ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 20

॥ વિંશોઽધ્યાયઃ ॥
[સ્નપનવિધિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[સ્નપનભેદનિર્દેશઃ]
શ્રીરામઃ
સ્નપનં દેવદેવસ્ય બહુધા પરિકીર્ત્યતે।
તત્ર બ્રાહ્મં વિશેષં સ્યાત્ સર્વકર્મસુ યોજયેત્

અથવા વૈષ્ણંવ સ્નાનં યદ્વા પુણ્યં સમાચરેત્।
શ્રેષ્ઠમધ્યકનિષ્ઠાનિ ત્રિવિધાનિ મહામુને

[બ્રાહ્માદિસ્નપનલક્ષણમ્]
બ્રાહ્મં તુ પઞ્ચવિંશદ્ભિરષ્ટોનૈર્મધ્યમં ભવેત્।
એતત્તુ વૈષ્ણવં પ્રોક્તં પુણ્યં તુ નવભિર્ઘટૈઃ

[સ્નપનપીઠકલ્પનપ્રકારઃ]
સ્નાનમણ્ડપભૂમધ્યે કલ્પયેદ્વેદિકાં ગુરુઃ।
પઞ્ચહસ્તસમાયામવિસ્તારાં લોચનપ્રિયામ્

પ્રાગગ્રાણ્યુદગગ્રાણિ ચતુર્દશ નિપાતયેત્।
ચન્દનાર્દ્રાણિ સૂત્રાણિ કોષ્ઠાન્યેકોનસપ્તતિઃ

તત્ર બ્રાહ્મં ચ દૈવં ચ માનુષં ચ પદત્રયમ્।
એકાન્તરાન્તરં તેષુ વીથ્યર્થં પરિમાર્જયેત્

બ્રાહ્મે તુ વીથિકાં હિત્વા નવૈવ કલશાસ્પદમ્।
દૈવે તુ કલશાઃ સ્થાપ્યા અષ્ટૌ દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ

શિષ્ટાનિ પરિમાર્જ્યાનિ માનુષેઽષ્ટૌ તથા ભવેત્।
પરિમાર્જ્યાનિ શિષ્ટાનિ ધાન્યૈઃ પીઠં પ્રકલ્પયેત્

[બ્રાહ્મે પદે સ્થાપનીયાનિ સ્નપનદ્રવ્યાણિ]
ઘૃતમુષ્ણોદકં રંત્નં ફલં લોહં યથાક્રમમ્।
સ્નાનગન્ધાક્ષતયવં બ્રાહ્મેઽષ્ટૌ મધ્યતઃ ક્રમાત્

[દૈવપદે સ્થાપ્યાનિ સ્નપનદ્રવ્યાણિ]
દિવ્યે પદાષ્ટકે સ્થાપ્યં પાદ્યં દધિ તતઃ પરમ્।
અર્ઘ્યં પાદ્યં ચ પાનીયં તતો મધુઘટં ન્યસેત્

[માનુષે પદે સ્થાપ્યાનિ સ્નપનદ્રવ્યાણિ]
માનુષે વિન્યસેત્ પ્રાચ્યાં ગન્ધોદકઘટં ગુરુઃ

દક્ષિણસ્યામિક્ષુરસં નારિકેલામ્બુ વારુણે।
શાન્તિતોયમુદીચીને જ્વલને મઙ્ગલોદકમ્

સર્વૌષધિરસં કુંભં યાતુધાને નિવેશયેત્।
સર્વગન્ધોદકં વાયૌ રૌદ્રે મૂલૌષધિં ન્યસેત્

[રત્નોદકદ્રવ્યપરિગણનમ્]
માણિક્યં પદ્મરાગં ચ નીલં વજ્રં ચ પુષ્યકમ્।
પ્રવાલં મૌક્તિકં ચૈવ તથા મરકતં ક્ષિપેત્

વૈડૂર્યં નવ રત્નાનિ ન્યસેદ્રત્નોદકે ઘટે।
[ફલોદકદ્રવ્યપરિગણનમ્]
કદલીબીજપૂરામ્રધાત્રીબિલ્વફલૈસ્સહ

