ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 17

॥ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ ॥
[અગ્નિકાર્યનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[અગ્નિકુણ્ડ હોમસમ્પાદનાત્પૂર્વં કર્તવ્યાનિ કૃત્યાનિ]
શ્રીરામઃ
દ્વારપાર્શ્વસ્થિતૌ દેવૌ પૂજયિત્વાગ્નિસદ્મનઃ।
પ્રવિશ્ય ગોમયામ્ભોભિઃ કુણ્ડમાલિપ્ય પશ્ચિમે

આસને પ્રાઙ્મુખો ભૂત્વા સમાવેશ્યાત્મદક્ષિણે।
કુસુમાનિ તથા વામે દ્રવ્યાણ્યન્યાનિ કલ્પયેત્

પ્રાણાનાયમ્ય સઙ્કલ્પ્ય કુણ્ડસ્યોત્તરભૂતલે।
પ્રાગગ્રાન્નિક્ષિપેદ્દર્ભાન્ ક્રમાત્તેષુ વિનિક્ષિપેત્

(અ. ઓમ્. શ્રીરામઃ;)
આજ્યાપાત્રં ચરું સ્થાલીં પ્રોક્ષણીપાત્રમપ્યથ।
પ્રણીતાં સમિધો દર્ભાંસ્તણ્ડુલાન્ પરિધિત્રયમ્

સ્રુક્‌સ્રુવૌ લક્ષણોપેતૌ દર્વીં વ્યજનમેક્ષણે।
કાષ્ઠં ઘણ્ટામક્ષતાંશ્ચ ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચેતરાન્

વિન્યસ્ય કુણ્ડાન્તરાલે પ્રાગગ્ર ઉદગાયતાઃ।
તિસ્રસ્તિસ્રો લિખેદ્રેખાઃ પ્રણવેન પૃથક્ પૃથક્

વિસૃજ્ય લેખનં કૂર્ચં હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય વારિણા।
દર્ભસ્તંબદ્વયેનાદ્ભિરભ્યુક્ષ્યાગ્નિં નિવેશયેત્

અદ્ભિઃ પરિસમૂહ્યાસ્ત્રૈઃ પરિસ્તીર્યાનલં કુશૈઃ।
દશભિર્દશભિઃ સાગ્રૈઃ પ્રાગર્ગ્રરુદગઞ્ચલૈઃ

દ્રવ્યાગ્નિમધ્યેઽપાં પૂર્ણાં પ્રણીતાં વિનિવેશયેત્।
સાક્ષતાં દર્ભયુગ્મેન કૂર્ચં નિર્માય વિન્યસેત્

તત્રાવાહ્યાર્ચયેદ્દેવં વાસુદેવં સનાતનમ્।
અગ્નેરાગ્નેયકોણે તામાસને વિનિવેશયેત્

પવિત્રિતૈસ્ત્રિભિર્દર્ભૈઃ આચ્છાદ્ય પ્રોક્ષણીં પુરઃ।
વિન્યસેદાત્મનસ્તત્ર પ્રણીતાં કૂર્ચમાનકૈઃ

અદ્ભિરાપૂર્ય ચોત્પૂય પાત્રાણ્યુત્તાનયન્ ગુરુઃ।
પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણાંવોભિરાજ્યસ્થાલીં સમાહરેત્

તસ્યાં વિન્યસ્ય તત્કૂર્ચં કૂર્ચે તન્મયવિષ્ટરે।
અગ્નેર્દક્ષિણતો દેવમર્ચયેચ્ચતુરાનનમ્

પૂરયિત્વાજ્યપાત્રં તત્ ગલિતેનૈવ સર્પિષા।
ઉદગગ્નિં નિવેશ્યાસ્મિન્ આજ્યસ્થાલીં નિવેશયેત્

દીપ્તેન બર્હિષા તસ્ય પર્યગ્નિકરણં ચરેત્।
દર્ભાગ્રે દ્વે નિવેશ્યાસ્મિન્ પુનઃ પર્યગ્નિમાચરેત્

