ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 22

॥ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ ॥
[વિવિધપ્રાયશ્ચિત્તનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[પૂજાવૈકલ્યાદૌ નિષ્કૃતિવિષયકઃ સામાન્યઃ પ્રશ્નઃ]
અગસ્ત્યઃ
નિત્યનૈમિત્તિકાદ્યાનાં પૂજાનાં ભગવન્ પ્રભો।
વૈકલ્યે વાથવા લોપે નિષ્કૃતિસ્તત્ર કા ભવેત્

[અશુદ્ધદેહેન સંપાદિતે અર્ચને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
શ્રીરામઃ
શૃણુષ્વ મૈત્રાવરુણે સર્વં વક્ષ્યે યથાક્રમમ્।
કર્માણિ યેન પૂર્યન્તે યેન તુષ્ટો ભવેદ્ધરિઃ

અસ્નાતોઽનુપનીતો વા તિલકેન વિવર્જિતઃ।
વસાનો મલિનં વસ્ત્રં ક્લિષ્ટવાસોઽપવિત્રકઃ

પ્રલયાદિક્રમાદ્દેહમસંશોધ્ય સમાધિના।
મન્ત્રન્યાસમકૃત્વા ચ પૂજિતે ચ જગત્પ્રભૌ

જપેદષ્ટાક્ષરં મન્ત્રમ્ અષ્ટોત્તરશતં બુધઃ।
[અશુદ્ધપાદાદિસમર્ચને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
પાદૌ હસ્તાવસંશોધ્ય અનાચમ્ય સમર્ચને

જપઃ પઞ્ચોપનિષદાં નગ્નો મુક્તશિરોરુહઃ।
[શ્વસનાદિપૂર્વકસમ્પાદિતે અર્ચને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
શ્વસન્ હસન્ વા કુપ્યન્ વા સ્વિન્નાઙ્ગઃ પ્રલપન્નપિ

અર્ચયેદ્દેવદેવેશં શતમસ્ત્રમનું જપેત્।
[લોમાદિસ્પર્શનાદિપૂર્વકભગવદર્ચને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
લોમલોષ્ઠાસ્થિકેશાદિસ્પર્શનેનૈવ નિષ્ક્રિયા

અનાપ્લુત્ય સ્ત્રિયં ગત્વા પૂજયેત્પુરષોત્તમમ્।
સ્નાપયેત્પઞ્ચગવ્યેન પઞ્ચોપનિષદં જપેત્

[રજસ્વલાવસ્ત્રાદ્યસ્પર્શાનન્તરં સમ્પાદિતે અર્ચને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
એવં રજસ્વલાવસ્ત્રં સ્પૃષ્ટ્વા દેવસમર્ચને।
વેદવિક્રયચણ્ડાલયૂપશ્વાનરજસ્વલાઃ

કાકપાષણ્ડપતિતપ્રતિલોમખરાદિકાન્।
ચૈત્યવૃક્ષં ચિતિં સ્પર્શાયોગ્યં સ્પૃષ્ટ્વા સમર્ચને

પઞ્ચવારુણિકૈર્મન્ત્રૈઃ સ્નપનં કુશવારિણા।
ક્ષીરેણ સ્નાપયેદ્દેવં સકેશકુસુમાર્ચને

[મલમૂત્રાદિરૂષિતે બિમ્બે ભગવદર્ચને નિષ્કૃતિઃ]
રૂષિતૈર્મલમૂત્રાદ્યૈઃ પૂજિતે પરમેશ્વરે।
સ્ત્રીભિર્વાનુનીતૈર્વા બિમ્બે સ્પૃષ્ટેઽપિ વાચરેત્

કુશોદકેન સ્નપનં મન્ત્રેણ પરમેષ્ઠિના।
[દુષ્ટાન્નનિવેદિતે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
મ્લેચ્છપુલ્કસચણ્ડાલપ્રતિલોમાનુલોમજૈઃ

અસ્પૃશ્યૈરપિ શૂદ્રાદ્યૈરાચારરહિતૈ દ્વિજૈઃ।
શ્વભિઃ સૃગાલૈશ્ચ ખરૈઃ સ્પૃષ્ટમન્નં નિવેદિતમ્

અયાજ્ઞિયૈઃ કોદ્રવાદ્યૈઃ હવિઃ કૃત્વા નિવેદિતમ્।
પ્રમાદેન ઘૃતસ્નાનં સ્નાનમુષ્ણામ્બુભિસ્તતઃ

