ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 21

॥ એકવિંશોઽધ્યાયઃ ॥
[પવિત્રારોપણવિધિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[કર્મસુ જાયમાનદોષપરિહારવિષયકઃ પ્રશ્નઃ]
અગસ્ત્યઃ
ભગવન્ દેવદેવેશ જામદગ્ન્ય કૃપાનિધે।
નિત્યનૈમિત્તિકાદીનાં ન્યૂનાધિક્યાદિસંભવે

સર્વેષાં બ્રાહ્મણાદીનાં ચાતુરાશ્રમ્યમેયુષામ્।
કિં નુ તત્ર સમાધાનં બ્રૂહિ મે ભક્તવત્સલ

[પવિત્રારોપણસ્ય દોષપરિહારોપાયત્વમ્]
શ્રીરામઃ
પવિત્રયજનં નામ સમારાધનમુત્તમમ્।
સમાપ્ય પૂતાઃ તે સર્વે ગલિતાઃ કર્મણો નરાઃ

[પવિત્રારોપણાર્થં કાલનિર્દેશઃ]
શ્રાવણે ભાદ્રપદ્યાં વા માસિ વાશ્વયુજે ભવેત્।
શોભને તિથિનક્ષત્રે વાસરે શુભનન્દિતે

પવિત્રભૂષણં કુર્યાત્ કલ્યાણં કમલાપતેઃ।
અશ્વિન્યોઃ શ્રવણે પુષ્યે રોહિણ્યાં વા પુનર્વસૌ

ઉત્તરત્રિતયે સ્વાતૌ મૃગે મૈત્રેઽન્ત્યભેઽપિ વા।
કુર્યાત્ પવિત્રં કલ્યાણં યથાવિધિ મુનીશ્વર

[પવિત્રોપાદાનદ્રવ્યસન્નાહઃ]
તન્તૂન્ બ્રાહ્મણકન્યાભિર્નિર્મિતાનથવાઽપણાત્।
ક્રીતાન્ વા દોષરહિતાન્ કૌશેયાન્ વા યથાવસુ

આદાય ક્ષાલયિત્વાદ્ભિઃ મુદ્ગચૂર્ણૈર્વિમિશ્રયેત્।
શોષયેદાતપે સમ્યક્ ત્રિગુણીકૃત્ય તાન્ પુનઃ

પુનશ્ચ ત્રિગુણીકૃત્ય શઙ્કોઃ સૂત્રં નિવેશયેત્।
અઙ્ગસ્થલાનુગુણ્યેન પવિત્રં કારયેત્ સુધીઃ

સૂત્રાણ્યષ્ટોત્તરશતં સર્વત્ર પરિકીર્તિતમ્।
[પવિત્રમાનં ગ્રન્થિસંખ્યા ચ]
પવિત્રમધિવાસાય નાભ્યન્તં પરિકલ્પયેત્

આચાર્યદેવપદ્માનાં શિરોમાનં ગુરેર્ભવેત્।
દ્વાત્રિંશદ્ગ્રન્થયસ્તેષામ્ અનલે મેખલાસમમ્

કુંભસ્ય કરકસ્યાપિ કણ્ઠમાનમુદીરિતમ્।
વિંશતિસ્સપ્ત ચ તયોર્ગ્રન્થયઃ પરિકીર્તિતાઃ

[દશપવિત્રાણાં નામાનિ લક્ષણઞ્ચ]
પવિત્રસંખ્યા બેરાણાં દશ તાનિ વદામ્યહમ્।
પ્રામાણ્યં ગ્રન્થિસંજ્ઞં ચ અલઙ્કારાહ્વયં તથા

ઉત્તમાધમમધ્યાનિ કિરીટાખ્યમનન્તરમ્।
શ્રીવત્સકૌસ્તુભાહ્વાનં વનમાલાહ્વયં દશ

પ્રામાણ્યં નાભિમર્યાદં દ્વાત્રિંશદ્‌ગ્રન્થિસંયુતમ્।
હૃદયાન્તં ગ્રન્થિસંજ્ઞં ગ્રન્થયઃ પઞ્ચવિંશતિઃ

