ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 3

॥ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
[દેવાલયકલ્પનપ્રયોજનસ્થાનાદિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[ભગવદાલયકલ્પનવિષયકજિજ્ઞાસા]
અગસ્ત્યઃ
ભગવન્ ભાર્ગવ શ્રીમન્ સર્વકલ્યાણવિગ્રહ।
હરિમન્દિરનિર્માણં કથં કુર્યાજ્જગત્‌પ્રભો

(પ્રારંભં મ્. કોશે-`તૃતીયોધ્યાય પ્રારંભઃ। શ્રીમતે હયગ્રીવાય પરમાત્મને નમઃ। મન્દિરનિર્માણમ્।ઽ ઇતિ પાઠઃ।)
[ભગવદાલયનિર્માણસ્ય પ્રયોજનદ્વયમ્]
શ્રીરામઃ
કૃત્વા પ્રભૂતં સલિલમારામાન્ વિનિવેશ્ય ચ।
દેવતાયતનં કુર્યાત્ યશોધર્માભિવૃદ્ધયે

ઇષ્ટાપૂર્તેન લભ્યન્તે યે લોકાસ્તાન્ બિભૂષતા।
દેવાનામાલયઃ કાર્યો દ્વયમપ્યત્ર દૃશ્યતે

[ભગવદાલયકલ્પનયોગ્યસ્થાનનિર્દેશઃ]
સલિલોદ્યાનયુક્તેષુ કૃતેષ્વકૃતકેષુ ચ।
સ્થાનેષ્વેતેષુ સાન્નિધ્યમુપગચ્છન્તિ દેવતાઃ

સરસ્સુ નલિનીચ્છત્રનિરસ્તરવિરશ્મિષુ।
હંસાંસાક્ષિપ્તકલ્હારવીચીવિમલવારિષુ

હંસકારણ્ડવક્ત્રૌઞ્ચચક્રવાકવિરાવિષુ।
પર્યન્તનિચુલચ્છાયાવિશ્રાન્તજલચારિષુ

ક્રૌઞ્ચક્રૌઞ્ચીકલાપાશ્ચ કલહંસકલસ્વનાઃ।
ફુલ્લનીરદ્રુમોત્તંસાસ્સઙ્ગમશ્રેણિમઙ્ગલાઃ

પુલિનાભ્યુન્નતોરસ્થા હંસહાસાશ્ચ નિમ્નગાઃ।
વનોપાન્તનદીશૈલનિર્ઝરોપાન્તભૂમિષુ

રમન્તે દેવતાઃ નિત્યં પુરેષૂદ્યાનવત્સુ ચ।
પર્વતેષુ પ્રશસ્તેષુ તીરેષુ ચ પયોનિધેઃ

આશ્રમેષુ મુનીનાં ચ બ્રાહ્મણાઃ યત્ર નિત્યશઃ।
તત્ર હર્યાદયો દેવાઃ વસ્તુમિચ્છન્તિ સર્વદા

યત્ર ભૂમિઃ પ્રશસ્તા સ્યાત્ ભૂસુરાણાં મનોહરા।
સા ભવેદ્દેવતાનાં ચ પ્રિયા કલશસંભવ

(શ્લોકાનન્તરં મ્. કોશે `પ્રમાણમ્ઽ ઇત્યધિકઃ।)
[દેવાલયકલ્પનક્રમે દ્વારાદિતત્તદ્ભાગાનાં પ્રમાણાદિઃ]
ચતુષ્ષષ્ટિપદં કાર્યં દેવતાયતનં સદા।
દ્વારં ચ મધ્યમં તત્ર સમદિક્સ્થં પ્રશસ્યતે

યો વિસ્તારો ભવેદ્યસ્ય દ્વિગુણા તત્સમુન્નતિઃ।
ઉચ્છ્રાયાદ્યસ્તૃતીયોંઽશસ્તેન તુલ્યા કટિર્ભવેત્

વિસ્તારાર્ધં ભવેદ્ગર્ભો ભિત્તયોઽન્યાસ્સમન્તતઃ।
ગર્ભપાદેન વિસ્તીર્ણં દ્વારં દ્વિગુણમુચ્છ્રિતમ્

ઉચ્છ્રાયાત્પાદવિસ્તીર્ણા શાખા તદ્વદુદુમ્બરઃ।
વિસ્તારપાદપ્રતિમં બાહુલ્યં શાખયોઃ સ્મૃતમ્

ત્રિપઞ્ચસપ્તનવભિઃ શાખાભિસ્તત્પ્રશસ્યતે।
અધશ્શાખાચતુર્ભાગે પ્રતિહારૌ નિવેશયેત્

શેષં મઙ્ગલ્યવિહગૈઃ શ્રીવૃક્ષસ્વસ્તિકૈર્ઘટૈઃ।
મિથુનૈઃ પત્રવલ્લીભિઃ પ્રતિમાભિશ્ચ શોભયેત્