[અત્યુષ્ણાદિહવિર્નિવેદને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
અત્યુષ્ણમતિશીતં વા વિના શાકાદિભિસ્તુ વા।
હવિર્નિવેદને કુર્યાત્ `પઞ્ચોપનિષદાંઽ શતમ્

[શવાદિદૂષિતો ગ્રામે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
શવાદિદૂષિતે ગ્રામે પક્વાન્નં વિનિવેદયેત્।
પયસા સ્નપનં કૃત્વા `પઞ્ચોપનિષદાંઽ જપઃ

[પૂજારંભાનન્તરં મરણાશૌચે વિધિઃ]
આરબ્ધાયાં તુ પૂજાયામન્તરા મ્રિયતે યદિ।
તન્ત્રેણ સકલં કૃત્વા દેવદેવે સમાપયેત્

ન સ્નાનાદિક્રિયા તત્ર ન હોમો ન બલિર્મહઃ।
નૈવેદ્યમેકં કુર્વીત તત્તન્ત્રમિતિ કથ્યતે

[નિવેદિતસ્ય અન્યસ્મૈ નિવેદને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
ભૂયો નિવેદયેત્પૂર્વમ્ અન્યસ્મૈ વા નિવેદિતમ્।
કુશોદકૈઃ સ્નાપયિત્વા `મૂલમન્ત્રાઽયુતં જપઃ

[અન્યદેવાર્ચનપ્રયુક્તસાધનોપયોગે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
અન્યદેવાર્ચિતં પુષ્પમ્ અન્યદીયં રથાદિકમ્।
પૂજાદિષૂપયુક્તં ચેત્ ગન્ધવસ્ત્રાદિકં તથા

કલ્યાણસ્નપનં કૃત્વા `મૂલમન્ત્રંઽ શતં જપેત્।
[કૃમ્યાદિદૂષિતપુષ્પાદ્યુપયોગે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
કૃમિકીટાદિભિર્દુષ્ટમન્યદેવાય નિર્મિતમ્

પૂજાદિષૂપયુક્તં ચેત્ દધ્ના સ્નાનં સમાચરેત્।
[સમર્પિતાવશેષોપયોગ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
ભુક્તશેષેણ વા વિષ્ણોર્દત્તશેષેણ વા પુનઃ

`મૂલમન્ત્રઽસહસ્ર તુ જપેદષ્ટોત્તરં બુધઃ।
[પૂજાયાં પર્યુષિતોદકોપયોગે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
પૂજાયાં સ્નપને વાપિ યદિ પર્યુષિતોદકમ્

યોજયેચ્છાન્તયે તસ્ય કુશોદકઘટાપ્લવઃ।
[મલાદિદુષ્ટવસ્તુપ્રયોગે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
મલમૂત્રાદિદુષ્ટેન વસ્તુના પૂજિતે યદિ

સ્નાપયેદ્વૈષ્ણવૈઃ કુમ્ભૈઃ પુનઃ પૂજાદિ કારયેત્।
[કૂપદોષે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
શવાદિદૂષિતાત્ કૂપાત્ જલં સર્વં સમુદ્ધરેત્

પુણ્યાહં વાચયિત્વાન્તે પ્રોક્ષયેજ્જલશુદ્ધયે।
[વિહિતોપચારભઙ્ગે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
ક્લૃપ્તોપચારભઙ્ગે તુ દ્વિગુણં કારયેત્તતઃ

શાન્તયેઽષ્ટોત્તરશતં `મૂલમન્ત્રંઽજપેત્સુધીઃ।
[પૂજાવૈકલ્યાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
વૈકલ્યે દેવદેવસ્ય પૂજાયાઃ દ્વિગુણાર્ચનમ્

પૂજાવૈકલ્યકાલાનાં દ્વિગુણૈર્વસ્તુભિઃ પુનઃ।
પ્રાયશ્ચિત્તાવસાને તુ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

[પૂજાકાલવૈકલ્યે પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઃ]
એકાહપૂજાવૈકલ્યે સ્નપનં શાન્તિવારિણા।
દિનમેકમતિક્રમ્ય વૈકલ્યઞ્ચેદ્દિનત્રયે

(મ્. ત્રયમ્ fઓર્ ત્રયે;)
મઙ્ગલોદકકુંભેન સ્નપનં કારયેત્સુધીઃ।
અત ઊર્ધ્વં દ્વાદશાહં પૂજાવૈકલ્યસંભવે

