ભામતિ · અધ્યાય 28

ઇતિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય તત્ત્વમ્પદાર્થપરિશોધનાખ્યો દ્વિતીયઃ પાદઃ #તૃતીયાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ# ।
3.3.1.1.
#સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાત્# ।
પૂર્વેણ સંગતિમાહ- #વ્યાખ્યાતં વિજ્ઞેયસ્ય બ્રહ્મણ ઇતિ# ।
નિરૂપાધિબ્રહ્મતત્ત્વગોચરં વિજ્ઞાનં મન્વાન આક્ષિપતિ- #નનુ વિજ્ઞેયં બ્રહ્મેતિ# ।
સાવયવસ્ય હ્યવયવાનાં ભેદાત્તદવયવવિશિષ્ટબ્રહ્મગોચરાણિ વિજ્ઞાનાનિ ગોચરભેદાદ્ભિદ્યેરન્નિત્યવયવા બ્રહ્મણો નિરાકૃતાઃ પૂર્વાપરાદીત્યનેન ।
નચ નાનાસ્વભાવં બ્રહ્મ યતઃ સ્વભાવભેદાદ્ભિન્નાનિ જ્ઞાનાનીત્યુક્તમ્- #એકરસમિતિ ।
ધનઙ્#કઠિનમ્ ।
નન્વેકમપ્યનેકરૂપં લોકે દૃષ્ટં, યથા સોમશર્મૈકો ઽપ્યાચાર્યો માયુલપિતા પુત્રો ભ્રાતા ભર્તા જામાતા દ્વિજોત્તમ ઇત્યનેકરૂપ ઇત્યત ઉક્તમ્- #એકરૂપત્વાચ્ચ# ।
એકસ્મિન્ ગોચરે સંભવન્તિ બહૂનિ વિજ્ઞાનાનિ ન ત્વનેકાકારણીત્યુક્તમ્- #અનેકરૂપાણિ# ।
રૂપમાકારઃ ।
સમાધત્તે- #ઉચ્યતે-સગુણેતિ# ।
તત્તદ્ગુણોપાધાનબ્રહ્મવિષયા ઉપાસનાઃ પ્રાણાદિવિષયાશ્ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટકમુક્તિફલા વિષયભેદાદ્ભિદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તત ઉપપન્નો વિમર્શ ઇત્યાહ- #તેષ્વેષા ચિન્તા# ।
પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #તત્રેતિ ।
નામ્નસ્તાવદિતિ# ।
અસ્તિ ઽઅથૈષ જ્યોતિઃ-એતેન સહસ્રદક્ષિણેન યજેતઽ ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિં યજેતેતિ સંનિહિતજ્યોતિષ્ટોમાનુવાદેન સહસ્રદક્ષિણાલક્ષણગુણવિધાનમ્, ઉતૈતદ્ગુણવિશિષ્ટકર્માન્તરવિધાનમિતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્, જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાદ્યજેતેતિ તદનુવાદાજ્જ્યોતિરિતિ પ્રાતિપદિકમાત્રં પઠિત્વા એતેનેત્યનુકૃષ્ય કર્મસામાનાધિકરણ્યેન કર્મનામવ્યવસ્થાપનાત્, કર્મણશ્ચાનુવાદ્યત્વેન તત્તન્ત્રસ્ય નામ્નો ઽપિ તથૈવ વ્યવસ્થાપનાત્, જ્યોતિઃશબ્દસ્ય ઽવસન્તે વસન્તે જ્યોતિષાઽ ઇતિ ચ જ્યોતિષ્ટોમે યોગદર્શનાત્ નામૈકદેશેન ચ નામોપલક્ષણસ્ય લોકસિદ્ધત્વાદ્ભીમસેનોપલક્ષણભીમપદવત્, અથશબ્દસ્ય ચાનન્તર્યાર્થસ્યાસંબન્ધિત્વે ઽનુપપત્તેઃ, ગુણવિશિષ્ટકર્માન્તરવિધેશ્ચ ગુણમાત્રવિધાનસ્ય લાઘવાત્, દ્વાદશશતદક્ષિણાયાશ્ચોત્પત્ત્યશિષ્ટતયા સમશિષ્ટતયા સહસ્રદક્ષિણયા સહ વિકલ્પોપપત્તેઃ, પ્રકૃતસ્યૈવ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય સહસ્રદક્ષિણાલક્ષણગુણવિધાનાર્થમયમનુવાદો ન તુ કર્માન્તરમિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ભવેત્પૂર્વસ્મિન્ ગુણવિધિર્યદિ તદેવ પ્રકરણં સ્યાત્ ।
વિચ્છિન્નં તુ તત્ ।
તથાહિ સંનિધાવપિ પૂર્વાસંબદ્ધાર્થં સંજ્ઞાન્તરં પ્રતીયમાનમ્ ઽઅન્યાયશ્ચાનેકાર્થત્વમ્ઽ ઇતિ ન્યાયાદુત્સર્ગતોર્ઽથાન્તરાર્થત્વાત્પૂર્વબુદ્ધિં વ્યવચ્છિનત્ત્યપૂર્વબુદ્ધિં ચ પ્રસૂત ઇતિ લોકસિદ્ધમ્ ।
ન જાતુ દેહિ દેવદત્તાય ગામથ દેવાય વાજિનમિતિ દેવશબ્દાદ્દેવદત્તં વાજિભાજમવસ્યન્તિ લૌકિકાઃ ।
તથા ચોપરિષ્ટાત્ ઽયજેતઽ ઇતિ શ્રૂયમાણમસંબદ્ધાર્થપદવ્યવાયાત્તત્કર્મબુદ્ધિમનાદધત્ તત્ર ગુણવિધાનમાત્રાસમર્થં કર્માન્તરમેવ વિધત્તે ।
ન ચૈકત્રાનુપપત્ત્યા લક્ષણયા જ્યોતિઃશબ્દો જ્યોતિષ્ટોમે પ્રવૃત્ત ઇત્યસત્યામનુપપત્તૌ લાક્ષણિકો યુક્તઃ ।
નહિ ગાઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર ગાઙ્ગાપદં લાક્ષણિકમિતિ મીનો ગાઙ્ગાયામિત્યત્રાપિ લાક્ષણિકં ભવતિ ।
ભેદે ઽપિ ચ પ્રથમં સંજ્ઞાન્તરેણોલ્લિખિતે યજિશબ્દસામાનાધિકરણ્યં કર્મનામધેયતામાત્રતામાવહતિ નતુ સંજ્ઞાન્તરોપજનિતાં ભેદધિયમપનેતુમુત્સહતે ।
તથા ચાથશબ્દો ઽધિકારાર્થઃ પ્રકરણાન્તરતામવદ્યોતયતિ ।
એષશબ્દશ્ચાધિક્રિયમાણપરામર્શક ઇતિ સો ઽયં સંજ્ઞાન્તરાદ્ભેદ ઇતિ ।
ભવતુ સંજ્ઞાન્તરાત્કર્મભેદઃ પ્રસ્તુતે તુ કિમાયાતમિત્યત આહ- #અસ્તિ ચાત્ર વેદાન્તાન્તરવિહિતેષ્વિતિ# ।
યથૈવ કાઠકાદિસમાખ્યા ગ્રન્થે પ્રયુજ્યન્ત એવં જ્ઞાને ઽપિ લૌકિકાઃ ।
ન ચાસ્તિ વિશેષો યતો ગ્રન્થે મુખ્યાવિજ્ઞાને ગૌણી ભવેત્ ।
પ્રણયનં ચ ગ્રન્થજ્ઞાનયોરભિન્નં પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનસ્યાપિ વાચિકા સમાખ્યા ।
તથાચ યદા જ્યોતિષ્ટોમસંનિધૌ શ્રૂયમાણં સમાખ્યાન્તરં તત્પ્રતિકમપિ કર્મણો ભેદકં તદા કૈવ કથા શાખાન્તરીયે વિપ્રકૃષ્ટતમે ઽતત્પ્રતીકભૂતસમાખ્યાન્તરાભિધેયે જ્ઞાત ઇતિ ।
તથા રૂપભેદો ઽપિ કર્મભેદસ્ય પ્રતિપાદકઃ પ્રસિદ્ધો યથા ઽવૈશ્વદેવ્યામિક્ષા વાજિભ્યો વાજિનમ્ઽ ઇત્યેવમાદિષુ ।
ઇદમામ્નયતે-ઽતપ્તે પયસિ દધ્યાનયતિ સા વૈશ્વદેવ્યામિક્ષાઽ ઇતિ ।
અત્ર હિ દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધાનુમિતો યાગો વિધીયતે ।
તદનન્તચરં ચદમામ્નાયતે-ઽવાજિભ્યો વાજિનમ્ઽ ઇતિ ।
અત્રેદં સંદિહ્યતે-કિં પૂર્વાસ્મિન્નેવ કર્મણિ વાજિનં ગુણો વિધીયતે ઉત કર્માન્તરં દ્રવ્યદેવતાન્તરવિશિષ્ટમપૂર્વં વિધીયત ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્, દ્રવ્યદેવતાન્તરવિશિષ્ટકર્માન્તરવિધૌ વિધિગૌરવપ્રસઙ્ગાત્ કર્માન્તરાપૂર્વાન્તરકલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન કર્માન્તરવિધાનમપિ તુ પૂર્વસ્મિન્નેવ કર્મણિ વાજિનદ્રવ્યવિધિઃ ।
ન ચોત્પત્તિશિષ્ટમિક્ષાગુણાવરોધાત્તત્ર વાજિનમલબ્ધાવકાશં કર્માન્તરં ગોચરયતીતિ યુક્તમ્ ।
ઉભયોરપિ વાક્યયોઃ સમસમયપ્રવૃત્તેરામિક્ષાવાજિનયોરુત્પત્તૌ સમં શિષ્યમાણત્વેન નામિક્ષાયાઃ શિષ્ટત્વમ્ ।
તત્કથમનયાવરુદ્ધં કર્મ ન વાજિનં નિવિશેત્ ।
ન ચ વૈશ્વદેવીત્યત્ર શ્રૌત આમિક્ષાસંબન્ધો વિશ્વેષાં દેવાનાં યેન વાજિનસંબન્ધાદ્વાક્યગમ્યાદ્બલવાન્ભવેદુભયોરપિ પદાન્તરાપેક્ષપ્રતીતિતયા વાક્યગમ્યત્વાવિશેષાત્ ।
નો ખલુ વૈશ્વદેવીત્યુક્તે આમિક્ષાપદાનપેક્ષામામિક્ષામધ્યવસ્યામઃ ।
અસ્તુ વા શ્રૌતત્વં તથાપિ વાજિભ્ય ઇતિ પદં વાજમન્નમામિક્ષા તદેષામસ્તીતિ વ્યુત્પત્ત્યા તત્સંબન્ધિનો વિશ્વાન્દેવાનુપલક્ષયતિ ।
યદ્યપિ વિશ્વદેવશબ્દાદ્વાજિપદં ભિન્નં, યેન ચ શબ્દેન ચોદના તેનૈવોદ્દેશે દેવતાત્વં ન શબ્દાન્તરેણાન્યથાર્થૈકત્વેન સૂર્યાદિત્યપદયોઃ સૂર્યાદિત્યચર્વોરેકદૈવત્યપ્રસઙ્ગાત્, તથાપિ વાજિન્નિતીનેઃ સર્વનામાર્થે સ્મરણાત્ સંનિહિતસ્ય ચ સર્વનામાર્થત્વાત્, વિશ્વેષાં દેવાનાં ચ વિશ્વદેવાપદેન સંનિધાપનાત્તત્પદપુરઃસરા એવૈતે વાજિપદેનોપસ્થાપ્યા ન તુ સૂર્યાદિત્યપદવત્સ્વતન્ત્રાઃ ।
તથાચ તદુપલક્ષણાર્થં વાજિપદં વિશ્વદેવોપહિતામેવ દેવતામુપલક્ષયતીતિ ન શબ્દાન્તરાદ્દેવતાભેદઃ ।
તતશ્ચામિક્ષાસંબન્ધોપજીવનેન વિશ્વેભ્યો વાજિનં વિધીયમાનં નામિક્ષયા બાધ્યતે કિન્તુ તયા સહ સમુચ્ચીયત ઇતિ ન કર્માન્તરમપિ તુ વાક્યાભ્યાં દ્રવ્યયુક્તમેકં કર્મ વિધીયત ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સ્યાદેતદેવં યદિ વૈશ્વદેવીતિ તદ્ધિતશ્રુત્યામિક્ષા નોચ્યેત ।
તદ્ધિતસ્ય ત્વસ્યેતિ સર્વનામાર્થે સ્મરણાત્ સંનિહિતસ્ય ચ વિશેષ્યસ્ય સર્વનામાર્થત્વાત્તત્રૈવ તદ્ધિતસ્યાપિ વૃત્તિર્નતુ વિશ્વેષુ દેવેષષુ ।
ન તત્સંબન્ધે, નાપિ તત્સંબન્ધિમાત્રે ।
નન્વેવં સતિ કસ્માદ્વૈશ્વદેવીશબ્દમાત્રાદેવ નામિક્ષાં પ્રતીમઃ કિમિતિ ચામિક્ષાપદમપેક્ષામહે ।
તદ્ધિતાન્તસ્ય પદસ્યાભિધાનાપર્યવસાનાન્ન પ્રતીમસ્તત્પર્યવસાનાય ચાપેક્ષમહે ।
અવસિતાભિધાનં હિ પદં સમર્થમર્થધિયમાધાતુમ્ ।

ઇદં તુ સંનિહિતવિશેષાભિધાયિ તત્સંનિધિમપેક્ષમાણં સંનિધાપકમામિક્ષાપદમપેક્ષત ઇતિ કુત આમિક્ષાપદાનપેક્ષ આમિક્ષાપ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ ।
કુતો વા તત્રાનપેક્ષા ।
અતશ્ચ સત્યામપિ પદાન્તરાપેક્ષાયાં યત્પદં પદાન્તરાપેક્ષમભિધત્તે તત્પ્રમાણભૂતપ્રથમભાવિપદાવગમ્યત્વાચ્છ્રૌતં બલીયશ્ચ ।
યત્તુ પર્યવસિતાભિધાનપદાભિહિતપદાર્થવગમગમ્યં તત્તચ્ચરમપ્રતીતિવાક્યગમ્યં દુર્બલં ચેતિ તદ્ધિતશ્રુત્યવગતામિક્ષાલક્ષણગુણાવરોધાત્પૂર્વકર્માસંયોગિ વાજિનદ્રવ્યં સસંબન્ધિ પૂર્વસ્માદ્ભિનત્તિ વાજિપદં કથઞ્ચિદ્યૌગિકં સાપેક્ષાવૃત્તિ વિશ્વદેવશબ્દાં દેવતાં વૈશ્વદેવીપદાદામિક્ષાદ્રવ્યં પ્રત્યુપસર્જનીભૂતામવગતામુપલક્ષયિષ્યતિ ।
પ્રકૃતં હિ સર્વનામપદગોચરઃ ।
પ્રધાનં ચ પ્રકૃતમુચ્યતે નોપસર્જનમ્ ।
પ્રામાણિકે ચ વિધિકલ્પનાગૌરવે અભ્યુપેતવ્યે એવ પ્રમાણસ્ય તત્ત્વવિષયત્વાત્ ।
તસ્માદ્યથેહ પૂર્વકર્માસંભવિનો ગુણાત્કર્મભેદ એવમિહાપિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાઃ ષડગ્નિવિદ્યા ભિન્ના, એવં પ્રાણસંવાદેષૂનાધિકભાવેન વિદ્યાબેદ ઇતિ ।
તથા ધર્મવિશેષો ઽપિ કર્મભેદસ્ય પ્રતિપાદક ઇતિ ।
તથાહિ-કારીરિવાક્યાન્યધીયાનાસ્તૈત્તિરીયા ભૂમૌ ભોજનમાચરન્તિ નાચરન્ત્યન્યે ।
તથાગ્નિમધીયાનાઃ કેચિદુપાધ્યાયસ્યોદકુમ્ભમાહરન્તિ નાહરન્ત્યન્યે ।
તથાશ્વમેધધીયાનાઃ કેચિદશ્વસ્ય ઘાસમાનયન્તિ નાનયન્ત્યન્યે ।
કેચિત્ત્યન્યે ।
કેચિત્ત્વાચરન્ત્યન્યમેવ ધર્મમ્ ।
નચ તાન્યેવ કર્માણિ ભૂમિભોજનાદિજનિતમુપકારમાકાઙ્ક્ષન્તિ નાકાઙ્ક્ષન્તિ ચેતિ યુજ્યતે ।
અતો ઽવગમ્યતે ભિન્નાનિ તાસુ શાખાસુ કર્માણીતિ ।
અસ્તુ પ્રસ્તુતે કિમાયાતમિત્યત આહ- #અસ્તિ ચાત્રેતિ# ।
અન્યેષાં શાખિનાં નાસ્તીતિ શેષઃ ।
#એવં પુનરુક્ત્યાદયો ઽપીતિ# ।
ઽ સમિધો યજતિઽ ઇત્યાદિષુ પઞ્ચકૃત્વો ઽભ્યસ્તો યજતિશબ્દઃ ।
તત્ર કિમેકા કર્મભાવના કિંવા પઞ્ચૈવેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, ધાત્વર્થાનુબન્ધભેદેન શબ્દાન્તરાધિકરણે ભાવનાભેદાભિધાનાદ્ધાત્વર્થસ્ય ચ ધાતુભેદમન્તરેણ ભેદાનુપપત્તેઃ ઽસમિધો યજતિઽ ઇતિ પ્રથમભાવિના વાક્યેન વિહિતા કર્મભાવના વિપરીવર્તમાનોપરિતનૈર્વાક્યરનૂદ્યતે ।
નચ પ્રયોજનાભાવાદનનુવાદઃ પ્રમાણસિદ્ધસ્યાપ્રયોજનસ્યાનનુયોજ્યત્વાત્ ।
કર્મભાવનાભેદે ચાનેકાપૂર્વકલ્પનાપ્રસઙ્ગાદેકાપૂર્વવાન્તરવ્યાપારમેકં કર્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-પરસ્પરાનપેક્ષાણિ હિ સમિદાદિવાક્યાનીતિ ।
સર્વાણ્યેવ પ્રાથમ્યાર્હણ્યપિ યુગપદધ્યયનાનુપપત્તેઃ ક્રમેણાધીતાનીતિ ।
ન ત્વયમેષાં પ્રયોજકઃ ક્રમઃ ।
પરસ્પરાપેક્ષાણામેકવાક્યત્વે હિ પ્રયોજકઃ સ્યાત્ ।
તેન પ્રાથમ્યાભાવાત્ પ્રાપ્તમિત્યેવ નાસ્તીતિ કસ્ય કો ઽનુવાદઃ ।
કથઞ્ચિદ્વપરિવૃત્તિમાત્રસ્યૌત્સર્ગિકાપ્રવૃત્તપ્રવર્તનાલક્ષણવિધિત્વાપવાદસામર્થ્યાભાવાત્ ।
ગુણશ્રવણે હિ ગુણવિશિષ્ટકર્મવિધાને વિધિગૌરવભિયા ગુણમાત્રવિધાનલાઘવાય કર્માનુવાદપેક્ષાયાં વિપરિવૃત્તેરુપકારઃ ।
યથા ઽદધ્ના જુહેતિઽ ઇતિ દધિવિધિપરે વાક્યે વિપરિવૃત્ત્યપેક્ષાયામ્ ઽઅગ્નિહોત્રં જુહેતિઽ ઇતિ વિહિતસ્ય હોમસ્ય વિપરીવર્તમાનસ્યાનુવાદઃ ।
ન ચાત્ર ગુણાદ્ભેદઃ, સમિદાદિપદાનાં કર્મનામધેયાનાં ગુણવચનત્વાભાવાત્ ।
અગૃહ્યમાણવિશેષતયા ચ કિંવચનવિહિતકિઙ્કર્માનુવાદેન કસ્ય ગુણવિધિત્વમિતિ ન વિનિગમ્યતે ।
ન ચાપૂર્વા નામ જ્યોતિરાદિવદ્વિધાનસંબન્ધં પ્રથમમવગતં, યતઃ પૂર્વબુદ્ધિવિચ્છેદેન વિધીયમાનં ક4મ પૂર્વસ્માત્સંજ્ઞાતો વ્યવચ્છિન્દ્યાત્ ।
કિન્તુ પ્રથમત એવ કર્મસામાનાધિકરણ્યેનાવગતાઃ સમિદાદયસ્તદ્વશાત્કર્મનામધેયતાં પ્રતિપદ્યમાના આખ્યાતસ્યાનુવાદત્વે ઽનુવાદા વિધિત્વે વિધયો ન તુ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કસ્યચિદીશતે ।
તસ્માત્ સ્વરસસિદ્ધાપ્રાપ્તકર્મવિધિપરત્વાત્કર્મણ્યયમભ્યાસો ભાવનાનુબન્ધભૂતાનિ ભિન્દાનો ભાવનાં ભિનત્તિ યથા તથા શાખાન્તરવિહિતા અપિ વિદ્યાઃ શાખાન્તરવિહિતાભ્યો વિદ્યાભ્યો ઽભ્યાસો ભેત્સ્યતીતિ ।
અશક્તેશ્ચ ।
નહ્યેકઃ પુરુષઃ સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાત્મિકામુપાસનામુપસંહર્તું શક્નોતિ સર્વવેદાન્તાધ્યયનાસામર્થ્યાદનધીતાર્થોપસંહારે ઽધ્યયનવિધાનવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રતિશાખં ભેદે તૂપાસનાનાં નાયં દોષઃ ।
સમાપ્તિભેદાચ્ચ ।
કેષાઞ્ચિત્ શાખિનામોઙ્કારસાર્વાત્મ્યકથને સમાપ્તિઃ ।
કેષાઞ્ચિદન્યત્ર ।
તસ્માદપ્યુપાસનાભેદઃ ।
અન્યાર્થદર્શનાદપિ ભેદઃ ।
તથાહિ-ઽનૈતદચીર્ણવ્રતો ઽધીતેઽ ઇતિ અચીર્ણવ્રતસ્યાધ્યયનાભાવદર્શનાદુપાસનાભાવઃ ।
ક્કચિદચીર્ણવ્રતસ્યાધ્યયનદર્શનાદુપાસનાવગમ્યતે ।
તસ્માદુપાસનાભેદ ઇતિ ।
અત્ર સિદ્ધાન્તમાહ- #સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચેદનાદ્યવિશેષાત્# ।
તદ્વ્યાચષ્ટે- #સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાનિ#સર્વવેદાન્તપ્રમાણાનિ #વિજ્ઞાનાનિ તસ્મિંસ્તસ્મિન્ વેદાન્તે તાનિ તાન્યેવ ભવિતુમર્હન્તિ# ।
યાન્યેકસ્મિન્ વેદાન્તે તાન્યેવ વેદાન્તાન્તરેષ્વપીત્યર્થઃ ।
ચોદનાદ્યવિશેષાત્ ।
આદિશબ્દેન સંયોગરૂપાખ્યાઃ સંગૃહ્યન્તે ।
અત્ર ચ ચોદ્યત ઇતિ ચોદના પુરુષપ્રયત્નઃ ।
સ હિ પુરુષસ્ય વ્યાપારઃ ।
તત્ર ખલ્વયં હોમાદિધાત્વર્થાવિચ્છિન્ને પ્રવર્તતે ।
તસ્ય દેવતોદ્દેશેન ત્યાગસ્યાસેચનાદિકસ્યાવચ્છેદ્યઃ પુરુષપ્રયત્નઃ સ એવ શાખાન્તરે યથૈવમિહાપિ પ્રાણજ્યેષ્ઠત્વશ્રેષ્ઠત્વવેદનવિષયઃ પુરુષપ્રયત્નઃ સ એવ શાખાન્તરેષ્વપીતિ ।
એવં ફલસંયોગો ઽપિ જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠભવનલક્ષણઃ સ એવ ।
રૂપમપિ તદેવ ।
યથા યાગસ્ય યદેકસ્યાં શાખાયાં દ્રવ્યદેવતારૂપં તદેવ શાખાન્તરેષ્વપીતિ ।
એવં વેદનસ્યાપિ યદેકત્ર પ્રાણજ્યેષ્ઠત્વશ્રેષ્ઠત્વરૂપં વિષયસ્તચ્છાખાન્તરેષ્વપીતિ