ઉદગુત્તીર્ય તત્પાત્રમ્ અગ્નિમગ્નૌ નિવેશયેત્।
શ્રપયેદ્ધૃદયાદ્યઙ્ગૈઃ ચરુપાત્રે હુતાશને

અગ્નેરુત્તરત્તઃ સ્થાપ્યં ચરુપાત્રં યથાક્રમમ્।
આજ્યપાત્રં પુરસ્કૃત્ય ત્રિરુત્પૂય ગુરૂત્તમઃ

કૂર્ચગ્રન્થિં વિસૃજ્યાદ્ભિઃ સ્પૃષ્ટ્વાગ્નૌ વિનિવેશયેત્।
સૌરભેયીં દર્શયિત્વા ઘૃતં તદમૃતં સ્મરેત્

ઇન્દ્રાદીનગ્નિકુણ્ડસ્ય પરિતઃ પૂજયેત્ ક્રમાત્।
અતિતપ્તેન તોયેન સ્ત્રુક્‌સ્ત્રુવૌ ક્ષાલયેદ્‌ગુરુઃ

દર્ભપઞ્ચકકૂર્ચેન મૂલમધ્યાગ્રભૂમિષુ।
સંમૃજ્યાગ્નૌ ચ નિષ્ટપ્ય તાવુદીચ્યાં નિવેશયેત્

ગ્રન્થિં વિસૃજ્ય કૂર્ચસ્ય સ્પૃષ્ટ્વામ્બ્‌વગ્નૌ નિવેશયેત્।
હોમવસ્તુષુ સંસિઞ્ચેત્ સ્ત્રુવેણાજ્યં સકૃત્સકૃત્

ઉદગગ્રા ચ પરિધિર્ન્યસનીયા ચ પશ્ચિમે।
પ્રાગગ્રા દક્ષિણે તદ્વદુદીચ્યાં દિશિ વિન્યસેત્

આગ્નેયૈશાનયોઃ સ્થાપ્યવાધારસમિધાવુભૌ।
`અદિતેન્વિઽત્યાદિમન્ત્રૈઃ પરિષેચનમાચરેત્

સમિધઃ પઞ્ચદશ ચ સિક્ત્ત્વાજ્યેન તતસ્સકૃત્।
જપ`ન્નષ્ટાક્ષરં મન્ત્રંઽ ધ્યાત્વા ચ પરમેષ્ઠિનમ્

આદદ્યાન્મુદ્રયા મુષ્ઠ્યા વેષ્ટયિત્વા કુશૈઃ કરમ્।
આજ્યપાત્રં સમાદાય પ્રાજાપત્યં તતઃ પરમ્

ઐન્દ્રં ચ જુહુયાદગ્નૌ આગ્નેયં સૌમ્યમેવ ચ।
વ્યસ્તાભિર્વ્યાહૃતિભિશ્ચ સમસ્તાભિર્યથાક્રમમ્

[હોમક્રમે વહ્ન્યાદિધ્યાનસ્વરૂપમ્]
પરિષિચ્ય તતો વહ્નિં ધ્યાયેચ્ચત્વારિ શૃઙ્ગયા।
ઓમગ્નયે નમઃ સ્વાહેત્યગ્નૌ પૂર્ણાહુતિર્ભવેત્

દ્વિશીર્ષકં સપ્તહસ્તં ત્રિપાદં સપ્તજિહ્વકમ્।
વરદં શક્તિપાણિં ચ વિભ્રાણં સ્રુક્‌સ્રુવૌ તથા

(અ. ઓમ્. અસ્માત્ શ્લોકાદારભ્ય 53. શ્લોકસ્ય બ્: પર્યન્તમ્।)
અભીતિદં ચર્મધરં વામે ચાજ્યધરં કરે।
[વહ્નેઃ સપ્તજિહ્વાનાં નામસ્થાનાદિવિવેકઃ]
કાલી કરાલી સુમના લોહિતા ધૂમ્ર એવ હિ