સ્નાપયેત્સર્વગન્ધેન પક્ષાન્તં વિકલે સતિ।
મૂલૌષધીભિઃ સ્નપનં માસં પૂજાવિપર્યયે

બ્રાહ્મેણ કારયેત્સ્નાનં વત્સરાન્તં યદા ભવેત્।
સ્નાપયેત્પારમેષ્ઠેન વત્સરદ્વયલઙ્ઘને

વાસુદેવં ભવેત્સ્નાનં તતઃ સંવત્સરાવધિ।
સંપ્રોક્ષણં પ્રકુર્વીત પ્રતિષ્ઠાવત્સરત્રયાત્

પ્રાયશ્ચિત્તેષુ સર્વેષુ કુર્યાદ્‌બ્રાહ્મણભોજનમ્।
[અશાસ્ત્રીયપૂજાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
અશાસ્ત્રીયેણ પૂજાં વા બલિં વા હોમકર્મ વા

કુરુતેઽક્ષતતોયેન સ્નપનં તસ્ય નિષ્કૃતિઃ।
એવં બહુદિને જાતે વિધિવર્જિતપૂજને

સ્નાપયેદ્વાસુદેવેન તેન શાન્તિર્ભવિષ્યતિ।
[અગ્નિદોષે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
અસ્પૃશ્યસ્પર્શને વહ્નેઃ કૃમિકેશાદિદૂષણે

અષ્ટોત્તરશતં હોમો વ્યાહૃત્યા તેન શામ્યતિ।
ચણ્ડાલસૂતકોદક્યાંશવપુલ્કસદૂષિતે

અયુતં હોમ ઉદિતો વ્યાહૃત્યા હવ્યવાહને।
[પરિવારાર્ચનનાશાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
પરિવારાર્ચને નષ્ટે ભઙ્ગે વા બલિકર્મણઃ

તત્તન્મન્ત્રેર્યથાકાલં દ્વિગુણીકૃત્ય પાવકે।
જુહુયાચ્છાન્તયે તેષાં સમિધા વા ઘૃતેન વા

[બલિદ્રવ્યબલિબિમ્બપતને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
પતિતે તુ બલિદ્રવ્યે પુનરન્યેન કારયેત્।
શાન્તયે સ્નપનં કુર્યાત્ નારિકેલામ્ભસા હરેઃ

બલિબિમ્બે નિપતિતે યાનાદેઃ સ્થાપયેત્પુનઃ।
બલિશેષં સમાપ્યાથ વૈષ્ણવં સ્નપનં ચરેત્

[અજ્ઞાતજાતિચૌરૈઃ સ્પૃષ્ટે બિમ્બે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
અજ્ઞાતજાતિભિશ્ચોરૈઃ સ્પૃષ્ટે બિમ્બે જગત્પતેઃ।
પ્રાજાપત્યં પ્રકુર્વીત સ્નપનં તસ્ય શાન્તયે

[મૃણ્મયાદિબિમ્બદોષે પ્રાયશ્ત્તિમ્]
મૃણ્મયં ચિત્રલિખિતં કૌતુકં ચ ત્રિવસ્તુકમ્।
ચણ્ડાલાદ્યૈર્દુષિતં ચેત્ ત્યક્ત્વા સર્વં પુનઃ સૃજેત્

[અસ્પૃશ્યૈઃ સ્પૃષ્ટે બિમ્બે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
બિમ્બે પાતકિભિઃ સપૃષ્ટે બ્રાહ્મં સ્નપનમાચરેત્।
શૂદ્રેણ કૌતુકે સ્પૃષ્ટે પુણ્યેન સ્નાપયેદ્ધરિમ્

સામાન્યૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સ્પૃષ્ટે કૌતુકે પરમેષ્ઠિનઃ।
સ્નાપનં કુશતોયેન તસ્ય નિષ્કૃતયે ભવેત્

દુષ્ટસ્ત્રીભિસ્તથાઽસ્પૃશ્યૈઃ કુણ્ડેર્વા ગોલકૈસ્તુ વા।
સ્પૃષ્ટે તચ્છાન્તયે કુર્યાત્ પુણ્યેન સ્નપનં હરેઃ