નાલિકેરં ચ પનસં માતુલુઙ્ગફલોદકે।
[લોહોદકદ્રવ્યાણિ]
સુવર્ણં રજતં તામ્રં સીસકં ત્રપુકં તથા

કાંસ્યમાયસસારં ચ સપ્ત લોહઘટોદકે।
પ્રત્યેકં નિષ્કમાનાનિ વિન્યસેત્કલ્પતન્ત્રવિત્

[માર્જનદ્રયાણિ]
સ્નાનકુંભે ન્યસેદ્ધીમાન્ રજનીસૂર્યવર્તિનીમ્।
સહદેવીં શિરીષં ચ સદાભદ્રં કુશાઞ્ચલમ્

માર્જનાનિ ષડેતાનિ મુષ્ટિમાત્રાણિ વૈ પૃથક્।
[ગન્ધોદકદ્રવ્યાણિ]
ચન્દનાગરુકુષ્ઠાનિ મુરામાંસી ચ કુઙ્કુમમ્

હ્રબેરમપ્યુશીરં ચ ગિરિજં ચ તથા નવ।
ગન્ધવસ્તૂનિ તત્કુંભે વિન્યસેત્પલમાત્રતઃ

[ષડક્ષતદ્રવ્યાણિ]
નીવારાઃ વૈણવાશ્શાલ્યઃ પ્રિયઙ્ગુષ્ષાષ્ટિકાસ્તથા।
ગોધૂમાઃ તણ્ડુલાશ્ચૈતે મુષ્ટિમાત્રાઃ ષડક્ષતાઃ

[યવામ્બુદ્રવ્યાણિ]
યાવશ્ચ વ્રીહયશ્ચાપિ વેણવશ્ચ ઇમે ત્રયઃ।
પૃથક્ કુડવમાત્રેણ યવામ્બુ કલશે ન્યસેત્

[પાદ્યદ્રવ્યાણિ]
તુલસીપદ્મદૂર્વાઞ્ચ શ્યામાકં ચાક્ષતં તથા।
વિષ્ણુક્રાન્તં બિલ્વપત્રં મુષ્ટિમાત્રં પૃથક્ પૃથક્

પલમેકં ચન્દનં ચ પાદ્યેઽષ્ટૌ વિનિવેશયેત્।
[અર્ધ્યદ્રવ્યાણિ]
કુશાગ્રાક્ષતસિદ્ધાર્થતિલપુષ્પફલાનિ ચ

યવાઃ પૃથઙ્મુષ્ટિમાત્રાઃ પલમાત્રં ચ ચન્દનમ્।
અષ્ટૌ દ્રવ્યાણ્યર્ધ્યકુંભે વિન્યસેત્ ફલિતં ફલમ્

[આચામભાજને નિક્ષેપ્યદ્રવ્યાણિ]
એલાલવઙ્ગતક્કોલજાતિકર્પૂરચમ્પકાઃ।
ચન્દનં કુસુમાન્યેવમષ્ટૌ આચામભાજને

પલાર્ધપરિમાણાનિ પ્રત્યેકં તત્ર નિક્ષિપેત્।
[પઞ્ચગવ્યદ્રવ્યાણિ]
ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિસર્પિરિમાનિ વૈ

ચતુષ્પલાનિ પ્રત્યેકં પઞ્ચગવ્યઘટે ક્ષિપેત્।
[કષાયોદકદ્રવ્યાણિ]
કષાયામ્બુઘટે દ્રવ્યાણ્યેતાનિ વિનિવેશયેત્

શમીપલાશકખદિરબિલ્વાશ્વત્થવિકઙ્કતાઃ।
ઔદુમ્બરશ્ચ ન્યગ્રોધસ્તેષામષ્ટૌ ત્વચઃ સ્મૃતાઃ

[શાન્તિકુંભદ્રવ્યાણિ મઙ્ગલોદકદ્રવ્યાણિ]
તુલસીવેણુનીવારયવાશ્ચ શ્વેતસર્ષપાઃ।
તિલાશ્ચ ષટ્ શાન્તિકુંભે દ્રવ્યાણિ પરિકલ્પયેત્