3.3.1.2.
#કઞ્ચિદ્વિશેષમિતિ# ।
યુક્તં યદગ્નીષોમીયસ્યોત્પન્નસ્ય પશ્ચાદેકાદશકપાલત્વાદિસંબન્ધે ઽપ્યભેદ ઇતિ ।
યથોત્પન્નસ્ય તસ્ય સર્વત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાદિહ ત્વગ્નિષૂત્વપત્તિગત એવ ગુણભેદ ઇતિ કથં વૈશ્વદેવીવન્ન ભેદક ઇતિ વિશેષઃ ।
તમિમં વિશેષમભિપ્રેત્યાશઙ્કતે સૂત્રકારઃ- #ભેદાન્નેતિ ચેદિતિ# ।
પરિહારઃ સૂત્રાવયવઃ- #ન એકસ્યામપીતિ# ।
પઞ્ચૈવ સાંપાદિકા અગ્નયો વાજસનેયિનામપિ છાન્દોગ્યાનામિવ વિધીયન્તે ।
ષષ્ઠસ્ત્વગ્નિઃ સંપદ્વ્યતિરેકાયાનૂદ્યતે ન તુ વિધીયતે ।
વૈશ્વદેવ્યાં તૂત્પત્તૌ ગુણો વિધીયત ઇતિ ભવતુ ભેદઃ ।
અથવા છાન્દોગ્યાનામપિ ષષ્ઠો ઽગ્નિઃ પઠ્યત એવ ।
અથવા ભવતુ વાજસનેયિનાં ષષ્ઠાગ્નિવિધાનં મા ચ ભૂચ્છાન્દોગ્યાનાં તથાપિ પઞ્ચત્વસંખ્યાયા અવિધાનાન્નોત્પત્તિશિષ્ટત્વં સંખ્યાયાઃ કિન્તૂત્પન્નેષ્વગ્નિષુ પ્રચયશિષ્ટા સંખ્યાનૂદ્યતે સાંપાદિકાનગ્નીનવચ્છેતું, તેન યેષામુત્પત્તિસ્તેષાં પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
અપ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાયાશ્ચ સંખ્યાયા અનુવાદ્યત્વેનાનુત્પત્તેર્વિધીયમાનસ્ય ચાધિકસ્ય ષોડશિગ્રહણવદ્વિકલ્પસંભવાન્ન શાખાન્તરે જ્ઞાનભેદઃ ।
ઉત્પત્તિશિષ્ટત્વે ઽસિદ્ધે પ્રાણસંવાદાદયો ઽપિ પ્રાણસંવાદાદયો ઽપિ ભવન્તિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદભિન્નાસ્તાસુ તાસુ શાખાસ્વિતિ

3.3.1.3.
#સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વેન હિ સમાચારે ઽધિકારાચ્ચ સવવચ્ચ તન્નિયમઃ# ।
યૈરાથર્વણિકગ્રન્થોપાયા વિદ્યા વેદિતવ્યાં તેષામેવ શિરોવ્રતપૂર્વાધ્યયનપ્રાપ્તગ્રન્થબોધિતા ફલં પ્રયચ્છતિ નાન્યથા ।
અન્યેષાં તુ છાન્દોગ્યાદીનાં સૈવ વિદ્યા ચીર્ણશિરોવ્રતાનાં ફલદેત્યાથર્વણગ્રન્થાધ્યયનસંબન્ધાદવગમ્યતે ।
તત્સંબન્ધશ્ચ વેદવ્રતેનેતિ ઽનૈતદચીર્ણવ્રતો ઽધીતેઽ ઇતિ સમામ્નાનાદવગમ્યતે ।
ઽતેષામેવૈતાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેતઽ ઇતિ વિદ્યાસંયોગે ઽપ્યેતામિતિ પ્રકૃતપરામર્શિના સર્વનામ્નાધ્યાયનસંબન્ધાવિરોધાદાથર્છવિહિતૈવ વિદ્યોચ્યત ઇતિ ।
સવા હોમાઃ સપ્ત સૌર્યાદયઃ શતૌદનાન્તા શતૌદનાન્તા આથર્વણિકાનાં ત એકસ્મિન્નેવાર્થર્વણિકે ઽગ્નૌ ક્રિયન્તે ન ત્રેતાયામ્

3.3.1.4.
#વિદ્યૈકત્વં દર્શયતિ ચ# ।
ભૂયોભૂયો વિદ્યૈકત્વસ્ય વેદદર્શનાદ્યત્રાપિ સગુણબ્રહ્મવિદ્યાનાં ન સાક્ષાદ્વેદ એકત્વમાહ તાસામપિ તત્પ્રાયપઠિતાનાં તદ્વિધાનાં પ્રાયદર્શનાદેકત્વમેવ ।
તથાહ્યગ્ર્યપ્રાયે લિખિતં દૃષ્ટ્વા ભવેદયમગ્ર્ય ઇતિ બુદ્ધિરિતિ ।
યચ્ચ કાઠકાદિસમાખ્યયોપાસનાભેદ ઇતિ તદયુક્તમ્ ।
એતા હિ પૌરુષેય્યઃ સમાખ્યાઃ કાટકાદિપ્રવચનયોગાત્તાસાં શાખાનાં ન તૂપાસનાનામ્ ।
નહ્યેતાઃ કાઠાદિભિઃ પ્રોક્તા નચ કઠાદ્યનુષ્ઠાનમાસામિતરાનુષ્ઠાનેભ્યો વિશેષ્યતે ।
નચ કાઠપ્રોક્તાનિમિત્તમાત્રેણ ગ્રન્થે પ્રવૃત્તૌ તદ્યોગાચ્ચ કથઞ્ચિલ્લક્ષણયોપાસનાસુ પ્રવૃત્તૌ સંભવન્ત્યામુપાસનાભિધાનામપ્યાસાં શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
નચ તદ્ભેદાભેદૌ જ્ઞાનભેદાભેદપ્રયોજકૌ, મા ભૂદ્યથાસ્વમાસામભેદાજ્જ્ઞાનાનામેકશાખાગતાનામૈક્યમ્ ।
કઠાદિપુરુષપ્રવચનનિમિત્તાશ્ચૈતાઃ સમાખ્યાઃ કઠાદિભ્યઃ પ્રાક્ નાસન્નિતિ તન્નિબન્ધનો જ્ઞાનભેદો નાસીદિદાનીં ચાસ્તીતિ દુર્ઘટમાપદ્યેત ।
તસ્માન્ન સમાખ્યાતો ભેદઃ ।
અભ્યાસો ઽપિ નાત્ર ભેદકઃ ।
યુક્તં યદેકશાખાગતો યજત્યભ્યાસઃ સમિદાદીનાં ભેદક ઇતિ ।
તત્ર હિ વિધિત્વમૌત્સર્ગિકમજ્ઞાતજ્ઞાપનમપ્રવૃત્તપ્રવર્તનં ચ કુપ્યેયાતામ્ ઽશાખાન્તરે ત્વધ્યેતૃપુરુષભેદાદેકત્વે ઽપિ નૌત્સ્રગિકવિધિત્વવ્યાકોપ ઇતિ ।
અશક્તિરપિ ન ભેદહેતુઃ સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ સ્વશાખાયામધ્યયનનિયમઃ ।
તતશ્ચ શાખાન્તરપરીયાનર્થાનન્યેભ્યસ્તદ્વિદ્યેભ્યો ઽધિગમ્યોપસંહરિષ્યતિ ।
સમાપ્તિશ્ચૈકસ્મિન્નપિ તત્સંબન્ધિનિ સમાપ્તે તસ્ય વ્યપદિશ્યતે ।
યથાધ્વર્યવે કર્મણિ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય સમાપ્તિ વ્યપદિશન્તિ-ઽજ્યોતિષ્ટોમઃ સમાપ્તઃઽ ઇતિ તસ્માત્સમાપ્તિભેદો ઽપિ ન સાધનમુપાસનાભેદસ્ય ।
તદેવમસતિ બાધકે ચોદનાદ્યવિશેષાત્સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાનિ કર્માણિ તાનિ તાન્યેવેતિ સિદ્ધમ્

3.3.2.5.
કઞ્ચિદ્વિશેષમાશઙ્ક્ય પૂર્વતન્ત્રપ્રસાધિતમ્ ।
વક્ષ્યમાણાર્થસિદ્ધ્યર્થમર્થમાહ રસ સૂત્રકૃત્ ॥
ચિન્તાપ્રયોજનપ્રદર્શનાર્થં સૂત્રમ્- #ઉપસંહારોર્ઽથાભેદાદ્વિધિશેષવત્સમાને ચ# ।
અત્રૈદમાશઙ્કતે-ભવતુ સર્વશાખાપ્રત્યયમેકં વિજ્ઞાનં તથાપિ શાખાન્તરોક્તાનાં તદઙ્ગાન્તરાણાં ન શાખાન્તરોક્તે તસ્મિન્નુપસંહારો ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્યૈકસ્ય કર્મણો યાવન્માત્રમઙ્ગજાતમેકસ્યાં શાખાયાં વિહિતં તાવ્નમાત્રેણૈવોપકારસિદ્ધેરધિકાનપેક્ષણાત્ ।
અપેક્ષણે ચાધિકમપિ તત્ર વિધીયતે ।
નચ વિહિતમ્ ।
તસ્માદ્યથા નૈમિત્તિકં કર્મ સકલાઙ્ગવદ્વિહિતમપિ અશક્તૌ યાવચ્છક્યમઙ્ગમનુષ્ઠાતું તાવન્માત્રજન્યેનોપકારેણૌપકૃતં ભવત્યેવમિહાપ્યઙ્ગાન્તરાવિધાનાદેવ ભવિષ્યતીતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સર્વત્રૈકત્વે કર્મણઃ સ્થિતે ગૃહમેધીયન્યાયેન નોપકારાવચ્છેદો યુજ્યતે ।
નહિ તદેવ કર્મ સત્તદઙ્ગમપેક્ષતે નાપેક્ષતે ચેતિ યુજ્યતે ।
નૈમિત્તિકે તુ નિમિત્તાનુરોધાદવશ્યકર્તવ્યે સર્વાઙ્ગોપસંહારસ્ય સદાતનત્વાસંભવાદુપકારાવચ્છેદઃ કલ્પ્યતે ।
પ્રાકૃતોપકારપિણ્ડે ચોદકપ્રાપ્તે આજ્યભાગવિધાનાદ્ગૃહમેધીયે ઽપ્યુપકારાવચ્છેદઃ સ્યાત્ ।
ઇહ તુ શાખાન્તરે કતિપયાઙ્ગવિધાનં તાનિ વિધત્તે નેતરાણિ પરિસંચષ્ટે ।
નચ તદુપકારપિણ્ડે ચોદકપ્રાપ્તે આજ્યભગવત્તન્માત્રવિધાનમ્ ।
તસ્માત્તત્ત્વેન કર્મણાં સર્વાઙ્ગસઙ્ગમ ઔત્સર્ગિકો ઽસતિ બલવતિ બાધકે નાપવદિતું યુક્ત ઇતિ

3.3.3.6.
#અન્યથાત્વં શબ્દાદિતિ ચેન્નાવિશેષાત્# ।
દ્વયા દ્વિપ્રકારાઃ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ ।
તતઃ કાનીયસા એવ દેવા જ્યાયસા અસુરાઃ ।
શાસ્ત્રજન્યયા સાત્ત્વિક્યા બુદ્ધ્યા સંપન્ના દેવાઃ ।
તે હિ દીવ્યન્ત ઇતિ દેવાઃ ।
શાસ્ત્રયુક્ત્યપરિકલ્પિતમતયસ્તામસવૃત્તિપ્રધાના અસુરા અસુભિઃ પ્રાણૈરનિન્દ્રિયૈરગૃહીતૈસ્તેષુ તેષુ વિષયેષુ રમન્ત ઇત્યસુરા અત એવ તે જ્યાયાંસઃ ।
યતો ઽમી તત્ત્વજ્ઞાનવન્તઃ કાનીયસાસ્તુ દેવાઃ ।
અજ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય ।
પ્રાણસ્ય પ્રજાપતેઃ સાત્ત્વિકવૃત્ત્યુદ્ભવસ્તામસવૃત્ત્યભિભવઃ કદાચિત્ ।
કદાચિત્તામસવૃત્ત્યુદ્ભવો ઽભિભવશ્ચ સાત્ત્વિક્યા વૃત્તૈઃ ।
સેયં સ્પર્ધા ।
તે હ દેવા ઊચુઃ, હન્ત અસુરાન્ યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામ અસુરાન્ જયામાસ્મિન્નાભિચારિકે યજ્ઞ ઉદ્ગીથલક્ષણસામભક્ત્યુપલક્ષિતેનોદ્ગાત્રેણ કર્મણોતિ ।
તે હ વાચમૂચુરિત્યાદિના સંદર્ભેણ વાક્પ્રાણચક્ષુઃશ્રોત્રમનસામાસુરપાપ્મવિદ્ધતયા નિન્દિત્વા અથ હેમમાસન્યમાસ્યે ઊવમાસન્યં મુખાન્તર્બિલસ્થં મુખ્યં પ્રાણં પ્રાણાભિમાનવતીં દેવતામૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેત્યભ્યુપગમ્ય તેભ્ય એવ પ્રાણ ઉદગાયત્ તે ઽસુરા વિદુરનેન પ્રાણેનોદ્ગાત્રા નો ઽસ્માન્ દેવા અત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્નસુરા યથાશ્માનમૃત્વા પ્રાપ્ય મૃત્ત્વાલ્લોષ્ટો વા વિધ્વંસત એવં વિધ્વંસમાના વિષ્વઞ્ચો ઽસુરા વિનેશુઃ ।
તદેતત્ સંક્ષિપ્યાહ- #વાજસનેયક ઇતિ# ।
તથા છાન્દોગ્યે ઽપ્યેતદુક્તમિત્યાહ- #તથા છાન્દોગ્યે ઽપીતિ# ।
વિષયં દર્શયિત્વા વિમૃશતિ- #તત્ર સંશય ઇતિ# ।
પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #વિદ્યૈકત્વમિતિ# ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપતિ- #નનુ ન યુક્તમિતિ# ।
એકત્રોદ્ગાતૃત્વેનોચ્યતે પ્રાણ એકત્ર ચોદ્ગાનત્વેન ક્રિયાકર્ત્રોશ્ચ સ્ફુટો ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે- #નૈષ દોષ ઇતિ# ।
બહુતરરૂપપ્રત્યભિજ્ઞા નાદપ્રત્યભિજ્ઞાયમાનં કિઞ્ચિલ્લક્ષણયા નેતવ્યમ્ ।
ન કેવલં શાખાન્તરે, એકસ્યામપિ શાખાયાં દૃષ્ટમેતન્ન ચ તત્ર વિદ્યાભેદ ઇત્યાહ- #વાજસનેત્યકે ઽપિ ચેતિ# ।
બહુતરરૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાનુગ્રહાય ચોમિત્યનેનાપિ ઉદ્ગીથાવયવેન ઉદ્ગીથ એવ લક્ષણીય ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ

3.3.3.7.
#ન વા પ્રકરણભેદાત્પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્# ।
બહુતરપ્રત્યભિજ્ઞાને ઽપિ ઉપક્રમભેદાત્તનુરોધેન ચોપસંહારવર્ણનાદેકસ્મિન્વાક્યે તસ્યૈવ ચોદ્ગીથસ્ય પુનઝપુનઃ સંકીર્તનાલ્લક્ષણાયાં ચ છાન્દોગ્યે વાજસનેયકે પ્રમાણાભાવાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ રાદ્ધાન્તઃ ।
#ઓંકારસ્યોપાસ્યત્વં પ્રસ્તુત્ય રસતમાદિગુણોપવ્યાખ્યાનમોઙ્કારસ્ય# ।
ઓંકાર તથાહિ-ભૂતપૃથિવ્યોષધિપુરુષવાગૃક્સામ્નાં પૂર્વસ્યોત્તરમુત્તરં રસતયા સારતયોક્તમ્ ।
તેષાં સર્વેષાં રસતમ ઓંકાર ઉક્તશ્છાન્દોગ્યે ।
#નચ વિવક્ષિતાર્થભેદ ઇતિ# ।
એકત્રોદ્ગીથોદ્ગાતારાવુપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતાવેકત્ર તદવયવ ઓંકાર ઇતિ ।
તથા હ્યભ્યુદયવાક્યે ઇતિ ।
એવં હિ શ્રૂયતે-ઽવિવા એતં પ્રજયા પશુભિરર્ધયતિ વર્ધયત્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યં યસ્ય હવિર્નિરુપ્તં પુરસ્તાચ્ચન્દ્રમા અભ્યુદેતિ સ ત્રેધા તણ્ડુલાન્વિભજેદ્યે મધ્યમાઃ સ્યુસ્તાનગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્યે સ્થિવિષ્ઠાસ્તાનિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ચરું યે ક્ષોદિષ્ઠાસ્તાન્ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર સંદેહઃ-કિં કાલારાધે યાગાન્તરમિદં ચોદ્યત ઉત તેષ્વેવ કર્મસુ પ્રકૃતેષુ કાલાપરાધે નિમિત્તે દેવતાપનય ઇતિ ।
એષ તાવદત્ર વિષયઃ-અમાવાસ્યાયામેવ દર્શકર્માર્થં વેદિક્રિયાગ્નિપ્રણયનક્રિયા વ્રતાદિશ્ચ યજમાનસંસ્કારઃ ।
દધ્યર્થશ્ચ દોહઃ ।
પ્રતિપદિ ચ દર્શકર્મપ્રવૃત્તિરિત્યનુષ્ઠાનક્રમસ્તાત્ત્વિકઃ ।
યસ્ય તુ યજમાનસ્ય કુતશ્ચિદ્ભમનિબન્ધનાચ્ચતુર્દશ્યામેવામાવાસ્યાબુદ્ધૌ પ્રવૃત્તપ્રયોગસ્ય ચન્દ્રમા અભ્યુદીયતે તત્રેદં શ્રૂયતે-ઽયસ્ય હવિર્નિરુપ્તમ્ઽ ઇતિ ।
તેન યજમાનેનાભ્યુદિતેનામાવાસ્યાયામેવ નિમિત્તાધિકારં પરિસમાપ્ય પુરસ્તદહરેવ વેદ્યુદ્ધરણાદિકર્મ કૃત્વા પ્રતિપદિ દર્શઃ પ્રવર્તયિતવ્યઃ ।
તત્રાભાયુદયે કિં નૈમિત્તિકમિદં કર્માન્તરં દર્શાચ્ચોદ્યત ઉત તસ્મિન્નેવ દર્શકર્મણિ પૂર્વદેવતાપનયનેન દેવનાન્તરં વિધીયત ઇતિ ।
તત્ર હવિર્ભાગમાત્રશ્રવણાચ્ચરુવિધાનસામર્થ્યાચ્ચ કર્માન્તરમ્ ।
યદિ હિ પૂર્વદેવતાભ્યો હવીંષિ વિભજેદિતિ શ્રૂયતે તતસ્તાન્યેવ હવીંષિ દેવતાન્તરેણ યુજ્યમાનાનિ ન કર્માન્તરં ગમયિતુમર્હન્તિ કિન્તુ પ્રકૃતમેવ કર્મ તદ્ધવિષ્કમપનીતપૂર્તદેવતાકં દેવતાન્તરયુક્તં સ્યાત્ ।
અત્ર પુનસ્ત્રેધા તણ્ડુલાન્ વિભજેદિતિ હવિષ એવ મધ્યમાદિક્રમેણ વિભાગશ્રવણાદનપનીતા હવિષિ પૂર્વદેવતા ઇતિ પૂર્વદવતાવરુદ્ધે હવિષિ દેવતાન્તરમલબ્ધાવકાશં શ્રૂયમાણં કર્માન્તરમેવ ગોચરયેત્ ।
અપિચ પ્રાપ્તે પૂર્વસ્મિન્ કર્મણિ દધ્નસ્તણ્ડુલાનાં ચેન્દ્રાદિદેવતા સંબન્ધશ્ચ વિધાતવ્યઃ ।
ચરુત્વં ચાત્ર વિહિતં નાસ્તીતિ તદપિવ વિધાતવ્યમ્ ।
તથા પ્રાપ્તે કર્મણ્યનેકગુણવિધાનાદ્વાક્યં ભિદ્યેત ।
કર્માન્તરં ત્વપૂર્વં શક્યમેકેનૈવ પ્રયત્નેનાનેકગુણવિશિષ્ટં વિધાતુમિતિ નિમિત્તે કર્માન્તરમેવ વિધીયતે ।
દર્શસ્તુ લુપ્યતે કાલાપરાધાદિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ન કર્માન્તરમ્ ।
પૂર્વદવતાતો હવિષો વિભાગપૂર્વં નિમિત્તે દેવતાન્તરવિધાનાત્ ।
ચર્વર્થસ્ય ચાર્થપ્રાપ્તેઃ ।
ભવેદેતદેવં યદા ત્રેધા તણ્ડુલાન્ વિભજેદિતિ તણ્ડુલાનાં ત્રેધા વિભાગવિધાનપરમેતદ્વાક્યં સ્યાદપિ તુ વાક્યાન્તરપ્રાપ્તં તણ્ડુલાનાં ત્રેધાત્વમનૂદ્ય વિભજેદિત્યેતાવદ્વિધત્તે તત્ર વાક્યાન્યપનીતે પૂર્વવત્ દેવતાસંબન્ધે હવિષસ્તસ્મિન્નેવ કર્મણ્યપ્રત્યૂહં દેવતાન્તરસંબન્ધં વિધાતું શક્નુવન્તિ ।
તથાચ દ્રવ્યમુખેન પ્રકૃતમુખપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ દેવતાન્તરસંબન્ધે ઽપિ ન કર્માન્તરકલ્પનાભવિતુમર્હતિ ।
તતશ્ચ સમાપ્તે ઽપિ નૈમિત્તિકાધિકારસિદ્ધ્યર્થં તાન્યેવ પુનઃ કર્માણ્યનુષ્ઠેયાનિ ।
નચ દધનિ ચરુમિતિ ચરુસપ્તમ્યર્થયોર્વિધાનં તયોરપ્યર્થપ્રાપ્તત્વાત્ ।
પ્રકૃતે હિ કર્મણિ તણ્ડુલપેષણપ્રથનં પુરોડાશપાકાદિ દધિપયસી ચ પ્રાપ્તાનિ તત્રાભ્યુદયનિમિત્તે દધિયુક્તાનાં પયોયુક્તાનાં ચ તણ્ડુલાનાં વિભજેદિતિ વાક્યેન પૂર્વદેવતાપનયં કૃત્વા યે મધ્યમા ઇત્યાદિભિર્વાક્યૈર્દેવતાન્તરસંબન્ધઃ કૃતઃ ।
નચ પ્રભૂતધિપયઃ સંસક્તૈરલ્પૈસ્તણ્ડુલૈઃ પુરોડાશક્રિયા સંભવતિ ।
ઇતિ પુરોડાશનિવૃત્તૌ તદર્થસ્ય પ્રથનસ્યાપિ નિવૃત્તિરનિવૃત્તસ્તુ પાકો ઽપવાદાભાવાત્તથા ચાર્થપ્રાપ્તશ્ચોદ્યતે ।
ભવતુ વા અનેકવાક્યકલ્પનમ્ ।
પ્રકૃતાધિકારાવગમબલાદસ્યાપિ ન્યાય્યત્વાદિતિ ।
તસ્માત્તદેવેદં કર્મ ન તુ કર્માન્તરમિતિ સિદ્ધમ્ ।
પશુકામવાક્યે ત્વપૂર્વકર્મવિધિરભ્યુદયવાક્યસારૂપ્યે ઽપિ ।
ઽયઃ પશુકામઃ સ્યાત્સો ઽમાવાસ્યામિષ્ટ્વા વત્સાનપાકુર્યાદ્યે સ્થવિષ્ઠાસ્તાનગ્નયે સનિમતે ઽષ્ઠાકપાલં નિર્વપેદ્યે મધ્યમાસ્તાન્ વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરું યે ક્ષોદિષ્ઠાસ્તનિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ચરુમ્ઽ ઇતિ ।
અત્ર હિ અમાવાસ્યામિષ્ટ્વેતિ સમાપ્તે યાગે પશુકામેષ્ટિવિધાનં નાત્ર પૂર્વસ્ય કર્મણો ઽનનુવૃત્તેર્યાગાન્તરવિધિરિતિ યુક્તમ્ ।
#પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્# ।
યથોદ્ગીથોપાસનાસામ્યે ઽપિ આદિત્યગતહિરણ્યશ્મક્ષુત્વાદિગુણવિશિષ્ટોદ્ગીથોપાસનાતઃ પરોવરીયસ્ત્વગુણવિશિષ્ટોદ્ગીથોપાસના ભિન્ના તદ્વદિદમપીતિ ।
પરસ્માત્ પરો વરાચ્ચ વરીયાનિતિ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ પરમાત્મરૂપઃ સંપન્નઃ ।
અત એવ અનન્તઃ ।
પરમાત્મદૃષ્ટિમુદ્ગીથે ભવયિતુમ્ ઽઆકાશો હ્યેવૈભ્યો ભૂતેભ્યો જ્યાયાન્ઽ ઇત્યાકાશશબ્દેન પરમાત્માનં નિર્દિશતિ

