ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 5

॥ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
[પ્રતિષ્ઠાઙ્ગસંભારવિવરણાધ્યાયઃ]
[પ્રતિષ્ઠાક્રમે મણ્ડપાદીનાં કલ્પનાદિવિષયે જિજ્ઞાસા]
અગસ્ત્યઃ
કથં તુ ભગવન્ વિષ્ણોઃ પ્રતિષ્ઠાં કારયેત્સુધીઃ।
સંભારાઃ કે ચ સમ્ભાર્યાસ્તત્ર યોગ્યાઃ બ્રવીતુ મે

[મણ્ડપકુણ્ડસ્વરૂપાદિનિર્દેશઃ]
શ્રીરામઃ
પ્રસાદસ્યાગ્રતઃ કુર્યાદધિવાસનણ્ડપમ્।
પ્રથમાવરણે વાપિ દ્વિતીયાવરણેઽપિ વા

તૃતીયાવરણે યદ્વા દેશે યોગ્યાવકાશકે।
બાહુદણ્ડૈશ્ચ દશભિશ્ચતુરશ્રં મનોહરમ્

ચતુર્દ્વારસમાયુક્તં કલ્પયેચ્છિલ્પવિત્તમઃ।
તન્મધ્યે પઞ્ચભિર્હસ્તૈઃ ચતુરશ્રા મનોહરા

(દ્: અ. ચતુરશ્રં મનોહરમ્;
મ્. ચક્ષુ fઓર્ ચતુઓ;)
હસ્તોચ્છ્રાયાથવાર્ધેન ચતુરશ્રેષ્ટકાચિતા।
તાલત્રયાત્ બહિસ્તસ્યાઃ કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્

ચતુરશ્રં ભવેત્પ્રાચ્યાં યામ્યે ચાપસમાકૃતિઃ।
વૃત્તકુણ્ડં તુ વારુણ્યાં સૌમ્યે કોણત્રયાન્વિતમ્

ચતુર્વિંશાઙ્ગુલં સૂત્રં વિસ્તારાયામસમ્મિતમ્।
પ્રાગ્ભાગે કલ્પિતં કુણ્ડં ચતુરશ્રં વિધીયતે

ષષ્ઠ્યઙ્ગુલં ભવેચ્ચાપં જ્યા તુ ષટ્‌ત્રિંશદંગુલા।
ચાપકુણ્ડં ભવેદેતદ્દક્ષિણે વેદિકા ભુવઃ

દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં સૂત્રં ત્રિગુણેન પ્રકલ્પયેત્।
ઉત્તરે વેદિકાભૂમેઃ ત્રિકોણં વિદ્યતે સ્ફુટમ્

પક્ષસંખ્યાઙ્ગુલં સૂત્રં મધ્યતો ભ્રામયેદ્યદિ।
વૃત્તકુણ્ડં ભવેદેતદ્વારુણે વેદિકા ભુવઃ

સૂત્રપાતં પુરા કૃત્વા વિંશત્યા ચતુરઙ્ગુલૈઃ।
અગાધમવનીં ખાત્વા દ્વ્યઙ્ગુલં તદ્‌બહિઃ પદે

[કુણ્ડમેખલાકલ્પનપ્રકારઃ]
મેખલાયાસ્ત્રયં કુર્યાત્ દૃઢયેષ્ટકયા સુધીઃ।
અથવા પ્રકૃતેર્બાહ્યે ચતુરઙ્ગુલમાનતઃ

મેખલાયાસ્ત્રયં કુર્યાત્ સુપક્વેષ્ટકયા દૃઢમ્।
પ્રથમા તાલમાના સ્યાત્ મધ્યમાષ્ટાઙ્ગુલોન્નતા

ચતુરઙ્ગુલમાનૈવ ચરમા મેખલા ભવેત્।
[કુણ્ડે યોનિકલ્પનક્રમઃ]
પશ્ચિમે વાથવા યામ્યે ભાગે યોનિં પ્રકલ્પયેત્

પક્ષસંખ્યાઙ્ગુલાયામાં કાહલાકૃતિસન્નિભામ્।
મૂલસૂક્ષ્મોર્ધ્વવિસ્તીર્ણાં મધ્યે નિમ્નાં શિરો ભુવિ

અશ્વત્થદલવદ્‌દૃશ્યાં પ્રતિકુણ્ડં પ્રકલ્પયેત્।
મુમુક્ષોર્નૈવ યોનિઃ સ્યાત્ કુણ્ડં વા સૈકમેખલમ્

[પ્રપાદિકલ્પનક્રમનિર્દેશઃ]
પ્રપાં વા પરિકુર્વીત ચતુર્દ્વારસમન્વિતામ્।
સમધ્યવેદિકુણ્ડાઢ્યામૈશાન્યાં સ્નાનમણ્ડપમ્

અઙ્કુરાર્પણભૂભાગં કલ્પયેન સુરક્ષિતમ્।
દૃઢાસ્તિરસ્કરિણ્યશ્ચ બન્ધનીયા યથાવિધિ

દ્વિહસ્તા વા ત્રિહસ્તા વા વેદિકા સ્નાનમણ્ડપે।
[સ્રુક્‌સ્રુ વોઃ કલ્પનપ્રકારઃ]
સ્રુક્‌સ્રુવૌ કલ્પનીયૌ ચ રમ્ભાપુષ્પદલાનનૌ

સૂચ્યગ્રે સૂકરમુખં ઘૃતકુલ્યા નિવેશનમ્।
સર્પિઃ કુણ્ડબભૃદ્વક્ત્રં ન સૂકરમુખં સ્રુવે