પ્રત્યેકં મુષ્ટિમાત્રાણિ ચૂર્ણિતાશ્ચ ત્વચસ્તથા।
ઇન્દ્રવલ્યઙ્કુરાશ્વત્થપલ્લવં ચ કુશેશયમ્

એકપત્રામ્બુજં કુષ્ઠં કુંકુમં રોહિણીદ્રુમમ્।
પુણ્યાસ્સુમનસશ્ચાષ્ટૌ યૂથિકા મલ્લિકા અપિ

ત્રીણ્યુત્પલાનિ જાતિશ્ચ ચમ્પકં કેતકી તથા।
દ્રવ્યાણિ પઞ્ચદશ ચ ન્યસેત્ મઙ્ગલપાથસિ

[સર્વૌષધિજલદ્રવ્યાણિ]
માંસી કુષ્ઠં હરિદ્રે દ્વે મુરા શૈલેયચમ્પકે।
મુસ્તા વચા ચ કર્પૂરં પ્રત્યેકં પલમાત્રકમ્

વિષ્ટ્વા સર્વૌષધિજલે દશૈતાનિ વિનિક્ષિપેત્।
[સર્વગન્ધોદકદ્રવ્યાણિ]
કર્પૂરં કુંકુમં કુષ્ઠં માંસી મલયજં મુરા

પ્રિયઙ્ગુકેસરં મુસ્તા તમાલં નાગકેસરમ્।
મૂલદ્વયં ચ કચ્ચોરં સુરસર્પિકકેસરમ્

ઉશીરં તગરં લોધ્રં તથૈવ હરિચન્દનમ્।
અગરૂદ્વાસિતં કુષ્ઠં કાલેયં ગ્રન્થિપલ્લવમ્

(મ્. કાષ્ટં fઓર્ કુષ્ઠમ્;)
મુકુલં ચમ્પકસ્યેતિ પ્રત્યેકં પલસમ્મિતમ્।
ચૂર્ણીકૃત્ય ન્યસેત્તત્ર સર્વગન્ધોદકે ઘટે

[મૂલૌષધિદ્રવ્યાણિ]
વ્યાઘ્રી સિંહી બલાકાગ્ની શરપુંખા શતાવરી।
બિલ્વમૂલં વચા શુણ્ઠી કોરણ્ડં શતમૂલિકા

પ્રત્યેકં પલમાનાઃ સ્યુઃ પિષ્ટ્વા કુંભે વિનિક્ષિપેત્।
મૂલૌષધ્યઃ ઇમાઃ પ્રોક્તાઃ દેવસ્નપનકર્મણિ

[મકરન્દાદિસ્નપનદ્રવ્યપરિમાણમ્]
મકરન્દદધિક્ષીરપઞ્ચગવ્યઘૃતાન્યપિ।
પ્રત્યેકં દ્રોણમાનીય યદ્વા શિવમથાઢકમ્

દ્રવ્યકુંભાનિ સર્વાણિ તત્પ્રમાણાનિ કલ્પયેત્।
[ચૂર્ણકુંભદ્રવ્યાણિ]
ચૂર્ણકુંભં નિશાચૂર્ણૈઃ કણ્ઠદધ્નૈઃ પ્રપૂરયેત્

[મૃત્તિકોદકદ્રવ્યાણિ]
પુણ્યક્ષેત્રે નદીતીરે પર્વતે પુલિને હ્રદે।
નિર્ઝરે સઙ્ગમેઽશોષ્યે વેદિકોર્વરયોસ્તથા

શાલિક્ષેત્રે દેવખાતે વૃષશૃઙ્ગે ચ હસ્તિનઃ।
વરાહધૃષ્ટે વલ્મીકે કુલીરાવસથે તથા

નલિન્યાં દીર્ઘિકાયાં ચ સ્થિતાશ્ચૈકોનવિંશતિઃ।
પૃથક્ ચ મુષ્ટિમાત્રાભિઃ પૂરયેન્મૃત્તિકોદકમ્