3.3.3.8.
#સંજ્ઞાતશ્ચેત્તદુક્તમસ્તિ તુ તદપિ# ।
સ્ફુટતરે મેદાવગમે સંજ્ઞૈકત્વં નાભેદસાધનમતિપ્રસઙ્ગપાતાત્ ।
અપિચ શ્રુત્યક્ષરાલોચનયાં ભેદપ્રત્યયો ઽન્તરઙ્ગશ્ચાનપેક્ષશ્ચ ।
સંજ્ઞૈકત્વં તુ શ્રુતિબાહ્યતયા બહિરઙ્ગં ચ પૌરુષેયતયા સાપેક્ષં ચ ।
તસ્માદુર્બલં નામેદસાધનાયાલમિતિ

3.3.4.9.
#વ્યાપ્તેશ્ચ સમઞ્જસમ્ ।
અધ્યાસો નામેતિ# ।
ગૌણી બુદ્ધિરધ્યાસઃ ।
યથા માણવકે ઽનિવૃત્તાયામેવ માણવકબુદ્ધિવ્યાપદેશવૃત્તૌ સિંહબુદ્ધિવ્યપદેશવૃત્તિઃ સિંહો માણવક ઇતિ, એવં પ્રતિમાયાં વાસુદેવબુદ્ધિર્નામ્નિ ચ બ્રહ્મબુદ્ધિસ્તથોઙ્કાગ ઉદ્ગીથબુદ્ધિવ્યપદેશાવિતિ ।
અપવાદૈકત્વવિશેષણાનિ ચોક્તાનિ ।
એકાર્થે ઽ
પિ ચ શબ્દદ્વયપ્રયોગો દૃશ્યતે ।
યથા વૈશ્વદેવ્યામિક્ષા વિજ્ઞાનમાનન્દમ્ ।
વ્યાખ્યાયાં ચ પર્યાયાણમપિ સહપ્રયોગો યથા સિન્ધુરઃ કરી પિકઃ કોકિલ ઇતિ ।
વિમૃશ્યાનધ્યવસાયલક્ષણં પક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #તત્રાન્યતમ ઇતિ# ।
સિદ્ધાન્તમાહ-ઇદમુચ્યતે- #વ્યાપ્તેશ્ચ# ।
પ્રત્યનુવાકં પ્રત્યૃચમુપક્રમે ચ સમાપ્તૌ ચોકારઃ સર્દવેદવ્યાપીતિ કિઙ્ગતો ઽયમોઙ્કારસ્તત્તદાપ્યાદિગુણવિશિષ્ટસ્તસ્મૈ તસ્મૈ કામાવાપ્ત્યાદિફલાયોપાસ્યત્વેનાધિક્રિયત ઇત્યપેક્ષાયામુદ્ગીથપદેનેતિ વિશિષ્યતે ।
ઉદ્ગીથપદેનોકારાદ્યવયવઘટિતસામભક્તિભેદાભિધાયિના સમુદાયસ્યાવયવભાવાનુપપત્તેસ્તત્સંબન્ધવયવ ઓંકારો લક્ષ્યતે, ન પુનરોઙ્કારેણાવયવિન ઉદ્ગીથસ્ય લક્ષણા ।
ઓંકારસ્યૈવોપરિષ્ટાત્તુ તત્તદ્ગુણવિશિષ્ટસ્ય તત્તત્ફલવિશિષ્ટસ્ય ચોપવ્યાખ્યાસ્યમાનત્વાત્ ।
દૃષ્ટશ્ચ સમુદાયશબ્દો ઽવયવે લક્ષણયા યથા ગ્રામો દગ્ધઃ પટો દગ્ધ ઇતિ તદેકદેશદાહે ।
અધ્યાસે તુ લક્ષણા ફલકલ્પના ચ ।
તથાહિ આપ્ત્યાદિગુણકપ્રણવોપાસનાદિદમુદ્ગીથતોપાસનં પ્રણવસ્યાન્યત્ ।
નચાત્રાપ્યાદિ ઉપાસનેષ્વિવ ફલં શ્રૂયતે ।
તસ્માત્ કલ્પનીયમ્ ।
ઉદ્ગીથસંબન્ધિપ્રણવોપાસનાધિકારપરે વાક્યે નાયં દોષઃ ।
અપિચ ગૌણ્યા વૃત્તેર્લક્ષણાવૃત્તિર્બલીયસી લાઘવાત્ ।
લક્ષણાયા હિ લક્ષણીયપરત્વં પદસ્ય તસ્યૈવ વાક્યાર્થાન્તર્ભાવાત્ ।
યથા ગાઙ્ગાયાં ઘોષ ઇતિ લક્ષ્યમાણસ્ય તીરસ્ય વાક્યાર્થે ઽન્તર્ભાવો ઽધિકરણતયા ।
ગૌર્વાહીક ઇત્યત્ર તુ ગોસંબન્ધિતીષ્ઠન્મૂત્રપુરીષાદિલક્ષણયા ન તત્પરત્વં ગોશબ્દસ્ય ।
અપિતુ તત્કક્ષાધ્યવસિતતદ્ગુણયુક્તવાહીકપરત્વમિતિ ગૌણ્યા વૃત્તેર્દુર્બલત્વં તદિદમુક્તં-લક્ષણાયામપિ ત્વિતિ ।
ગૌણ્યપિ વૃત્તિર્લક્ષણાવયવત્વાલ્લક્ષણોક્તા ।
યદ્યપિ વૈશ્વદેવીપદમામિક્ષાયાં પ્રવર્તતે તથાપ્યર્થમેદઃ સ્ફુટતરઃ ।
આમિક્ષાપદં હિ રૂપેણામિક્ષાયાં પ્રવર્તતે ।
વૈશ્વદેવીપદં તુ તસ્યામેવ વિશ્વદેવવિશિષ્ટાયામ્ ।
એવં હિ વિજ્ઞાનાન્દયોરપિ સ્ફુટતરઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદઃ સત્યપિ બ્રહ્મણ્યૈકાર્થ્યે ।
નચ વ્યાખ્યાનમુભયોરપિ પ્રસિદ્ધાર્થત્વાદ્ભિન્નાર્થત્વાચ્ચ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.3.5.10.
#સર્વાભેદાદન્યત્રેતિ# ।
એવંશબ્દસ્ય સન્નિહિતપ્રકારભેદપરામર્શાર્થત્વાત્સાક્ષાચ્છબ્દોપસ્થાપિતસ્ય ચ સંનિધાનાચ્છાખાન્તરગતસ્ય ચાનુક્રમતયા(?) સંનિધાનાભાવાન્ન કૌષીતકિપ્રાણસંવાદવાક્યે પ્રાણસ્ય વસિષ્ઠત્વાદિભિર્ગુણૈરુપાસ્યત્વમપિ તુ જ્યેષ્ઠત્રેષ્ઠત્વમાત્રેણેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ-સત્યં સંનિહિતં પરામૃશતિ એવઙ્કારો ન તુ શબ્દોપાત્તમાત્રં સંનિહિતમ્ ।
કિન્તુ યચ્છબ્દાભિહિતાર્થનાન્તરીયકતયા પ્રાપ્તં તદપિ હિ બુદ્ધૌ સંનિહિતં સંનિહિતમેવ ।
યથા ઽયસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિઽ ઇત્યવ્યભિચારિતક્રતુસમન્વયયા જુહ્વોપસ્થાપિતઃ ક્રતુઃ ।
તસ્માદુપાસ્યફલપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્તદવ્યભિચારિણઃ પ્રકારભેદસ્યેહાનુક્તસ્યાપિ બુદ્ધૌ સંનિધાનાત્પ્રકૃતપરામર્શિનૈવઙ્કારેણ પરામર્શો યુક્ત ઇતિ સિદ્ધં કૌષીતકિબ્રાહ્મણગતેન તાવદેવઙ્કારેણ શક્યતે પરામ્રષ્ટુમ્ ।
તથાપ્યભ્યુપેત્યાપિ બ્રૂમ ઇત્યાશયવતા ભાષ્યકૃતોક્તમ્- #તથાપિ તસ્મિન્નેવ વિજ્ઞાને વાજસનેયિબ્રાહ્મણગતેનેતિ ।
શ્રુતહાનિરિતિ# ।
કેવલસ્ય શ્રુતસ્ય હાનિરિતરસહિતસ્ય ચાક્ષુતસ્ય કલ્પના ન ચેત્યર્થઃ ।
અતિરોહિતમન્યત્

3.3.6.11.
આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય ।
ગુણવદુપાસનાવિધાનસ્ય વાસ્તવગુણવ્યાખ્યાનાદ્વિવેકાર્થમિદમધિકરણમ્ ।
યથૈકસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
સંયદ્વામત્વાદયઃ સત્યકામાદયશ્ચ ગુણા ન સંકીર્યેરન્ ।
એવામાનન્દવિજ્ઞાનત્વાદયો વિભુત્વનિત્યત્વાદિભિર્ગુણૈઃ પ્રદેશાન્તરોક્તૈર્ન સંકીર્યેરન્ ।
તત્સંકરે વા સંયદ્વામત્વાદયો ઽપિ સત્યકામાદિભિઃ સંકીર્યેરન્ ।
નહિ બ્રહ્મણો ધર્મિણઃ સત્ત્વે કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ વાસ્તવવિધેયયોર્વસ્તુધર્મતયા ચાનુષ્ઠેયતયા ચાવ્યવસ્થાવ્યવસ્થે વ્યવતિષ્ઠેતે ।
વસ્તુધર્મો હિ યાવદ્વસ્તુ વ્યવતિષ્ઠતે ।
નાસાવેકત્રોક્તે ઽન્યત્રાનુક્તો નાસ્તીતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
વિધેયસ્તુ પુરુષપ્રયત્નતન્ત્રઃ પુરુષપ્રયત્નશ્ચ યત્ર યાવદ્ગુણવિશિષ્ટે બ્રહ્મણિ ચોદિતઃ સ તાવત્યેવાવતિષ્ઠતે નાવિહિતમપિ ગુણં ચોતરીકર્તુમર્હતિ ।
તસ્ય વિધિતન્ત્રત્વાદ્વિધેશ્ચ વ્યવસ્થાનાત્ ।
તસ્માદાનન્દવિજ્ઞાનાદયો બ્રહ્મતત્ત્વાત્મતયોક્તા યત્ર યત્ર બ્રહ્મ શ્રૂયતે તત્ર તત્રાનુક્તા અપિ લભ્યન્તે ।
સંયદ્વામાદયશ્ચોપાસનાપ્રયત્નવિધિવિષયા યથાવિધ્યવતિષ્ઠન્તે ન તુ યથાવસ્ત્વિતિ સિદ્ધમ્ ।
પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનાં તૂપાસ્યત્વમારોપ્ય ન્યાયો દર્શિતઃ ।
તસ્ય (?) તુ સંયદ્વામાદિરુક્તઃ ।
મોદનમાત્રં મોદઃ ।
પ્રમોદઃ પ્રકૃષ્ટો મોદસ્તાવિમૌ પરસ્પરાપેક્ષાવુપચયાપચયૌ

3.3.6.12.

3.3.6.13.

3.3.7.14.
#આધ્યાનાય પ્રયોજનાભાવાત્ ।
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા ઇતિ# ।
કિમત્ર સર્વેષામેવાર્થાદીનાં પરત્વં પ્રતિપાદયિષિતમ્, આહો પુરુષસ્યૈવ તત્પ્રતિપાદનાર્થં ચેતરેષાં પરત્વપ્રતિપાદનમ્ ।
તત્ર પ્રત્યેકમર્થાદિપરત્વપ્રતિપાદનશ્રુતેઃ શ્રૂયમાણતત્તત્પરત્વે ચ સંભવતિ ન તત્તદતિકર્મે સર્વેષામેકપરત્વાધ્યવસાનં ન્યાટ્યમ્ ।
ન ચ પ્રયોજનાભાવાદસંભવઃ ।
સર્વેષામેવ પ્રત્યેકં પરત્વાભિધાનસ્યાધ્યાનપ્રયોજનત્વાત્ ।
તત્તદાધ્યાનાનાં ચ પ્રયોજનવત્ત્વસ્મૃતેઃ ।
તથાહિ સ્મૃતિઃ- ઽદશ મન્વન્તરાણીહ તિષ્ઠન્તીન્દ્રિયચિન્તકાઃ ।
ભૌતિકાસ્તુ શતં પૂર્ણં સહસ્રં ત્વાભિમાનિકાઃ ॥
બૌદ્ધા દશ સહસ્રાણિ તિષ્ઠન્તિ વિગતજ્વરાઃ ।
પૂર્ણં શતસહસ્રં તુ તિષ્ઠન્ત્યન્યક્તચિન્તકાઃ ।
પુરુષં નિર્ગુણં પ્રાપ્ય કાલસંખ્યા ન વિદ્યતે ।
ઽ ઇતિ ।
પ્રામાણિકસ્ય વાક્યભેદસ્યાભ્યુપેયત્વાત્ પ્રત્યેકં તેષામર્થાદીનાં પરત્વપરાણ્યેતાનિ વાક્યાનીતિ પ્રાપ્તય ઉચ્યતે-ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા ઇત્યેષ તાવત્સંદર્ભો વસ્તુતત્ત્વપ્રતિપાદનપરઃ પ્રતીયતે નાધ્યાનવિધિપરઃ ।
તદશ્રુતેઃ ।
તદત્ર યત્પ્રત્યસ્ય સાક્ષાત્પ્રયોજનવત્ત્વં દૃશ્યતે તત્પ્રત્યયપરત્વં સર્વેષામ્ ।
દૃષ્ટં ચ વિષ્ણોઃ પરમપદજ્ઞાનસ્ય નિખિલાનર્થસંસારકારણાવિદ્યોપશમઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનોદયસ્ય વિપર્યાસોપશમલક્ષણત્વેત તત્ર તત્ર દર્શનાત્ ।
અર્થાદિપરત્વપ્રત્યયસ્ય તુ ન દૃષ્ટમસ્તિ પ્રયોજનમ્ ।
નચ દૃષ્ટે સંભવતિ અદૃષ્ટકલ્પના ન્યાટ્યા ।
નચ પરમપુરુષાર્થહેતુપરત્વે સંભવતિ અવાન્તરપુરુષાર્થતોચિતા ।
તસ્માદ્દૃષ્ટપ્રયોજનવત્ત્વાત્, પુરુષપરત્વપ્રતુપાદનાર્થો ઽયં સંદર્ભ ઇતિ ગમ્યતે ।
કિઞ્ચાદરાદપ્યયમેવાસ્યાર્થ ઇત્યાહ- #અપિચ પરપ્રતિષેધેનેતિ# ।
નન્વત્રાધ્યાનવિધિર્નાસ્તિ તત્કથમુચ્યતે આધ્યાનાયેત્યત આહ- #આધ્યાનાયેતિ#

3.3.7.15.
#આત્મશબ્દાચ્ચ# ।
અનધિગતાર્થપ્રતિપાદનસ્વભાવત્વાપ્રમાણાનાં વિશેષતશ્ચાગમસ્ય, પુરુષશબ્દવાચ્યસ્ય ચાત્મનઃ સ્વયં શ્રુત્યૈવ દુરધિગમત્વાવધારણાદ્વસ્તુતશ્ચ દુરધિગમત્વાદર્થાદીનાં ચ સુગમત્વાત્તત્પરત્વમેવાર્થાદિપરત્વાભિધાનસ્યેત્યર્થઃ ।
શ્રુતેરાશયાતિશ ઇવાશયાતિશયઃ ।
તત્તાત્પર્યતેતિ યાવત્ ।
કિઞ્ચ શ્રુત્યન્તરાપેક્ષિતાભિધાનાદપ્યેવમેવ ।
અર્થાદિપરત્વે તુ સ્વરૂપેણ વિવક્ષિતે નાપેક્ષિતં શ્રુતિરાચષ્ટે ઇત્યાહ- #અપિચ સો ઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતીતિ#

3.3.8.16.
#આત્મગૃહીતિરિતરવદુત્તરાત્# ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોર્હિ લોકસૃષ્ટિઃ પરમેશ્વરાધિષ્ઠિતા પરમેશ્વરહિરણ્યગર્ભકર્તૃકોપલબ્ધા સેયમિહ મહાભૂતસર્ગમનભિધાય પ્રાથમિકી લોકસૃષ્ટિરુપલભ્યમાનાવાન્તરેશ્વરકાર્યા પ્રાગુત્પત્તેરાત્મૈકત્વાવધારણં ચાવાન્તરેશ્વરસંબન્ધિતયા ગમયતિ ।
પારમેશ્વરસર્ગસ્ય મહાભૂતાકાશાદિત્વાદસ્ય ચ તદ્વૈપરીત્યાત્ ।
અસ્તિ હિ તસ્યૈવૈકસ્ય વિકારાન્તરાપેક્ષયાગ્નત્વમસ્તિ ચેક્ષણમ્ ।
અપિ ચૈતસ્મિન્નૈતરેયકે પૂર્વસ્મિન્પ્રકરણે પ્રજાપતિકર્તૃકૈવ લોકસૃષ્ટિરુક્તા ।
તદનુસારાદપ્યેતદેવ વિજ્ઞાયતે ।
અપિચ તાભ્યો ગામાનયદિત્યાદયશ્ચ વ્યવહારઃ શ્રુત્યોક્તા વિશેષવત્સ્વાત્મપરમાત્મષુ પ્રસિદ્ધાઃ ।
તતો ઽપ્યવાન્તરેશ્વર એવ વિજ્ઞાયતે ।
આત્મશબ્દપ્રયોગશ્ચાત્રાપિ દૃષ્ટસ્તસ્માદપરાત્માભિલાપો ઽયમિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતિ-પરમાત્મનો ગૃહીતિરિહ યથા ઇતરેષુ સૃષ્ટિશ્રવણેષુ ઽએતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ ઇત્યાદિષુ ।
તસ્માદુત્તરાત્સ ઐક્ષતેતીક્ષણપૂર્વકસ્રષ્ટૃત્વશ્રવણાદાત્મેત્યવધારણાચ્ચ ।
એતદભિસંહિતમ્-મુખ્યં તાવત્ સર્ગાત્પ્રાક્કેવલત્વમાત્મપદત્વં સ્રષ્ટૃત્વં ચ પરમેશ્વરસ્યાત્ર ભવતઃ ।
તદસત્યામનુપપત્તૌ નાન્યત્ર વ્યાખ્યાતુમુચિતમ્ ।
નચ મહાભૂતસૃષ્ટ્યનભિધાનેન લોકસૃષ્ટ્યભિધાનમનુપપત્તિબીજમ્ ।
આકાશપૂર્વિકાયાં વસ્તુતો બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટૌ યથા ક્કચિત્તેજઃપૂર્વકસૃષ્ટ્યભિધાનં ન વિરુધ્યતે ઽએતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ ઇતિ દર્શનાત્ ।
આકાશં વાયું સૃષ્ટ્વેતિ હિ તત્ર પૂરયિતવ્યમેવહાપિ મહાભૂતાનિ સૃષ્ટ્વેતિ કલ્પનીયમ્ ।
સર્વશાખાપ્રત્યયત્વેન જ્ઞાનસ્ય શ્રુતિસિદ્વ્યર્થમશ્રુતોપલબ્ધૌ યત્નવતા ભવિતવ્યં ન પુનઃ શ્રુતે મહાભૂતાદિત્વે સર્ગસ્ય શૈથિલ્યમાદરણીયમ્ ।
અપિચ સ્વાધ્યાયવિધ્યધીનગ્રહણો વેદરાશિરધ્યયનવિધ્યાપાદિતપ્રયોજનવદર્થમભિદધાનો યથા યથા પ્રયોજનાધિક્યમાપ્નોતિ તથા તથાનુમન્યતેતરામ્ ।
યથા ચાસ્ય બ્રહ્મગોચરત્વે પરમપુરુષાર્થૌપયિકત્વં નૈવમન્યગોચરત્વે ।
તદિદમુક્તમ્- #યો ઽપ્યયં વ્યાપારવિશેષાનુગમ ઇતિ# ।
નચ લોકસર્ગો ઽપિ હિરણ્યગર્ભવ્યાપારો ઽપિ તુ તદનુપ્રવિષ્ટસ્ય પરમાત્મન ઇત્યત્રૈવોક્તમ્ ।
તસ્માદાત્મૈવાગ્ન ઇત્યુપક્રમાત્તદ્વ્યાપારેણ ચેક્ષણેન મધ્યે પરામર્શાદુપરિષ્ટાચ્ચ ભેદજાતં મહાભૂતૈઃ સહાનુકમ્ય બ્રહ્મપ્રતિષ્ઠત્વેન બ્રહ્મણ ઉપસંહારાદ્બ્રહ્માભિલાપત્વમેવાસ્યેતિ નિશ્ચીયતે ।
યત્ર તુ પુરુષવિધાદિશ્રવણં તસ્ય ભવેત્ત્વન્યપરત્વં ગત્યન્તરાભાવાદિતિ સર્વમવદાતમ્ ।
અપરઃ કલ્પઃ ।
સદુપક્રમસ્ય સંદર્ભસ્યાત્મોપક્રમસ્ય ચ કિમૈકાર્થ્યમાહોસ્વિદર્થભેદઃ ।
તત્ર સચ્છબ્દસ્યાવિશેષેણાત્મનિ ચાનાત્મનિ ચ પ્રવૃત્તેર્નાત્માર્થત્વં કિન્તુ સમસ્તવસ્ત્વનુગતસત્તાસામાન્યાર્થત્વં તથા ચોપક્રમભેદાદ્ભિન્નાર્થત્વમ્ ।
સ આત્મા તત્ત્વમસીતિ ચોપસંહાર ઉપક્રમાનુરોધેન સંપત્ત્યર્થતયા વ્યાખ્યેયઃ ।
તદ્ધિ સત્સામાન્યં પરમાત્મતયા સંપાદનીયમ્ ।
તદ્વિજ્ઞાનેન ચ સર્વવિજ્ઞાનં મહાસામાન્યસ્ય સત્તાયાઃ સમસ્તવસ્તુવિસ્તારવ્યાપિત્વાદિત્યેવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-આત્મગૃહીતિર્વાજસનેયિનામિવ છાન્દોગ્યાનામપ્યુત્તરાત્મ આત્મા તત્ત્વમસીતિ તાદાત્મ્યોપદેશાત્ ।
અસ્તુ તાવદાત્મવ્યાતિરિક્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સદસત્ત્વાભ્યામનિર્વાચ્યતયા ન સત્ત્વં સત્ત્વં ત્વાત્મધાતોરેવ તત્ત્વેન નિર્વાચ્યત્વાત્તસ્માદાત્મૈવ સન્નિતિ ।
અભ્યુપેત્યાહ ।
સચ્છબ્દસ્ય સત્તાસામાન્યાભિધાયિત્વાત્પ્રતિવ્યક્તિ ચ તસ્ય પ્રવૃત્તેરાત્મનિ ચાન્યત્ર ચ સચ્છબ્દપ્રવૃત્તેઃ સંશયે સત્યુપસંહારાનુરોધેન સદેવેત્યાત્મન્યેવાવસ્થાપ્યતે ।
નીતાર્થોપક્રમાનુરોધેન હ્યુપસંહારવર્ણના ન પુનઃ સંદિગ્ધાર્થેનોપક્રમેણોપસંહારો વર્ણનીયઃ ।
અપિચ સંપત્તૌ ફલં કલ્પનીયમ્ ।
નચ સામાન્યમાત્રે જ્ઞાતે વિશેષજ્ઞાનસંભવઃ ।
ન ખલ્વાકારાદ્વૃક્ષે જ્ઞાતે શિંશપાદયસ્તદ્વિશેષા જ્ઞાતા ભવન્તિ ।
તદેવમવધારણાદિ સર્વમનાત્માર્થત્વે સ્યાદનુપપન્નમિતિ છાન્દોગ્યસ્યાત્માર્થત્વેમેવેતિ સિદ્ધમ્ ।
અત્ર ચ પૂર્વસ્મિન્ પૂર્વપક્ષે હિરણ્યગર્ભોપાસના સિદ્ધાન્તે તુ બ્રહ્મભાવનેતિ

3.3.8.17.