અલઙ્કારં તુ જઙ્ઘાન્તં દ્વાત્રિંશદ્‌ગ્રન્થિનિર્મિતમ્।
ઉત્તમં જાનુસીમાન્તં ગ્રન્થયોઽષ્ટોત્તરં શતમ્

અશીતિ ગ્રન્થિસહિતમૂર્વન્તં મધ્યમં ભવેત્।
નાભ્યન્તં ગ્રન્થયઃ ષષ્ટિઃ જઘન્યસ્ય પ્રકીર્તિતમ્

કિરીટમાનં તન્નામ્નો દ્વાત્રિંશત્ ગ્રન્થયઃ સ્મૃતાઃ।
શ્રીવત્સં સ્નમર્યાદં ગ્રન્થયઃ સપ્તવિંશતિઃ

કૌસ્તુભં હૃદયાન્તં સ્યાત્ દ્વાત્રિંશદ્‌ગ્રન્થિસંયુતમ્।
વનમાલાપવિત્રં તુ ચરણાન્તં પ્રકલ્પયેત્

અનેકગ્રન્થિસહિતં સ્વતન્ત્રાણામિદં ભવેત્।
[પરતન્ત્રબિમ્બાનાં પવિત્રમાનનિર્દેશઃ]
બિમ્બાનાં પરતન્ત્રાણાં દેવીનાં ચોત્તમાદિકમ્

હસ્તમાનં ભવેદગ્નેર્ગ્રન્થયો દ્વાદશ સ્મૃતાઃ।
સર્વેષાં પરિવારાણાં દ્વાત્રિંશદ્‌ગ્રન્થિભિર્યુતમ્

નાભ્યન્તં દ્વારપાલાનામપિ તાદૃશકલ્પનમ્।
કર્ણિકાયામસદૃશં પીઠાન્તં પરિકલ્પયેત્

અનેકગ્રન્થિસહિતં ગુરૂણામૃત્વિજામપિ।
અન્યેષામપિ સર્વેષાં નાભ્યન્તં પરિકલ્પયેત્

[પવિત્રનિર્માણવિધિઃ]
ગન્ધૈઃ પરિમલીકુર્યાત્ દ્રવ્યૈઃ કર્પૂરિકાદિભિઃ।
મણિમુક્તાપ્રવાલાદ્યૈઃ સ્વર્ણૈર્વા કુસુમૈરપિ

ગ્રન્થીનાં પૂરણં કુર્યાત્ કુઙ્કુમાદ્યૈશ્ચ શોભયેત્।
યથાવિભવવિસ્તારં પવિત્રાણિ પ્રકલ્પયેત્

[પવિત્રોત્સવસમ્પાદનાર્થમનુજ્ઞાયાચનમ્]
અઙ્કુરાણ્યર્પયોદ્રાત્રૌ દશમ્યાં પ્રાર્થયેદ્ધરિમ્।
પ્રણમ્ય ચ પરિક્રમ્ય ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતો ગુરુઃ

ચાતુર્વર્ણસ્યાશ્રમિણાં કર્મવૈકલ્યશાન્તયે।
સર્વદોષવિનાશાર્થં સેવતાં ચ મહોત્સવમ્

સમ્પદે સર્વલોકાનાં દુર્ભિક્ષોત્સાદનાય ચ।
આરોગ્યસિધ્યૈ રુગ્ણાનાં પ્રભોરિષ્ટાર્થસિદ્ધયે

પવિત્રારોહણં નામ ક્રિયતેઽદ્ય મહોત્સવઃ।
અનુજાનીહિ દેવેશ કર્મસ્વસ્માન્નિયોજય

[પવિત્રાધિવાસનવિધિનિર્દેશઃ]
પ્રાર્થ્યૈવં મન્દિરાત્તસ્માત્ આચાર્યો મણ્ડપાન્તરે।
ઋત્વિગ્ભિઃ સહ દર્ભેષુ પ્રાગાનન ઉપોષિતઃ

જપૈર્ધ્યાનેન ચ હરેઃ રાત્રિં સર્વાં સમાપયેત્।
આરભેત પ્રભાતાયામધિવાસનકર્મણિ

ન્યસ્તચિત્તો હવિર્ભુક્ત્વા નિશાયામધિવાસયેત્।
પવિત્રભૂષણસ્નાનકૌતુકાનિ ધ્રુવે ભવેત્

