ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 19

॥ એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ ॥
[જીર્ણોદ્ધારવિધિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[જીર્ણોદ્ધારાવસરઃ]
ધામ્નો વા કૌતુકાનાં વા વૈકલ્યેઽવયવાદિષુ।
સન્ધાતું યદિ શક્યેત તદા સન્ધાનમાચરેત્

[સંધાનાનર્હે બિમ્બાદૌ વિધિઃ]
અશક્યે તુચ્છિતે ધામ્નિ બિમ્બે ત્યક્ત્વા પુનઃ સૃજેત્।
પૂર્વદ્રવ્યં પુનઃ સૃષ્ટૌ યોગ્યં સંયોજ્ય કલ્પયેત્

(મ્.ત્. કોશયોઃ આદૌ `બાલાલયમ્ઽ ઇત્યધિકઃ પાઠઃ)
(અ. મ્. તુચ્ચિતે ત્. તૂચ્છ્રિતે fઓર્ તુચ્છિતે;)
અયોગ્યં તુચ્છિતં ધીમાન્ અગાધે નિક્ષિપેજ્જલે।
ભિન્નં વા સ્ફુટિતં બિમ્બં ભૂતિકામો ન પૂજયેત્

[સન્ધાનાવસરે ભગવતઃ આરાધનસ્થલમ્।]
લઘુસાધ્યેઽઙ્ગસન્ધાને કુંભે શક્તિં નિવેશયેત્।
અનન્તજીર્ણે બિમ્બાદૌ બાલબિમ્બેઽર્ચયેદ્ધરિમ્

[અજીર્ણધામબિમ્બત્યાગનિષેધઃ]
અજીર્ણ ધામ બિમ્બં વા ત્યક્ત્વા નાન્યત્ર કલ્પયેત્।
કલ્પને તુ મહાન્ દોષઃ આચાર્યયજમાનયોઃ

[વિમાનાદિજીર્ણોદ્ધારક્રમે શક્ત્યાવાહનવ્યવસ્થા]
સન્ધાને તુ વિમાનસ્ય શક્તિમાવાહયેદ્‌ધ્રુવે

ધ્રુવબેરસ્ય સન્ધાને કુમ્ભે વા બાલકૌતુકે।
વૈકલ્યે પરિવારાણાં તેષામાવાહનં ધ્રુવે

અઙ્ગબિમ્બાઙ્ગસન્ધાને તત્રાપિ પરિવારવત્।
એવં સર્વં સમાલોચ્ય જીર્ણોદ્ધારં સમાચરેત્

[બાલાલયકલ્પનવિવેકઃ]
દિશશ્ચ વિદિશશ્ચાપિ મધ્યે માધવસદ્મનઃ।
સાવકાશેઽભિરુચિતે બાલસદ્મ પ્રકલ્પયેત્

પઞ્ચવા બાહુદણ્ડેન સપ્ત સંકુચિતે ત્રિકમ્।
ચતુરશ્રં મનોહારિ કલ્પયેત્ બાલસદ્મ તત્

યસ્યાં દિશ્યભવદ્‌દ્વારં મન્દિરે પૂર્વનિર્મિતે।
તસ્યાં બાલાલયે ચાપિ બલજં પરિકલ્પયેત્

[બાલાબિમ્બકલ્પનપ્રકારઃ]
લોહજં દારુજં યદ્વા શૈલજં વા મનોહરમ્।
બાલબિમ્બં પ્રકપ્યેત યથા પ્રાચીનમન્દિરે

ઉત્સેધો બાલબિમ્બસ્ય વૃદ્ધૌ પઞ્ચભિરઙ્ગુલૈઃ।
સાકં હસ્તેન હાનૌ તુ વિંશત્યાઙ્ગુલિભિર્ભવેત્

પૂર્વવત્કલ્પયેદ્‌બિમ્બં નાન્યથા કલશોદ્ભવઃ।
[અઙ્ગવૈકલ્યશાન્ત્યર્થં હોમક્રમઃ]
એવં પ્રકલ્પ્ય મેધાવી બાલબિમ્બં ચ મન્દિરમ્

શુભે કાલે તુ સમ્પ્રતિ પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્।
આશિષો વાચયિત્વા ચ દત્ત્વા તેભ્યોઽપિ દક્ષિણામ્

ભૂસુરૈસ્તૈરનુજ્ઞાતઃ આચાર્ય વરયેત્પુરા।
તં પ્રણમ્ય યથાશાસ્ત્રં મણ્ડયિત્વાભિપૂજયેત્

[બાલબિમ્બસ્થાપનક્રમે આચાર્યવરણક્રમઃ]
તતઃ શાસ્ત્રવિદાચાર્યઃ અઙ્ગવૈકલ્યશાન્તયે।
દૂર્વાભિર્મધુયુક્તાભિઃ સહસ્રં હોમમાચરેત્

વ્યાહૃત્યા સર્પિષા પશ્ચાત્ `પઞ્ચોપનિષદાઽ શતમ્।
હુત્વા પૂર્ણાહુતિં કુર્યાત્ તેન શાન્તિર્ન સંશયઃ