3.3.9.18.
#કાર્યાખ્યાનાદપૂર્વમ્# ।
વિષયમાહ- #છાન્દોગા વાજસનેયિનશ્ચેતિ# ।
અનનં પ્રાણનં અનઃ પ્રાણઃ તં પ્રાણમનગ્નં કુર્વન્તઃ ।
#અનગ્નતાચિન્તનમિતિ# ।
મન્યન્ત ઇતિ મનનં જ્ઞાનં તદ્વ્યાનપર્યન્તમિતિ ચિન્તનમુક્તમ્ ।
સંશયમાહ- #તત્કિમિતિ# ।
ખુરરવમાત્રેણાપાતત ઉભયવિધાનપક્ષં ગૃહીત્વા મધ્યમં પક્ષમાલમ્બતે પૂર્વપક્ષી- #અથવાચનમેવેતિ# ।
યદ્યેવમનગ્નતાસંકીર્તનસ્ય કિં પ્રયોજનમિત્યત આહ- #તસ્યૈવ તુ સ્તુત્યર્થમિતિ# ।
અયમભિસન્ધિઃ-યદ્યપિ સ્માર્તં પ્રાયત્યાર્થમાચમનમસ્તિ તથાપિ પ્રાણોપાસનપ્રકરણે ઽવિધાનાત્તદઙ્ગત્વેનાપ્રાપ્તમિતિ વિધાનમર્થવદ્ભવતિ, અનૃતવદનપ્રતિષેધ ઇવ સ્માર્તે જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે સમામ્નાતો નાનૃતં વદેદિતિ પ્રતિષેધો જ્યોતિષ્ટોમાઙ્ગતયાર્થવાનિતિ ।
રાદ્ધાન્તનમાહ- #એવં પ્રાપ્ત ઇતિ# ।
ચોદયતિ- #નન્વિયં શ્રુતિરિતિ# ।
પરિહરતિ- #નેતિ# ।
તુલ્યાર્થયોર્મૂલમૂલિભાવો નાતુલ્યાર્થયોરિત્યર્થઃ ।
અભિપ્રાયસ્થં પૂર્વપક્ષબીજં નિરાકરોતિ- #ન ચેયં શ્રુતિરિતિ# ।
ક્રત્વર્થપુરુષાર્થયોરનૃતવદનપ્રતિષેધયોર્યુક્તમપૌનરુક્તમ્ ।
ઇહ તુ સ્માર્તમાચમનં સકલકર્માઙ્ગતયા વિહિતં પ્રાણોપાસનાઙ્ગમપીતિ વ્યાપકેન સ્માર્તેનાચમનવિધિના પુનરુક્તત્વાદનર્થકમ્ ।
નચ સ્માર્તસ્યાનેન પૌનરુક્યં તસ્ય ચ વ્યાપકત્વાદેતસ્ય ચ પ્રતિનિયવિષયત્વાદિતિ ।
મધ્યમં પક્ષમપાકૃત્ય પ્રથમપક્ષમપાકરોતિ- #અત એવ ચ નોભયવિધાનમ્# ।
યુક્ત્યન્તરમાહ- #ઉભયવિધાને ચેતિ# ।
ઉપસંહરતિ- #તસ્માત્પ્રાપ્તમેવેતિ ।
ન ચાયમનગ્નતાવાદ ઇતિ# ।
સ્તોતવ્યાભાવે સ્તુતિર્નોપપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અપિચ માનાન્તરપ્રાપ્તેનાપ્રાપ્તં વિધેયં સ્તૂયેત ।
ન ચાનગ્નતાસંકલ્પો ઽન્યતઃ પ્રાપ્તો યતઃ સ્તાવકો ભવેત્ ।
ન ચાચમનમન્યતો ઽપ્રાપ્તં યેન વિધેયં સત્સ્તૂયેતેત્યાહ- #સ્વયં ચાનગ્નતાસંકલ્પસ્યેતિ# ।
અપિ ચૈકસ્ય કર્મણ એકાર્થતૈવેત્યુચિતં તસ્ય બલવત્પ્રમાણવશાદનન્યગતિત્વે સત્યનેકાર્થતા કલ્પ્યતે ।
સંકલ્પે તુ કર્માન્તરે વિધીયમાને નાયં દોષ ઇત્યાહ- #ન ચૈવં સત્યેકસ્યાચમનસ્યેતિ# ।
અપિચ દૃષ્ટિચોદનાસાહચ4યાદ્દૃષ્ટિચોદનૈવ ન્યાટ્યા ન ચાચમનચોદનેત્યાહ- #અપિચ યદિદં કિઞ્ચેતિ# ।
યથા હિ શ્વાદિમર્યાદસ્યાન્નસ્યાત્તુમશક્યત્વાદન્નદૃષ્ટિશ્ચોદ્યતે એવમિહાપ્યપાં પરિધાનાસંભવાદ્દૃષ્ટિરેવ ચોદ્યત ઇત્યન્નદૃષ્ટિવિધિસાહચર્યાદ્ગમ્યતે ।
અશબ્દત્વં ચ યદ્યપિ દૃષ્ટ્યભ્યવહારયોસ્તુલ્યં તથાપિ દૃષ્ટિઃ શાબ્દદૃશ્યનાન્તરીયકતયા સાક્ષાચ્છબ્દેન ક્રિયમાણોપલભ્યતે ।
અભ્યવહારસ્ત્વધ્યાહરણીયઃ કથઞ્ચિદ્યોગ્યતામાત્રેણેતિ વિશેષઃ ।
કિઞ્ચ છાન્દોગ્યાનાં વાજસનેયિનાં ચાચમને પ્રાયેણાચામન્તીતિ વર્તમાનાપદેશઃ એવં યત્રાપિ વિધિવિભક્તિસ્તત્રાપિ જર્તિલયવાગ્વવા વા જુહુયાદિતિવદ્વિધિત્વમવિવક્ષિતમ્ ।
મન્યન્ત ઇતિ ત્વત્પ્રાપ્તાર્થત્વાત્સમિધો યજતીત્યાદિવદ્વિધિરેવેત્યાહ-અપિચાચામન્તીતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.3.10.19.
#સમાન એવં ચાભેદાત્# ।
ઇહાભ્યાસાધિકરણન્યાયેન પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
દ્વયોર્વિદ્યાવિધ્યોરેકશાખાગતયોરગૃહ્મમાણવિશેષતયા કસ્ય કો ઽનુવાદ ઇતિ વિનિશ્ચયાભાવાદજ્ઞાતજ્ઞાપનાપ્રવૃત્તપ્રવર્તનારૂપસ્ય ચ વિધિત્વસ્ય સ્વરસસિદ્ધેરુભયત્રોપસનાભેદઃ ।
નચ ગુણાન્તરવિધાનાયૈકત્રાનુવાદ ઉભયત્રાપિ ગુણાન્તરવિધાનોપલબ્ધેર્વિનિગમનાહેત્વભાવાત્સમાનગુણાનભિધાનપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
તસ્માત્સમિધો યજતીત્યાદિવદભ્યાસાદુપાસનાભેદ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઐકકર્મ્યમેકત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
ન ચાગૃહ્યમાણવિશેષતા ।
તત્ર ભૂયાંસો ગુણા યસ્ય કર્મણો વિધીયન્તે તત્ર તસ્ય પ્રધાનસ્ય વિધિરિતરત્ર તુ તદનુવાદેન કતિપયગુણવિધિઃ ।
યથા યત્ર છત્રચામરપતાકાહાસ્તિકાશ્ચીયશક્તિકયાષ્ટીકધાનુષ્કકાર્પાણિકપ્રાસિકપદાતિપ્રચયસ્તત્રાસ્તિ રાજેતિ ગમ્યતે ન તુ કતિપયગજવાજિપદાતિભાજિ તદમાત્યે, તથેહાપિ ।
ન ચૈકત્ર વિહિતાનાં ગુણાનામિતરત્રોક્તિરન્રથિકા પ્રત્યભિજ્ઞાનદાર્ઢ્યાર્થત્વાત્ ।
અસ્તુ વાસ્મિન્નિત્યાનુવાદો નહ્યનુવાદાનામવશ્યં સર્વત્ર પ્રયોજનવત્ત્વમ્ ।
અનુવાદમાત્રસ્યાપિ તત્ર તત્રોપલબ્ધેઃ ।
તસ્માત્તદેવ બૃહદારણ્યકે ઽપ્યુપાસનં તદ્ગુણેનોપસંહારાદિતિ સિદ્ધમ્

3.3.11.20.
#સંબન્ધાદેવમન્યત્રાપિ# ।
યદ્યેકસ્યામપિ શાખાયાં તત્ત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાનાદુપાસનસ્ય તત્ર વિહિતાનાં ધર્માણાં સંકરઃ ।
તથા સતિ સત્યસ્યૈકસસ્યાબેદાન્મણ્ડલદ્વયવર્તિન ઉપનિષદોરપિ સંકરપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્યેતિ ચ પ્રકૃતપરામર્શિત્વાદ્ભેદઃ ।
સત્યસ્ય ચ પ્રધાનસ્ય પ્રકૃતત્વાદધિદૈવમિત્યસ્ય વિશેષણતયોપસર્જનત્વેનાપ્રસ્તુત્વાત્પ્રસ્તુતસ્ય ચ સત્યસ્યાભેદાત્પૂર્વવદ્ગુણસંકરઃ

3.3.11.21.
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- #ન વા વિશેષાત્# ।
સત્યં યત્ર સ્વરૂપમાત્રસંબન્ધો ધર્માણાં શ્રૂયતે તત્રૈવં સ્વરૂપસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્તન્માત્રસંબન્ધિત્વાચ્ચ ધર્માણામ્ ।
યત્ર તુ સવિશેષણં પ્રધાનમવગમ્યતે તત્ર સવિશેષણસ્યૈવ તસ્ય ધર્માભિસંબન્ધો ન નિર્વિશેષણસ્ય નાટ્યન્યવિશેષણસહિતસ્ય ।
નહિ દણ્ડિનં પુરુષમાનયેત્યુક્તે દમ્ડરહિતઃ કમણ્ડલુમાનાનીયતે ।
તસ્માદધિદૈવં સત્યસ્યોપનિષદુક્તા ન તસ્યૈવાધ્યાત્મં ભવિતુમર્હતિ ।
યથા ચાચાર્યસ્ય ગચ્છતો ઽનુગમનં વિહિતં ન તિષ્ઠતો ભવતિ, તસ્માન્નોપનિષદોઃ સંકરઃ કિન્તુ વ્યવસ્થિતિઃ ।
તદિદમુક્તં-સ્વરૂપાનપાયાદિતિ

3.3.11.22.
#દર્શયતિ ચ# ।
અતિદેશાદપ્યેવમેવ તત્ત્વે હિ નાતિદેશઃ સ્યાદિતિ

3.3.12.23.
સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ ચાતઃ ।
ઽબ્રહ્મજ્યેષ્ઠા વીર્યા સંભૃતાનિ બ્રહ્માગ્ને જ્યેષ્ઠં દિવમાતતાન ।
બ્રહ્મ ભૂતાનાં પ્રથમં તુ જજ્ઞે તેનાર્હતિ બ્રહ્મણા સ્પર્ધિતું કઃ ।
ઽ બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠં યેષાં તાનિ બ્રહ્મજ્યેષ્ઠા જજ્ઞે આસ ।
યદ્યપિ તાસુ તાસુ શાણ્ડિલ્યાદિવિદ્યાસ્વાયતનભેદપરિગ્રહેણાધ્યત્મિકાયતનત્વં સંભૃત્યાદીનાં ગુણાનામાધિદૈકત્વમિત્યાયતનભેદઃ પ્રતિભાતિ, તથાપિ જ્યાયાન્ દિવ ઇત્યાદિના સંદર્ભેણાધિદૈવિકવિભૂતિપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ષોડશકલાદ્યાસુ ચ વિદ્યાસ્વાયતનાશ્રવણાદન્તતો બ્રહ્માશ્રયતયા સામ્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાસંભવાત્ સંબૃત્યાદીનાં ગુણાનાં શાણ્ડિલ્યાદિવિદ્યાસુ ષોડશકલાદિવિદ્યાસુ ચોપસંહાર ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ-મિથઃ સમાનગુણશ્રવણં પ્રત્યભિજ્ઞાય યદ્વિદ્યા અપૂર્વાનપિ તત્રાશ્રુતાન્ગુણાનુપસંહારયતિ ન ત્વિહ સંભૃત્યાદિગુણકબ્રહ્મવિદ્યાયં શાણ્ડિલ્યાદિવિદ્યાગતગુણશ્રવણમસ્તિ ।
યા તુ કાચિદાધિદૈવિકી વિભૂતિઃ શાણ્ડિલ્યાદિવિદ્યાયં શ્રૂયતે તસ્માસ્તત્પ્રકરણાધીનત્વાત્તાવન્માત્રં ગ્રહીષ્યતે નૈતાવન્માત્રેણ સંભૃત્યાદીનનુક્રષ્ટુમર્હતિ ।
તત્રૈતત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાદિત્યુક્તમ્ ।
બ્રહ્મા શ્રયત્વેન તુ પ્રત્યભિજ્ઞાનસમર્થમતિપ્રસક્તમ્ ।
ભૂયસીનામૈક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમુક્તં- #સંભૃત્યાદયસ્તુ શાણ્ડિલ્યાદિવાક્યગોચરાશ્ચેતિ# ।
તસ્માત્સંભૃતિશ્ચ દ્યુવ્યાપ્તિશ્ચ તદિદં સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ ચાતઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાન્ન શાણ્ડિલ્યાદિવિદ્યાસૂપસંહ્રિયત ઇતિ સિદ્ધમ્

3.3.13.24.
#પુરુષવિદ્યાયમિત્ર ચેતરેષામનામ્નાનાત્# ।
પુરુષયજ્ઞત્વમુભયત્રાપ્યવિશિષ્ટમ્ ।
નચ વિદુષો યજ્ઞસ્યેતિ ન સામાનાધિકરણ્યસંભવઃ ।
યજ્ઞસ્યાત્મેત્યાત્મશબ્દસ્ય સ્વરૂપવચનત્વાત્ ।
યજ્ઞસ્ય સ્વરૂપં યજમાનસ્તસ્ય ચ ચેતનત્વાદ્વિદુષ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યસંભવઃ ।
તસ્માત્પુરુષયજ્ઞત્વાવિશેષાન્મરણાવભૃથત્વાદિસામાન્યાચ્ચૈકવિદ્યાધ્યવસાને ઉભયત્ર ઉભયધર્મોપસંહાર ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે યાદૃશં તાણ્ડિનાં પૈઙ્ગિનાં ચ પુરુષયજ્ઞસંપાદનં તદાયુષશ્ચ ત્રેધા વ્યવસ્થિતસ્ય સવનત્રયસંપાદનમ્ ।
અશિશિષાદીનાં ચ દીક્ષાદિભાવસંપાદનં નૈવં તૈત્તિરીયાણામ્ ।
તેષાં ન તાવત્ પુરુષે યજ્ઞસંપત્તિઃ ।
નહ્યાત્મા યજમાન ઇત્યત્રાયમાત્મશબ્દઃ સ્વરૂપવચનઃ ।
નહિ યજ્ઞસ્વરૂપં યજમાનો ભવતિ ।
કર્તૃકર્મણોરભેદાભાવાત્ ।
ચેતનાચેતનયોશ્ચૈક્યાનુપપત્તેઃ યજ્ઞકર્મણોશ્ચાચેતનત્વાત્ ।
યજમાનસ્ય ચેતનત્વાત્ ।
આત્મનસ્તુ ચેતનસ્ય યજમાનત્વં ચ વિદ્વત્ત્વં ચોપપદ્યતે ।
તથા ચાયમર્થઃ-એવં વિદુષઃ પુરુષસ્ય યઃ સંબન્ધી યજ્ઞઃ તસ્ય સંબન્ધિતયા યજમાન આત્મા તથા ચાત્મનો યજમાનત્વં ચ વિદ્વત્સંબન્ધિતા ચ યજ્ઞસ્ય મુખ્યે સ્યાતામિતરછાત્મશબ્દસ્ય સ્વરૂપવાચિત્વે વિદુષો યજ્ઞસ્યેતિ ચ યજમાનો યજ્ઞસ્વરૂપમિતિ ચ ગૌણે સ્યાતામ્ ।
નચ સત્યાં ગતૌ તદ્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પુરુષયજ્ઞતા તૈત્તિરીયે નાસ્તીતિ તયા તાવન્ન સામ્યમ્ ।
નચ પત્નીયજમાનવેદવિદ્યાદિસંપાદનં તૈત્તિરીયાણામિવિ તાણ્ડિનાં પૈઙ્ગિનાં વા વિદ્યતે સવનસંપત્તિરપ્યેષાં વિલક્ષણૈવ ।
તસ્માદ્ભૂયો વૈલક્ષણ્યે સતિ ન કિઞ્ચિન્માત્રસાલક્ષણ્યાદ્વિદ્યૈકત્વમુચિતમતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિચ તસ્યૈવં વિદુષ ઇત્યનુવાદશ્રુતૌ સત્યામનેકાર્થવિધાને વાક્યભેદદોષપ્રસક્તિરિત્યર્થઃ ।
અપિ ચેયં પૈઙ્ગિનાં તાણ્ડિનાં ચ પુરુષયજ્ઞવિદ્યાફલાન્તરયુક્તા સ્વતન્ત્રા પ્રતીયતે ।
તૈત્તિરીયાણાં તુ એવંવિદુષ ઇતિ શ્રવણાત્પૂર્વોક્તપરામર્શાત્તત્ફલત્વશ્રુતેશ્ચ પારતન્ત્ર્યમ્ ।
નચ સ્વતન્ત્રપરન્ત્રયોરૈક્યમુચિતમિત્યાહ-અપિચ સસંન્યાસામાત્મવિદ્યામિતિ ।
ઉપસંહરતિ-તસ્માદિતિ