[વૈશ્યાદિભિઃ ગર્ભગેહપ્રવેશે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
વૈશ્યશૂદ્રાનુલોમાદ્યૈર્ગર્ભગેહપ્રવેશને।
સ્ત્રીભિર્વા પઞ્ચગવ્યેન પ્રોક્ષણં તત્ર કલ્પયેત્

ગર્ભગેહપ્રવેશશ્ચેત્ ચણ્ડાલૈઃ પુલ્કસાદિભિઃ।
મૃદાદિકૌતુકં ત્યાજ્યં ક્ષાલયેત્ ગોમયામ્બુભિઃ

પ્રોક્ષયેત્પઞ્ચગવ્યેન પુણ્યાહં વાચયેત્તતઃ।
પુનઃ સૃષ્ટ્વા યથાપૂર્વં સર્વમન્યદ્યથા પુરમ્

શૈલાદીનાં તુ બિમ્બાનાં સ્પર્શે બ્રાહ્મં સમાચરેત્।
અશૌચવત્પ્રવેશેઽપિ સ્નાનં ચણ્ડાલવત્ સ્મૃતમ્

[શૂદ્રાદિભિઃ સમ્પાદિતે કર્મણિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
શૂદ્રપુલ્કસચણ્ડાલયવનાશૌચિપાપિનઃ।
કર્મસ્વધિકૃતા જ્ઞાનાદજ્ઞાનાત્કામતોઽપિ વા

કુર્વીરન્ યદિ કર્માણિ શોધયેન્મન્દિરં તતઃ।
પુણ્યાહં વાચયેત્ પશ્ચાત્ વેદાન્ વિપ્રૈશ્ચ ઘોષયેત્

સ્નાપયેદ્વાસુદેવેન કુર્યાદ્‌બ્રાહ્મણભોજનમ્।
[મન્દિરે ચાણ્ડાલાદિપ્રવેશે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
ચણ્ડાલપુલ્કસસ્વાનસૃગાલાશૌચિગર્દભૈઃ

ધામાવરણભૂભાગે પ્રવિષ્ટે નિષ્કૃતિં શૃણુ।
પ્રોક્ષણં પઞ્ચગવ્યેન પુણ્યાહં વાચયેત્તતઃ

સ્પર્શે તત્રત્ય બિમ્બાનાં પરિવારગણસ્ય વા।
પીઠાનાં વા યથાપૂર્વં કૃત્વા કુર્યાચ્ચ નિષ્કૃતિમ્

[ખદ્યોતસ્પર્શાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
ખદ્યોતવર્ષસંસ્પર્શે યાત્રાયામથવાગ્નિના।
કુર્વીત પુણ્યસ્નપનં દગ્ધશ્ચેત્ સર્વથા તતઃ

પુનર્નિર્માય વિધિવત્ યથાપૂર્વં સમાચરેત્।
સ્નાપયેદ્વાસુદેવેન પ્રતિષ્ઠાન્તે જગત્પતિમ્

સ્થાપિતે યાગશાલાયાં કલશેઽગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતે।
ચણ્ડાલપ્રતિલોમાદ્યૈરસ્પૃશ્યૈરિતરૈરપિ

સ્પષ્ટે ત્યક્ત્વાપરં સ્થાપ્ય મૂલેનાષ્ટૌ શતાહુતીઃ।
તત્તદ્દેવતમન્ત્રાણિ જપેદષ્ટોત્તરં શતમ્

સ્નપને વાપિ યાત્રાયાં પતિતે કૌતુકે ભુવિ।
પુનઃ સંસ્થાપ્ય તદ્વિમ્બં પુણ્યસ્નપનમાચરેત્

મણ્ડૂકમૂષિકાદ્યૈસ્તુ સર્વૈર્માર્જારકાદિભિઃ।
[ચાણ્ડાલાદિભિઃકલશાદિસ્પર્શે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
સ્થાપિતે કલશે સ્પૃષ્ટે નષ્ટે વા તં પરિત્યજેત્

કુંભાન્તરં તુ સંસ્થાપ્ય તત્તદાવાહનં ચરેત્।
તદ્દૈવત્યાન્ જપેન્મન્ત્રાન્ ધ્વજપૂર્વે મહોત્સવે

સ્ખાલિત્યં યદિ જાયેત પુષ્પયાગેન શામ્યતિ।
હીનનિત્યોત્સવે ધામ્નિ કાર્યં ન ધ્વજપૂર્વકમ્