સ્ફુલિઙ્ગિની વિશ્વરૂપી સપ્ત જિહ્વાઃ પ્રકીર્તિતાઃ।
કાલ્યાસ્તુ મધ્યમં સ્થાનં કરાલ્યાઃ પૂર્વદિગ્ભવેત્

મનોજવાયાશ્ચાગ્નેય્યાં લોહિતાયાસ્તુ વારુણે।
સુધૂમ્રા સોમનિલયા સ્ફુલિઙ્ગિન્યનિલાશ્રયા

ઐશાન્યાં વિસ્વરૂપી તુ એવં સ્થાનં સ્મરેત્ ક્રમાત્।
જિહ્વાયાં દક્ષિણે વક્ત્રે ધૂમ્રાયાં મારણાદિકમ્

લોહિતાયાં વશીકારઃ કાલ્યાં કર્મ ચ શાન્તિકમ્।
સર્વસિદ્ધિઃ સ્ફુલિઙ્ગિન્યામાનને દક્ષિણેતરે

કરાલિકા વિજયદા પુષ્ટિદા ચ મનોહરા।
કાર્ષ્ણ્યં લૌહિત્યમેતાસાં વર્ણઃ શ્યામત્વમેવ ચ

સ્ફુલિઙ્ગરૂપં ચ તતો વર્ણઃ સ્પટિકસન્નિભઃ।
તપનીયનિભઃ પ્રોક્તઃ જિહ્વાયામાનુપૂર્વશઃ

[અગ્નિત્રયલક્ષણં તેષામુપયોગશ્ચ]
નિત્યાગ્નિર્વૃદ્ધ ઇત્યુક્તઃ ઉત્સવાગ્નિર્યુવા ભવેત્।
દીક્ષાશાન્તિપ્રતિષ્ઠાસુ બાલાગ્નિરભિધીયતે

અરણીમથનાજ્જાતઃ બાલાગ્નિરિતિ કથ્યતે।
સૂર્યકાન્તાશ્મનો જાતો યૌવનાગ્નિઃ પ્રકીર્તિતઃ

લૌકિકાગ્નિસ્તુ વૃદ્ધાગ્નિરગ્નિત્રયમુદ્રાહૃતમ્।
[સમિધઃ પ્રમાણં દોષયુક્તસમિધઃ પ્રયોગફલનિર્દેશશ્ચ]
આયામઃ સમિધાં તાલઃ કનિષ્ઠાનાહનં મતમ્

ચર્મહીને વિનાશઃ સ્યાત્ ભેદે ક્ષીણકુલં ભવેત્।
આર્દ્રા તુ બન્ધુનાશઃ સ્યાત્ પુત્રનાશઃ પુરાતને

તક્ષાસુ ભાર્યામરણં કલહાય ચ શાખિની।
ઉદ્વેગાય ભવેત્સ્થૂલા હ્નસ્વાવગ્રહકારિણી

દીર્ઘાતિવૃષ્ટિજનની ત્યાજ્યા દોષયુતા સમિત્।
[કામનાનુરૂપં સમિધાં હોમદ્રવ્યાણાં ચ વિવરણમ્]
યજ્ઞવૃક્ષોદ્ભવૈશ્શાન્તિસ્સૌભાગ્યં કુસુમૈર્ભવેત્

ધૂપદ્રવ્યૈસ્સદારોગ્યં પુષ્ટિર્દધ્ના પયશ્શુચિઃ।
અન્નેન વિવિધાન્ કામાન્ આજ્યેનાયુષ્મતીઃ પ્રજાઃ

શ્વેતપદ્મૈસ્તુ જુહુયાદિચ્છન્ બ્રહ્મશ્રિયં નરઃ।
લક્ષ્મીપુષ્પૈસ્તુ જુહુયાલ્લક્ષ્મીકામોઽથ વારુણૈઃ