3.3.14.25.
#વેધાદ્યર્થભેદાત્# ।
વિચારવિષયં દર્શયતિ- #આથર્વણિકાનામિતિ# ।
આથર્વણિકાદ્યુપનિષદારમ્ભે તે તે મન્ત્રાસ્તાનિ તાનિ ચ પ્રવર્ગ્યાદીતિ કર્માણિ સમમ્નાતીનિ ।
સંશયમાહ- #કિમિમ ઇતિ# ।
પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #ઉપસંહાર એવૈષાં વિદ્યાસ્વિતિ# ।
સફલા હિ સર્વા વિદ્યા આમ્નાતાસ્તત્સન્નિધૌ મન્ત્રાઃ ।
કર્માણિ ચ સમામ્નાતાનિ ઽફલવત્સન્નિધાફલં તદઙ્ગમ્ઽ ઇતિ ન્યાયાદ્વિદ્યાઙ્ગાભાવેન વિજ્ઞાયન્તે ।
ચોદયતિ- #નન્વેષામિતિ# ।
નહ્યત્ર શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાનિ સન્તિ વિનિયોજકાનિ પ્રમાણાનિ, નહિ યથા દર્શપૂર્ણમાસાવારભ્ય સમિદાદયઃ સમામ્રાતાસ્તથા કાઞ્ચિદ્વિદ્યામારભ્ય મન્ત્રા વા કર્માણિ વા સમામ્રાતાનિ ।
ન ચાસતિ સામાન્યસંબન્ધે સંબન્ધિસંનિધાનમાત્રાત્તાદર્થ્યસંભવઃ ।
નચ શ્રુતસ્વાઙ્ગપરિપૂર્ણા વિદ્યા એતાનાકાઙ્ક્ષિતુમર્હતિ યેન પ્રકરણાપદિતસામાન્યસંબન્ધાનાં સંનિધિર્વિશેષસંબન્ધાયા ભવેદિત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે- #બાઢમનુપલભમાના અપીતિ# ।
મા નામ ભૂત્ફલવતીનાં વિદ્યાનાં પરિપૂર્ણાઙ્ગાનામાકાઙ્ક્ષા ॥
મન્ત્રાણાં તુ સ્વાધ્યાયવિધ્યાપાદિતપુરુષાર્થભાવનાં કર્મણાં ચ પ્રવર્ગ્યાદીનાં સ્વવિધ્યાપાદિતપુરુષાર્થભાવાનાં પુરુષાભિલષિતમાકાઙ્ક્ષતાં સંનિધાનાદન્યતારાકાઙ્ક્ષાનિબન્ધો રક્તપટન્યાયેન સંબન્ધઃ ।
તત્રાપિ ચ વિદ્યાનાં ફલવત્ત્વાત્તાદર્થ્યમફલાનાં મન્ત્રાણાં કર્મણાં ચ ।
નચ પ્રવર્ગ્યાદીનાં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવત્સ્વર્ગઃ કલ્પનાસ્પદં, ફલવત્સંનિધાનેન તદવરોહાત્ ।
#અનુમાસ્યામહે સંનિધિસામાર્થ્યાદિતિ# ।
ઇદં ખલુ નિવૃત્તાકાઙ્ક્ષાયા વિદ્યાયાઃ સંનિધાને શ્રુતમનાકાઙ્ક્ષાયા સાકાઙ્ક્ષસ્યાપિ સંબદ્ધુમસામર્થ્યાત્તસ્યા અપ્યાકાહ્ક્ષામુત્થાપયતિ ।
ઉત્થાપ્ય ચૈકવાક્યતામુપૈતિ ।
અસમર્થસ્ય ચોપકારકત્વાનુપપત્તેઃ પ્રકરણિનં પ્રતિ ઉપકારસામર્થ્યમાત્મનઃ કલ્પયતિ ।
નચ સત્યપિ સામર્થ્યે તત્ર શ્રુત્યા અવિનિયુક્તં સદઙ્ગતામુપગન્તુમર્હતીત્યનયા પરમ્પરયા સંનિધિઃ શ્રુતિમર્થાપત્ત્યા કલ્પયતિ ।
આક્ષિપતિ- #નનુ નૈષાં મન્ત્રાણામિતિ# ।
પ્રયોગસમવેતાર્થપ્રકાશનેન હિ મન્ત્રાણામુપયોગો વર્ણિતઃ ઽઅવિશિષ્ટસ્તુ વાક્યાર્થઃઽ ઇત્યત્ર ।
નચ વિદ્યાસંબદ્ધં કઞ્ચનાર્થં મન્ત્રેષુ પ્રતીમઃ ।
યદ્યપિ ચ પ્રવર્ગ્યો ન કિઞ્ચિદારભ્ય શ્રૂયતે તથાપિ વાક્યસંયોગેન ક્રતુસંયોગેન ક્રતુસંબન્ધં પ્રતિપદ્યતે ।
ઽપુરસ્તાદુપસદાં પ્રવર્ગ્યેણ પ્રચરન્તિઽ ઇતિ ।
ઉપસદાં જુહૂવદવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધત્વાત્ ।
યદ્યપિ જ્યોતિષ્ટોમવિકૃતાવપિ સન્ત્યુપસદસ્તથાપિ તત્રાનુમાનિક્યો જ્યોતિષ્ટોમે તુ પ્રત્યક્ષવિહિતાસ્તેન શીઘ્રપ્રવૃત્તિતયા જ્યોતિષ્ટોમાઙ્ગતૈવ વાક્યેનાવગમ્યતે ।
અપિચ પ્રકૃતૌ વિહિતસ્ય પ્રવર્ગ્યસ્ય ચોદકેનોપસદ્વત્તદ્વિકૃતાવપિ પ્રાપ્તિઃ ।
પ્રકૃતૌ વા અદ્વિરુક્તત્વાદિતિ ન્યાયાજ્જ્યોતિષ્ટોમે એવ વિધાનમુપસદા સહ યુક્તં, તદેતદાહ- #કથં ચ પ્રવર્ગ્યાદિતિ# ।
સંનિધાનાદર્થવિપ્રકર્ષેણ વાક્યં બલીય ઇતિ ભાવઃ ।
સમાધત્તે- #નૈષ દોષઃ ।
સામર્થ્યે તાવદિતિ# ।
યથા ઽઅગ્નયે ત્વા જુષ્ટં નિર્વપામિઽ ઇતિ મન્ત્રે અગ્નયે નિર્વપામિતિ પદે કર્મસમવેતાર્થપ્રકાશકે ।
શિષ્ટાનાં તુ પદાનાં તદેકવાક્યતયા યથાકથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાનમેવમિહાપિ હૃદયપદસ્યોપાસનાયાં સમવેતાર્થત્વાત્તદનુસારેણ તદેકવાક્યતાપન્નાપિ પદાન્તરાણિ ગૌણ્યા લક્ષણયા ચ વૃત્ત્યા કથઞ્ચિન્નેયાનીતિ નાસમવેતાર્થતા મન્ત્રાણામ્ ।
નચ મન્ત્રવિનિયોગો નોપાસનેષુ દૃષ્ટો યેનાત્યન્તાદૃષ્ટં કલ્પ્યત ઇત્યાહ- #દૃષ્ટશ્ચોપાસનેષ્વિતિ# ।
યદ્યપિ વાક્યેન બલીયસા સંનિધિર્દુર્બલો બાધ્યતે તથાપિ વિરોધે સતિ ।
ન ચોહાસ્તિ વિરોધઃ ।
વાક્યેન વિનિયુક્તસ્યાપિ જ્યોતિષ્ટોમે પ્રવર્ગ્યસ્ય સંનિધિના વિદ્યાયામપિ વિનિયોગસંભવાત્ ।
યથા ઽબ્રહ્મવર્ચસકામો બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽ ઇતિ બ્રહ્મવર્ચસફલો ઽપિ બૃહસ્પતિસવો વાજપેયાઙ્ગત્વેન ચોદ્યતે-વાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસવેન યજેતેતિ ।
અત્ર હિ ક્ત્વઃ સમાનકર્તૃકત્વમવગમ્યતે ધાતુસંબન્ધે પ્રત્યયવિધાનાત્ ।
ધાત્વર્થાન્તરસંબન્ધશ્ચ કથં ચ સમાનઃ કર્તા સ્યાત્ ।
યદ્યકઃ પ્રયોગો ભવેત્ ।
પ્રયોગાવિષ્ટં હિ કર્તૃત્વમ્ ।
તચ્ચ પ્રયોગભેદે કથમેકમ્ ।
તસ્માત્સમાનકર્તૃકત્વાદેકપ્રયોગત્વં વાજપેયબૃહસ્પતિસવયોર્ધાત્વર્થાન્તરસંબન્ધાચ્ચ ।
નચ ગુણપ્રધાનભાવમન્તરેણૈકપ્રયોગતા સંબન્ધશ્ચ તત્રાપિ વાજપેયસ્ય પ્રકરણે સમામ્નાનાદ્વાજપેયઃ પ્રધાનમ્ ।
અઙ્ગં બૃહસ્પતિસવઃ ।
નચ ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમેન યજેતઽ ઇત્યત્રાઙ્ગપ્રધાનભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
નહ્યેતદ્વચનં કસ્યચિદ્દર્શપૂર્ણમાસમ્ય સોમસ્ય વા પ્રકરણે સમામ્નાતમ્ ।
તથાચ દ્વયોઃ સાધિકારતયા અગૃહ્યમાણવિશેષતયા ગુણપ્રધાનભાવં પ્રતિ વિનિગમનાભાવેનાધિષ્ઠાનમાત્રવિવક્ષયા લાક્ષણિકં સમાનકર્તૃકત્વમિત્યદોષઃ ।
યદિ તુ કસ્યાઞ્ચિચ્છાખ્યાયામારભ્યાધીતં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વેતિ ।
તથાપ્યનારભ્યાધીતસ્યૈવારભ્યાધીતે પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ યુક્તમ્ ।
તથા સતિ દ્વયોરપિ પૃથગધિકારતયા પ્રતીતં સમપ્રધાનત્વમત્યક્તં ભવેદિતરથા તુ ગુણપ્રધાનભાવેન તત્ત્યાગો ભવેત્ ।
તસ્માત્કાલાર્થો ઽયં સંયોગ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે- #એવં પ્રાપ્ત ઇતિ# ।
હૃદયં પ્રવિધ્યેત્યયં મન્ત્રઃ સ્વરસતસ્તાવદાભિચારિકકર્મસમવેતં સકલૈરેવ પદૈરર્થમભિદધદુપલભ્યતે તદસ્યાભિધાનસામર્થ્યલક્ષણં લિઙ્ગં વાક્યપ્રકરણાભ્યાં ક્રમાદ્બલીયોભ્યામપિ બલવત્કિમઙ્ગ પુનઃ ક્રમાત્, તસ્માલ્લિઙ્ગેન સંનિધિમપોદ્યાભિચારિકકર્મશેષત્વમેવાપાદ્યતે ।
યદ્યપિ ચોપાસનાસુ હૃદયપદમાત્રસ્ય સમવેતાર્થત્વમ્ ।
તથાપિ તદિતરેષાં સર્વેષામેવ પદાનામસમવેતાર્થત્વમ્ ।
આભિચારિકે તુ કર્મણિ સર્વેષામર્થસમવાય ઇતિ કિમેકપદસમવેતાર્થતા કરિષ્યતિ ।
નચ સંનિધ્યુપગૃહીયાસૂપાસનાસુ મન્ત્રમવસ્થાપયતીતિ યુક્તમ્ ।
હૃદયપદસ્યાભિચારે ઽપિ સમવેતાર્થસ્યેતરપદૈકવાક્યતાપન્નસ્ય વાક્યપ્રમાણસહિતસ્યાભિચારિકાત્કર્મણઃ સંનિધિનાચાલયિતુમશક્યત્વાદેવં ઽદેવ સવિતઃ પ્રસુવ યજ્ઞમ્ઽ ઇત્યાદેરપિ યજ્ઞપ્રસવલિઙ્ગસ્ય યજ્ઞઙ્ગત્વે સિદ્ધે જઘન્યો વિદ્યાસંનિધિઃ કિં કરિષ્યતિ ।
એવમન્યેષામપિ શ્વેતાશ્વ ઇત્યેવમાદીનાં કેષાઞ્ચિલ્લિઙ્ગેન કેષાઞ્ચિચ્છુત્યા #કેષાઞ્ચિત્પ્રમાણાન્તરેણ#પ્રકરણેનેતિ ।
કસ્માત્પુનઃ સંનિધિર્લિઙ્ગાદિભિર્વાધ્યતે ઇત્યત આહ- #દુર્બલો હિ સંનિધિરિતિ# ।
પ્રથમતન્ત્રગતોર્ઽથઃ સ્માર્યતે ।
તત્ર તુ શ્રુતિલિઙ્ગયોઃ સમવાયે સમાનવિષયત્વલક્ષણે વિરોધે કિં બલીય ઇતિ ચિન્તા ।
અત્રોદાહરણમ્-અસ્ત્યૈન્દ્રી ઋક્ ઽકદાચનસ્તરીરસિ નેન્દ્રઽ ઇત્યાદિકા શ્રુતિર્વિનિયોકી ઽઐન્દ્રયા ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતેઽ ઇતિ ।
અત્ર હિ સામર્થ્યલક્ષણાલ્લિઙ્ગાદિન્દ્રે વિનિયોગઃ પ્રતિભાતિ ।
શ્રુતેશ્ચ ગાર્હપત્યમિતિ દ્વિતીયાતો ગાર્હપત્યસ્ય શેષિત્વં ઐન્દ્રિયેતિ ચતૃતીયાશ્રુતેરૈન્દ્યા ઋચઃ શેષત્વમવગમ્યતે ।

યદ્યપિ ગાર્હપત્યમિતિ દ્વિતીયાશ્રુતેરાગ્નેયીમૃચં પ્રતિ ગાર્હપત્યસ્ય શેષિત્વેનોપપત્તેઃ ।
યદ્યપિ ચૈન્દ્રયેતિ ચ તૃતીયાશ્રુતેરૈન્દ્રયા ઇન્દ્રં પ્રતિ શેષત્વનોપપત્તેરવિરોધઃ ।
પદાન્તરસંબન્ધે તુ વાક્યસ્યૈવ લિઙ્ગેન વિરોધો ન તુ શ્રુતેઃ ।
તત્ર ચ વિપરીતં બલાબલમ્ ।
તથાપિ શ્રુતિવાક્યયો રૂપતો વ્યાપારભેદાદદોષઃ ।
દ્વિતીયાતૃતીયાશ્રુતી હિ કારકવિભક્તિતયા ક્રિયાં પ્રતિ પ્રકૃત્યર્થસ્ય કર્મકરણભાવમવગમયત ઇતિ વિનિયોજિકે ।
ક્રિયાં પ્રતિ હિ કર્મણઃ શેષિત્વં કરણસ્ય ચ શેષત્વમિતિ હિ વિનિયોગઃ ।
પદાન્તરાનપેક્ષે ચ ક્રિયાં પ્રતિ શેષશેષિત્વે શ્રુતિમાત્રાત્પ્રતિયેતે ઇતિ શ્રૌતે ।
સો ઽયં શ્રુતિતિઃ સામાન્યાવગતો વિનિયોગઃ પદાન્તરવશાદ્વિશેષે ઽવસ્થાપ્યતે ।
સો ઽયં વિશિષણવિશેષ્યભાવલક્ષણઃ સંબન્ધો વાક્યગોચરઃ, શેષશેષિભાવસ્તુ શ્રૌતઃ,
તસ્માદ્વાક્યલભ્યં વિશિષમપેક્ષ્ય શ્રૌતઃ શેષશેષિભાવો લિઙ્ગેન વિરુધ્યત ઇતિ શ્રુતિલિઙ્ગવિરોધે કિં લિઙ્ગાનુગુણેન ગાર્હત્વમિતિ દ્વિતીયાશ્રુતિઃ સપ્તમ્યર્થે વ્યાખ્યાયતાં ગાર્હપત્યસમીપે ઐન્દ્રયેન્દ્ર ઉપસ્થેય ઇતિ ।
આહો શ્રુત્યનુગુણતયા લિઙ્ગં વ્યાખ્યયતામ્ ।
પ્રભવતિ હિ સ્વોચિતાયાં ક્રિયાયાં ગાર્હપત્ય ઇતીન્દ્ર ઇન્દર્તેરૈશ્વર્યવચનત્વાદિતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં શ્રુતેર્લિઙ્ગં બલીય ઇતિ ।
નો ખલુ યત્રાસમર્થં તચ્છુતિસહસ્રેણાપિ તત્ર વિનિયોક્તું શક્યતે ।
યથા અગ્નિના સિઞ્ચેત્ પાથસા દહેદિતિ ।
તસ્માત્સામર્થ્યં પુરોધાય શ્રુત્યા વિનિયોક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચાસ્યા ઋચઃ પ્રમાણાન્તરતઃ શબ્દતશ્ચ ઇન્દ્રે પ્રતીયતે ।
તથાહિ-વિદિતપદતદર્થઃ કદાચનેત્યૃચઃ સ્પષ્ટમિન્દ્રમવગચ્છતિ, શબ્દાચ્ચૈન્દ્રયેત્યતઃ ।
તસ્માદ્દારુદહનસ્યેવ દહનસ્ય સલિલદહને વિનિયોગો ગાર્હપત્યે વિનિયોગ ઐન્દ્રયાઃ ।
નચ શ્રુત્યનુરોધાજ્જઘન્યામાસ્થાયા વૃત્તિં સામર્થ્યકલ્પનેતિ સામ્પ્રતમ્ ।
સમર્થ્યસ્ય પૂર્વભાવિતયા તદનુરોધેનૈવ શ્રુતિવ્યવસ્થાપનાત્ ।
તસ્માદૈન્દ્રયેન્દ્ર એવ ગાર્હપત્યસમીપ ઉપસ્થાતવ્ય ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽલિઙ્ગજ્ઞાનં પુરોધાય ન શ્રુતેર્વિનયોક્તૃતા ।
શ્રુતિજ્ઞાનં પુરોધાય લિઙ્ગં તુ વિનિયોજકમ્ઽ ।
યદિ હિ સામર્થ્યમવગમ્ય શ્રુતેર્વિનિયોગમવધારયેત્પ્રમાતા તતઃ શ્રુતેર્વિનિયોગં પ્રતિ લિઙ્ગજ્ઞાનાપેક્ષત્વાદ્દુર્બલત્વં ભવેત્ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
શ્રુતિર્વિનિયોગાય સમર્થ્યમપેક્ષતે નાપેક્ષતે સામર્થ્યવિજ્ઞાનમ્ ।
અવગતે તુ તતો વિનિયોગે નાસમર્થસ્ય સ ઇતિ તન્નિર્વાહાય સામર્થ્યં કલ્પ્યતે ।
તચ્છુતિવિનિયોગાત્પૂર્વમસ્તિ સામર્થ્યમ્ ।
ન તુ પૂર્વમગમ્યતે ।
વિનિયોગે તુ સિદ્ધે તદન્યથાનુપપત્ત્યા પશ્ચાત્પ્રતીયત ઇતિ શ્રુતિવિનિયોગાત્પરાચીના સામર્થ્યપ્રતીતિસ્તદનુરોધેનાવસ્થાપનીયા ।
લિઙ્ગં તુ ન સ્વતો વિનિયોજકમપિ તુ વિનિયોકીં કલ્પ્યિત્વા શ્રુતિમ્ ।
તથાહિ-ન સ્વરસતો લિઙ્ગાદનેનેન્દ્ર ઉપસ્થાતવ્ય ઇતિ પ્રતીયતે, કિન્ત્વીદૃગિન્દ્ર ઇતિ તસ્ય તુ પ્રકરણામ્નાનસામર્ત્યાત્ સામાન્યતઃ પ્રકરણાપતિતૈદમર્થ્યસ્ય તદન્યથાનુપપત્ત્યા વિનિયોગકલ્પનાયામપિ શ્રૌતાદ્વિનિયોગાત્કલ્પનીયસ્ય વિનિયોગસ્યાર્થવિપ્રકર્ષાચ્છુતિરેવ કલ્પયિતુમુચિતા ન તુ તદર્થો વિનિયોગઃ ।
નહિ શ્રુતમનુપપન્નં શાક્યમર્થેનોપપાદયિતુમ્ ।
નહિ ત્રયો ઽત્ર બ્રહ્મણાઃ કઠકૌણ્ડિન્યાવિતિ વાક્યં પ્રમાણાન્તરોપસ્થાપિતેન માઠરેણોપપાદયન્તિ, ઉપપાદયતો વા નોપહસન્તિ ।
શબ્દાઃ ।
માઠરશ્ચેતિ તુ શ્રાવયન્તમનુમન્યન્તે ।
તસ્માચ્છુતાર્થસમુત્થાનાનુપપત્તિઃ શ્રુતેનૈવાર્થાન્તરેણોપપાદનીયા, નાર્થાન્તરમાત્રેણ પ્રમાણાન્તરોપનીતેનેતિ લોકસિદ્ધમ્ ।
નચ લોકસિદ્ધસ્ય નિયોગાનુયોગૌ યુજ્યેતે શબ્દાર્થજ્ઞાનોપાયભૂતલોકવિરોધાત્ ।
તસ્માદ્વિનિયોજિકા શ્રુતિઃ કલ્પનીયા ।
તથાચ યાવલ્લિઙ્ગાદ્વિનિયોજિકાં શ્રુતિં કલ્પયિતું પ્રકાન્તવ્યાપારસ્તાવત્પ્રત્યક્ષયા શ્રુત્યા ગાર્હપત્યે વિનિયોગઃ સિદ્ધ ઇતિ નિવૃત્તાકાઙ્ક્ષં પ્રકરમમિતિ કસ્યાનુપપત્ત્યા લિઙ્ગં વિનિયોકીં શ્રુતિમુપકલ્પ્યેત્ ।
મન્ત્રસમામ્નાનસ્ય પ્રત્યક્ષયૈવ વિનિયોગશ્રુત્યોપપાદિતત્વાત્ ।
યથાહુઃ-ઽયાવદજ્ઞાતસંદિગ્ધં જ્ઞેયં તાત્પ્રમિત્સ્યતે ।
પ્રમિતે તુ પ્રમાતૃણાં પ્રમૌત્સુક્યં વિહન્યતેઽ ઇતિ ।
તસ્માત્પ્રતીતશ્રૌતવિનિયોગોપપત્ત્યૈ મન્ત્રસ્ય સામર્થ્યે તદનુગુણત્વેન નીયમાનં પ્રથમાં વૃત્તિમજહજ્જઘન્યયાપિ નેયમિતિ સિદ્ધમ્ ।
લિઙ્ગવાક્યયોરિહ વિરોધો યથા-ઽસ્યોનં તે સદનં કૃણોમિ ઘૃતસ્ય ધારયા સુશેષં કલ્પ્યામિ ।
તસ્મિન્સીદામૃતે પ્રતિતિષ્ઠ વ્રીહીણાં મેધ સુમનસ્યમાનઃઽ ઇતિ ।
કિમયં કૃત્સ્ન એવ મન્ત્રઃ સદનકરણે પુરોડાશાસાદને ચ પ્રયોક્તવ્ય ઉત કલ્પ્યામ્યન્ત ઉપસ્તરણે તસ્મિન્ત્સીદેત્યેવમાદિસ્તુ પુરોડાશાસાદન ઇતિ ।
યદિ વાક્યં બલીયઃ કૃત્સ્નૌ મન્ત્ર ઉભયત્ર, સુશેવં કલ્પ્યામીત્યેતદપેક્ષો હિ તસ્મિન્સીદેત્યાદિઃ પૂર્વેણૈકવાક્યતામુપૈતિ યત્કલ્પયામિ તસ્મિન્ત્સીદેતિ ।
અથ લિઙ્ગં બલીયસ્તતઃ કલ્પ્યામ્યન્તઃ સદનકરણે તત્પ્રકાશને હિ તત્સમર્થમ્ ।
તસ્મિન્ત્સીદેતિ પુરોડાશાસાદને તત્ર હિ તત્સમર્થમિતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
લિઙ્ગાદ્વાક્યં બલીય ઇત્યુભયત્ર કૃત્સ્નસ્ય વિનિયોગ ઇતિ ।
ઇહ હિ યત્તત્પદસમભિવ્યાહારેણ વિભજ્યમાનસાકાઙ્ક્ષત્વાદેકવાક્યતાયાં સિદ્ધાયાં તદનુરોધેન પશ્ચાત્તદભિધાનસામાર્થ્યં કલ્પનીયમ્ ।
યથા દેવસ્યત્વેતિમન્ત્રે ઽગ્ન્યે નિર્વપામીતિ પદયોઃ સમવેતાર્થત્વેન તદેકવાક્યતયા પદાન્તરાણાં તત્પરત્વેન તત્ર સામર્થ્યકલ્પના ।
તદેવં પ્રતીતૈકવાક્યતાનિર્વાહાય તદનુગુણતયા સામર્થ્યં કૢપ્તં સન્ન તદ્વ્યાપાદયિતુમર્હતિ, અપિ તુ વિનિયોજિકાં શ્રુતિં મન્ત્રઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-ભવેદેતદેવં યદ્યેકવાક્યતાવગમપૂર્વં સામર્થ્યાવધારણમપિ તુ અવધૃતસામર્થ્યાનાં પદાનાં પ્રશ્લિષ્ટપાઠિતાનાં સામર્થ્યવશેન પ્રયોજનૈકત્વેનેકવાક્યત્વાવધારણમ્ ।
યવન્તિ પદાનિ પ્રધાનમેકમર્થમવગમયિતું સમર્થાનિ વિભાગે સાકાઙ્ક્ષાણિ તાન્યેકં વાક્યમ્ ।
અનુષ્ઠેયશ્ચાર્થો મન્ત્રેષુ પ્રકાશ્યમાનઃ પ્રધાનમ્ ।
સદનકરણપુરોડાશાસાદને ચાનુષ્ઠેયતયા પ્રધાને ।
તયોશ્ચ સદનકરણં કલ્પયામ્યન્તો મન્ત્રઃ સમર્થઃ પ્રકાશયિતું પુરોડાશાસાદનં ચ તસ્મિન્સીદેત્યાદિઃ ।
તતશ્ચ યાવદેકવાક્યતાવશેન સામર્થ્યમનુમીયતે તાવત્પ્રતીતં સામર્થ્યમેકૈકસ્ય ભાગસ્યૈકૈકસ્મિન્નર્થે વિનિયોજિકાં શ્રુતિં કલ્પયતિ ।
તથાચ શ્રુત્યૈવૈકૈકસ્ય ભાગસ્યૈકત્ર વિનિયોગે સતિ પ્રકરણપાઠોપપત્તૌ ન વાક્યકલ્પિતં લિઙ્ગં વિનિયોજિકાં શ્રુતિમપરાં કલ્પયિતુમર્હતીત્યેકવાક્યતાબુદ્ધિરુત્પન્નાપ્યાભાસીભવતિ લિઙ્ગેન બાધનાત્ ।
યત્ર તુ વિરોધકં લિઙ્ગં નાસ્તિ તત્ર સમવેતાર્થૈકદ્વિત્રિપદૈકવાક્યતા પદાન્તરાણામપિ સામર્થ્યં કલ્પયતીતિ ભવતિ વાક્યસ્ય વિનિયોજકત્વમ્ ।
યથાત્રૈવ સ્યોનં ત ઇત્યાદીનામ્ ।
તસ્માદ્વાક્યાલ્લિઙ્ગં બલીય સિદ્ધમ્ ॥
વાક્યપ્રકરણયોર્વિરોધોદાહરણમ્ ।

