ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 16

॥ ષોડશોઽધ્યાયઃ ॥
[સમારાધનવિધિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[આરાધકસ્યાલયપ્રવેશક્રમઃ]
શ્રીરામઃ
સ્નાત્વા પૂર્વાહ્નિકં કૃત્વા ગુરુર્દેવાલયાદ્બહિઃ।
પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ પાણી ચ ત્રિરાચમ્યાલયં વિશેત્

[કવાટેદ્ધાટનં ભગવત્પ્રબોધનઞ્ચ]
પ્રથમાવરણં ગત્વા નત્વોદ્દિશ્ય શ્રિયઃ પતિમ્।
કૃતે તાલત્રયે પશ્ચાત્ કવાટોદ્ધાટનં ચરેત્

તદા પ્રબોધયેદ્દેવં વાસુદેવં સનાતનમ્।
પ્રબુદ્ધ જગદીશાન પ્રબુદ્ધ કમલાપતે

પ્રબુદ્ધ પુણ્ડરીકાક્ષ પ્રબુદ્ધ રમયા સહ।
પ્રબુદ્ધાનન્તકલ્યાણવારિધે કરુણામ્બુધે

પ્રબુદ્ધ ચન્દ્રવદન કમલાઙ્ઘ્રિસરોરુહ।
સ્તુવન્તિ વેદાશ્ચત્વારઃ નમન્તિ દ્રુહિણાદયઃ

અસ્તાચલં ગતશ્ચન્દ્રઃ ઉદયં યાતિ ભાસ્કરઃ।
ઉન્મીલયાક્ષિયુગલં નૃત્યત્યપ્સરસાં ગણઃ

તુમ્બુરુર્નારદશ્ચોભૌ વીણયા મઞ્જુ ગાયતઃ।
તિષ્ઠન્તિ ઋષયઃ સર્વે સેવાર્થં ગોપુરાદ્બહિઃ

બાલાતપા વિસર્પન્તિ પ્રબુદ્ધાન્યમ્બુજાન્યપિ।
ષટ્પદા મકરન્દાય ભ્રમન્તિ કમલોદરે

ચક્રવાકદ્વિજગણૈર્ગાર્હસ્થ્યમનુભૂયતે।
ઉત્તિષ્ઠ ઇતિ મન્ત્રૈસ્ત્વામુપાસન્તે દ્વિજોત્તમાઃ

ઉત્તિષ્ઠોતિષ્ઠ ગોવિન્દ ઉત્તિષ્ઠ પુરુષોત્તમ।
[નિર્માલ્યવિનિયોગઃ પાત્રપ્રક્ષાલનં ચ]
એવં પ્રબોધ્ય દેવેશં દીપેષુ જ્વલિતેષ્વપિ

માલ્યગન્ધાદિદેવસ્ય વિષ્વક્સેનાય દાપયેત્।
પૂજાયોગ્યાનિ પાત્રાણિ ક્ષાલયેચ્ચ યથાતથમ્

[ભૂતશુદ્ધિપ્રકારઃ]
સપવિત્રકરો ભૂત્વા સોર્ધ્વપુણ્ડ્રઃ સ્વલઙ્કૃતઃ।
નાદિતે સકલે વાદ્યે બ્રહ્મધોષે ચ ઘોષિતે

શબ્દબ્રહ્મમયીં ધ્યાત્વા ધણ્ટાં હસ્તેન ચાલયેત્।
`અસ્ત્રમન્ત્રેણઽ બધ્નિયાદ્દેશિકઃ કકુભો દશ

`મૂલમન્ત્રેણઽ કુર્વીત પ્રાણાયામત્રયં તતઃ।
રેચકં પુરકં ચૈવ કુભકં રેચકં તથા

એવં ચતુર્વિધૈર્યુક્તઃ પ્રાણાયામ ઉદાહૃતઃ।
સપ્તભિર્દ્વિગુણૈર્વાપિ પુનસ્તદ્વચ્ચતુર્ગુણૈઃ

આદ્યૈશ્ચ `મૂલમન્ત્રઽસ્ય સંખ્યોક્તા શાસ્ત્રવિત્તમૈઃ।
ગન્ધેન સહિતાં પૃથ્વીં સંહરેદપ્સુ યોગવિત્