મુખાદધસ્તાત્ કણ્ઠં ચ બાહુદણ્ડાયતાવુભૌ।
કન્દં વા કમલં વાપિ તયોર્મૂલે પ્રકલ્પયેત્

[તોરણસ્નાનપીઠાદિકલ્પનક્રમઃ]
તોરણાનિ ચ ચત્વારિ શૂલત્રયયુતાનિ ચ।
અધઃ શાખાવિહીનાનિ કલ્પયેત્કલશોદ્ભવ

દ્વાવિંશત્યઙ્ગુલાયામં તદર્ધેન ચ વિસ્તૃતમ્।
ઘનં ચાપિ તદર્ધેન કલ્પયેદષ્ટમઙ્ગુલમ્

બિમ્બપ્રમાણાનુગુણં સ્નાનપીઠં પ્રકલ્પયેત્।
ઋત્વિજાં પૂજકાનાં ચ દેશિકસ્યાસનાનિ ચ

[પાદુકાદિસંભારાણાં વિવરણમ્]
પાદુકે પાદસદૃશૌ સર્વં સ્યાદ્યજ્ઞવૃક્ષજમ્।
શ્રીવત્સં પૂર્ણકુંભં ચ ભેરીં દર્પમણ્ડલમ્

મત્સ્યયુગ્મં તથા શંખં ચક્રં કાશ્યપનન્દન।
પ્રત્યેકમષ્ટાવેતાનિ વિલિખિદષ્ટમઙ્ગલે

કૂર્માકારં લિખેત્તત્તદાસનેષ્વધિકારિણામ્।
શ્વેતૌ રક્તૌ તથા પીતૌ નીલાવષ્ટાવિમે ધ્વજાઃ

મહાકુંભોપકુંભાશ્ચ કરકં મણિકં તથા।
કલશાશ્ચાપિ સમ્ભાર્યાઃ દીપસ્તમ્ભાસ્તથા ઘૃતમ્

તૈલં ચ દીપપાત્રાણિ વર્તિની સુગુણાન્યપિ।
ચન્દનાનિ સુગન્ધાનિ પુષ્પાણિ સુરભીણિ ચ

વસ્ત્રાણિ ચ દુકૂલાનિ કમ્બલાન્યાવિકાનિ ચ।
વ્યાઘ્રકૃષ્ણાજિનાદીનિ શોભનાન્યક્ષતાનિ

સમિધશ્ચ કુશાઃ કાશાઃ ધાન્યાનિ શયનાસનમ્।
શિરોપધાનં ગણ્ડૂષં તૂલિકારત્નકમ્બલમ્

વિવિધાનિ ચ ધાન્યાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ।
સ્વર્ણાદિસપ્તલોહાનિ ગાઃ સવત્સાઃ મનોહરાઃ

ધૂપદ્રવ્યાણિ કર્પૂરં ઘનસારં ચ ગુગ્ગુલમ્।
તામ્બૂલં ક્રમુકં માલા હારાશ્ચ કુસુમૈઃ કૃતાઃ

ફલાનિ મકરન્દં ચ પયોદધિ ચ શર્કરા।
ગુડં ચ નેત્ર સામગ્રી શલાકે દ્વે ચ હેમજે

કુંભપ્રતિકૃતિઃ પઞ્ચ ભૂષણાનિ ચ કઙ્કણમ્।
કટાહં ચ જલદ્રોણી સૌવર્ણકમલાનિ ચ

તન્તવશ્ચાપિ કુંભાનાં પાલિકાશ્ચ ઘટાદયઃ।
શરાવાશ્ચાપિ સામાન્યા મૃદ્ભાણ્ડાનિ શુભાન્યપિ

કન્યકારુચિરાશઅચાપિ રૂપવત્યઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ।
ધૂપપાત્રં દીપપાત્રં ઘણ્ટાકર્પૂરપઙ્કજમ્

પાદ્યાચમનયોઃ પાત્રમર્ધ્યમાવાહનાહ્વયમ્।
નૈવેદ્યપાત્રં પાનીયભાજનં ચ પ્રતિગ્રહમ્

પાદુકાદર્પણં સ્વર્ણકઙ્કતં ઘટદીપકમ્।
નીરાજનસ્યાઞ્જનસ્ય બલિદાનસ્ય ભાજનમ્

વ્યજનં ચાતપત્રં ચ ચામરં પુષ્પભાજનમ્।
પિટકાનિ ખનિત્રં ચ કરીષં કાષ્ઠસંચયઃ

હિવઃ પાત્રં મેક્ષણં ચ ધમન્યો વ્યજનાનિ ચ।
આજ્યપાત્રં ચરુસ્થાલી પ્રણીતા પ્રોક્ષણી તથા

અષ્ટબન્ધનવસ્તૂનિ લાઙ્ગલં હેમનિર્મિતમ્।
દક્ષિણાર્થં ધનં પૂર્ણં વાદ્યાનિ વિવિધાન્યપિ

રૂપવત્યશ્ચ ગણિકાઃ નૃત્તગીતવિશારદાઃ।
વેદવેદાઙ્ગનિપુણાઃ બ્રાહ્મણાઃ ભગવન્મયાઃ

યાત્રાપીઠં ચ દેવસ્ય યાનાનિ વિવિધાન્યપિ।
બાહુપ્રદીપાઃ વિવિધાઃ શુભદો મત્તવારણઃ

સૂત્રાણ્યપિ શલાકાશ્ચ સમ્ભાર્યા યજ્ઞકર્મણિ।
॥ ઇતિ ભાર્ગવતન્ત્રે પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