અત્ર ચ પદાનાં પરસ્પરાપેક્ષાવશાત્કસ્મિંશ્ચિદ્વિશિષ્ટ એકસ્મિન્નર્થે પર્યવસિતાનાં વાક્યત્વં, લબ્ધવાક્યભાવનાં ચ પુનઃ કાર્યાન્તરાપેક્ષાવશેન વાક્યાન્તરેણ સંબન્ધઃ પ્રકરણમ્ ।
કર્તવ્યાયાઃ ખલુ ફલભાવનાયા લબ્ધધાત્વર્થકરણાયા ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષાયા વચનં પ્રકરણમાચક્ષતે વૃદ્ધાઃ ।
યથા ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિ ।
એતદ્ધિ વચનં પ્રકરણમ્ ।
તદેતસ્મિન્ સ્વપદગણેન કિયત્યપ્યર્થે પર્યવસિતે કરણોપકારલક્ષણકાર્યાન્તરાપેક્ષાયાં ઽસમિધો યજતિઽ ઇત્યાદિવાક્યાન્તરસંબન્ધઃ ।
સમિદાદિભાવના હિ સ્વવિધ્યુપહિતાઃ પુરુષે હિતં ભાવ્યપેક્ષમાણા વિશ્વજિત્ર્યાયેન વાનુષઙ્ગતો વાર્થવાદતો વા ફલાન્તરાપ્રતિલમ્ભેન દર્શપૂર્ણમાસભાવનાં નિર્વારયિતુમીશતે ।
તસ્માત્તદકાઙ્ક્ષાયામુપનિપતિતાન્યેતાનિ વાક્યાનિ સ્વકાર્યાપેક્ષાણિ તદપેક્ષિતકરણોપકારલક્ષણં કાર્યમસાદ્ય નિર્વણ્વન્તિ ચ નિર્વારયન્તિ ચ પ્રધાનમ્ ।
સો ઽયમનયોર્નષ્ટાશ્વદગ્ધરથવત્સંયોગઃ ।
તદેવં લક્ષણયોર્વાક્યપ્રકરણયોર્વિરોધોદાહરણં સૂક્તવાકનિગદઃ ।
તત્ર હિ પૌર્ણમાસીદેવતા અમાવસ્યાદેવતાઃ સમામ્નાતાઃ ।
તશ્ચ ન મિથ એકવાક્યતાં ગન્તુમર્હન્તીતિ લિઙ્ગેન પૌર્ણમાસીયાગાદિન્દ્રાગ્નીશબ્દ ઉત્ક્રષ્ટવ્યઃ અમાવાસ્યાયાં ચ સમવેતાર્તત્વાત્પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અથેદાનીં સંદિહ્યતે-કિં યદિન્દ્રાગ્નિપદૈકવાક્યતયા પ્રતીયતે ઽઅવિવૃધેથાં મહો જ્યાયો ઽકાતામ્ઽ ઇતિ તન્નોતાક્રષ્ટવ્યમુતેન્દ્રાગ્નિશબ્દાભ્યાં સહોત્ક્રષ્ટવ્યમિતિ ।
તત્ર યદિ પ્રકરણં બલીયસ્તતો ઽપનીતદેવતાકો ઽપિ શેષઃ પ્રયોક્તવ્યો ઽથ વાક્યં તતો તત્ર દેવતાશબ્દસ્તત્રૈવ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમપનીતદેવતાકો ઽપિ શેષઃ પ્રયોક્તવ્યઃ પ્રકરણસ્યૈવાઙ્ગસંબન્ધપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
ફલવતી હિ બાવના પ્રધાનેતિકર્તવ્યતાત્વમાપાદયતિ ।
તદુપજીવનેન શ્રુત્યાદીનાં વિશેષસંબન્ધાપાદકત્વાત્ ।
અતઃ પ્રધાનભાવનાવચનલક્ષણપ્રકરણવિરોધે તદુપજીવિવાક્યં બાધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ભવેદેતદેવં યદિ વિનિયોજ્યસ્વરૂપસામર્થ્યમનપેક્ષ્ય પ્રકરમં વિનિયોજયેત્ ।
અપિ તુ વિનિયોગાય તદપેક્ષયે ઽન્યથા પૂષાદ્યનુમન્ત્રણમન્ત્રસ્ય દ્વદશોપસત્તાયાશ્ચ નોત્કર્ષઃ સ્યાત્ ।
તદ્રૂપાલોચનાયાં ચ તદ્યદેવ શીઘ્રં પ્રતીયતે તત્તદ્વલવદ્વિપ્રકૃષ્ટં તુ દુર્બલમ્ ।
તત્ર યદિ તદ્રૂપં શ્રુત્યા લિઙ્ગેન વાક્યેન વાન્યત્ર વિનિયુક્તં તતઃ પ્રકરમં ભઙ્ક્ત્વોત્કૃષ્યતે, પિરિશિષ્ટૈસ્તુ પ્રકરણસ્યેતિકર્તવ્યતાપેક્ષા પુર્યતે ।
અથ સ્વસ્ય શીઘ્રપ્રવૃત્તં શ્રુત્યાદિ નાસ્તિ તતઃ પ્રકરમં વિનિયોજકમ્ ।
યથા સમિદાદેઃ ।
તદિહ પ્રકરણાદ્વાક્યસ્ય શીઘ્રપ્રવૃત્તત્વમુતચ્યતે ।
પ્રકરણે હિ સ્વાર્થપૂર્ણાનાં વાક્યનામુપકાર્યોપકારકાકાઙ્ક્ષામાત્રં દૃશ્યતે ।
વાક્યે તુ પદાનાં પ્રત્યક્ષસંબન્ધઃ ।
તતશ્ચ સહ પ્રસ્થિતયોર્વાક્યપ્રકરણયોર્યાવત્પ્રકરણેનૈકવાક્યતા કલ્પ્યતે તાવદ્વાક્યેનાભિધાનસામર્થ્યં, યાવદિતરત્ર વાક્યેન સામર્થ્યં તાવદિતરત્ર સામર્થ્યેન શ્રુતિસ્તાવદિહ શ્રુત્યા વિનિયોગસ્તાવતા ચ વિચ્છિન્નાયામાકાઙ્ક્ષાયાં શ્રુત્યનુમાને વિહતે પ્રકરણેનાન્તરા કલ્પિતં વિલીયન્ત ઇતિ વાક્યબલીયસ્ત્વાત્તદ્દેવતાશેષણામપકર્ષ એવેતિ સિદ્ધમ્ ॥
ક્રમપ્રકરણવિરોધોદાહરણમ્ ।
રાજસૂયપ્રકરણે પ્રધાનસ્યૈવાભિષેચનીયસ્ય સંનિધૌ શૌનઃશેપોપાખ્યાનાદ્યામ્નાતં, તત્કિં સમસ્તસ્ય રાજસૂયસ્યાઙ્ગમુતિભિષેચનીયસ્ય ।
યદિ પ્રકરમં બલીયસ્તતઃ સમસ્તસ્ય રાજસૂયસ્ય, અથ ક્રમસ્તતો ઽભિષેચનીયસ્યૈવેતિ, કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
નાકાહ્ક્ષામાત્રં હિ સંબન્ધહતુઃ ।
ગામાનય પ્રસાદં પશ્યેતિ ગામિત્યસ્ય ક્રિયામાત્રાપેક્ષિણઃ પશ્યેત્યનેનાપિ સંબન્ધસંભવાદ્વિનિગમનાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્સંનિધાનં સંબન્ધકારણમ્ ।
તથા ચાનયેત્યનનૈવ ગામિત્યસ્ય સંબન્ધો વિનિગમ્યતે ।
નચ સંનિધાનમપિ સંબન્ધકારણમ્ ।
અયમેતિ પુત્રો રાજ્ઞઃ પુરુષો ઽપસાર્યતામિત્યત્ર રાજ્ઞ ઇત્યસ્ય પુત્રપુરુષપદસંનિધાનાવિશેષાન્મા ભૂદવિનિગમના ।
તસ્માદાકાઙ્ક્ષા નિશ્ચયહેતુર્વક્તવ્યા ।
અત્ર પુત્રશબ્દસ્ય સંબન્ધિવચનતયા સમુત્થિતાકાઙ્ક્ષસ્યાન્તિકે યદુપનિપતિતં સંબન્ધ્યન્તરાકાઙ્ક્ષં પદં તસ્ય તેનૈવાકાઙ્ક્ષાપરિપૂર્તેઃ પુરુષપદેન પુરુષરૂપમાત્રાભિધાયિના સ્વતન્ત્રેણૈવ ન સંબન્ધઃ કિન્તુ પરેણાપસાર્યતામિત્યનેનાપસરણીયાપેક્ષેણેતિ ।
સત્યપિ સંનિધાને આકાઙ્ક્ષાભાવાદસંબન્ધઃ ।
તથા ચાભાણકઃ-ઽતપ્તં તપ્તેન સંબધ્યતેઽ ઇતિ ।
તથા ચાકાઙ્ક્ષિતમપિ ન યાવત્સંનિધાપ્યતે તાવન્ન સંબધ્યતે ।
તથા સંનિહિતમપિ યાવન્નાકાઙ્ક્ષ્યતે ન તાવત્સંબધ્યત ઇતિ દ્વયોઃ સંબન્ધં પ્રતિ સમાનબલત્વાત્ક્રમપ્રકરણયોઃ સમુચ્ચયાસંભવાચ્ચ વિકલ્પેન રાજસૂયાભિષેચનીયયોર્વિનિયોગઃ શૌનઃશેપોપાખ્યાનાદીનામિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-રાજસૂયકે કથંભાવાપેક્ષા હિ પવિત્રાદારભ્ય ક્ષત્રસ્ય ધૃતિં યાવદનુવર્તતે ।
તથાચ-ઽઅવિચ્છિન્ને કથંભાવે યત્પ્રધાનસ્ય પઠ્યતે ।
અનિર્જ્ઞાતફલં કર્મ તસ્ય પ્રકરણાઙ્ગતા ઽ ઇતિ ન્યાયાદ્રાજસૂયાઙ્ગતા શૌનઃશોપોપાખ્યાનાદીનામ્ ।
અભિષેચનીયસ્ય તુ સ્વવાક્યોપાત્તપદાર્થનિરાકાઙ્ક્ષસ્ય સંનિધિપાઠેનાકાઙ્ક્ષોત્થાપનીયા યાવત્તાવત્સિદ્ધાકાઙ્ક્ષેણ રાજસૂયેનૈકવાક્યતા કલ્પ્યતે ।
યાવચ્ચાભિષેચનીયૈકવાક્યતયા લિઙ્ગં કલ્પ્યતે તાવત્કૢપ્તલિઙ્ગં વિનિયોક્રીં શ્રુતિં કલ્પ્યતિ યાવદ્વાક્યકલ્પિતેન લિઙ્ગેન શ્રુતિરિતરત્ર કલ્પ્તે તાવત્કૢપ્તયા શ્રુત્યા વિનિયોગે સતિ પ્રકરણપાઠોપપત્તૌ સંનિધાનપરિકલ્પિતમન્તરા વિલીયતે ।
પ્રમાણાભાવે ઽપ્રતિભત્વાત્ ।
પ્રકરણિનશ્ચ રાજસૂયસ્ય સ4વદા બુદ્ધિસાંનિશ્યેન તત્સંનિધેરકલ્પનીયત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રકરણવિરોધે ક્રમસ્ય બાધ એવ નચ વિકલ્પો દુર્બલત્વાદિતિ સિદ્ધમ્ ॥
ક્રમસમાખ્યયોર્વિરોધોદાહરણમ્-પૌરોડાશિક ઇતિ સમાખ્યાતે કાણ્ડે સાન્નાટ્યક્રમે ચ શુન્ધધ્વં દૈવ્યાય કર્મણ ઇતિ શુન્ધનાર્થો મન્ત્રઃ સમામ્નાતઃ, તત્ર સંદિહ્યતે કિં સમાખ્યાનસ્ય બલીયસ્ત્વાત્પુરોડાશપાત્રાણાં શુન્ધેન વિનિયોક્તવ્યઃ, આહો સાન્નાટ્યપાત્રાણાં શુન્ધેન ક્રમો બલીયાનિતિ ।
કિન્તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
સમાખ્યાનાં બલીય ઇતિ પૌરોડાશિકશબ્દેન હિ પુરોડાશસંબન્ધીનીત્યુચ્યન્તે તાન્યધિકૃત્ય પ્રવૃત્તં કાણ્ડં પૌરોડાશિકમ્ ।
તતશ્ચ યાવત્ક્રમેણ પ્રકરણાદ્યનુમાનપરમ્પરયા સંબન્ધઃ પ્રતિપાદનીયઃ યાવત્સમાખ્યયા શ્રુત્યૈવ સાક્ષાદેવ સ પ્રતિપાદિત ઇતિ અર્થવિપ્રકર્ષેણ ક્રમાત્સમાખ્યૈવ બલીયસીતિ પુરોડાશપાત્રશુન્ધેન મન્ત્રઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ન સાન્નાટ્યપાત્રશુન્ધન ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-સમાખ્યાનાત્ક્રમો બલવાનર્થવિપ્રકર્ષાદિતિ ।
તથાહિ-સમાખ્યા ન તાવત્સંબન્ધસ્ય વાચિકા કિન્તુ પૌરોડાશવિશિષ્ટં કાણ્ડમાહ ।
તદ્વિશિષ્ટત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા તવ સંબન્ધઃ કાણ્ડસ્યાનુમીયતે ન તુ સાક્ષાન્મન્ત્રબેદસ્ય ।
તદ્ધારેણ ચ તન્મધ્યપાતિનો મન્ત્રબેદસ્યાપિ તદનુમાનમ્ ।

ન ચાસૌ સંબન્ધો ઽપિ શ્રુત્યૈવ શેષશેષિભાવઃ પ્રતીયતે ।
અપિ તુ સંબન્ધમાત્રમ્ ।
તસ્માચ્છતિસાદૃશ્યમસ્ય દૂરાપેતમિતિ ક્રમેણ નાસ્ય સ્પર્ધોચિતા ।
તત્રાપિ ચ સામાન્યતો દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણાપાદિતૈદમર્થ્યસ્ય શૌનઃશેપોપાખ્યાનાદિવચ્ચારાદુપકારકતયા પ્રકૃતમાત્રસંબન્ધાનુપપત્તિઃ ।
મન્ત્રસ્ય પ્રયોગસમવેતાર્થસ્મારણેન સામવાયિકાઙ્ગત્વાત્ ।
તથાચ યં કઞ્ચિત્પ્રકૃતપ્રયોગગતમર્થં પ્રકાશયતો ઽસ્ય પ્રકરણાઙ્ગત્વમવિરુદ્ધમિતિ વિશેષાપેક્ષાયાં સાન્નાટ્યક્રમઃ સાન્નાટ્યં પ્રતિ પ્રકરણાદ્યનુમાનદ્વારેણ વિનિયોગં કલ્પયિતુમુત્સહતે ન તુ સમાખ્યાનમ્ ।
તસ્ય દુર્બલત્વાત્ ।
તથાહિ-સમાખ્યા સંબન્ધનિબન્ધના સતિ તત્સિધ્યર્થં સંનિધિમુપકલ્પયતિ યાવત્તાદ્વૈદિકેન પ્રત્યક્ષદૃષ્ટેન સંનિધાનેનાકાઙ્ક્ષા કલ્પ્યતે ।
યાવચ્ચ કૢપ્તેન સંનિધાનેનાકાઙ્ક્ષા કલ્પ્યતે તાવદિતરત્ર કૢપ્તયાકાઙ્ક્ષયૈકવાક્યતા તાવદિતરત્રૈકવાક્યતયા કૢપ્તયોપકારસામર્થ્યમ્ ।
યાવચ્ચાત્રૈકવાક્યતયોપકારસામર્થ્યં તાવદિતરત્ર લિઙ્ગેન વિનિયોજિકા શ્રુતિઃ ।
યાવદત્ર લિઙ્ગેન વિનિયોજિકા શ્રુતિસ્તાવદિતરત્ર કૢપ્તયા શ્રુત્યા વિનિયોગ ઇતિ તાવતૈવ પ્રકરણપાઠોપપત્તેઃ સર્વં સમાખ્યાનકલ્પિતં વિચ્છિન્નમૂલત્વાત્તૂયમાનશસ્યમિવ નિર્બીજં ભવતિ ।
પુરોડાશાભિધાયક્રમન્ત્રાબાહુલ્યાત્કાણ્ડસ્ય પૌરોડાશિકસમાખ્યેતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઽએકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચવસ્ત્વન્તરયકારિતમ્ ।
શ્રુત્યર્થં પ્રતિ વૈષમ્યં લિઙ્ગાદીનાં પ્રતીયતે ॥
ઽ ઇત્યર્થવિપ્રકર્ષ ઉક્તઃ ।
તત્રાપિ ચ ઽબાધિકૈવ શ્રુતિર્નિત્યં સમાખ્યા બાધ્યતે સદા ।
મધ્યમાનાં તુ બાધ્યત્વં બાધકત્વમપેક્ષયા ॥
ઽ ઇતિ વિશેષ ઉક્તો વૃદ્ધૈઃ ।
તદ્વયં વિસ્તરાદ્બિભ્યતો ઽપિ પ્રથમતન્ત્રાનભિજ્ઞાનુકમ્પયા નિધ્રા વિસ્તરે પતિતાઃ સ્મ ઇત્યુપરમ્યતે ।
તસ્માદ્યથાનુજ્ઞાપનાનુજ્ઞયોઃ પ્રજ્ઞાતક્રમયોરુપહૂત ઉપહૂયસ્વેત્યેવં મન્ત્રવામ્નાતૌ દેશસામાન્યાત્તથૈવાઙ્ગતયા પ્રાપ્નુતઃ ।
ઉપહૂત ઇતિ લિઙ્ગતો ઽનુજ્ઞામન્ત્રો નાનુજ્ઞાપને ઉપહૂયસ્વેતિ ચ લિઙ્ગતો ઽનુજ્ઞાપનો ચ મન્ત્રો નાનુજ્ઞાયામ્ ।
તદિહ લિઙ્ગેન ક્રમં બાધિત્વા વિપરીતં શેષત્વમાપાદ્યતે ।
યાવદ્ધિ સ્થાનેન પ્રકરણમુત્પાદ્યૈકવાક્યત્વં કલ્પ્યતે તાવલ્લિઙ્ગેન શ્રુતિં કલ્પયિત્વા સાધિતો વિનિયોગ ઇતિ અકલ્પિતલિઙ્ગશ્રુતેઃ ક્રમસ્ય બાધઃ ।
તદ્વિદિહાપિ વિનિયોગે પ્રત્યેકાન્તરિતેન લિઙ્ગેન ચતુરન્તરિતસ્ય વિદ્યાક્રમસ્ય બાધ ઇતિ ।
યદ્યપિ પ્રથમતન્ત્ર એવાયમર્થ ઉપપાદિતસ્તથાપિ વિરોધે તદુપપાદનમિહ ત્વવિરોધઃ ।
નહિ લિઙ્ગેનાભિચારિકકર્મસંબન્ધઃ વિદ્યાસંબન્ધેન ક્રમકૃતેન વિરુધ્યતે ।
નચ વિનિયુક્તવિનિયોગલક્ષણો ઽત્ર વિરોધો બૃહસ્પતિસવે ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
અથૈવ પ્રતીતિવિરોધો નચ વસ્તુવિરોધઃ સ વિદ્યાયાં વિનિયોગે ઽપિ તુલ્યઃ ।
તસ્માદવિરોધાદ્વેધામન્ત્રસ્યોપાસનાઙ્ગત્વમિત્યસ્ત્યભ્યધિકા શહ્કા ।
તત્રોચ્યતે-ઽનહિ લિઙ્ગવિરોધેન ક્રમબાધો ઽભિધીયતે ।
કિન્તુ લિઙ્ગપરિચ્છિન્ને ન ક્રમઃ કલ્પનાક્ષમઃઽ ।
પ્રકરણપાઠોપપત્ત્યા હિ શ્રુતિલિઙ્ગત્વાક્યપ્રકરણૈરવિનિયુક્તઃ ક્રમેણ પ્રકરણવાક્યલિઙ્ગશ્રુતિકલ્પનાપ્રામાલિકયા વિનિયુજ્યતે ।
તદા વિનિયુક્તસ્ય પ્રકરણપાઠાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉપપાદિતે તુ શ્રુત્યાદિબિઃ પ્રકરણપાઠે ક્ષીણત્વાદર્થાપત્તેઃ ક્રમો ન સ્વોચિતાં પ્રમામુત્પાદયિતુમર્હતિ પ્રમિત્યાભાવાદિતિ ।
બૃહસ્પતિસવસ્ય તુ ક્ત્વાશ્રુતિરેવ ધાતુસંબન્ધાધિકારકાત્સમાનકર્તૃકતાયાં વિહિતા સંયોગપૃથક્ત્વેન વિનિયુક્તમપિ વિનિયોજયન્તી ન શક્યા શ્રુત્યન્તરેણ નિરોદ્ધું સ્વપ્રમામિતિ વૈષમ્યમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- #વાજપેયે તુ બૃહસ્પતિસવસ્ય સ્પષ્ટં વિનિયોગાન્તરમિતિ ।
અપિ ચૈકો ઽયં પ્રવર્ગ્ય ઇતિ# ।
તુલ્યબલતયા બૃહસ્પતિસમસ્ય તુલ્યતાશઙ્કાપાકરણદ્વારેણ સમુચ્ચયો ન તુ પૃથગુક્તિતયા પરસ્પરાપેક્ષત્વાદિતિ ।
સંનિધિપાઠમુપપાદયતિ- #અરણ્યાદિવચનવાદિતિ#