દ્વારમાનાષ્ટભાગોના પ્રતિમા સ્યાત્ સપિણ્ડિકા।
દ્વૌ ભાગૌ પ્રતિમા તત્ર તૃતીયાંશશ્ચ પણ્ડિકા

(શ્લોકાનન્તરં મ્. કોશે `વિમાનાનિઽ ઇત્યધિકઃ।)
[વિંશતિસંખ્યાકાનામ્ આલયાનાં પરિગણનમ્]
મેરુમન્દરકૈલાસવિમાનચ્છન્દનન્દનાઃ।
સમુદ્રપદ્મગરુડનદીવર્ધનકુઞ્જરાઃ

ગુહરાજો વૃષો સિંહસ્સર્વતોભદ્રકો ઘટઃ।
હંસો વૃત્તશ્ચતુષ્કોણઃ ષોડશાષ્ટાશ્રકસ્તથા

ઇત્યેતે વિંશતિઃ પ્રોક્તાઃ પ્રાસાદાઃ શાર્ઙ્ગધન્વનઃ।
[દેવાલયસ્ય સામાન્યં લક્ષણમ્]
યથોક્તેન ક્રમેણૈવ તેષાં લક્ષણમુચ્યતે

પૂર્વોક્તાયામવિસ્તારાવર્ધીકૃત્ય યથાવસુ।
ચતુર્ભાગેન વા કુર્યાત્ સર્વં વિત્તાનુસારતઃ

[આલયકલ્પનક્રમે અર્ધમણ્ડપાદ્યાયામાદિઃ]
ગર્ભગેહસમાયામમ્ અર્ધમણ્ટપમુચ્યતે।
સપાદં સાર્ધયુક્તં વા ત્રિપાદાધિકસંયુતા

અર્ધમણ્ડપમાનેન સાર્ધં નૃત્તાર્ધમણ્ડપમ્।
વૈપુલ્યસદૃશં સાર્ધં દ્વિગુણં વા યથેચ્છયા

તયોર્મણ્ડપયોરેવમાયામો મુનિપુઙ્ગવ।
અન્તર્મણ્ડલનામાનં પ્રાકારં પ્રથમં વિદુઃ

વિમાનં વેષ્ટયેદેતત્ યદ્વા સ્યાદર્ધમણ્ડપમ્।
અન્તર્હારાહ્વયં વપ્રં કારયેત્તદનન્તરમ્

મર્યાદાખ્યં તૃતીયં તત્પ્રાકારં વિધિભાષિતમ્।
[મૂલબિમ્બાદિસ્થાપનસ્થાનનિર્દેશઃ]
મૂલબિમ્બં પ્રતિષ્ઠાપ્યં ગર્ભગેહે વિધેઃ પદે

યદ્વા દૈવે માનુષે વા ધ્રુવસ્થાપનમાચરેત્।
[દ્વારપાલસ્થાનનિર્દેશઃ]
ચણ્ડપ્રચણ્ડૌ સંસ્થાપ્ય ગર્ભદ્વારે યથાક્રમમ્

અર્ધમણ્ડપકદ્વારે શઙ્ખચક્રોત્તમાઙ્ગિનૌ।
અન્તર્મણ્ડલસંજ્ઞસ્ય સ્થલસ્ય દ્વારપાર્શ્વયોઃ

જયશ્ચ વિજયશ્ચોભૌ કર્તવ્યૌ મુનિપુઙ્ગવ।
અન્તર્હારાહ્વયે ધામ્નિ દ્વારિ પદ્મગદાધરૌ

દુર્જયપ્રબલૌ સ્થાપ્યૌ મર્યાદાદ્વારપાર્શ્વયોઃ।
[પરિવારદેવસ્થાનનિર્દેશઃ]
એકાવરણકે ધામ્નિ પરિવારાન્નિમાન્ શૃણુ

નૃત્તાર્ધમણ્ડપસ્યાગ્રે કલ્પનીયો વિહઙ્ગરાટ્।
ગોપુરસ્યોત્તરે સાલે મન્દિરાભિમુખે રવિઃ

તસ્યૈવ દક્ષિણે સાલે ચન્દ્રમાઃ પરિકલ્પ્યતે।
વહ્નૌ કામો યમે બ્રહ્મા નૈરૃતે સ્યાદ્ગજાનનઃ

વારુણે ષણ્મુખો દુર્ગા વાયૌ સૌમ્યે ધનાધિપઃ।
ઈશાને શંકરં તત્ર ક્ષેત્રપાલં પ્રકલ્પયેત્