[પ્રતિસરબન્ધઃ શયનક્રમશ્ચ]
અઙ્કુરાણ્યર્પયેત્પૂર્વં કુર્યાત્પ્રતિસરં કરે।
એકબેરે મૂલબેરે બાહુલ્યે સ્નાનકૌતુકે

શય્યાયાં શાયયેદ્‌બિમ્બં સ્નાનીયમિતરદ્યદિ।
કૂર્ચદ્વારેણ શયનં પ્રાતરુત્થાપ્ય દેશિકઃ

[સ્નાનમણ્ડપે સ્નપનબિમ્બસ્થાપનં કલશસ્થાપનાદિકં ચ]
દ્વારતોરણકુંભાદીન્ સમભ્યર્ચ્ય યથાપુરમ્।
દ્વારેષ્વધ્યયનં નૃત્તં ગીતં વાદ્યં પ્રવર્તયેત્

સ્નપનપ્રતિમાં પશ્ચાત્ સ્થાપયેત્સ્નાનમણ્ડપે।
પુણ્યાહં વાચયેત્પશ્ચાત્ પ્રોક્ષયેત્કલશાનપિ

સ્નાનીયાન્યપિ વસ્તૂનિ કલશસ્થાપનં ચરેત્।
`ઇન્દ્રં નત્વેઽતિ મન્ત્રેણ તન્તુભિર્વેષ્ટનં ભવેત્

તત્તત્સ્થાનેષુ કલશાન્ સ્થાપયેઽન્મૂલવિદ્યયાઽ।
`સર્વમન્ત્રેણઽ કુંભેષુ દ્રવ્યૈરમ્બુપ્રપૂરણમ્

કૂર્ચેન પલ્લવન્યાસો યથાનેત્રમનોહરઃ।
`અસ્ત્રમન્ત્રેણઽ તાન્ કુંભાન્ શરાવૈરપિધાપયેત્

નારિકેલફલૈઃ તેષામલઙ્કારઃ શુભોદયઃ।
વાસોભિર્વેષ્ટયેત્કુમ્ભાન્ મણ્ડયેચ્ચન્દનાક્ષતૈઃ

[સ્નપનકલશેષુ તત્તદ્દેવાનામાવહનાદિક્રમઃ]
વેદતુર્યાદિઘોષૈશ્ચ ઘોષિતે ચ દિગન્તરે।
દેવતાવાહનં કુર્યાત્ કલશેષુ ગુરૂત્તમઃ

ઘૃતકુંભે વાસુદેવઃ પુરુષશ્ચોષ્ણવારિણિ।
ફલતોયે તુ સત્યઃ સ્યાત્ સ્નાનેઽચ્યુત ઉદાહૃતઃ

અનન્ત અક્ષતે કુંભે કેશવો મણિવારિણિ।
લોહે નારાયણો દેવો માધવો ગન્ધવારિણિ

યવોદકે તુ ગોવિન્દઃ પાદ્યે વિષ્ણુઃ પ્રકીર્તિતઃ।
મધુહન્તાઽર્ધ્યકલશે આચામે તુ ત્રિવિક્રમઃ

વામનઃ પઞ્ચગવ્યે ચ શ્રીધરો દધિભાજને।
દુગ્ધકુંભે હૃષીકેશઃ પદ્મનાભો મધુન્યપિ

દામોદરઃ કષાયામ્ભસ્યેવં કૃત્વાથ માનુષે।
ગુડકુમ્ભે વરાહસ્સ્યાન્નૃસિંહશ્ચૈક્ષવોદકે

શ્રીધરો નાલિકેરોદે હયાસ્યઃ શાન્તિવારિણિ।
વાસુદેવો મઙ્ગલોદે સર્વૌષધ્યાં સઙ્કર્ષણઃ

પ્રદ્યુમ્નઃ સર્વગન્ધાપ્સુ મૂલૌષધ્યામનિરુદ્ધઃ।
એવં બ્રાહ્મે તુ કુંભાનાં દેવતાઃ પરિકીર્તિતાઃ

