ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 11

॥ એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥
[મહોત્સવાઙ્ગધ્વજારોહણાદિનિરૂપણાધ્યાયઃ]
[મહોત્સવવિધિનિરૂપણાર્થં પ્રાર્થના]
અગસત્યઃ
કથં મહોત્સવવિધઃ કર્તવ્યઃ પરમાત્મનઃ।
કૃપયા ભાર્ગવ શ્રીમન્ બ્રૂહિ મે ભક્તવત્સલ

(શ્લોકતઃ પૂર્વમ્ મ્. કોશે "અથ મહોત્સવવિધિરુચ્યતે" ઇત્યધિકઃ પાઠઃ।)
[મહોત્સવમાહાત્મ્યમ્ મહોત્સવદિનાવધિશ્ચ]
શ્રીરામઃ
શૃણુ ત્વં મુનિશાર્દૂલ દેવદેવમહોત્સવમ્।
યેનારાધ્ય હરિં શક્રો વિમુક્તો વૃત્રહત્યયા

તમદ્ય તવ વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ વિનયાન્વિતઃ।
દ્વાદશાહેન કુર્વીત કલ્યાણં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ

યદ્વા નવભિરહોભિઃ સપ્તભિર્વાથ પઞ્ચભિઃ।
[ધ્વજપટે કરુડસ્ય સ્વરૂપં તદક્ષિમોચનં ચ]
આરમ્ભદિવસાત્ પૂર્વં વૈનતેયધ્વજોત્સવઃ

તદર્થમઙ્કુરન્યાસં કૃત્વા શાસ્ત્રવિધાનતઃ।
પટે તુ વિલિખેદ્‌દેવં વૈનતેયં ખગાધિપમ્

નવતાલપ્રમાણં તં તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભમ્।
દ્વિભુજં કઞ્તુકયુતં પુષ્પાઞ્ચલિધરં વિભુમ્

કિરીટકુણ્ડલધરં નાગાભરણભૂષિતમ્।
પૃષ્ઠવિન્યસ્તસવ્યાઙ્ઘ્રિમિતરેણાપિ કુઞ્ચિતમ્

પક્ષવિક્ષેપસહિતં ગગનોત્પતનોન્મુખમ્।
નીલનાસાઞ્ચલં દેવં નયનોન્મીલનં ચરેત્

[ગરુડસ્ય કુમ્ભાદીનાં ચ અધિવાસનમ્]
શિલ્પિનાન્યાઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રતિષ્ઠોક્તવિધાનતઃ।
છાયાધિવાસનં કૃત્વા સ્નાપયિત્વા ચ દર્પણે

વૈનતેયસ્ય ગાયત્ર્યા પૂજયિત્વા યથાવિધિ।
શાલિપીઠે સુવિસ્તીર્ણે સાયયિત્વા તતો ગુરુઃ

તદ્દક્ષિણે ધાન્યરાશૌ સોપકુંભં સલક્ષણમ્।
વર્ધન્યા સ્તાપયેત્કુમ્ભં સર્વાલઙ્કારસંયુતમ્

વૈનતેયં મહાકુમ્ભે વર્ધન્યો તુ સુદર્શનમ્।
અષ્ટષ્વન્યેષુ ચેન્દ્રાદ્યાઃ પૂજનીયા યથાવિધિ

[ગરુડાધિવાસનાઙ્ગહોમક્રમઃ]
એકસ્મિન્નેવ કુર્વીત પ્રાક્કુણ્ડે વા મહાનસે।
મૂર્તિહોમં બૃહત્સામ્ના ગાયત્ર્યા વા યથારુચિ

તત્ત્વસંહારજનને તત્ત્વહોમાદિ પૂર્વવત્।
[ગરુડાવાહનાર્ચનપ્રકારઃ]
પટં વિસ્તાર્ય તદનુ મન્દિરાભિમુખં ગુરુઃ

પ્રદર્શ્ય દેવદેવાય તદન્વાવાહનં ચેરત્।
ભગવન્ પુણ્ડરીકાક્ષ સર્વ્શ્વરજગન્મય

ત્વયા યથા તુ કથિતં તથા કર્તું ન શક્યતે।
અસ્વાન્ત્ર્યાદસામર્થ્યાત્ શ્રદ્ધાદીનામભાવતઃ

ત્વદાત્મનાદ્ય સર્વેષાં ન્યૂનાધિક્યોપશાન્તયે।
સમાલોકય નેત્રાભ્યાં સીતલાભ્યાં પટસ્થિતમ્