સોમેશયોરન્તરાલે વિષ્વક્સેનં પ્રકલ્પયેત્।
અઙ્ગણે દક્ષિણે સપ્તમાતરઃ શ્રીસ્તુ નૈરૃતે

ઇન્દ્રાદયો લોકપાલાઃ પૂજ્યાઃ સ્વાશાસુ ચાઙ્ગણે।
ગોપુરસ્ય ભવેદન્તર્બહિર્વા બલિપીઠિકા

અન્તર્હરાહ્વયોપેતે વિશેષો ધામ્નિ કથ્યતે।
સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્થાને વિશેષૌ પુરુષાચ્યુતૌ

સૂર્યાચન્દ્રમસૌ કલ્પ્યૌ દ્વીતીયાવરણે તથા।
હયગ્રીવઃ સ્મરસ્થાને સ્થાપ્યઃ સઙ્કર્ષણો વિધેઃ

વરાહો વિઘ્નરાટ્ સ્થાને પ્રદ્યુમ્નઃ ષણ્મુખસ્ય ચ।
કાત્યાયિન્યાઃ અનન્તઃ સ્યાત્ અનિરુદ્ધો નરાસને

નૃકેસરી શંકરસ્ય ચાઙ્ગણે પીઠિકાસુ ચેત્।
ઇન્દ્રાદયઃ સમભ્યર્ચ્યાઃ તેષાં સ્થાને યથાક્રમમ્

ચક્રી ચ મુસલી શંખી ખડ્ગી ચૈવ ગદાધરઃ।
શર્ઙ્ગી પદ્મી તથા વજ્રી પૂજ્યા દિવ્યાસ્ત્રધારિણઃ

પ્રથમાવરણે યેષાં સ્થાના યે સમુદીરિતાઃ।
[આલયે દ્વિતીયાવરણસ્થપરિવારદેવાનાં સ્થાનાનિ]
જ્ઞેયાઃ દ્વિતીયે તે સર્વે પરિવારાઃ યથાક્રમમ્

મર્યાદાવરણે ધામ્નિ ગોપુરોભયપાર્શ્વયોઃ।
શઙ્ખં ચક્રં તથા સ્થાપ્ય દેવદેવાયુધોત્તમૌ

ઉપેન્દ્રં ગોપુરશિરોભાગે સ્થાપ્ય તતઃ પરમ્।
આગ્નેયાદિક્રમેણૈવ પ્રાકૃતાદીન્ પ્રકલ્પયેત્

ઉપેન્દ્રઃ પ્રાકૃતઃ પુણ્યઃ પુષ્કરો વિશ્વભાવનઃ।
અસુરઘ્નઃ કૃતાન્તશ્ચ ભૂતનાથોઽષ્ટમઃ સ્મૃતઃ

અઙ્ગણે પીઠિકાસ્થાને કુમુદાદીન્ પ્રકલ્પયેત્।
કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ પુણ્ડરીકશ્ચ વામનઃ

શઙ્કુકર્ણઃ સર્પનેત્રઃ સુમુખસ્સુપ્રતિષ્ઠિતઃ।
વિષ્વક્સેનં તદાગ્નેય્યાં ક્ષેત્રપાલં ખગેશ્વરમ્

પ્રધાનવેદ્યભિમુખં કલ્પયેત્કુમ્ભસંભવ।
મહાપીઠં ચ તત્રૈવ ધ્વજયષ્ટિં ચ શાર્ઙ્ગિણઃ

[આલયે મહાનસાદિસ્થાનનિર્દેશઃ]
પ્રથમાવરણે વાપિ દ્વિતીયાવરણેઽપિ વા।
તૃતીયાવરણે વાપિ પાકસ્થાનં પ્રકલ્પયેત્

(શ્લોકતઃ પૂર્વ મ્. કોશે-`મહાનસમ્ઽ ઇત્યધિકઃ।)
વારુણે વાઽથવા સૌમ્યે કૂપં શાર્વેઽપિ વા ભવેત્।
યત્ર વાઽપાં રસાસ્સન્તિ તત્ર કૂપં પ્રકલ્પયેત્

[ત્રિવિધં વૈષ્ણવવિમાનમ્]
નાગરં દ્રાવિડં ચેતિ વેસરં ચ ત્રિધા મતમ્।
વિમાનં દેવદેવસ્ય વિમલં વૈષ્ણવં સ્મૃતમ્

॥ ઇતિ ભાર્ગવતન્ત્રે તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥(1) (1. અધ્યાયઃ ઇત્યતઃ અનન્તરમ્ મ્. કોશે `હરિઃ ઓમ્ઽ ઇત્યધિકઃ।)