તા રસેન સમં વહ્નૌ તં વાયૌ રૂપમાત્રયા।
તમાકાશે સ્પર્શયુતં તચ્ચ શબ્દેન માનસે

સંહરોત્તદહંકારે તં બુદ્ધૌ તાં મહત્યપિ।
મહાન્તં સંહરેજ્જીવે જીવં તં બ્રહ્મણિ ધ્રુવે

નિવેશ્ય વહ્નિબીજેન દગ્ધં ધ્યાયેદ્વપુર્ગુરુઃ।
વારુણેનૈવ બીજેન સિક્તં જાતં પુનઃ સ્મરેત્

બ્રહ્મણો નિર્ગતં જીવં સ્મૃત્વા તસ્માદ્ગુરૂત્તમઃ।
મહાન્તં ચ તતો બુદ્ધિં બુદ્ધેર્જાતામહંકૃતિમ્

અહંકૃતેર્મનો ધ્યાયેત્ તસ્માચ્છબ્દેન ચામ્બરમ્।
સ્પર્શન ચામ્બરાદ્વાયું વાયો રૂપેણ ચાનલમ્

અનલાદ્રસસંયુક્તા આપશ્તાભ્યો મહીં સ્મરેત્।
ગન્ધેન સહિતામેવં વિશોધ્ય વપુરાત્મવાન્

[ભૂતશુદ્ધિક્રમે અઙ્ગેષુ વર્ણન્યાસક્રમઃ]
ન્યસેદઙ્ગેષુ `મૂલઽસ્ય વર્ણાનષ્ટૌ યથાક્રમમ્।
વિન્યસેત્પ્રણવં નાભૌ નકારં મેહને ન્યસેત્

મોકારં જાનુયુગલે નાકારં પાદયોર્દ્વયોઃ।
રાકારં વિન્યસેન્મૂર્ધ્નિ યકારં નયનદ્વયે

ણાકારં વદનામ્ભોજે યકારં હૃદયામ્બુજે।
એવં વિન્યસ્ય વર્ણાંસ્તાન્ ધ્યાત્વા તં પુરુષોત્તમમ્

[માનસયાગવિધિઃ]
મનસારાધયેદ્દેવમર્ધ્યાદ્યૈર્વિવિધૈઃ ક્રમૈઃ।
અર્ધ્યં પાદ્યં તથાચામં સ્નાનં વસ્ત્રોપવીતકે

ગન્ધં પુષ્પં તથા ધૂપં દીપં પુષ્પાઞ્જલિં તથા।
નૈવેદ્યં વિવિધં ચાતિ તામ્બૂલં મુખવાસનામ્

ઇત્યાદિ માનસેનૈવ `મૂલમન્ત્રેઽણ કારયેત્।
મૂલમન્ત્રં જપેત્પશ્ચાદષ્ટોત્તરશતાવરમ્

[પૂજાપાત્રાદિસન્નાહઃ]
દેવસ્ય પુરતઃ પાત્રે આધારે પઞ્ચ વિન્યસેત્।
પાત્રાપિ પરિશુદ્ધાનિ શુદ્ધલોહમયાનિ ચ

આવાહનાહ્વયં પાત્રમન્યદેકં નિવેશયેત્।
પૂરયેદ્ગલિતામ્ભોભિઃ `પ્રણવેઽનાભિમન્ત્રયેત્

શોષણં પ્લાવનં ચાપિ કુર્યા`દગ્ન્યમૃતાક્ષરૈઃઽ।
દર્શયેત્સુરભીમુદ્રાં તચ્ચતુર્થ્યા નમોઽન્તયા

પાદ્યં મધ્યે દક્ષિણેઽર્ધ્યં વામે ચાચામવારિ ચ।
સ્નાનીયં શાઙ્કરે કોણે શુદ્ધોદમિતરત્ર ચ

સ્પૃશન્ દક્ષિણહસ્તેન તત્તન્નામ સ્મરન્ દ્વિજઃ।
ઉચ્ચાર્ય કલ્પયામીતિ પાત્રાદર્ધ્યાજ્જલં હરેત્

કિઞ્ચિદન્યેન પાત્રેણ નિનયેન્નાસિકાસમમ્।
સંમન્ત્ર્ય `મૂલમન્ત્રેઽણ સપ્તવારં દ્વિજોત્તમઃ