3.3.15.26.
#હાનૌ તૂપાયનશબ્દશેષત્વાત્ કુશાચ્છન્દસ્તુત્યુપગાનવત્તદુક્તમ્# ।
યત્ર હાનોપાયને શ્રૂયેતે તત્રાવિવાદઃ સંનિપાતે યત્રાપ્યુપાયનમાત્રશ્રવણં તત્રાપિ નાન્તરીયકતયા હાનમાક્ષિપ્તમિત્યસ્તિ સંનિપાતઃ ।
યત્ર તુ હાનમાત્રં સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ શ્રુતં ન શ્રૂયતે ઉપાયનં, તત્ર કિમુપાયનમુપાદાનં સંનિપતેન્ન વેતિ સંશયઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- #અસંનિપાત ઇતિ# ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા શ્રૂયમાણમેકત્ર શાખાયામુપાસનાઙ્ગં તસ્મિન્નેવોપાસને શાખાન્તરે ઽશ્રૂયમાણમુપસંહ્રિયતે ।
એવં શાખાન્તરશ્રુતમુપાયનમુપસંહરિષ્યત ઇત્યત આહ- #વિદ્યાન્તરગોચરત્વાચ્ચેતિ# ।
એકત્વે હ્યુપાસનકર્મણામન્યત્ર ઉતાનામપ્યન્યત્ર સમવાયો ઘટતે ।
ન ત્વિહોપાસનાનામેકત્વં, સગુણનિર્ગુણત્વેન ભેદાદિત્યર્થઃ ।
નનુ યથોપાયનં શ્રુતં હાનમુપસ્થાપયત્યેવં હાનમપિ ઉપાયનમિત્યત આહ- #અપિ ચાત્મકર્તૃકમિતિ# ।
ગ્રહણં હિ ન સ્વામિનો ઽપગમમન્તરેણ ભવતીતિ ગ્રહણાદપગમસિદ્ધિરવશ્યંભાવિની ।
અપગમસ્ત્વસત્યપ્યન્યેન ગ્રહણે દૃષ્ટો યથા પ્રાયશ્ચિત્તેનાપગતિરેનસ ઇતિ ।
કર્તૃભેદકથનં ત્વેતદુપોદ્બલાર્થં ન પુનરવશ્યંભાવસ્ય પ્રયોજકમુપાયનેનાનૈકાન્ત્યાદિતિ ।
સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે- #અસ્યાં પ્રાપ્તાવિતિ# ।
અયમસ્યાર્થઃ-કર્માન્તરે વિહિતં હિ ન કર્માન્તર ઉપસંહ્રિયતે પ્રમાણાભાવાત્ ।
યત્પુનર્ન વિધીયતે કિન્તુ સ્તુત્યર્થં સિદ્ધતયા સંકીર્ત્યતે તદસતિ બાધકે દેવતાધિકરણન્યાયેન શબ્દતઃ પ્રતીયમાનં પરિત્યક્તુમશક્યમ્ ।
તથાચ વિધૂતયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોર્નિર્ગુણાયાં વિદ્યાયામશ્વરોમાદિવત્કિં ભવત્વિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં ન તાવત્પ્રાયશ્ચિત્તેનેવ તદ્વિલયસંભવસ્તથા સત્યશ્વરોમરાહુદૃષ્ટાન્તાનુપપત્તેઃ ।
ન જાત્વશ્વરોમરાહુમુખયોર્વિલયનમસ્તિ ।
અપિ ત્વશ્વચન્દ્રાભ્યાં વિભાગઃ ।
નચ નષ્ટે વિધૂનનપ્રમોચનાર્થસંભવઃ ।
તસ્માદર્થવાદસ્યાપેક્ષાયાં શબ્દસંનિધિકૃતો ઽપિ વિશેષ ઉપાયનં બુદ્ધૌ સંનિધાપયિતું શક્રોત્યપેક્ષાં પૂરયિતુમિતિ ।
નિર્ગુણાપિ વિદ્યા હાનોપાયનાભ્યાં સ્તોતવ્યા ।
સ્તુતિપ્રકર્ષસ્તુ પ્રયોજનં ન પ્રમાણમ્ ।
અપ્રકર્ષે ઽપિ સ્તુત્યુપપત્તેઃ ।
ન ચાર્થવાદાન્તરાપેક્ષાર્થવાદાન્તરાણાં ન દૃષ્ટા ।
નચ તૈર્ન પૂરણમિત્યાહ- #પ્રસિદ્ધા ચેતિ ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વાચ્ચાસ્યોપાયનવાદસ્યેતિ# ।
યદ્યપ્યન્યદીયે અપિ સુકૃતદુષ્કૃતે અન્યસ્ય ફલં પ્રયચ્છતઃ, યથા પુત્રસ્ય શ્રાદ્ધકર્મ પિતુસ્તૃપ્તિં યથા ચ પિતુર્વૈશ્વાનરીયેષ્ટિઃ પુત્રસ્ય ।
નાર્યાશ્ચ સુરાપાનં ભર્તુર્નરકમ્ ।
તથાપ્યન્યદીયે અપિ સુકૃતદુષ્કૃતે સાક્ષાદન્યસ્મિન્ન સંભવત ઇત્યાશયેન શઙ્કા ।
ફલતઃ પ્રાપ્ત્યા સ્તુતિરિતિ પરિહારઃ ।
#ગુણોપસંહારવિવક્ષાયા#મિત્યપિ ન સ્વરૂપતઃ સુકૃતદુષ્કૃતસંચારાભિપ્રાયમ્ ।
નનુ વિદ્યાગુણોપસંહારાધિકારે કો ઽયમકાણ્ડે સ્તુત્યર્થવિચાર ઇતિશઙ્કામુપસંહારન્નપાકરોતિ- #તસ્માદ્ગુણોપસંહારવિચારપ્રસઙ્ગેનેતિ# ।
વિદ્યાગુણોપસંહારપ્રસઙ્ગતઃ સ્તુતિગુણોપસંહારો વિચારિતઃ ।
પ્રયોજનં ચોપાસકે સૌહાર્દમાચરિતવ્યં ન સ્વસૌહાર્દમિતિ છન્દ એવાચ્છન્દ આચ્છાદનાદાચ્છબ્દો ભવતિ ।
#યથૈવ ચાવિશેષોપગાનમિતિ# ।
ઋત્વિજ ઉપગાયન્તીત્યવિશેષેણોપગાનમૃત્વિજામ્ ।
ભાલ્લવિનસ્તુ વિશેષેણ નાધ્વર્યુપગાયતીતિ ।
તદેતસ્માદ્ભાલ્લવિનાં વાક્યમૃત્વિજ ઉપગાયન્તીત્યેતચ્છેષં વિજ્ઞાયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-અધ્વર્યુવર્જિતા ઋત્વિજ ઉપગાયન્તીતિ ।
કસ્માત્પુનરેવં વ્યાખ્યાયતે ।
નનુ સ્વતન્ત્રાણ્યેવ સન્તુ વાક્યાનીત્યત આહ- #શ્રુત્યન્તરકૃતમિતિ# ।
અષ્ટદોષવિકલ્પપ્રસઙ્ગભયેન વાક્યાન્તરસ્ય વાક્યાન્તરશેષત્વમત્રભવતો જૈમિનેરપિ સંમતમિત્યાહ- #તદુક્તં દ્વાદશલક્ષણ્યામ્# ।
ઽઅપિ તુ વાક્યશેષઃ સ્યાદન્યાટ્યત્વાદ્વિકલ્પસ્ય વિધીનામેકદેશઃ સ્યાત્ઽ ઇત્યેતદેવ સૂત્રમર્થદ્વારેણ પઠતિ- #અપિ તુ વાક્યશેષત્વાદિતરપર્યુદાસઃ સ્યાત્પ્રતિષેધે વિકલ્પઃ#સ્યાત્સ ચાન્યાટ્ય ઇતિ શેષઃ ।
એવં કિલ શ્રૂયતે-ઽએષ વૈ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞે યજ્ઞે ઽન્વાયત્તઽ ઇતિ ।
તતો નાયુયાજેષુ યેયજામહં કરોતીતિ ।
તદત્રાનારભ્ય કઞ્ચિદ્યજ્ઞં યજ્ઞેષુ યેયજામહકરણમુપદિષ્ટમ્ ।
તદુપદિશ્ય ચામ્નાતં નાનુયાજેષ્વિતિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિં વિધિપ્રતિષેધયોર્વિકલ્પ ઉત પર્યુદાસો ઽનુયાજવર્જિતેષુ યેયજામહઃ કર્તવ્ય ઇતિ ।
મા ભૂદર્થપ્રાપ્તસ્ય શાસ્ત્રીયેણ નિષેધે વિકલ્પઃ ।
દૃષ્ટં હિ તાદાત્વિકીમસ્ય સુન્દરતાં ગમયતિ નાયતૌ દોષવત્તાં નિષેધતિ ।
તસ્ય તત્રૌદાસીન્યાત્ ।
નિષેધશાસ્ત્રં તુ તાદાત્વિકં સૌન્દર્યમબાધમાનમેવ પ્રવૃત્ત્યુન્મુખં નરં નિવારયદાયત્યામસ્ય દુઃખફલત્વમવગમયતિ ।
યથાહ-ઽઅકર્તવ્યો દુઃખફલઃઽ ઇતિ ।
તતો ગારતઃ પ્રવૃત્તમપ્યાયત્યાં દુઃખતો વિભ્યતં પુરુષં શક્નોતિ નિવારયિતુમિતિ બલીયયાન્ શાસ્ત્રીયઃ પ્રતિષેધો ગારતઃ પ્રવૃત્તેરિતિ ન તયા વિકલ્પમર્હતિ ।
શાસ્ત્રીયૌ તુ વિધિનિષેધૌ તુલ્યબલતયા ષોડશિગ્રહણવદ્વકલ્પ્યેતે ।
તત્ર હિ વિધિદર્શનાત્પ્રધાનસ્યોપકારભૂયસ્ત્વં કલ્પ્યતે ।
નિષેધદર્શનાચ્ચ વૈગુણ્યે ઽપિ ફલસિદ્ધિરવગમ્યતે ।
તથાહ-ઽઅર્થપ્રાપ્તવદિતિ ચેન્ન તુલ્યત્વાદુભયં શબ્દલક્ષણંઽ ઇતિ ।
નચ વાચ્યં યાવદ્યજતિષુ યેયજામહકરણં યાવદ્યજતિસામાન્યદ્વારેણાનુયાજં યજતિવિશેષમુપસર્પતિ તાવદનુયાજગતેન નિષેધેન તન્નિષિદ્ધમિતિ શીઘ્રપ્રવૃત્તેઃ સામાન્યશાસ્ત્રદ્વિશેષનિષેધો બલવાનિતિ ।
યતો ભવત્વેવંવિધિષુ બ્રાહ્મણેભ્યો દધિ દીયતાં તક્રં કૌણ્ડિન્યાયેતિ ।
તત્ર તક્રધપ્રાપ્ત્યૈ તદ્વિધિમપેક્ષતે પ્રવર્તિતુમિહ તુ પ્રાપ્તપૂર્વકત્વાપ્રતિષેધસ્ય યેયજામહસ્ય ચાન્યતો ઽપ્રાપ્તેસ્તન્નિષેધેન નિષેધપ્રાપ્ત્યૈ તદ્વિધિરપેક્ષણીયઃ ।
નચ સાપેક્ષતયા નિષેધાદ્વિધિરેવ બલીયાનિત્યતુલ્યશિષ્ટતયા ન વિકલ્પઃ કિન્તુ નિષેધસ્યૈવ બાધનમિતિ સાંપ્રતં, તથા સતિ નિષેધશાસ્ત્રં પ્રમત્તગીતં સ્યાત્ ।
નચ યદ્યુક્તં તુલ્યં હિ સાંપ્રદાયિકમ્ ।
નચ ન તૌ પશૌ કરોતીતિવદર્થવાદતા ।
અસમેવતાર્થત્વાત્ ।
પશૌ હિ નાજ્યભાગૌ સ્ત ઇત્યુપપદ્યતે ।
ન ચાત્ર તથા યેયજામહાભાવઃ, યજતિષુ યેયજામહવિધાનાત્ ।
અનુયાજાનાં ચ તદ્ભાવાત્ ।
નચ પર્યુદાસસ્તદાનનુયાજેષ્વિતિ, કાત્યાયનમતેન નિયમપ્રસક્તેઃ ।
તસ્માદ્વિહિતપ્રતિષિદ્ધતયા વિકલ્પ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઉક્તં ષોડશિગ્રહણયોર્વિકલ્પ ઇતિ ।
નહિ તત્રાન્યા ગતિરસ્તિ ।
તેનાદોષદુષ્ટો ઽપિ વિકલ્પ આસ્થીયતે પક્ષે ઽપિ પ્રામાણ્યાન્મા ભૂત્પ્રમતગીતતેતિ ।
ઇહ તુ પર્યુદાસેનાપ્યુપપત્તૌ સંભવન્ત્યામન્યાટ્યં વિકલ્પાશ્રણમયુક્તમ્ ।
એવં હિ તદા નઞઃ સંબન્ધો ઽનનુયાજેષુ યજતિષ્વનુયાજવર્તિતેષુ યેયજામહઃ કર્તવ્ય ઇતિ ।
કિમતો યદ્યવમ્ ।
એતદતો ભવતિ-નાનુયાજેષ્વિત્યેતદ્વાક્યમપરિપૂર્ણં સાકાઙ્ક્ષં પૂર્વવાક્યૈકદેશેન સંભન્તસ્યતે યદેતદ્યેયજામહઙ્કરોતીત્યેતન્નાનુયાજેષુ યાવદુક્તં સ્યાદનુયાજવર્જિતોષ્વિતિ તાવદુક્તં ભવતિ નાનુયાજેષ્વિતિ ।

તથાચ યજિતવિશેષણાર્થત્વાદનનુયાજવિધિરેવાયમિતિ પ્રતિષેધાભાવાન્ન વિકલ્પઃ ।
ન ચાભિયુક્તતરપાણિનિવિરોધે કાત્યાયનસ્યાસદ્વાદિત્વં નિત્યસમાસવાદિનઃ સંભવતિ ।
સ હિ વિભાષાધિકારે સમાસં શાસ્તિ ।
તસ્માદનુયાજવર્જિતેષુ યેયજામહવિધાનમિતિ સિદ્ધમ્ ।
વર્ણકાન્તરમાહ- #અથવૈતાસ્વિતિ# ।
યથા હિ સુકૃતદુષ્કૃતયોરમૂર્તયોઃ કલ્પનં નાઞ્જસં સૂર્ત્યનુવિધાયિત્વાત્કમ્પસ્ય ।
તથાન્યદીયયોરન્યત્ર સંચારો ઽપ્યનુપપન્નો ઽમૂર્તત્વાદેવ ।
તસ્માદ્યત્ર વિધૂનનમાત્રં શ્રુતં તત્ર કમ્પનેન વરં સ્વકાર્યરમ્ભાચ્ચાલનમાત્રમેવ લક્ષ્યતાં ન તુ તતો ઽપગત્યાન્યત્ર સંચારઃ કલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્સ્વકાર્યારમ્ભાચ્ચાલનં વિધૂનનમિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-યત્ર તાવદુપાયનશ્રુતિસ્તત્રાવશ્યં ત્યાગો વિધૂનનં વક્તવ્યમ્ ।
ક્કચિદપિ ચોદ્વિધૂનનં ત્યાગે વર્તતે તથા સત્યન્યત્રાપિ તત્રૈવ વર્તિતુમર્હતિ ।
એવં હિ ન વર્તેત યદિ વિધૂનનમિહ મુખ્યં લભ્યેત ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તત્રાપિ સ્વકાર્યાચ્ચાલનસ્ય લક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
નચ પ્રામાણિકં કલ્પનાગૌરવં લોહગન્ધિતામાચરતિ ।
અપિચાનેકાર્થત્વાદ્ધાતતૂનાં ત્યાગે ઽપિ વિધૂયતે મુખ્યગેવ ભવિષ્યતિ ।
પ્રાચુર્યેણ ત્યાગે ઽપિ લોકે પ્રયોગદર્શનાત્ ।
વિનિગમનહેતોરભાવાત્ ।
ગણકારસ્ય ચોપલક્ષણત્વેનાપ્યર્થનિર્દેશસ્ય તત્ર દર્શનાત્ ।
તસ્માદ્ધાનાર્થ એવાત્રેતિ યુક્તમ્

3.3.16.27.
#સાંપરાયે તર્તવ્યાભાવાત્તથા હ્યન્યે# ।
નનુ પાઠક્રમાદર્ધપથે સુકૃતદુષ્કૃતતરણે પ્રતીયેતે ।
વિદ્યાસામર્થ્યાચ્ચ પ્રાગેવાવગમ્યેતે ।
તથા શાઠ્યાયનિનાં તાણ્ડિનાં ચ શ્રુતેઃ ।
શ્રુત્યર્થૌ ચ પાઠક્રમાદ્બલીયાંસૌ, ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિ યવાગૂં પચતિઽ ઇત્યત્ર યથા ।
તસ્માત્પૂર્વપક્ષાભાવાદનારભ્યમેતત્ ।
અત્રોચ્યતે ।
નૈતત્પાઠક્રમમાત્રમપિ તુ શ્રુતિસ્તત્સુકૃતદુષ્કૃતે વિધૂનુત ઇતિ ।
તદિતિ હિ સર્વનામ તસ્માદર્થે સન્નિહિતપરામર્શકં તસ્ય હેતુભાવમાહ ।
સન્નિહિતં ચ યદનન્તરં શ્રુતમ્ ।
તચ્ચાર્ધપથવર્તિ વિરજાનદીમનો ઽભિગમનમિત્યર્ધપથ એવ સુકૃતદુષ્કૃતત્યાગઃ ।
નચ શ્રુત્યન્તરવિરોધઃ ।
અર્ધપથે ઽપિ પાપવિધૂનને બ્રહ્મલોકસંભવાત્પ્રાક્કાલતોપપત્તેઃ ।
એવં શાઠ્યાયનિનામપ્યવિરોધઃ ।
નહિ તત્ર જીવન્નિતિ વા જીવત ઇતિ વા શ્રુતમ્ ।
તથા ચાર્ધપથ એવ સુકૃતદુષ્કૃતવિમોકઃ ।
એવઞ્ચ ન પર્યઙ્કવિદ્યાતસ્તત્પ્રક્ષય ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ વિદ્યાસામર્થ્યવિધૂતકલ્મષસ્ય જ્ઞાનવત ઉત્તરેણ પથા ગચ્છતો બ્રહ્મપ્રાપ્તિર્ન ચાપ્રક્ષીણકલ્મષસ્યોત્તરમાર્ગગમનં સંભવતિ ।
યથા યવાગૂપાકાત્પ્રાગ્નાગ્નિહોત્રમ્ ।
યમનિયમાદ્યનુષ્ઠાનસહિતાયા વિદ્યાયા ઉત્તરેણ માર્ગેણ પર્યઙ્કસ્થબ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયત્વશ્રવણાત્ ।
અપ્રક્ષીણપાપ્મનશ્ચ તદનુપપત્તેઃ ।
વિદ્યૈવ તાદૃશી કલ્મષં ક્ષપયતિ ક્ષપિતકલ્મષં ચોત્તરમાર્ગં પ્રાપયતીતિ કથમર્ધપથે કલ્મષયઃ ।
તસ્માત્પાઠક્રમબાધેનાર્થક્રમો ઽનુસર્તવ્યઃ ।
નનુ ન પાઠક્રમમાત્રમત્ર, તદિતિ સર્વનામશ્રુત્યા સંનિહિતપરામર્શાદિત્યુક્તમ્ ।
તદયુક્તં, બુદ્ધિસંનિધાનમાત્રમત્રોપયુજ્યતે નાન્યત્, તચ્ચાનન્તરસ્યેવ વિદ્યાપ્રકરણાદ્વિદ્યાયા અપીતિ સમાના શ્રુતિરુભયત્રાપીતિ ।
અર્થપાઠૌ પરિશિષ્યેતે તત્ર ચાર્થો બલીયાનિતિ ।
નચ તાણ્ડ્યાદિશ્રુત્યવિરોધઃ પૂર્વપક્ષે ।
અશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂયેતિ હિ સ્વતન્ત્રસ્ય પુરુષસ્ય વ્યાપારં બ્રૂતે, નચ પરેતસ્યાસ્તિ સ્વાતન્ત્ર્યમ્, તસ્માત્તદ્વિરોધઃ

3.3.16.28.
#છન્દત ઉભયાવિરોધાત્# ।
કેભ્યશ્ચિત્પદેભ્ય ઇદં સૂત્રમ્ ।
નનુ યથા પરેતસ્યોત્તરેણ પથા બ્રહ્મપ્રાપ્તિર્ભવતીતિ વિદ્યાફલમેવં તસ્યૈવાર્ધપથે સુકૃતદુષ્કૃતહાનિરપિ ભવિષ્યતીતિ શઙ્કાપદાનિ તેભ્ય ઉત્તરમિદં સૂત્રમ્ ।
યદ્વ્યાચષ્ટે- #યદિ ચ દેહાદપસૃપ્તસ્યેતિ# ।
વિદ્યાફલમપિ બ્રહ્મપ્રાપ્તિર્નાપરેતસ્ય ભવિતુમર્હતિ શઙ્કાપદેભ્યઃ ।
યથાહુઃ-નાજનિત્વા તત્ર ગચ્છન્તીતિ ।
સુકૃતદુષ્કૃતપ્રક્ષયસ્તુ સત્યપિ નરશરીરે સંભવતીતિ સમર્થસ્ય હેતોર્યમનિયમાદિસહિતાયા વિદ્યાયાઃ કર્યક્ષયાયોગાદ્યુક્તો જીવત એવ સુકૃતદુષ્કૃતક્ષય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
છન્દતઃ સ્વચ્છન્દતઃ સ્વેચ્છયેતિ યાવત્ ।
સ્વેચ્છયાનુષ્ઠાનં યમનિયમાદિસહિતાયા વિદ્યાયાઃ ।
#તસ્ય#જીવતઃ પુરુષસ્ય સ્યાન્ન મૃતસ્ય ।
તત્પૂર્વકં ચસુકૃતદુષ્કૃતહાનં સ્યાજ્જીવત એવ ।
સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ ।
એવં કારણાનન્તરં કાર્યોત્પાદે સતિ નિમિત્તનૈમિત્તકયોસ્તદ્ભાવસ્યોપપત્તિસ્તાણ્ડિશાઠ્યાયનિશ્રુત્યોશ્ચ સંગતિરિતરથા સ્વાતન્ત્ર્યાભાવેનાસંગતિરુક્તા સ્યાત્ ।
તદનેનોભયવિરોધો વ્યાખ્યતઃ ।
યે તુ પરસ્ય વિદુષઃ સુકૃતદુષ્કૃતે કથં પરત્ર સંક્રામત ઇતિ શઙ્કોત્તરતયા સૂત્રં વ્યાચખ્યુઃ ।
છન્દતઃ સંકલ્પત ઇતિ શ્રુતિસ્મૃત્યોરવિરોધાદેવઃ ।
ન ત્વત્રાગમગમ્યેર્ઽથે સ્વાતન્ત્ર્યેણ યુક્તિર્નિવેશનીયેતે ।
તેષામધિકરણશરીરાનુપ્રવેશે સંભવત્યર્થાન્તરોપવર્ણનમસઙ્ગતમેવેતિ

