના।
નેત્રાણ્યુન્મીલ્ય વિધિવત્ કર્મબિન્બેષુ શિલ્પિનઃ

તોષયિત્વા ધનૈર્વસ્ત્રૈઃ મનઃ પ્રહ્લાદનૈરપિ।
નિર્ગમય્યાથ પુણ્યાહં વાચયેત્સર્વશુદ્ધયે

ગોમયાલેપિતે ભૂમૌ રઙ્ગબલ્યા પરિષ્કૃતે।
ધાન્યપીઠે ન્યસેત્ કુંભં સાક્ષતં સૂત્રવેષ્ટિતમ્

શરાવકૂર્ચપત્રાઢ્યં તત્રાવાહ્ય શ્રિયઃ પતિમ્।
ગાયત્ર્યા ચૈવ વૈષ્ણવ્યા સમભ્યર્ચ્યાક્ષતાદિભિઃ

અબ્લિઙ્ગૈઃ પવનૈર્મન્ત્રૈઃ પવમાનૈઃ પવિત્રકૈઃ।
શાન્તિમન્ત્રૈશ્ચ ઋત્વિગ્ભિઃ જપ્ત્વા વ્યાહૃતિવિદ્યયા

પીઠં સંક્ષાલિતં બિમ્બમાસાદિતશુભોદકૈઃ।
પ્રોક્ષયેદઙ્કુરાયાથ મૃત્સઙ્ગ્રહમાચરેત્

[અંકુરાર્થં મૃત્સઙ્ગ્રહક્રમઃ]
આજાનુપાદૌ પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ ચામણિબન્ધનાત્।
ત્રિરાચમ્ય મૃદા પુણ્ડ્રૈરલઙ્કૃત્ય પવિત્રવાન્

પિટકં ચ ખનિત્રં ચ શોધયિત્વા શુભોદકૈઃ।
વસ્ત્રૈર્ગન્ધૈશ્ચ માલ્યૈશ્ચ ખનિત્રં ભૂષિતં પુરા

શિરસા ધારયેદૃત્વિગથવા પરિચારકઃ।
બ્રાહ્મણૈઃ શાકુનં સૂક્તં પઠદ્ભિઃ વાદ્યમઙ્ગલૈઃ

બાહુપ્રદીપૈર્વિમલૈઃ પૂજોપકરણૈઃ સહ।
દિશં પ્રાચીમુદીચાં વા શુભાં ભૂમિં સમાશ્રયન્

આસીનઃ પ્રાઙ્મુખો ભૂત્વા પ્રાણાનાયમ્ય દેશિકઃ।
ભૂતગ્રામં વિશોધ્યાથ પુણ્યાહમપિ વાચયેત્

`વ્યાહૃત્યાઽ પ્રોક્ષયેદ્‌ભૂમિં ખનિત્રં પિટકં તથા।
`ભૂમિસૂક્તેનઽ ધરણીમ્ ઋત્વિગ્ભિરભિમન્ત્રયેત્

સમુદ્રવસનાં દેવીં પર્વતસ્તનમણ્ડિતામ્।
રત્નગર્ભાં ગુરુર્ધ્યાયેત્ વસુધાં સસ્યસાલિનીમ્

આવાહ્ય ભૂમિમન્ત્રેણ ભૂમિં ભૂમૌ સમર્ચયેત્।
અર્ધ્યપાદ્યાદિભિર્ગન્ધૈઃ પુષ્પૈર્નાનાવિધૈરપિ

ધૂપૈર્દીપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈઃ વિવિધૈ રસનાપ્રિયૈઃ।
સ્તોત્રેણાભિષ્ટુયાદ્દેવીં વસુધાં રત્નમણ્ડિતામ્

[મૃત્સઙ્ગ્રહક્રમે ભૂસ્તુતિઃ]
સર્વભૂતધરે કાન્તે સર્વલોકનમસ્કૃતે।
વિષ્ણુપત્નિ જગદ્ધાત્રિ વસુધે સસ્યમાલિનિ

પુણ્યકાનનકેશાઢ્યે પર્વતસ્તનમણ્ડિતે।
સમુદ્રવસને દેવિ નદીવિષયવાસિનિ

વલ્મીકશ્રવણે વેદભાષિણિ શ્રુતિસેવિતે।
ફુલ્લામ્બુજેક્ષણે દેવિ પ્રસીદ હરિવલ્લભે

નમસ્તે ભુવનેશાને નમઃ સર્વસુરાર્ચિતે।
નમો ભાર્ગવિ મે માતઃ પ્રણતોઽસ્મિ વસુન્ધરે

વિષ્ણુશક્તિસમુદ્ભૂતે શઙ્ખવર્ણે મહેશ્વરિ।
અનેકરત્નસઙ્કીર્ણે ભૂમિ તુમ્યં નમો નમઃ

ઇતિ સ્તુત્વા ચ નત્વા ચ ધ્યાત્વા વિમલચેતસા।
[મૃત્સઙ્ગ્રહમન્ત્રનિર્દેશઃ]
`અશ્વક્રાન્તેઽતિ મન્ત્રેણ ખનિત્રેણ ગુરૂત્તમઃ

મૃદં સમગ્રાં ગૃહ્ણીયાત્ પ્રાઙ્મુખઃ ક્રોડવિદ્યયા।
[મૃદાનયનં ગુર્વાદિસમ્માનનં ચ]
તાં મૃદં મૂલમન્ત્રેણ પિટકે વેત્રનિર્મિતે