ઉત્સવં કારયેદ્ધીમાન્ કૃતે તન્નિષ્કૃતયે પુનઃ।
સ્નાનેન પારમેષ્ઠ્યેન પ્રીણયેત્પરમેશ્વરમ્

[સ્નપનાદૌ બિમ્બપતને પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
મહોત્સવે વર્તમાને ધ્વજે કેનાપિ હેતુના।
નષ્ટે ધ્વજાન્તરં કૃત્વા ભોજયેદ્‌બ્રાહ્મણાન્ બહૂન્

ધ્વજે તુ પતિતે ભૂમૌ હેતુના યેન કેન વા।
પુનરારોપ્ય તં પશ્ચાત્ વિપ્રેભ્યો ભૂરિભોજનમ્

ભઙ્ગચ્છિદ્રાદિવિષયે વર્ણલોપાદિસંભવે।
સંધાય ચ યથાયોગં સંપ્રોક્ષ્ય વિધિપૂર્વકમ્

પુનરારોપ્ય તચ્છાન્ત્યૈ બ્રાહ્મણેભ્યોઽન્નતર્પણમ્।
ચણ્ડાલાદિપ્રવેશેન યથાકુંભાન્તરં ભવેત્

[ચાણ્ડાલાદિભિઃ પાલિકાદિસ્પર્શે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
તથૈવ પાલિકાદીનાં મૃણ્મયાનાં ભવેદ્‌ધ્રુવમ્।
અઙ્કુરાણ્યર્પયેદ્ભૂયઃ તચ્છાન્ત્યૈ વિપ્રભોજનમ્

[અઙ્કુરે અપ્રાશસ્ત્યાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
અઙ્કુરેષ્વપ્રશસ્તેષુ મૂષિકા પશુવાજિભિઃ।
ભક્ષિતેષ્વપિ તચ્છાત્યૈ વલ્મીકાદિસમુદ્ભવે

શાન્તિહોમો વ્યાહૃતિભિઃ બ્રાહ્મણાનાં ચ ભોજનમ્।
[ગ્રામાદિરહિતે મન્દિરે પરિક્રમણવિધિઃ]
ગ્રામાદિરહિતે ધામ્નિ ધામન્યેન પરિક્રમઃ

[મહોત્સવે વર્ષાદિભિઃ શૈથિલ્યે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
મહોત્સવે વર્તમાને વર્ષવાતાનલાદિભિઃ।
ગ્રામાદૌ શિથિલે પશ્ચાત્ પ્રાયશ્ચિત્તં પુનર્મહઃ

પ્રાજાપત્યવિધાનેન સ્નપનં નિષ્કૃતિર્ભવેત્।
[ઉત્સવે વિઘ્ને સંજાતે સતિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
ઉત્સવે દૈવયોગેન વિઘ્નિતે માનુષેણ વા

બલિમેવ ક્ષિપેદ્ધામ્નિ ગ્રામે વીથ્યાં ચતુર્દિશમ્।
નષ્ટકર્માણ્યશેષાણિ પુનઃ કૃત્વા યથાપુરમ્

કર્તવ્યમખિલં પશ્ચાત્ કુર્યાદ્વિધ્યુક્તવર્ત્મના।
બલિપ્રદાનેઽપ્યકૃતે અતિક્રાન્તં પુરાચરેત્

અન્યદ્યથાવત કર્તવ્યં મહાવાતાદ્યુપદ્રવે।
ચણ્ડપ્રચણ્ડયોરેવ ભૂતેભ્યશ્ચ તદન્તરે

[તીર્થયાત્રાહીને ઉત્સવે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
હીનાયાં તીર્થયાત્રાયાં સ્નપનં વાસુદેવજમ્।
[ઉત્સવબિમ્બચૌર્યાદૌ વિધિઃ પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચ]
નષ્ટે ચોરાદિભિર્બિમ્બે કુર્યાત્કર્માર્ચયા મહઃ

બિમ્બે તુ પતિતે વીથ્યાં યાનમારોપ્ય તત્પુનઃ।
વીથીપરિક્રમં કૃત્વા પ્રાજાપત્યમથાચરેત્

પતનેનાઙ્ગહીનં ચેત્ કુર્યાત્ કર્માર્ચયા મહઃ।
સન્ધાય વિધિવત્ સર્વમન્યત્ કાર્યં વિચક્ષણૈઃ

