ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 24

॥ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥
[અષ્ટાક્ષરમન્ત્રનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[રામસ્ય માહાત્મ્યકીર્તનં કાર્તજ્ઞ્યજ્ઞાપનઞ્ચ]
અગસ્ત્યઃ
ભગવન્ સર્વલોકેશ સર્વર્ષિગણસેવિત।
ત્વમેવ ભગવાન્ વિષ્ણુસ્ત્વં બ્રહ્મા ત્વં મહેશ્વરઃ

ત્વમાદિત્યસ્ત્વમગ્નિશ્ચ ચ્દ્રમાસ્ત્વં પુરન્દરઃ।
વાયુસ્ત્વં સર્વભૂતાત્મા નાગરાજોઽસિ વાસુકિઃ

અનન્તઃ ફણિનામિન્દ્રઃ સ્રષ્ટા ત્વં સર્વદેહિનામ્।
અન્તશ્ચરસિ ભૂતાનામાદિમધ્યાન્તવર્જિતઃ

પુરુષસ્ત્વં પરં બ્રહ્મ જગદ્‌બીજં સનાતનમ્।
ત્વાં વિના નૈવ પશ્યામિ પરાત્પરતરં પ્રભુમ્

કલ્પાન્તે સાગરે ક્ષુબ્ધે સંહૃત્ય નિખિલં જગત્।
કુક્ષૌ વહસિ દેવેશ શેષત્વં શેષમણ્ડલે

ત્વં યાસિ પક્ષિરાજેન શ્રિયં વહસિ વક્ષસિ।
શેષં સર્વં જગદિદં શેષી ત્વં પરમેશ્વર

ત્વયાદ્યાનુગૃહીતોઽસ્મિ કટાક્ષાભ્યાં વિલોકિતઃ।
પૂતોઽસ્મિ પુરુષેશાન પુણ્યલોકેઽસ્મિ કશ્ચન

કૃત્સ્નસ્ય પઞ્ચરાત્રસ્ય સારમગ્રાહિષં પ્રભો।
[અષ્ટાક્ષરમન્ત્રાધિકારિત્વવિષયે જિજ્ઞાસા]
કૃપયા તે દયાસિન્ધો શુશ્રૂષા કાચિદસ્તિ મે

તદપ્યદ્યોપદેષ્ટવ્યં રહસ્યમપિ દુર્લભમ્।
અષ્ટાક્ષરાખ્યમન્ત્રસ્ય અધિકારી ચ તજ્જપે

[અષ્ટાક્ષરમન્ત્રાધિકારિલક્ષણમ્]
શ્રીરામઃ
સમ્યક્ પૃષ્ટં મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વસ્વં સઙ્ગ્રહેણ તે।
ઉપદેક્ષ્યામિ તન્મન્ત્રમધિકારી પ્રપઞ્ચ્યતે

આત્માનં મન્યતે શેષં શેષિણં પરમેશ્વરમ્।
અનુકમ્પાસ્ય ભૂતેષુ તૈરપ્યેષોઽનુકમ્પ્યતે

નિરીહઃ સર્વકાર્યેષુ સોઽહમસ્મિઞ્જગત્રયમ્।
મૃત્યુમપ્યાત્મનો મિત્રં મન્યતેઽસ્માદ્વિભેતિ સઃ

ક્ષુધિતો વા ન તૃષિતઃ ચિન્તયાનઃ સદ હરિમ્।
વર્ષં વાતં ચ ભાનું ચ સહજં મન્યતે સમમ્

કૃચ્છ્રેષ્વપ્યતિસંતુષ્ટો વિનીતઃ ક્ષેમવૃદ્ધિષુ।
વનિતાસુ ભવેત્ ષણ્ડઃ જન્માન્ધો દોષદર્શને

પરદોષપ્રવચને મૂકો નિન્દાપ્રશંસને।
બધિરો વેદવિદ્‌ગોષ્ઠ્યામ્ આનન્દાશ્રુપરિપ્લુતઃ

કિઙ્કરો હરિભક્તાનાં હરિસેવૈકમાનસઃ।
અધિકારી ભવેદેષઃ ગ્રહીતું મનુમીદૃશમ્

[શુદ્ધમિશ્રયોઃ સામાન્યભેદઃ]
શુદ્ધો મિશ્ર ઇતિ દ્વૈધીં ભજેત સ મુનીશ્વરઃ।
આદ્યમેકાયનં વેદં બહ્મૈકપ્રતિપાદકમ્

તેનૈવ સંસ્કૃતઃ શુદ્ધઃ મિશ્રસ્ત્રૈય્યા પ્રકીર્તિતઃ।
અષ્ટાક્ષરસ્ત્રૈવિદ્યાનાં શુદ્ધાનાં દ્વાદશાક્ષરી