પ્રોક્ષયેત્પઞ્ચપાત્રાણિ પૂજાદ્રવ્યાણ્યશેષતઃ।
[નિત્યાર્ચનાત્પૂર્વં યોગપીઠકલ્પનપ્રકારઃ]
પાદપીઠે તુ દેવસ્ય મૂલબેરે ગુરૂત્તમઃ

`આયાન્ત્વાદ્યેનઽ મન્ત્રેણ યોગપીઠં પ્રકલ્પયેત્।
આધારશક્તિઃ પ્રથમા કૂર્મકાલાનલસ્તતઃ

અનન્તોઽથ મહીપશ્ચાદૂર્ધ્વમૂર્ધ્વં યથાક્રમમ્।
ધર્મો જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચ યથાક્રમમ્

પ્રાગાદિદિક્ષુ ક્રમશઃ અધર્માદિચતુષ્ટયમ્।
આગ્નેય્યાદિષુ કોણેષુ તેષાં મધ્યે સદાશિવઃ

એતે પાદમયાઃ પ્રોક્તાઃ ખટ્વાયાઃ કમલાપતેઃ।
ઋગાદિવેદાશ્ચત્વારઃ ખટ્વાકાષ્ઠચતુષ્ટયમ્

વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૌતિકશ્ચેતિ તે ત્રિધા।
પૂર્વાપરગુણાઃ પ્રોક્તાસ્તથા સત્વાદયો ગુણાઃ

દક્ષિણોત્તરસૂત્રાણિ તૂલિકા પઞ્ચભૂમિકા।
જીવાત્માસ્તરણં તસ્માદૂર્ધ્વં પદ્માસનં સ્મૃતમ્

પાર્શ્વયોરુભયોઃ કલ્પ્યૌ પરમેષ્ઠિત્રિલોચનૌ।
સનત્કુમારઃ સનકઃ સનન્દઃ પૃષ્ઠતસ્ત્રયઃ

એતેષાન્તુ નમોઽન્તેન ચતુર્થ્યા પ્રણવાદિના।
અર્ચયેન્મન્ત્રમુદ્ધૃત્ય તન્ત્રશાસ્ત્રાર્થતત્તવવિત્

તતો દેવં સમાલોક્ય સામ્મુખ્યં શાશ્વતીં સ્થિતિમ્।
પ્રાર્થ્ય મન્ત્રાક્ષરન્યાસઃ કર્તવ્યઃ પૂર્વવર્ત્મના

[કર્માર્ચાયાઃ યોગપીઠકલ્પનક્રમઃ]
કર્માર્ચાસહજે પીઠે યોગપીઠં યથાપુરમ્।
[ભગવતઃ નિત્યાર્ચનવિધિઃ]
પ્રકલ્પ્યાવાહને પાત્રે જલમર્ધ્યાર્થમાહરેત્

લલાટાન્તં સમુદ્ધૃત્ય મૂલેનાગચ્છ ચઞ્ચુના।
આવાહયેન્મૂલબેરાત્ સિઞ્ચેન્મૂર્ધનિ કર્મણઃ

પ્રણવેન બ્રહ્મરન્ધ્રં પિધાય કમલાપતેઃ।
સામ્મુખ્યં સ્વાગતં ચોક્ત્વા સ્થિતિં યાગાવસાનિકીમ્

પાર્થ્ય મન્ત્રાક્ષરાન્ન્યસ્ય યજેદર્ધ્યાદિભિઃ ક્રમાત્।
`સાવિત્ર્યાઽ વિતરેદર્ધ્યં પાદ્યં `ત્રીણિ પદેતિઽ ચ

આચામો `વિષ્ણુગાયત્ર્યાઽ `તદ્વિષ્ણોઽ દન્તધાવનમ્।
જિહ્વાનિર્લેહનં કુર્યાત્ `તદ્વિપ્રાસોઽ વિપર્યયાત્

`ઋતં સત્યમિઽતિ શ્રુત્યા ગણ્ડૂષપરિકલ્પનમ્।
`પૌરુષેણૈવ સૂક્તેનઽ સ્નાપયેત્પુરુષોત્તમમ્

`યુવા સુવાસેઽતિ ઋચા વસ્ત્રે દ્વે ધૌતનિર્મલે।
`યજ્ઞોપવીતમન્ત્રેણઽ બ્રહ્મસૂત્રં પ્રકલ્પયેત્