યાનભઙ્ગે નયેદ્દેવં યાનેનાન્યેન કેનચિત્।
[કર્માધિકૃતજને વિઘ્નિતે વિધિઃ]
કર્મણ્યધિકૃતા યે ચ પ્રતિષ્ઠાયાઃ સવસ્ય વા

દૈવાદ્વા માનુષાદ્યદ્વા વિઘ્નિતા યદિ કારણાત્।
તાં ક્રિયાં પૂરયેદન્યૈઃ સદૃશૈરધિકારિભિઃ

[પવિત્રાદિન્યૂનાધિક્યે પાયશ્ચિત્તમ્]
પવિત્રભૂષણાનાં વા કુણ્ડાનાં મણ્ડલસ્ય વા।
ન્યૂનાતિરેકશાન્ત્યર્થમસ્ત્રમન્ત્રં શતં જપેત્

[જલાધિવાસહીનપ્રતિષ્ઠાયાં પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
જલાધિવાસરહિતં પ્રતિષ્ઠા કારિતા યદિ।
સ્નપનં પારમેષ્ઠ્યેન `મૂલમન્ત્રંઽ શતં જપેત્

[ક્લેશવાસાવધ્યતિક્રાન્તે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
માસાદૂર્ધ્વં દ્વાદશાબ્દાદર્વાક્ક્લેશં સહેદ્ધરિઃ।
અત ઊર્ધ્વં ક્લેશવાસં વાસુદેવો ન મન્યતે

ક્લેશાવધાવતિક્રાન્તે કુર્યાત્ બાલાલયાન્તરમ્।
પ્રાયશ્ચિત્તં વાસુદેવં સ્નપનં પરિકલ્પયેત્

[સિદ્ધાન્તાનાં પરસ્પરસાંકર્યે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
સિદ્ધાન્તાનાં તુ સર્વેષાં સંકરો જાયતે યદિ।
પરસ્પરં વા તન્ત્રાણાં પારમેષ્ઠ્યં તુ નિષ્કૃતિઃ

[મન્ત્રસિદ્ધાન્તસ્વરૂપમ્]
પરિવારયુતા વાપિ વિના વા તૈઃ સમર્ચ્યતે।
મન્ત્રસિદ્ધાન્તમિત્યુક્તં મૂર્તિરેકૈવ નાન્યથા

[આગમસિદ્ધાન્તસ્વરૂપમ્]
વાસુદેવાદયો વ્યૂહાઃ પરિવારવિવર્જિતાઃ।
ચત્વારો યત્ર પૂજ્યન્તે સિદ્ધાન્તં સ્યાત્તદાગમમ્

[તન્ત્રસિદ્ધાન્તસ્વરૂપમ્]
વાસુદેવાદિભિઃ સાર્ધં નારાયણહયાનનૌ।
વિષ્ણુશ્ચ નરસિંહશ્ચ મૂર્તયો નવ સૂકરઃ

પૂજ્યન્તે પરિવારૈશ્ચ સિદ્ધાન્તં તન્ત્રસંજ્ઞિતમ્।
[તન્ત્રાન્તરસિદ્ધાન્તસ્વરૂપમ્]
નૃસિંહકપિલક્રોડહંસવાગીશ્વરાદયઃ

વક્તૃભેદેન પૂજ્યન્તે દ્વિત્ર્યાદિવદનાસ્તથા।
એકૈવ મૂર્તિસ્તત્રાપિ પરિવારૈર્વિનાપિ વા

તત્તન્ત્રાન્તરમુદ્દિષ્ટં તન્ત્રમેતચ્ચતુર્વિધમ્।
[સિદ્ધાન્તાદીનાં પરસ્પરસાંકર્યનિષેધઃ]
સિદ્ધાન્તાનાં ચ તન્ત્રાણાં સાઙ્કર્યં વ્યસનાય તત્

તસ્માદસંકરેણૈવ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્।
[તન્ત્રચતુષ્ટયં સાંકર્યદોષઃ એકત્રૈકસ્યૈવ ગ્રાહ્યત્વઞ્ચ]
વૈખાનસં પાઞ્ચરાત્રં ભાર્ગવં શૈવમિત્યપિ