સર્વદોષાપહારિભ્યાં વૈનતેયં પ્રસાદય।
દર્શયિત્વૈવમાચાર્યો વ્યાહૃત્યાવાહનં ચરેત્

મહાબલ મહાબાહો વૈનતેય વયોધિપ।
સન્નિધત્સ્વ પટે તુભ્યં નમઃ પ્રણવમૂર્તયે

ઇતિ સમ્પ્રાર્થ્ય સાન્નિધ્યં ગાયત્ર્યૈવ તદીયયા।
પૂજયિત્વાર્ધ્યપાદ્યાદ્યૈઃ નિવેદ્યાન્નં ચતુર્વિધમ્

કુમ્ભાય ચ યથાશાસ્ત્રં જપેન્મન્ત્રં ચ ગારુડમ્।
વેદઘોષૈસ્તૂર્યઘોષૈર્જાગરેણ નયેન્નિશામ્

[ઉત્સવાઙ્ગધ્વજારોહણવિધિઃ]
તતઃ પ્રભાતે વિમલે સમારાધ્ય ખગેશ્વરમ્।
અલઙ્કૃત્ય યથાયોગં યાનમારોપ્ય મઙ્ગલૈઃ

પ્રાદક્ષિણ્યેન નિનયેત્ દ્વજયષ્ટેઃ પુરો ભુવિ।
પ્રાસાદાભિમુખં દેવં વિસ્તાર્ય પટસંસ્થિતમ્

પુણ્યાહં વાચયેત્ પશ્ચાત્ પ્રોક્ષયેત્કુમ્ભવારિભિઃ।
`ગારુડેનૈઽવ મન્ત્રેણ વર્ધન્યા પરિષેચયેત્

સ્વૈઃ સ્વૈઃ મન્ત્રૈસ્તથેન્દ્રાદિકુમ્ભપ્રોક્ષણમાચરેત્।
વિન્યસ્ય `ગારુડંઽમન્ત્રં સાન્નિધ્યપ્રાર્થનં ચરેત્

ઉત્સવાન્તં પરમધામ્નઃ સન્નિધત્સ્વ પટોદરે।
ભગવન્ પક્ષિભૂપાલ પાલયાસ્માન્ વિલોકય

ઇતિ પ્રાર્થ્ય ખગેશાનં મુહૂર્તે સર્વમઙ્ગલે।
મનઃપ્રહ્લાદને લગ્ને ધ્વજારોહણમાચરેત્

ઉત્સવપ્રતિમાં તત્ર યાનમારોપ્ય ચાનયેત્।
અઙ્ગુષ્ઠઘનમાત્રેણ પાશેન ત્રિવૃતેન ચ

તાન્તવેન ચ બધ્નીયાન્મન્ત્રેણ `પુરુષાઽત્મના।
`સુપર્ણોઽસીઽતિ મન્ત્રેણ ધ્વજારોહણમુચ્યતે

આરોપ્ય ચૈવં વિહગં પૂજયિત્વા યથાવિધિ।
પાયસાન્નં તથાઽપૂપં ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

નિવેદ્ય વૈનતેયાયા ઇન્દ્રદીન્ પરિતોઽર્ચયેત્।
પૂજયિત્વા યથાન્યાયં બલિં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ

મખકૌતુકમાસાદ્ય પ્રણમ્યાભ્યર્ચ્ય દેશિકઃ।
અનુજ્ઞાં ચ સમાસાદ્ય પુષ્પાણ્યાદાય શાર્ઙ્ગિણઃ

ઉદગ્રવદનો ભૂત્વા સમાલોક્ય ખગેશ્વરમ્।
અસ્માદ્દિનાત્સમારભ્ય યાવત્તીર્થદિનાન્તિકમ્

સન્નિધિં કુરુ પક્ષીન્દ્ર રાજ્ઞો જનપદસ્ય ચ।
ગ્રામસ્ય યજમાનસ્ય વૈષ્ણવાનાં મહાત્મનામ્

તુષ્ટયે પુષ્ટયે ચૈવ સર્વશત્રુજયાય ચ।
અપમૃત્યુહરાર્થાય વૈનતેય પ્રસીદ ઓમ્

ઇતિ પુષ્પાઞ્જિં સમ્યક્ વિકિરેદ્વિહગોપરિ।
[ધ્વજારોહણાઙ્ગબ્રાહ્મણસમ્માનનમ્]
દદ્યાદ્ગોભૂહિરણ્યાદિ બ્રાહ્મણેભ્યસ્તદા પ્રભુઃ