બલાદિમન્ત્રૈરચ્છિદ્રં પઞ્ચકાલપ્રવર્તનમ્।
એકાઘ્ના નિષેકાદિસંસ્કારશ્ચ બલાદિભિઃ

દ્વાદશાક્ષરવિદ્યૈવ તેષાં વિદ્યા ન ચ ત્રયી।
ન સાવિત્રી ન મન્ત્રોઽન્યઃ સ્વાધ્યાયજપકર્મણોઃ

મૂલેષુ નિસ્પૃહાઃ સર્વે `દ્વાદશાક્ષરઽચિન્તકાઃ।
શાવસૂતકહીનાસ્તે કેવલં મોક્ષકામિનઃ

કર્ષણાદિક્રિયાસ્વેતે કલ્પ્યન્તે નાધિકારિણઃ।
અજ્ઞાનાદ્યદિ તાઃ કુર્યુશ્ચયવન્તે નાત્ર શંસયઃ

મન્ત્રસિદ્ધાન્તનિષ્ઠેન દીક્ષિતેન પ્રતિષ્ઠિતમ્।
પૂજાર્થમાત્મનો બિમ્બં પ્રતિગૃહ્ય સમચયેત્

બીજશક્ત્યઙ્ગરહિતં `દ્વાદશાક્ષરઽવિદ્યયા।
કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાં તદ્બિમ્બં દાપયન્મૂલશાખિને

ન દીક્ષા નૈવ દેહસ્ય દહનાદિવિશોધનમ્।
નાઙ્ગન્યાસાદિસકલં નેષ્ટમેકાયનેઽર્ધ્વનિ

એકાયનપ્રવિષ્ટાનાં ત્રૈવિદ્યાનામપીદૃશઃ।
બીજશક્ત્યઙ્ગરહિતમ્ ઋષિચ્છન્દો વિવર્જિતમ્

સ્વરૂપમેવ મન્ત્રસ્ય જપઃ સ્વાધ્યાયકર્મણોઃ।
[દીક્ષયા યોગ્યતોત્પાદનં મુખ્યા દીક્ષા ચ]
દીક્ષયા જાયતે યોગ્યઃ ત્રૈવિદ્યઃ દેવપૂજને

ચક્રાબ્જમણ્ડલે દીક્ષા તસ્ય મુખ્યા પ્રકીર્તિતા।
અનુકલ્પા ભવેદ્દીક્ષા કેવલં વહ્નિસન્નિધૌ

દીક્ષિતો દેવદેવસ્ય કર્ષણાદિક્રિયાં ચરેત્।
નાધિકારી ભવેદ્યસ્તુ દીક્ષાવિરહિતો દ્વિજઃ

તસ્માદ્ધર્યર્ચનાકાઙ્ક્ષી દીક્ષેત હરિસન્નિધૌ।
કુંભે ચ મણ્ડલે ચાગ્નૌ હરિમાવાહ્ય પૂજયેત્

માયાસૂત્રં ચ નિર્ભિદ્ય પૂતો ભવતિ માનવઃ।
નેત્રબન્ધાદ્વિનિર્મુક્તો દૃષ્ટ્વા ચક્રાબ્જમણ્ડલમ્

વિકીર્ણસ્વર્ણકુસુમો લબ્ધપુણ્ડ્રાહ્વયો ગુરોઃ।
અધીત્ય સકલાન્ મન્ત્રાન્ અષ્ટાક્ષરપુરસ્સરાન્

.(અ:ત્.વિકીર્ણમ્, fઓર્ વિકીર્ણ;)
વિદ્યાં હર્યર્ચનમયીમ્ અભિષિક્તો ઘટોદકૈઃ।
અર્હર્યર્ચયિતું વિષ્ણું પ્રતિષ્ઠાતું યથાવિધિ

મહોત્સવાદિકં કર્તું નિત્યનૈમિત્તિકાદિકમ્।
એષા મુખ્યા ભવેદ્દીક્ષા જઘન્યા વક્ષ્યતે શૃણુ

[જઘન્યાયાઃ દીક્ષાયાઃ સ્વરૂપમ્]
સ્થણ્ડિલં પ્રતિમાં વિષ્ણોઃ કુંભમર્ચિશ્ચ પૂજયેત્।
અથવા તુ યથાલાભં કેવલં વા હુતાશનમ્

જુહુયાદ્ધેતિરાજેન બાહુમૂલે સમઙ્કિતઃ।
પાઞ્ચજન્યેન વા સાકં તતો નામાદિપૂર્વવત્

લબ્ધ્વા ગુરોર્યથાશાસ્ત્રં ભૂયાદેષોઽર્ચનાવિધૌ।
નિત્યે નૈમિત્તિકે કામયે કર્ષણાદિષુ કર્મસુ

એષા દીક્ષા દ્વિતીયા સ્યાત્ પઞ્ચસંસ્કારલક્ષણા।
ઇમેઽધિકારિણઃ પ્રોક્તાઃ વાસુદેવાર્ચનાવિધૌ