આચ્છાદ્ય નવ વસ્ત્રેણ મન્ત્રેણા`સ્ત્રેઽણ દેશિકઃ।
સ્વયં ગૃહીત્વા શિરસા બ્રાહ્મણૈઃ સ્વસ્તિપાઠકૈઃ

વિવિધૈર્મઙ્ગલૈરન્યૈઃ પ્રવિશેન્મન્દિરં ગુરુઃ।
ધામ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય અઙ્કુરાર્પણમણ્ડપે

વિન્યસેત્તાં મૃદં પશ્ચાત્ યજમાનો ગુરું તથા।
ઋત્વિજો વસ્ત્રગન્ધાદ્યૈઃ પુષ્પૈઃ પઞ્ચાઙ્ગભૂષણૈઃ

હારોપવીતકટકકેયૂરાઙ્ગુલિભૂષણમ્।
પઞ્ચાઙ્ગભૂષણમિદં કથિતં કમલોદ્ભવ

[પાલિકાસ્થાપનમઙ્કુરધાન્યસંસ્કારઃ તત્તદ્દેવતારાધનઞ્ચ]
અથ તેઽલઙ્કૃતાઃ સમ્યક્ અઙ્કુરાર્પણભૂતલે।
પુણ્યાહં વાચયિત્વાથ પ્રોક્ષયેત્ પાલિકાદિકમ્

પાલિકા દ્વાદશાહૃત્ય તાસાં કણ્ઠં તૃણાદિભિઃ।
બદ્ધ્વાઽપૂર્ય મૃદા પશ્ચાદઙ્કુરાર્પણભૂતલે

ગોમયેન સમાલિપ્તાં રઙ્ગવલ્યા પરિષ્કૃતામ્।
આસાદ્ય ધાન્યૈઃ સમ્પૂર્ણૈઃ પીઠં તત્ર પ્રકલ્પયેત્

પ્રાગાયતાનિ પઞ્ચૈવ તથા તિર્યઞ્ચિ પાતયેત્।
સૂત્રાણિ ષોડશપદે મધ્યે પદચતુષ્ટયમ્

સોમકુંભાય સમ્માર્જ્ય પરિતઃ પાલિકાસ્પદમ્।
`પૌરુષેઽણૈવ મન્ત્રેણ પાલિકાસ્થાપનં ચરેત્

સોમકુંભમલઙ્કૃત્ય ગન્ધૈઃ પુષ્પૈશ્ચ સાક્ષતૈઃ।
સૂત્રૈર્વસ્ત્રૈશ્શરાવેણ કૂર્ચેન ચ યથાક્રમમ્

વિન્યસ્યાઙ્કુરધાન્યાનિ ગોધૂમબ્રીહિસાઢકી।
મુગ્દં સચણકં રાજમાષં ચ સતિલં તથા

માષં કલુત્થમેતાનિ ધાન્યાનિ નવ ચાહરેત્।
સંક્ષાલ્ય `વિષ્ણુગાયત્ર્યાઽ ચાપ્લુત્ય પયસા ગવામ્

`ઋતં સત્યેઽતિ મન્ત્રેણ બ્રહ્માવાહ્ય સમર્ચયેત્।
ગન્ધોદકેન સમ્પૂર્ય સોમકુમ્ભં સરત્નકમ્

`સન્તે પયાંસિઽ મન્ત્રેણ સોમમાવાહ્ય પૂજયેત્।
પાલિકાસુ દ્વાદશસુ વિષ્ણોરાવાહનં ચરેત્

`તદસ્યોરુઽ `પ્રતદ્વિષ્ણુઽર્યસ્યોરુઽચ પરે ઉભે।
`વિચક્રમેઽ `ધ્રુવાસોઽસ્યઽ `ત્રિર્દેવશ્ચઽ `પ્રવિષ્ણકમઽ

`અતો દેવાઽ `ઇદં વિષ્ણઽરિતિ મન્ત્રૈર્યથાક્રમમ।
પાલિકાસુ સકૂર્ચાસુ પ્રાગાદીશાવસાનકમ્

આવાહ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈરર્ચયિત્વા તતઃ પરમ।
[હોમપ્રકારઃ]
પ્રાગ્ભાગે પાલિકાવેદ્યાઃ સ્થણ્ડિલં પરિકત્પયેત્

અગિનં સંસાધ્ય વિધિવત્ સર્પિષાષ્ટોત્તરં શતમ્।
`સન્તે પયાંસિઽમન્ત્રેણ હુત્વા સમ્પાતમાહરેત્

`ઇદં વિષ્ણુરિઽતિ શ્રુત્યા હુત્વા પૂર્ણાહુતિં ગુરુઃ।
[બીજાવાપરક્ષણાદિપ્રકારઃ]
સમ્પાતાજ્યેન સંસિઞ્ચેદ્બીજપાત્રં ચ પાલિકાઃ

સોમકુંભે પુનઃ સોમમભ્યર્ચ્ય ચ નિવેદ્ય ચ।
`દ્વાદશાક્ષરઽમન્ત્રેણ બીજાવાપં સમાચરેત્

આચાર્યો વાપયેદ્બીજં તૂષ્ણીમન્યે ચ ઋત્વિજઃ।
`મૂર્ધાનમિઽતિ મન્ત્રેણ મૃદ્ભિરાચ્છાદયેત્તતઃ

`ઇમં મે વરુણોઽત્યેવ પયસા સેચયેદપિ।
અનિર્વાણં તતો દીપં રક્ષેન્નક્તં દિવં મુદા

સોમકુમ્ભાર્ચનં નિત્યં યાવત્કર્મ સમાપ્યતે।
પાલિકારાધનં કુર્યાત્ સાયં પ્રાતર્નિવેદયેત્