ચૂર્ણકુભે ભવેલ્લક્ષ્મીઃ મૃત્તિકાકલશે મહી।
એવમાવાહયેદ્ધીમાન્ યોગપીઠપુરસ્સરમ્

તત્તન્નામચતુર્થ્યૈવ નમઃ પ્રણવયુક્તયા।
અષ્ટાવરં સમુચ્ચાર્ય તત આવાહનં ચરેત્

અર્ઘ્યાદિ પ્રણવાન્તં તં સમભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ।
[અગ્નિહોમમન્ત્રાણાં નિર્દેશઃ]
અગ્નિં સંસ્કૃત્ય વિધિવત્ તત્રારાધ્ય શ્રિયઃ પતિમ્

`મધુવાતાઽ `મધુનક્તંઽ `મધુમાન્નોઽ `વનસ્પતિઽ।
`વેદાહંઽ `વિષ્ણોર્નુકંઽ ચ `ઓષધયઃ સંવદન્તેઽ

નારાયણાનુવાકશ્ચ તથા `યા ઓષધીરિતિઽ।
વિષ્ણુગાયત્રિયા ચાપિ `તદ્વિષ્ણોરિઽત્યનન્તરમ્

`ન તે વિષ્ણુરિઽતિ શ્રુત્યા `વિષ્ણોઃ કર્મેતિઽ મન્ત્રતઃ।
`દધિક્રાવ્ણેતિઽયજુષા `આપ્યાયસ્વેતિઽ વૈ ઋચા

`મધુવાતાઽ `ઓષધયસ્ત્વંઽ `વિષ્ણુર્યા ફલિનીઽરિતિ।
`શન્નોદેવીશ્ચઽ સાવિત્રી ત્રાતારમિતિ દેશિકઃ

મહાવ્યાહૃતિભિઃ પશ્ચાત્ `ગન્ધદ્વારામઽનન્તરમ્।
શતધારં વસૂનાં ચ તતો ઘૃતં મિમિક્ષિરે

સર્પિષા જુહુયાદેતૈર્મન્ત્રૈઃ સમ્પાતમાહરેત્।
સેચયેચ્ચાપિ કુંભેષુ દેવમગ્નેર્વિસર્જયેત્

[બ્રાહ્મસ્નપનવિધિનિર્દેશઃ]
ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતઃ કુંભાન્ શાન્તિમન્ત્રૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ।
અભિમન્ત્ર્યાસ્ત્રમન્ત્રેણ વસ્ત્રેણાચ્છાદ્ય દેશિકઃ

દન્તકાષ્ઠં ગન્ધતૈલં દદ્યાદામલકં તતઃ।
ગણ્ડૂષાચમને ચ દ્વે દેવાયાર્ધ્યાદિ દાપયેત્

પૌરુષેણૈવ સૂક્તેન કલશૈઃ સ્નાપયેદ્ધરિમ્।
વસ્ત્રયજ્ઞોપવીતાદિ નૈવેદ્યાન્તં સમર્ચયેત્

પૂર્વં કૂર્ચેન સમ્પ્રોક્ષ્ય પશ્ચાત્કુંભાભિષેચનમ્।
એતદ્‌બ્રાહ્મં ભવેત્ સ્નાનમ્
[વૈષ્ણવ-સ્નપનવિધિનિર્દેશઃ]
વૈષ્ણવં શૃણુ વક્ષ્યતે

બ્રાહ્મે દૈવે ચ તાન્કુંભાન્ સંસ્થાપ્યાવાહ્ય પૂર્વવત્।
વૈષ્ણવેનૈવ સૂક્તેન જુહુયાત્ ષોડશાહુતીઃ

અન્તે ચ વિષ્ણુગાયત્ર્યા હુત્વા સમ્પાતસેચનમ્।
અન્યત્ સર્વં યથાપૂર્વં ન વિશેષોઽસ્તિ કશ્ચન