પદ્મૈર્બિલ્વસમિદ્ભિર્વા જ્ઞાનકામસ્તુ સર્પિષા।
કન્યાકામો હુવેલ્લાજૈઃ ગોકામો ગોમયૈઃ પુનઃ

આયુષ્કામસ્તુ દૂર્વાભિર્ભૂમિકામસ્તુ મૃત્સ્નયા।
યવૈરિન્દ્રિયકામસ્તુ તિલૈઃ સર્વજનપ્રિયઃ

બ્રહ્મવર્ચસકામસ્તુ બ્રહ્મવૃક્ષસમુદ્ભવૈઃ।
વૈણવૈશ્ચ યવૈશ્ચૈવ નીવારૈઃ શાલિભિસ્તથા

સર્વે કામાશ્ચ સિદ્ધ્યન્તિ હોતુર્બીજૈર્યથોદિતૈઃ।
લાજહોમેન સિદ્ધ્યન્તિ સર્વકામાઃ ન સંશયઃ

અન્નેનાન્નાદિકામસ્તુ પુત્રકામસ્તુ પાયસૈઃ।
નિમ્બાપુષ્પૈર્હિરણ્યાર્થી સર્વે સિધ્યન્તિ સર્પિષા

[તત્તદ્ધોમદ્રવ્યપરિમાણનિર્દેશઃ]
હોમે સર્પિર્મધુક્ષીરધારાઃ સ્યુશ્ચતુરઙ્ગુલાઃ।
શુક્તિર્દધ્નાહુતિર્ગ્રાસં પાયસાદ્યાહુતિર્ભવેત્

ભક્ષ્યાહુતિસ્તદર્ધેન ફલૈઃ પુષ્પૈરખણ્ડિતૈઃ।
નિષ્પાવબીજમાનેન ધૂપદ્રવ્યાહુતિર્ભવેત્

અષ્ટાઙ્ગુલા તદર્ધા વા સમિદ્દૂર્વા ષડઙ્ગુલા।
મૃદ્વિકાક્ષપ્રમાણા તુ ગોમયાહુતિરુચ્યતે

પૂર્ણાહુતિર્ઘૃતસ્ય સ્યાત્કુડવેન મુનીશ્વર।
ન્યૂનાધિકપ્રમાણેન હવ્યકવ્યાહુતીઃ કૃતાઃ

ભુઞ્જતે દાનવાઃ દૈત્યાઃ ન ફલાય પ્રકલ્પતે।
[અગ્નિકુણ્ડે હરેઃ આવાહનમ્ આરાધનં ચ]
વર્મણા પરિષિચ્યાગ્નિમગ્નૌ પીઠપ્રકલ્પનમ્

(ચ્: અ. વર્ષ્મ fઓર્ વર્મ;)
આધારશક્ત્યાદિમન્ત્રૈર્વહ્નાવાવાહનં હરેઃ।
પૂર્વવત્સકલં કુર્યાત્ ઉપચારમુષર્બુધે

તૈસ્તૈર્મન્ત્રૈશ્ચ સ્વાહાન્તૈસ્સર્પિષૈવ સકૃત્ સકૃત્।
નિવેદનાન્તં કૃત્વૈવં પરિવારાર્થમપ્યથ

હુત્વા કવચમન્ત્રેણ પૂર્વવત્પરિષેચયેત્।
એતન્નિત્યાર્ચનં વહ્નૌ પ્રતિષ્ઠાદાવનન્તરમ્

[અગ્નૌ નિત્યારાધનવિધ્યાદૌ વિશેષઃ]
તત્તત્ક્રિયોક્તવિધિના હોમમન્યત્સમાચરેત્।
નિત્યે ધાર્યો વીતિહોત્રઃ ન પ્રણીતા ન ચાત્મભૂઃ

નેધ્યપ્રક્ષેપણં ચાગ્નૌ ન ચરુશ્રપણં ભવેત્।
આજ્યેન કેવલં વહ્નૌ વિષ્ણોઃ પૂજા જપાવધિઃ