[ઉત્સવપ્રતિમાપૂજનક્રમઃ]
ઉત્સવપ્રતિમાં પશ્ચાન્નિનયેન્મણ્ડપાન્તરમ્।
પૂજયેચ્ચ યથાન્યાયં પ્રાપયેદ્‌ગર્ભમન્દિરમ્

[ભેરીતાડનદેવાતાહ્વાનપ્રકારઃ]
આહ્વાનાર્થમશેષાણાં લોકાનાં દેશિકોત્તમઃ।
દેવાનામપિ સર્વેષાં ભેરીતાડનમાચરેત્

ધ્વજપીઠસમીપોર્વીં ગોમયેન વિશોધયેત્।
ભૂષભેદ્રઙ્ગબલ્લીભિઃ પીઠં તત્ર નિવેશયેત્

બલિબિમ્બં સમાદાય તત્ર ન્યસ્ય સમર્ચયેત્।
પુરતસ્તસ્ય બિમ્બસ્ય ધાન્યપીઠં પ્રકલ્પયેત્

તત્ર ભેરીં ચ કોણં ચ વિન્યસ્ય તદનન્તરમ્।
સ્નાતં શુદ્ધામ્બરધરં સોર્ધ્વપુણ્ડ્રં સ્વલઙ્કૃતમ્

યજ્ઞોપવીતિનં પાર્શ્વે દક્ષિણે ગણિકાજનમ્।
સ્થાપયેદિન્દ્રદિગ્ભાગે નૃત્તવિદ્યાવિશારદમ્

ગીતવાદિત્રકુશલાન્ ઉત્તરે સ્થાપયેદ્‌બુધઃ।
પુણ્યાહવારિભિર્ભેરીં તથા પારશવાદિકાન્

પ્રોક્ષયિત્વા મહાભેરીં પૂજયેદ્ભારતીમયીમ્।
નવેન વાસસા ભેરીં વેષ્ટયેચ્છબ્દરૂપિણીમ્

પુષ્પાદિભિરલઙ્કુર્યાત્ ગન્ધૈશ્ચ વિવિધૈરપિ।
ભેરીમધ્યેઽર્ચયેદ્દેવીં ત્રિગુણાં ભારતીમયીમ્

દક્ષિણોત્તરયોર્વિષ્ણું લક્ષ્મીં ચ પરિપૂજયેત્।
કોણે સમર્ચયેદ્દેવં વાયું કલશસંભવ

તતો મૂર્તિત્રયં ધ્યાયન્ શબ્દતન્માત્રવિદ્યયા।
કોણેન તાડયેદ્ભેરીં દેવતાનામ કીર્તયન્

વૈકુણ્ઠવાસિનો યે ચ સત્યલોકનિવાસિનઃ।
રુદ્રલોકસ્થિતા યે ચ તથા સ્વર્લોકવાસિનઃ

પાતાલાદિષુ લોકેષુ યે વસન્તિ મહીતલે।
અન્યેઽપિ યે ચ લોકેષુ સર્વત્રાહ્વાનમાચરેત્

ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં દેવાનાં દિતિજન્મનામ્।
સર્વેષાં ચ સમાહ્વાનં પરિવારપદાન્વિતમ્

આયુધૈઃ સહ દેવીભિઃ વાહનૈશ્ચ મહોત્સવે।
આહ્વાનં કારયેદ્ધીમાન્ સેવાર્થં મધુવિદ્વિષઃ

[પ્રત્યાહ્વાનક્રમઃ]
પ્રત્યાહ્વાનં મહાભેર્યાઃ તાડનત્રયમાચરેત્।
તેષાં નૃત્તં સ્વરં તાલં ત્રયં તત્ર પ્રકાશયેત્

[ઉત્સવક્રમે દેવતાહ્વાનાઙ્ગબલિનિવેદનમ્]
આહૂય દેવતાઃ સર્વાઃ બલિબિમ્બપુરસ્સરમ્।
ગ્રામમધ્યં સમાસાદ્ય બ્રહ્માણં સન્નિવેશયેત્

ગ્રામસ્ય પરિતો વીથ્યાં સ્થણ્ડિલેષુ યથાક્રમમ્।
ઇન્દ્રાદિલોકપાલાંસ્તાન્ બલ્યર્થં સન્નિવેશયેત્

એવમાહૂય મેધાવી દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ।
ઉત્સવાય યતેતાથ દેશકાલાનુસારતઃ