[પુણ્યસ્નપનવિધિનિર્દેશઃ]
અથ પુણ્યં પ્રવક્ષ્યામિ સ્નપનં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ।
દિવ્યં ચ માનુષં ત્યક્ત્વા બ્રાહ્મે નવઘટાસ્પદમ્

ઘૃતં બ્રાહ્મે ન્યસેત્ કુંભં પ્રાચ્યાં પાદ્યઘટં ન્યસેત્।
અર્ઘ્યકુંભં પદે યામ્યે આચામામ્બુ ચ વારુણે

પઞ્ચગવ્યમુદીચીને આગ્નેયે દધિભાજનમ્।
નૈરૃતે તુ પયઃ કુંભં મારુતે મધુભાજનમ્

કષાયમીશકોણે ચ દ્રવ્યદેવાશ્ચ પૂર્વવત્।
અદ્ભયઃ સમ્ભૂત ઇતિ ચ વેદાહં ચ પ્રજાપિઃ

યો દેવેભ્યઃ ઋચં બ્રાહ્મં યદ્વાગ્દેવીં તતઃ પરમ્।
....................ચત્વારિ શ્રદ્ધયેતિ ચ

નવભિર્જુહુયાદગ્નૌ સંપાતાજ્યેન સેચયેત્।
અન્યત્સવં યથાપૂર્વં કથિતં કલશોદ્ભવ

[હરિદ્રામૃત્તિકાસ્નપનમન્ત્રનિર્દેશઃ]
`શ્રી સૂક્તેનઽ ભવેદ્ધોમો હરિદ્રાસ્નાનકર્મણિ।
હવનં `ભૂમિસૂક્તેનઽ મૃત્તિકાસ્નપને સતિ

[મહાસ્નપનભેદાઃ]
વાસુદેવં પારમેષ્ઠ્યં પ્રાજાપત્યમિતિ ત્રિધા।
મહાસ્નપનમેતત્તુ પ્રાયશ્ચિત્તેષુ કર્મસુ

[વાસુદેવસ્નપનવિધિઃ]
બ્રાહ્માણાં દ્રવ્યકુંભાનામષ્ટાવષ્ટૌ સમન્તતઃ।
શુદ્ધોદકુંભાઃ સંસ્થાપ્યાઃ તેષાં સંખ્યા શતદ્વયમ્

દ્રવ્યકુંભાર્ચનં પૂર્વં કથિતં કલશોદ્ભવ।
સર્વશુદ્ધોદકુંભાનાં દેવો નારાયણઃ સ્મૃતઃ

શુદ્ધોદકેષુ સર્વેષુ મૌક્તિકં રાજતં તુ વા।
વિન્યસેદ્ધોમમન્ત્રસ્તુ પૂર્વમેવોદિતં મુને

તૈર્હુત્વા સર્પિષા પશ્ચાત્ દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા।
સહસ્રમષ્ટસહિતં હુત્વા સમ્પાત હોમયેત્

અન્યત્ સર્વં યથાપૂર્વં કારયેત્કર્મકોવિદઃ।
એતત્તુ વાસુદેવાખ્યં સ્નપનં સર્વકામદમ્

[પારમેષ્ઠ્યસ્નપનવિધિઃ]
પારમેષ્ઠ્યમથો વક્ષ્યે યથાવદવધારય।
વૈષ્ણવાનાં તુ કુંભાનાં પરિતોઽષ્ટૌ પૃથક્ પૃથક્

એતેષામુદકુંભાનાં ષટ્‌ત્રિંશત્ સહિતાઃ શતમ્।
પૂર્વવત્ સકલં કૃત્વા વૈષ્ણવોક્તવિધાનતઃ

(અ; અ. એકે fઓર્ એતેઓ;)
નારાયણાર્ચનં કુર્યાત્ મૂલેનૈવ ઘટામ્બુષુ।
વૈષ્ણવેનૈવ સૂક્તેન ગાયત્ર્યન્તં યથાપુરમ્