`ગન્ધદ્વારેતિઽમન્ત્રેણ ગન્ધેનાલેપનં હરેઃ।
`વિષ્ણોર્નુકમિઽતિ શ્રુત્યા પુષ્પૈશ્ચ પરિમણ્ડયેત્

`જિતન્તઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ભૂષયેત્સર્વભૂષણૈઃ।
`ઇરાવતીતિઽ મન્ત્રેણ પાદયોરક્ષતાર્પણમ્

ધૂપઃ કાલાગરુમુખૈઃ `ધૂરસીઽતિ મનું જપેત્।
`ઉદ્દીપ્યસ્વેઽતિ મન્ત્રેણ દીપાનુજ્વાલ્ય દર્શયેત્

આધોષ્ય ચતુરો દેવાન્ નૃત્તં ગીતં ચ દર્શયન્।
[ભગવતઃનિત્યાર્ચનક્રમે નૈવેદ્યસમર્પણપ્રકારઃ]
અર્ચયેદ્વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્નામભિર્બહુભિર્હરિમ્

હવીંષિ સુખપક્‌વાનિ વિવિધાનિ મહાનસાત્।
સિક્તાનિ સર્પિભિઃ સમ્યક્ સોપદંશાનિ પાનકૈઃ

આનીતાનિ યથાયોગં વિન્યસ્તાન્યાસનેઽગ્રતઃ।
પ્રોક્ષયેદસ્ત્રમન્ત્રેણ વર્મણા પરિષેચયેત્

`દેવસ્ય ત્વેતિઽ મન્ત્રેણ દર્શયત્ ગ્રાસમુદ્રયા।
ત્રિપઞ્ચ સપ્ત વારં વા દેવાય વિનિવેદયેત્

એવં નિવેદ્ય વિધિવત્ સોદકં સોપદંશકમ્।
તામ્બૂલીં વાસનાયુક્તાં દદ્યાચ્ચરણમિત્યપિ

[નિત્યારાધનક્રમે હોમાદિસમ્પાદનનિર્દેશઃ]
તતો નિર્ગત્ય સદનાન્નિત્યહોમં સમાપયેત્।
બલિં ચ દદ્યાદ્ભૂતેભ્યો નિત્યોત્સવમથાચરેત્

[નિત્તાર્ચનપ્રસંગે નીરાજનોદ્‌વાસનાદિક્રમઃ]
તતઃ પ્રવિશ્ય સદનં નીરાજ્ય `ચરમેણઽ ચ।
ઉદ્વાસયેન્મૂલબેરે યથાપૂર્વં ગુરૂત્તમઃ

જપેર્દષ્ટાક્ષરં મન્ત્રંઽ યથાશક્તિ પ્રણમ્ય ચ।
સ્વીકૃત્ય પાદસલિલં પિબેત્ત્ત્રિઃ શિરસા પુનઃ

ધારયેત્પાદુકાં ચાપિ તુલસ્યાદિ તથા હરેત્।
સેવાર્થમાગતાનાં ચ યતીનાં વિદુષામપિ

અન્યેષાં વિષ્ણુભક્તાનાં પાદ્યાદિ વિતરેદ્ગુરુઃ।
[ભગવન્નિવેદિતાન્નવિનિયોગઃ]
વિષ્ણોર્નિવેદિતાન્નાદિ સ્વીકૃત્ય સ્વયમાત્મનઃ

સેવાર્થમાગતેભ્યશ્ચ સર્વેભ્યોઽપિ પ્રદાપયેત્।
વિષ્ણોર્નિવેદિતાન્નેન યષ્ટવ્યા ગૃહદેવતાઃ

ભુઞ્જીત વિષ્ણુનૈવેદ્યમ્ દેવીભ્યો વિનિવેદિતમ્।
[ચણ્ડાદિનિવેદિતાન્નવિનિયોગાદિઃ]
ચણ્ડાદિપરિવારાણાં યદન્નં વિનિવેદિતમ્

તન્ન ભુઞ્જીત મનુજો જલેઽગ્નૌ વા વિનિક્ષિત્।
તરન્તિ પિતરશ્ચાપિ તેન તૃપ્તાઃ ન સંશયઃ

ઇદમારાધનં વિષ્ણોઃ કથિતં તે સમાસતઃ।
॥ ઇતિ ભાર્ગવતન્ત્રે ષોડશોઽધ્યાયઃ ॥