નાઽઘારહોમઃ કર્તવ્યઃ અગ્નૌ નષ્ટે તુ નિષ્કૃતિઃ।
પ્રતિષ્ઠાદિષુ સર્વેષુ સર્વમેતત્સમાચરેત્

કર્માવસાનં બ્રહ્માદીન્ નોદ્વાસેત્તન્ત્રવિત્તમઃ।
[પૂર્ણાહુતિસમ્પાદનવિધિઃ]
પ્રાયશ્ચિત્તાહુતીર્હુત્વા કુર્યાત્પૂર્ણાહુતિં તતઃ

આત્મનોઽગ્રે સ્રુવં યામ્યે ચાજ્યસ્થાલીં તથોત્તરે।
સ્રુચં વિન્યસ્ય હસ્તાભ્યામ્ આદદ્યાત્સાદિતાન્ કુશાન્

આજ્યસ્થાલ્યાં ન્યસેન્મૂલં મધ્યે મધ્યં સ્રુચીતરમ્।
સ્પૃષ્ટ્વા ત્રિરેવં જુહુયાદગ્નૌ દર્ભાન્ તથા દહેત્

પરિધીનાત્મનઃ પૂર્વં પ્રણીતાં વિન્યસેદ્‌ગુરુઃ।
આપૂર્ય પ્રોક્ષણીતીર્થૈઃ પૂર્વાદ્યાશાસુ સેચયેત્

અવન્યાં વિસૃજેચ્છેષં પ્રોક્ષયેદાત્મનઃ શિરઃ।
બ્રહ્માણમુદ્વસેત્પશ્ચાત્સ્રુચં તોયેન પૂરયેત્

પરિષિચ્ય તતઃ કુણ્ડં દેવમગ્નેઃ સમુદ્ધરેત્।
ભસ્મના તિલકં કુર્યાત્ હુતેનાધાપનોદિના

`અગ્નેનયેઽતિ મન્ત્રેણ હ્યુપસ્થાય તતોઽનલમ્।
ભક્ત્યા યદગ્નૌ વિહિતં યથાશક્તિ યથાવિધિ

આરાધનં ત્વં દેવેશ ગૃહાણ પરમેશ્વર।
ઇતિ દેવપદામ્ભોજે ન્યસેદ્ધવનજં ફલમ્

[પૂર્ણાહુતિવિધિઃ]
અગસ્ત્યઃ
શ્રુતો મયા પરંધામ્નઃ વહ્નૌ પૂજાક્રમોઽધુના।
પૂર્ણાહુતિવિધાનં તત્કથમદ્ય બ્રવીહિ મે

શ્રીરામઃ
અર્ઘ્યાદ્યૈરર્ચયેદ્દેવમનલે સર્પિષા ગવામ્।
સ્રુચમાજ્યેન સમ્પૂર્ય કુડવેન ગુરૂત્તમઃ

દર્ભેણ સમિધા યુક્તં ફલેન પરિપૂરિતમ્।
ગન્ધૈઃ પુષ્પૈરક્ષતૈશ્ચ પૂજયિત્વા સ્રુચં ગુરુઃ

અપિધાય સ્રુવેણાથ નાસિકાગ્રાન્તમુદ્ધરન્।
ઉત્થાય વાદ્ય ઘોષેષુ સર્વતો નાદિતેષુ ચ

`પૂર્ણાહુતિમિઽતિ મનું ઘોષયસ્તુ દ્વિજાતિષુ।
`મૂલમન્ત્રેઽણ જુહુયાદનલે વિમલે ગુરુઃ

કુર્વીત સ્વિષ્ટકૃદ્ધોમં કુક્કુટાણ્ડપ્રમાણકમ્।
ચરું ઘૃતાપ્લુતં સર્વૈરુપદંશૈસ્સમન્વિતમ્

સશર્કરં ચ સમધુ સદર્ભસમિધં સ્રુચિ।
વિન્યસ્ય સર્પિષાપ્લાવ્ય સ્રુવાગ્રેણાપિધાય ચ