હુત્વા મૂલેન મનુના હોમશ્ચાષ્ટસહસ્રકમ્।
અન્યત્ સર્વં યથાપૂર્વમ્ પ્રાજાપત્યમથ શૃણુ

[પ્રાજાપત્યસ્નપનવિધિઃ]
પુણ્યસ્નપનવત્ કાર્યમ્ અષ્ટાવષ્ટૌ સમન્તતઃ।
તેષાં તથાકૃતેઽમ્બૂનાં દ્વિસપ્તતિ ઘટાસ્તથા

વૈષ્ણવેન ષડર્ણેન વિષ્ણોરાવાહનં ભવેત્।
વિશેષયજનં તેન અષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્

અભિષિચ્ય દ્રવ્યકુંભૈઃ તૈસ્તૈસ્તેષામુપોદકૈઃ।
સ્નાપયિત્વા મણ્ડયિત્વા સમભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ

પ્રણમ્ય ચ પરિક્રમ્ય સ્તુત્વા સ્તોત્રૈરનેકધા।
મન્દિરાભ્યન્તરં પશ્ચાત્ ગમયેત્સ્નાનકૌતુકમ્

એકબેરવિધાનં ચેત્ સ્નપનં મૂલકૌતુકે।
[કૌબેરસ્નપનવિધિઃ]
કૌબેરં સ્નપનં વક્ષ્યે શૃણુષ્વ કલશોદ્ભવ

ઘૃતં મધ્યે દધ્યનલે પીયૂષં નૈરૃતે પદે।
મકરન્દં ગનધવદે શર્કરા શાઙ્કરે પદે

નૃસિંહઃ શર્કરાદેવઃ ઇતરેષાં યથાપુરમ્।
`બ્રહ્મજજ્ઞાનમિઽતિ ચ `અયાશ્ચાગ્નેતિઽ વિદ્યયા

`અસુન્વન્તેઽતિ ચ ઋચા `ચાનોનિયુનિઽ (?)મન્ત્રતઃ।
`તમીશાનમિઽતીત્યેવં સર્વમન્યત્ યથાપુરમ્

[કલ્યાણસ્નપનપ્રકારઃ]
અનેનૈવ પ્રકારેણ ચત્વારિંશચ્છુભોદકૈઃ।
સ્નાનં કલ્યાણમુદિતં વ્યાહૃત્યાવાહનં હરેઃ

તયૈવ જુહુયાદગ્નૌ અષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્।
[અપરાજિતસ્નપનસ્ય ઐન્દ્રસ્નપનસ્ય ચ સ્વરૂપમ્]
એકેન ઘૃતકુંભેન સ્નાનં સ્યાદપરાજિતમ્

ઉપકુંભાષ્ટકયુતમૈન્દ્રમેતન્મુનીશ્વર।
`અપરાજિતમન્ત્રેણઽ હોમઃ સ્યાદપરાજિતે

ઐન્દ્રે શુદ્ધોદકુંભાનાં દેવસ્ત્રૈલોક્યમોહનઃ।
હોમસ્ત્રૈલોક્યમન્ત્રેણ અષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્

અન્યત્સર્વં યથાપૂર્વં કર્તવ્યં કર્મકોવિદૈઃ।
[સ્નપનજલસ્નાનાદિફલશ્રુતિઃ]
એવં તે સ્નપનં પ્રોક્તં સપ્રકારં મહામુને

દેવસ્નાનામ્બુભિઃ સ્નાતઃ નરકે ન નિમજ્જતિ।
તત્તીર્થં પાતિ યો ભક્ત્યા પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

પાદુકાં શિરસા વિભ્રન્ વૈકુણ્ટૈ કિઙ્કરો ભવેત્।
ચૂર્ણં ધૃત્વા તુ શિરસિ મોદતે દિવિ દેવવત્

[સ્નપને પાદુકાતીર્થાદિપ્રદાનનિર્દેશઃ]
પાદુકાતીર્થચૂર્ણાનિ ગૃહીત્વા દેશિકોત્તમઃ
સિષેવિષુભ્યઃ સર્વેભ્યો ભક્તેભ્યોઽપિ પ્રદાપયેત્