[બાલબિમ્બપ્રતિષ્ઠારાધનક્રમઃ]
અઙ્કુરાણ્યર્પયેત્પશ્ચાત્ બધ્વા પ્રતિસરં તતઃ।
જલાધિવાસાદ્યખિલં કર્મ કુર્યાત્ યથાપુરમ્

બાલાલયસ્ય મધ્યે વા દિવ્યે વા માનુષેઽપિ વા।
હસ્તમાત્રોન્નતાં વેદિં કૃત્વા તસ્યાં નિવેશયેત્

`મૂલમન્ત્રેણઽ વિધિવત્ રત્નન્યાસં ન કારયેત્।
પ્રોક્ષયેચ્ચ યથાપૂર્વં તતો મૂલાલયં વ્રજેત્

મૂલબિમ્બં સમારાધ્ય કુંભં ન્યસ્યાગ્રતો હરેઃ।
તત્ર તસ્માત્ સમાવાહ્ય સંહારક્રમમાશ્રયન્

અભ્યર્ચ્ય કુમ્ભમર્ધ્યાર્વેદવાદ્યપુરસ્સરમ્।
આદાય કુંભમર્ચાભિઃ અન્યાભિઃ સહ દેશિકઃ

પ્રાદક્ષિણ્યેન તદ્ધામ્નઃ બાલસદ્મ પ્રવિશ્ય ચ।
કર્માર્ચાદીનિ બિમ્બાનિ તત્ર સ્થાને નિવેશયેત્

તતઃ કુંભગતાં શક્તિં બાલબિમ્બે નિયોજયેત્।
પૂર્વવત્સકલં કુર્યાત્ સાન્નિધ્યં યાચયેત્તતઃ

ભગવન્ પુનરુદ્ધારઃ તવ ધામ્નશ્ચ વર્ષ્મણઃ।
યાવત્સમાપ્યતે તાવત્ સાન્નિધ્યમિહ આચર

ઇતિ પ્રાર્થ્ય તતો દેવમ્ અઙ્ગૈઃ સાકં સમર્ચયેત્।
વૈકલ્યરહિતાન્ સર્વાન્ પરિવારમ્ સમર્ચયેત્

f(ચ્:દ્: ઓમ્ અ;)
વિકલાનર્પયેદ્દેવાન્ દેવપાદારવિન્દયોઃ।
લુપ્તાનામપિ પીઠાનાં પરિવારવદિષ્યતે

આશ્રિતાનાં તુ પાર્થક્યં ભક્તાનાં પરિવારવત્।
દેવીનાં ચ શ્રિયાદીનાં સર્વાસાં પરિવારવત્

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં યથાપૂર્વં સમાચરેત્।
અથવા નિત્યમેવ સ્યાત્ જીર્ણોદ્ધારસમાપ્તયે

મહોત્સવં પ્રકુર્વીત યદ્યન્નિત્યં પુરાતનમ્।
સ્થણ્ડિલે બલિદાનં સ્યાત્ સતાયાં પીઠમસ્તકે

[જીર્ણબિમ્બપ્રક્ષેપપ્રકારઃ]
એવં સમાપ્ય મેધાવી ગત્વા ગભગૃહં ગુરુઃ।
હૈમં લાઙ્ગલમાદાય મોચયેત્પીઠબન્ધનમ્

કુશૈઃ કાશૈસ્તૃણૈશ્ચાન્યૈઃ તથા ગોવાલનિર્મિતઃ।
રજ્જુભિર્વેષ્ટયેદ્વિમ્બં રથમારોપયેત્તતઃ

ગ્રામં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સમુદ્રં વા સરોવરમ્।
અગાધં ચાપ્યશોષ્યં ચ સલિલં યત્ર નિત્યશઃ

તત્ર ગત્વા ક્ષિપેદ્વિમ્બં યદ્વા ભૂમૌ ખનેદપિ।
[સંસ્કારાનન્તરં પુનઃ પ્રતિષ્ઠાક્રમઃ]
તતઃ સ્નાત્વા વિધાનેન સન્ધાને યદિ કર્મણિ

સન્ધાનાય ગુરુર્દદ્યાત્ બિમ્બં દેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ।
કારયિત્વા પુનઃ સૃષ્ટિં સન્ધાનં વા યથાવિધિ

જલાધિવાસાદ્યખિલં સર્વં કર્મ યથાપુરમ્।
પુનઃ સૃષ્ટૌ પ્રકુર્વીત સન્ધાને નૈતદિષ્યતે

સમ્પ્રોક્ષણં પ્રકુર્વીત બાલશક્તિં નિવેશયેત્।
એવં સમ્પ્રોક્ષ્ય વિધિવત્ કર્મબિમ્બૈઃ સમન્વિતમ્

અભ્યર્ચયેદ્યથાપૂર્વં ભગવન્તં મુનીશ્વર।
॥ ઇતિ ભાર્ગવતન્ત્રે એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ ॥