એકબેરે તદિતરે સવ કલ્યાણકૌતુકે।
તતઃ પ્રતિસરં બધ્વા પૂજયેત્ દ્વારતોરણાન્

ચતુર્વેદવિદો વિપ્રાન્ સ્થાપયેચ્ચ ચતુર્દિશમ્।
વાદ્યઘોષે ચ સંઘુષ્ટે ધાન્યરાશૌ ચ મણ્ડપે

પ્રાગગ્રેષુ ચ દર્ભેષુ પવિત્રાણિ નિવેશયેત્।
પુણ્યાહવારિભિઃ પ્રોક્ષ્ય શોષયેચ્છોષણાદિભિઃ

ગન્ધવસ્તુભિરાલિપ્ય સુગન્ધૈરપિ ધૂપયેત્।
કુસુમાનિ વિકીર્યાથ વેષ્ટયેન્નવવાસસા

પ્રદર્શ્ય ચક્રમુદ્રાં ચ પૂજયેદસ્ત્રવિદ્યયા।
સૂત્રૈરીશાનમારભ્ય મણ્ડપં પરિવેષ્ટયેત્

ઊર્ધ્વં ચક્રમધઃ પદ્મં ગદાં દ્વારેષુ ચાષ્ટસુ।
દિક્ષુ શંખં મણ્ડપસ્ય ધ્વાત્વા ભૂતબલિં ક્ષિપેત્

છિદ્રયન્તિ ચ કર્માણિ વિઘ્નયન્તિ ચ યાનિ વૈ।
બલિં ગૃહીત્વા નિર્યાન્તુ તાનિ ભૂતાનિ વૈ બહિઃ

ઇતિ મન્ત્રેણ ભૂતેભ્યો માષાન્નેન બલિર્ભવેત્।
[પવિત્રોત્સવક્રમે ભગવતઃ ચતુઃસ્થાનાર્ચનમ્]
તતઃ સંસ્નાપ્ય દેવેશમુપવીતાન્તમર્ચયેત્

નિર્માય મણ્ડલં તસ્મિન્ દેવમારોપ્ય પૂજયેત્।
મણ્ડલં ચ તતઃ કુંભે વાસુદેવં સમર્ચયેત્

સુદર્શનં ચ કરકે નિવેદ્યાન્નં યથાવિધિ।
તતઃ કુણ્ડેગ્નિમાધાય મૂલેન સમિદષ્ટકમ્

(ત્. તતઃ કુંભે વિધાયાથ;)
ચરુણાથ `નૃસૂક્તેનઽ જુહુયાત્ ષોડશાહુતીઃ।
સ્રુવેણાજ્યેન ચાષ્ટૌ ચ મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ

સમ્પાતમાજ્યં સઙ્ગૃહ્ય પવિત્રેષુ વિસર્જયેત્।
[પવિત્રારોહણપ્રકારઃ]
`ઇદં વિષ્ણુઽરિતિ શ્રુત્યા પવિત્રારોહણં ભવેત્

કલ્યાણકૌતુકે કુમ્ભે કરકેઽગ્નૌ ચ મણ્ડલે।
આરોપ્ય મઙ્ગલૈઃ સાર્ધં મૂલબિમ્બે તથા ચરેત્

સર્વાર્ચાસુ તથા કત્વા પ્રાસાદં વેષ્ટયેત્તતઃ।
પઞ્ચવર્ણૈસ્તથા સૂત્રૈર્નયેદ્રાત્રિં જપાદિભિઃ

[પવિત્રોત્સવદ્વિતીયદિનકૃત્યમ્]
જાગરેણ તતઃ પ્રાતર્મણ્ડલસ્થં જગદ્ગુરુમ્।
સ્નાપયિત્વા સમભ્યર્ચ્ય ચક્રાબ્જં વર્તયેત્ પનઃ

દ્વારાદિયજનં કૃત્ત્વા પૂજયેચ્ચક્રપઙ્કજમ્।
તસ્મિન્ દેવં સમારોપ્ય કુંભં ચ કરકં તથા

દીપાન્તમર્ચયેત્પ્રાજ્ઞઃ નિવેદ્ય ચ ચતુર્વિધમ્।
[પવિત્રોત્સવક્રમે હોમવિધિઃ]
હવિરગ્નૌ ચ જુહુયાત્ `નૃસૂક્તેનઽ ચતુર્વિધમ્