તન્ત્રાણ્યમૂનિ ચત્વારિ પ્રશસ્તાન્યર્ચનાવિધૌ।
અસંકરેણ દેવેશમર્ચયેત્પુરુષોત્તમમ્

સાઙ્કર્યં યદિ જાયેત પ્રતિષ્ઠોત્સવકર્મસુ।
પૂજાયાં સ્નપનાદૌ વા રાજરાષ્ટ્રક્ષયો મહાન્

તસ્માદસંકરેણૈવ તથૈવાન્યાધિકારિણામ્।
અસ્પર્શનેન કુર્વીત કર્મજાલં યથાવિધિ

કર્ષણાદિપ્રતિષ્ઠાન્તા ક્રિયા યેન પુરાતની।
તેનૈવ પુનરુદ્ધારે નાન્યથા પરિકલ્પયેત્

સા મૂર્તિસ્તચ્ચ તન્ત્રં ચ સ એવ સ્થાપકઃ પુનઃ।
પુનઃ પ્રકલ્પનેનૈવ ક્રિયાજાલવિપર્યયઃ

[અજ્ઞાતાધિકારિજીર્ણમન્દિરાદૌ વિધિઃ]
લુપ્તે પુરાતને ધામ્નિ પ્રતિમા વા પુરાતની।
ન જ્ઞાયતે ચાધિકારી પુનઃ સૃષ્ટિર્યથેચ્છયા

[જ્ઞાતાધિકારિમન્દિરાદૌ પૂજાલોપાદૌ વિધિઃ]
અધિકારી પરિજ્ઞાતઃ અજીર્ણં ધ્રુવકૌતુકમ્।
મન્દિરં ચ મનોહારિ પૂજાલોપશ્ચિરાદભૂત્

પૂર્વતન્ત્રાનુરોધેન ભૂયસ્તેનાધિકારિણા।
કુર્વીત સકલં કર્મ રાષ્ટ્રક્ષોભો વિપર્યયે

[તન્ત્રાન્તરાનુસારં ભગવતઃ આરાધનાવસરઃ]
ક્લેશવાસં ગતે દેવે ગ્રામે વા પત્તનેઽપિ વા।
આમૂલકર્મનિર્વૃત્તિર્ન કુર્યાત્તત્ર મઙ્ગલમ્

કિં પૂનર્દેવદેવસ્ય પૂજાવૈકલ્યસંભવે।
તસ્માત્ સર્વાત્મના તીવ્રં સંપ્રોક્ષ્યાથ સમર્ચયેત્

હેતુના યેન કેનાપિ પૂજાલોપે તુ શાર્ઙ્ગિણઃ।
તન્ત્રાધિકાર્યલાભશ્ચેત્ યજમાનેચ્છયાર્ચનમ્

[ભગવદારાધનાદૌ સિદ્ધાન્તાદીનાં વ્યતિક્રમનિષેધઃ]
વૈકલ્યશાન્તિં કૃત્વાથ સંપ્રોક્ષ્ય વિધિવત્પ્રભુઃ।
તન્ત્રાન્તરેણ યજનં તતઃ પ્રીતો ભવેદ્ધરિઃ

સિદ્ધાન્તે વાઽથવા તન્ત્રે શાસ્ત્રે વા ન વ્યતિક્રમઃ।
કાર્યોઽનાપદિ શાસ્ત્રજ્ઞૈઃ ભૂતિકામૈર્વિશેષતઃ

[ગૃહાર્ચાક્રમે પૂજાલોપે પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
પૂજાલોપે ગૃહાર્ચાયાઃ પઞ્ચગવ્યાભિષેચનમ્।
માસાદુપરિ ષણ્માસં પુણ્યસ્નપનમાચરેત્

ષણ્માસાદ્વત્સરાદર્વાક્ સંપ્રોક્ષણવિધિર્ભવેત્।
અત ઊર્ધ્વં પ્રતિષ્ઠા સ્યાદ્‌ગૃહાર્ચારાધનક્ષયે

ત્રિદશાદિપ્રતિષ્ઠાયાં પૂજાવૈકલ્યસંભવે।
કેવલં પૌરુષૈઃ સૂક્તૈઃ સ્નપનં નાન્યદિષ્યતે

[સાલગ્રામશિલાપૂજાવૈકલ્યાદૌ પ્રાયશ્ચિત્તમ્]
સાલગ્રામશિલાદીનાં પૂજાવૈકલ્યસંભવે।
અસ્પૃશ્ય સ્પર્શને વાપિ ક્ષાલયિત્વાર્ચ્ચયેજ્જલૈઃ