એતે હ્યષ્ટાક્ષરાન્ જપ્તુમ્ ઇતરાન્ અપિ વા મનૂન્।
નાન્યેઽધિકારિણસ્તૈષાં કીર્તને સ્મરણેઽપિ વા

[અષ્ટાક્ષરમન્ત્રોદ્ધારપ્રકારઃ]
અષ્ટાક્ષરમનું વક્ષ્યે સાવધાનમનાઃ શૃણુ।
આદૌ તુ છન્દસામાદિર્વિઘ્નેશસ્તદનન્તરમ્

ઓતદેહેન જીવાત્મા તૃતીયો વર્ણ ઈરિતઃ।
વિષ્ણુના સહ વિઘ્નેશઃ ચતુર્થઃ કલશોદ્ભ

વિષ્ણું વિભ્રન્ મહાજ્વાલઃ પઞ્ચમો મારુતસ્તતઃ।
સ વિષ્ણુઃ સુમુખઃ ષષ્ઠાદનન્તર ઉદીરિતઃ

અવસાને મરુદ્ભાતિ પ્રાણો ભૂતભૃતાં સદા।
એષ તેઽષ્ટક્ષરો મન્ત્રો યથાવદુદિતો મયા

[અષ્ટાક્ષરમન્ત્રસ્ય ઋષ્યાદિનિર્દેશઃ]
ઋષિર્નારાયણો દેવો દેવતા ચાસ્ય કીર્તિતૌ।
છન્દસ્તુ દેવી ગાયત્રી બીજં વિષ્ણુઃ સબિન્દુકઃ

ત્રિભિઃ પદૈશ્ચ ભૂયોઽપિ ષડઙ્ગાનિ મહામુને।
સમસ્તે કથિતો ભાવઃ વ્યસ્તે વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ

ભરદ્વાજઃ કૌશિકશ્ચ જમદગ્નિરુદીરિતઃ।
વસિષ્ઠઃ કસ્યપશ્ચાત્રિરગસ્ત્યઃ ઋષયઃ ક્રમાત્

દ્વિતીયાદ્યાસ્તારકસ્ય પરમેષ્ઠી ઋષિર્ભવેત્।
છન્દાંસિ પ્રણવાદીનાં ગાયત્ર્યાદીનિ ચાઞ્ચલે

વિરાટ્ ચ દેવતા વચ્મિ ક્રમાદેષાં ધરો ધ્રુવઃ।
સોમ આપસ્તથાઽગ્નિશ્ચ ષષ્ઠો વરુણ ઈરિતઃ

પ્રત્યૂહશ્ચ પ્રભાતશ્ચ દેવા અષ્ટૌ યથાક્રમમ્।
નાભ્યાદિહૃદયાન્તેષુ ન્યસનીયાશ્ચ ભૂમિષુ

[અષ્ટાક્ષરમન્ત્રજપાત્ પૂર્વં ધ્યેયં ભગવત્સ્વરૂપમ્]
ચતુર્ભુજમુદારાઙ્ગં શંખચક્રધરં વિભુમ્।
કાલમેઘપ્રતીકાશં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્

કિરીટહારકેયૂરકાઞ્ચીકટકમણ્ડિતમ્।
શ્રીવત્સકૌસ્તુભોરસ્કં કુણ્ડલાઙ્ગુલિભૂષણમ્

પીતામ્બરેણ સંવીતં યજ્ઞસૂત્રોપશોભિતમ્।
લલાટે ચોર્ધ્વતિલકં શ્વેતયા મૃદુમૃત્સ્નયા

શ્રિયા ભૂમ્યા ચ સતતં વાલવ્યજનવીજિતમ્।
પ્રફુલ્લવારિજમુખ મેઘગમ્ભીરનિઃસ્વનમ્

એવં ધ્યાત્વા જપેન્મન્ત્રં ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્।
[અષ્ટાક્ષમન્ત્રોપયોગઃ તસ્ય ફલશ્રુતિશ્ચ]
અનેન સકલાઃ દેવાઃ સાધ્યાઃ સન્તિ ન સંશયઃ

કુર્યાદનેન મન્ત્રેણ પ્રાણાયામં દ્વિજોત્તમઃ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો મહાયોગી ભવેદ્‌ધ્રુવમ્

અઙ્ગાનિવેદાશ્ચત્વારઃ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાન્યપિ।
સર્વમષ્ટાક્ષરે મન્ત્રે સ્વયમેવ પ્રતિષ્ઠિતમ્

એતજ્જપન્ સદા ધ્યાયન્ સર્વપાપાત્ પ્રમુચ્યતે।
કિમન્યૈર્બહુભિર્મન્ત્રૈઃ સર્વમેતેન સિધ્યતિ

॥ ઇતિ ભાર્ગવતન્ત્રે ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