યવં બ્રીહિં ચ વેણું ચ તિલં લાજં તથા સુમમ્।
અગરું ચ ઘૃતં પશ્ચાત્ સમિધો નવમં પૃથક્

અષ્ટોત્તરશતં હોમો મુહૂર્તે શોભને ગુરુઃ।
[મણ્ડલાદીનાં પવિત્રૈઃ ભૂષણપ્રકારઃ]
પવિત્રૈર્મણ્ડલં કુંભં કરકં મખકૌતુકમ્

કુણ્ડં ચ હવ્યવાહં ચ ભૂષયિત્વાબ્જમણ્ડલમ્।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તતો મન્દિરે ધ્રુવકૌતુકમ્

પવિત્રૈઃ સમલઙ્કૃત્ય હવિરન્તં સમર્ચયેત્।
બેરાણ્યન્યાનિ સર્વાણિ પરતન્ત્રાંસ્તથેતરાન્

દેવીશ્ચ પરિવારાંશ્ચ પીઠાન્યપિ યથાક્રમમ્।
વાદ્યવેદાદિઘોષેશ્ચ પવિત્રારોહણં ચરેત્

`મૂલમન્ત્રેઽણ સર્વેષાં પવિત્રારોહણં મતમ્।
આચાર્યો મૂર્તિપૈઃ સાર્ધં પ્રવિશ્ય હરિમન્દિરમ્

પ્રણમ્ય સ્વાઞ્જલિં પુષ્પૈરાપૂર્ય સ્તુનુયાત્તતઃ।
વિકિરેત્તાનિ પુષ્પાણિ દેવપાદારવિન્દયોઃ

મનુષ્યાર્થાનિ સર્વાણિ પવિત્રાણિ તથા હરેઃ।
વિન્યસ્ય પાદયોઃ સ્તુત્વા નત્વા સ્વાર્થ સમાહરેત્

તતઃ પૂજકમુખ્યાનામ્ ઋત્વિજાં સહકારિણામ્।
[અપરાહ્ણે ભગવન્તં પ્રતિ ક્ષમાપ્રાર્થનમ્]
અન્યેષાં બ્રાહ્મણાદીનામિતરેષાં ચ દાપયેત્

દેવસ્યાનનમાલોક્ય પાદૌ સ્પૃષ્ટ્વા જગદ્ગુરોઃ।
વિજ્ઞાપયેદિમાં ગાથાં પ્રાઞ્ચલિર્વિનયાન્વિતઃ

ભગવન્ દેવદેવેશ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ।
સંવત્સરોપચારેષુ ન્યૂનાધિક્યોપશાન્તયે

આરાધનમિદં ભક્ત્યા સહાસ્માભિરનુષ્ઠિતમ્।
ગૃહાણ નેહ કિઞ્ચિચ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યં મમ માધવ

ત્વદાજ્ઞયા કૃતં સર્વં ત્વમેવ પરમા ગતિઃ।
અત્ર ન્યૂનાતિરેકાણિ ક્ષમસ્વ પુરુષોત્તમ

ઇતિ તં પ્રાર્થયેદ્દેવમપરાહ્ણે જગત્પતેઃ।
[ઉત્સવક્રમે દૈનન્દિનકૃત્યમ્ મહોત્સવદિવસશ્ચ]
ઉત્સવં કારયેદ્ભક્ત્યા પ્રત્યહં સ્નપનં તથા

કાલદ્વયેઽપિ હોમશ્ચ નવ વા સપ્ત પઞ્ચ વા।
ત્રિરાત્રમેકરાત્રં વા દ્વારાદિયજનાન્વિતમ્

મહોત્સવં પ્રકુર્વીત ચરમે દિવસે ગુરુઃ।
[પવિત્રારોહણે વૈકલ્પિકમન્ત્રઃ]
પવિત્રારોહણં કુર્યાત્ `પુંસૂક્તેઽનાપિ વા હરેઃ

[પવિત્રારોહણફલશ્રુતિઃ]
ઇત્યેષ કથિતો બ્રહ્મન્ પવિત્રારોહણો વિધિઃ।
એવં યઃ કુરુતે ભક્ત્યા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્