3.3.17.28.
#ગતેરર્થવત્ત્વમુભયથાન્યથા હિ વિરોધઃ# ।
યથા હાનિસંનિધાવુપાયનમન્યત્ર શ્રુતમિતિ, તત્રાપિ કેવલા હાનિઃ શ્રૂયતે તત્રાપિ ઉપાયનમુપસ્થાપયત્યેવં તત્સન્નિધાવેવ દેવયાનઃ પન્થાઃ શ્રુત ઇતિ યત્રાપિ સુકૃતદુષ્કૃતહાનિઃ કેવલા શ્રુતા તત્રાપિ દેવયાનં પન્થાનમુપસ્થાપયિતુમર્હતિ ।
નચ નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતીત્યનેન વિરોધઃ ।
દેવયાનેન પથા બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તૌ નિરઞ્જનસ્ય પરમસામ્યોપપત્તેઃ ।
તસ્માદ્ધાનિમાત્રે દેવયાનઃ પન્થાઃ સંબધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તમ્ ઉચ્યતે-વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂયનિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતીતિ હિ વિદુષો વિધૂતપુણ્યપાપસ્ય વિદ્યયા ક્ષેમપ્રાપ્તિમાહ ।
ભ્રમનિબન્ધનો ઽક્ષેમો યાથાત્મ્યજ્ઞાનલક્ષણયા વિદ્યાયા વિનિવર્તનીયઃ ।
નાસૌ દેશવિશેષમપેક્ષતે ।
નહિ જાતુ રજ્જૌ સર્પભ્રમનિવૃત્તયે સમુત્પન્નં રજ્જુતત્તવજ્ઞાનં દેશવિશેષમપેક્ષતે ।
વિદ્યોત્પાદસ્યૈવ સ્વવિરોધ્યવિદ્યાનિવૃત્તિરૂપત્વાત્ ।
નચ વિદ્યોત્પાદાયા બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિરપેક્ષણીયા ।
યમનિયમાદિવિશુદ્ધસત્ત્વસ્યેહૈવ શ્રવણાદિભિર્વિદ્યોત્પાદાત્ ।
યદિ પરમારબ્ધકાર્યકર્મક્ષપણાય શરીરપાતાવધ્યપેક્ષેતિ ન દેવયાનેનાસ્તીહાર્થ ઇતિ શ્રુતિદૃષ્ટવિરોધાન્નાપેક્ષિતવ્ય ઇતિ ।
અસ્તિ તુ પર્યઙ્કવિદ્યાયાં તસ્માર્થ ઇત્યુક્તં દ્વિતીયેન સૂત્રેણેતિ ।
યે તુ યદિ પુણ્યમપિ નિવર્તતે કિમર્થા તર્હિ ગતરિત્યાશઙ્ક્ય સૂત્રમવતારયન્તિ ।
ગતેરર્થવત્ત્વમુભયથા દુષ્કૃતનિવૃત્ત્યા સુકૃતનિવૃત્ત્યા ચ ।
યદિ પુનઃ પુણ્યમનુવર્તેત બ્રહ્મલોકગતસ્યાપીહ પુણ્યફલોપભોગાયવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
તથા ચૈતેન પ્રતિપાદ્યમાનાગત્યનાવૃત્તિશ્રુતિવિરોધઃ ।
તસ્માદ્દુષ્કૃતસ્યેવ સુકૃતસ્યાપિ પ્રક્ષય ઇતિ તૈઃ પુનરનાશઙ્કનીયમેવાશઙ્કિતમ્ ।
વિદ્યાક્ષિપ્તાયાં હિ ગતૌ કેયમાશઙ્કા યદિ ક્ષીણસુકૃતઃ કિમર્થમયં યાતીતિ ।
નહ્યેષા સુકૃતનિબન્ધના ગતિરપિ તુ વિદ્યાનિબન્ધના ।
તસ્માદ્વૃદ્ધોક્તમેવોપવર્ણનં સાધ્વિતિ

3.3.17.30.

3.3.18.31.
અનિયમઃ સર્વાસામવિરોધઃ શબ્દાનુમાનાભ્યામ્ ।
પ્રકરણં હિ ધર્માણાં નિયામકમ્ ।
યદિ તુ તન્નાદ્રિયતે તતો દર્શપૂર્ણમાસજ્યોતિષ્ટોમાદિધર્માઃ સંકીર્યેરન્ ।
નચ તેષાં વિકૃતિષુ સૌર્યાદિષુ દ્વાદશાહાદિષુ ચોદકતઃ પ્રાપ્તિઃ ।
સર્વત્રૌપદેશિકત્વાત્ ।
નચ દર્વિહોમસ્યાપ્રકૃતિવિકારસ્યાધર્મકત્વમ્ ।
નચ સર્વધર્મયુક્તં કર્મ કિઞ્ચિદપિ શક્યમનુષ્ઠાતુમ્ ।
ન ચૈવં સતિ શ્રુત્યાદોયઽપિ વિનિયોજકાસ્તેષામપિ હિ પ્રકરણેન સામાન્યસંબન્ધે સતિ વિનિયોજકત્વાત્ ।
યત્રાપિ વિનાપ્રકરણં શ્રુત્યાદિભ્યો વિનિયોગો ઽવગમ્યતે તત્રાપિ તન્નિર્વાહાય પ્રકરણસ્યાવશ્યં કલ્પનીયત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રકરણં વિનિયોગાય તન્નિયમાય ચાવશ્યાભ્યુપેતવ્યમન્યથા શ્રુત્યદીનામપ્રામાણ્યપ્રસક્તેઃ ।
તસ્માદ્યાસ્વેવોપાસનાસુ દેવયાનઃ પિતૃયાણો વા પન્થા આમ્નાતસ્તાસ્વેવ ન તૂપાસનાન્તરેષુ તદનામ્નાનાત્ ।
નચ ઽયે ચેમે ઽરણ્યે શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતેઽ ઇતિ સામાન્યવચનાત્સર્વવિદ્યાસુ તત્પથપ્રાપ્તિઃ ।
શ્રદ્ધાતપઃપરાયણાનામેવ તત્ર તત્પથપ્રાપ્તિઃ શ્રૂયતે, ન તુ વિદ્યાપરાયણાનામ્ ।
અપિચૈવં સત્યેકસ્યાં વિદ્યાયાં માર્ગોપદેશઃ સર્વાસુ વિદ્યાસ્વિત્યેકત્રૈવ માર્ગોપદેશઃ કર્તવ્યો ન વિદ્યાન્તરે ।
વિદ્યાન્તરે ચ શ્રૂયતે ।
તસ્માન્ન સર્વોપાસનાસુ પથિપ્રાપ્તિરિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-ઽયે ચેમે ઽરણ્યે શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતેઽ ઇતિ ન શ્રદ્ધાતપોમાત્રસ્ય પથિપ્રાપ્તિમાહાપિ તુ વિદ્યયા તદારોહાન્તીત્યત્ર નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિન ઇતિ કેવલસ્ય તપસઃ શ્રદ્ધાયાશ્ચ તત્પ્રાપ્તિપ્રતિષેધાદ્વિદ્યાસહિતે શ્રદ્ધાતપસી તત્પ્રાપ્યુપાયતયા વદન્ વિદ્યાન્તરીલાનામપિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાવિદ્ભિઃ સમાનમાર્ગતાં દર્શયતિ ।
તથાન્યત્રાપિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાધિકારે ઽભિધીયતે-ઽય એવમેતાદ્વિદુર્યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતેઽ ઇતિ ।
સત્યશબ્દસ્ય બ્રહ્મણ્યેવાનપેક્ષપ્રવૃત્તિત્વાત્ ।
તદેવ હિ સત્યમન્યસ્ય મિથ્યાત્વેન કથઞ્ચિદાપેક્ષિકસત્યત્વાત્ ।
પઞ્ચાગ્નિવિદાં ચેત્થંવિત્તયૈવોપાત્તત્વાત્ ।
વિદ્યાસાહચર્યાચ્ચ વિદ્યાન્તરપરાયણાનામેવેદમુપાદાનં ન્યાટ્યમ્ ।
માર્ગદ્વયભ્રષ્ટાનાં ચાધોગતિશ્રવણાત્ ।
તત્રાપિ ચ યોગ્યતયા દેવયાનસ્યૈવેહાધ્વનો ઽભિસંબન્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ભવેત્પ્રકરણં નિયામકં યદ્યનિયમપ્રતિપાદકં વાક્યં શ્રૌતં સ્માર્તં વા ન સ્યાદસ્તિ તુ તત્તસ્ય ચ પ્રકરણાદ્બલીયસ્ત્વમ્ ।
તસ્માદનિયમો વિદ્યાન્તરેષ્વપિ સગુણેષુ દેવયાનઃ પન્થા અસકૃન્માર્ગોપદેશસ્ય ચ પ્રયોજનં વર્ણિતં બાષ્યકૃતેતિ

3.3.19.32.
#યાવદધિકારમવસ્થિતિગધિકારિકાણામ્# ।
સગુણાનાં વિદ્યાયાં ચિન્તાં કૃત્વા નિર્ગુણાયાં ચિન્તયતિ ।
નિર્ગુણાયાં વિદ્યાયાં નાપવર્ગઃ પલં ભવિતુમર્હતિ ।
શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ વિદુષામપ્યપાન્તરતમઃપ્રભૃતીનાં તત્તદ્દેહપરિગ્રહપરિત્યાગૌ શ્રૂયેતે ।
તદપવર્ગફલત્વે નોપપદ્યતે ।
અપવૃક્તસ્ય તદનુપપત્તેઃ ।
ઉપપત્તૌ વા તલ્લક્ષણાયોગાત્ ।
અપુનાવૃત્તિર્હિ તલ્લક્ષણમ્ ।
તેન સત્યામપિ વિદ્યાયાં તદનુપપત્તેર્ન મોક્ષઃ ।
ફલં, વિદ્યાયાં વિભૂતયસ્તુ તાસ્તાસ્તસ્યાઃ ફલમ્ ।
અપુનરાવૃત્તિશ્રુતિઃ પુનસ્તત્પ્રશંસાર્થેતિ મન્યતે ।
નચ ઽતાવદેવાસ્ય ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ ઇતિ શ્રુતેર્વિદુષો દેહપાતાવધિપ્રતીક્ષાવદ્વસિષ્ઠાદીનામપિ પ્રારબ્ધકર્મફલોપભોગપ્રતીક્ષેતિ સાંપ્રતમ્ ।
યેન હિ કર્મણા વસિષ્ઠાદીનામારબ્ધં શરીરં તત્પ્રતીક્ષા સ્યાત્ ।
તથાચ ન શરીરાન્તરં તે ગૃહ્ણીયુઃ ।
નચ તાવદેવ ચિરમિત્યેતદપ્યાર્જવેન ઘટતે ।
સમર્થહેતુસંનિધૌ ક્ષેપાયોગાત્ ।
તસ્માદેતદપિ વિદ્યાસ્તુત્યૈવ ગમયિતવ્યમ્ ।
તસ્માન્નાપવર્ગો વિદ્યાફલમ્ ।
તથા ચાપવર્ગાક્ષેપેણ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
અત્ર ચ પાક્ષિકં મોક્ષહેતુત્વમિત્યાપાતતઃ, અહેતુત્વં વેતુ તુ પૂર્વપક્ષતત્ત્વમ્ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ-વિદ્યાકર્મસ્વનુષ્ઠાનતોષિતેશ્વરચોદિતમ્ ।
અધિકારં સમાપ્યૈતે પ્રતિશન્તિ પરં પદમ્ ॥
નિર્ગુણાયાં વિદ્યાયામપવર્ગલક્ષણં શ્રૂયમાણં ન સ્તુતિમાત્રતયા વ્યાખ્યાયમુચિતમ્ ।
પૌર્વાપર્યપર્યાલોચને ભૂયસીનાં શ્રુતીનામત્રૈવ તાત્પર્યાવધારણાત્ ।
નચ યત્ર તાત્પર્યં તદન્યથયિતું યુક્તમ્ ।
ઉક્તં હિ ઽન વિદ્યૌ પરઃ શબ્દાર્થઽ ઇતિ ।
નચ વિદુષમપાન્તરમઃપ્રભૃતીનાં તત્તદ્દેહસંતારાત્સત્યામપિ બ્રહ્મવિદ્યાયામનિર્મોક્ષાન્ન બ્રહ્મવિદ્યા મોક્ષસ્ય હેતુરિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
હેતોરપિ સતિ પ્રતિબન્ધે કાર્યાનુપજનો ન હેતુભાવમપકારોતિ ।
નહિ વૃન્તફલસંયોગપ્રતિબદ્ધં ગુરુત્વં ન પતનમજીજનદિતિ પ્રતિબન્ધાપગમે તત્કુર્વન્ન તદ્ધેતુઃ ।
નચ ન સેતુપ્રતિબન્ધાનામપાં નિમ્નદેશાનભિસર્પણમિતિ સેતુભેદે ન નિમ્નમભિસર્પન્તિ ।
તદ્વદિહાપિ વિદ્યાકર્મારાધનાવર્જિતેશ્વરવિહિતાધિકારપદપ્રતિબદ્ધા બ્રહ્મવિદ્યા યદ્યપિ ન મુક્તિં દત્તવતી તથાપિ તત્પરિસમાપ્તૌ પ્રતિબન્ધવિગમે દાસ્યતિ ।
યથા હિ પ્રારબ્ધવિપાકસ્ય કર્મણઃ પ્રક્ષયં પ્રતીક્ષમાણશ્ચરમદેહસમુત્પન્નબ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ઽપિ ધ્રિયતે ઽથ તત્પ્રક્ષયાન્મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ ।
એવં પ્રારબ્ધાધિકારલક્ષણફલવિદ્યાકર્મા પુરુષો વસિષ્ઠાદિર્વિદ્વાનપિ તત્ક્ષયં પ્રતીક્ષમાણો યુગુત્ક્રમેણ વા તત્તદ્દેહપરિગ્રહપરિત્યાગૌ કુર્વન્મુક્તો ઽપ્યનાભોગાત્મિકયા પ્રખ્યયા સાંસારિક અવ વિહરતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #સુકૃતપ્રવૃત્તમેવ હિ તે કર્માશયમધિકારફલદાનાયેતિ# ।
પ્રારબ્ધવિપાકાનિ તુ કર્માણિ વર્જયિત્વા વ્યપગતાનિજ્ઞાનેનૈવાતિવાહિતાનિ ।
ન ચૈતે જાતિસ્મરા ઇતિ ।
યો હિ પરવશો દેહં પરિત્યાજ્યતે દેહાન્તરં ચ નીતઃ પૂર્વજન્માનુભૂતસ્ય સ્મરતિ સ જન્મવાઞ્જાતિસ્મર્ચ ।
ગૃહાદિવ ગૃહાન્તરે સ્વેચ્છયા કાયાન્તરં સંચરમાણો ન જાતિસ્મર આખ્યાયતં ।
#વ્યુદ્ય#વિવાદં કૃત્વા ।
વ્યતિરેકમાહ- #યદિ હ્યુપયુક્તે સુકૃત્પ્રવૃત્તે#પ્રારબ્ધવિપાકે #કર્મણિ કર્માન્તર#મપ્રારબ્ધવિપાકમિતિ ।
સ્યેદાતત્ ।
વિદ્યયાવિદ્યાદિક્લેશનિવૃત્તૌ નાવશ્યં નિઃશેષસ્ય કર્માશયસ્ય નિવૃત્તિનરનાદિભવપરસ્પરાહિતસ્યાનિયતવિપાકકાલસ્યાસઙ્ખ્યેયત્વાત્કર્મશયસ્યેત્યત આહ- #ન ચાવિદ્યાદિક્લેશદાહે સતીતે# ।
નહિસમાને વિનાશહેતૌ કસ્યચિદ્વિનાશો નાપરસ્યેતિ શક્યં વદિતુમ્ ।
તત્કિમિદાનીં પ્રવૃત્તફલમિતિ કર્મ વિનશ્યેત્ ।
તથાચ ન વિદુષો વસિષ્ઠાદેર્દેહધારણેત્યત આહ- #પ્રવૃત્તફલસ્ય તુ કર્મણ ઇતિ# ।
તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ શ્રુતિપ્રામાણાદનાગતફલમેવ કર્મ ક્ષીયતે ન પ્રવૃત્તફલમિત્યવગમ્યતે ।
અપિચ નાધિકારવયાં સર્વેષામૃષીણામાત્મતત્ત્વજ્ઞાનં તેનાવ્યાપકો ઽપ્યયં પર્વપક્ષ ઇત્યાહ- #જ્ઞાનાન્તરેષુ ચેતિ# ।
તત્કિન્તેષામનિર્મોક્ષ એવ, નેત્યાહ- #તે પશ્ચાદૈશ્વર્યક્ષય ઇતિ ।
નિર્વિણ્ણા#વિરક્તાઃ ।
#પ્રતિસંચરઃ#પ્રલયઃ ।
અપિચ સ્વર્ગાદાવનુભવપથમનારોહતિ શબ્દૈકસમધિગમ્યે વિચિકિત્સા સ્યાદપિ મન્દધિયામામુષ્મિકફલત્વં પ્રતિ ।
યથા ચાર્થવાદઃ-ઽકો હિ તદ્વેદ યદમુષ્મિંલ્લોકે ઽસ્તિ વા ન વેતિઽ ।
અદ્વૈતજ્ઞાનફલત્વે મોક્ષસ્યાનુભવસિદ્ધે વિચિકિત્સાગન્ધો ઽપિ નાસ્તીત્યાહ- #પ્રત્યક્ષફલત્વાચ્ચેતિ# ।
અદ્વૈતતત્ત્વસાક્ષાત્કારો હિ અવિદ્યાસમારોપિતં પ્રપઞ્ચં સમૂલઘાતં નિઘ્નન્ધોરં સંસારાઙ્ગપરિતાપમુપશમયતિ પુરુષસ્યેત્યનુવાદપિ સ્ફુટમુપપતિદ્રઢિમ્નશ્ચ શ્રુતિર્દર્શિતા ।
તચ્ચાનુભવાદ્વામદેવાદીનાં સિદ્ધમ્ ।
નનુ તત્ત્વમસિ વર્તસ ઇતિ વાક્યં કથમનુભવમેવ દ્યોતયતીત્યત આહ- #નહિ તત્ત્વમસીત્યસ્યેતિ# ।
વર્તમાનાપદેશસ્ય ભવિષ્યદર્થતા મૃતશબ્દાધ્યાહારશ્ચાશક્ય ઇત્યર્થઃ

3.3.20.33.
#અક્ષરધિયાં ત્વવરોધઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામૌપસદવત્તદુક્તમ્# ।
અઙરવિષયાણાં (?) પ્રતિષેધધિયાં સર્વવેદવર્તિનીનામવરોધ ઉપસંહારઃ પ્રતિષેધસામાન્યાદક્ષરસ્ય તદ્ભાવપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યેત્યત્રાયમર્થો યદ્યપિ ભાવરૂપેષુ વિશેષણેષુ સિદ્ધસ્તન્ત્ર્યાયતયા ચ નિષેધરૂપેષ્વિતિ સિદ્ધ એવ ।
તથાપિ તસ્યૈવૈષ પ્રપઞ્ચો ઽવગન્તવ્યઃ ।
#નિદર્શનમ્ ।
જામદગ્ન્યે ઽહીન ઇતિ# ।
યદ્યપિ શાબરે દત્તોત્તરમત્રોદાહરણાન્તરં તથાપિ તુલ્યન્યાયતયૈદપિ શક્યમુદાહર્તુમિત્યુદાહરણાન્તરં દર્શિતમ્ ।
તત્ર શાબરમુદાહરણમસ્ત્યાધાનં યજુર્વેદવિહિતમ્-ઽય એવં વિદ્વાનગ્નિમાધત્તઽ ઇતિ ।
તદઙ્ગત્વેન યજુર્વેદ એવ ઽય એવં વિદ્વાન્વારવન્તીયં ગાયતિ ય એવં વિદ્વાન્યજ્ઞાયજ્ઞીયં ગાયતિ ય એવં વિદ્વાન્વામદેવ્યં ગાયતિઽ ઇતિ વિહિતમ્ ।
એતાનિ ચ સામાનિ સામવેદેષૂત્પન્નાનિ ।
તત્રેદં સંદિહ્યતે-કિમેતાનિ યત્રોત્પદ્યન્તે તત્રપ્યૈનેવોચ્ચૈષ્ટ્વેન સ્વરેણાધાને પ્રયોક્તવ્યાન્યથ યન્ન વિનિયુજ્યન્તે તત્રત્યેનોપાંશુત્વેન સ્વરેણ ઽઉચ્ચૈઃ સામ્નોપાંશુ યજુષા ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કિં તાત્પ્રાપ્તમ્ ।
ઉત્પત્તિવિધિનૈવાપેક્ષિતોપાયત્વાત્મના વિહિતત્વાદઙ્ગનાં તસ્યૈવ પ્રાથમ્યાત્તન્નિબન્ધન એવોચ્ચૈઃસ્વરે પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ગુણમુખ્યવ્યતિક્રમે તદર્થત્વાન્મુખ્યેન વેદસંયોગઃ ।
અયમર્થઃ-ઉત્પત્તિવિધિર્ગુણો વિનિયોગવિધિસ્તુ પ્રધાનં, તદનયોર્વ્યાતિક્રમે વિરોધે ઉત્પત્તિવિધ્યાલોચનેનોચ્ચૈષ્ટ્વં વિનિયોગવિધ્યાલોચનેન ચોપાંશુત્વં સો ઽયં વિરોધો વ્યતિક્રમસ્તસ્મિન્વયતિક્રમે મુખ્યેન પ્રધાનેન નિયુજ્યમાનત્વરૂપેણ તસ્ય વારવન્તીયાદેર્વેદસંયોગો ગ્રાહ્યો નોત્પદ્યમાનત્વેન ગુણેન ।
કુતઃ, વિનિયુજ્યમાનત્વસ્ય મુખ્યત્વેનોત્પદ્યમાનત્વસ્ય ગુણત્વેન તદર્થત્વાદ્વિનિયુજ્યમાનાર્થત્વાદુત્પદ્યમાનત્વસ્ય ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપ્યુત્પત્તિવિધાવપિ ચાતૂરૂપ્યમસ્તિ વિધિત્વસ્યાવિશેષાત્ ।
તન્માત્રનાન્તરીયકત્વાચ્ચ ચાતબરૂપ્યસ્ય ।
તથાપિ વાક્યાનામૈદંપર્યં ભિદ્યતે ।
એકસ્યૈવ વિધેરુત્પત્તિવિનિયોગાધિકારપ્રયોગરૂપેષુ ચતુર્ષુ મધ્યે કિઞ્ચિદેવ રૂપં કેનચિદ્વાક્યેનોલ્લિખ્યતે યદન્યતો ઽપ્રાપ્તમ્ ।
તત્ર યદ્યપિ સામવેદે સામાનિ વિહિતાનિ તથાપિ તદ્વાક્યાનાં તદુત્પત્તિમાત્રપરતા વિનિયોગસ્ય યાજુર્વૈદિકૈરેવ વાક્યૈ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
તથાચોત્પત્તિવાક્યેભ્યઃ સમીહિતાર્થાપ્રતિલમ્ભાદ્વિનિયોગવાક્યેભ્યશ્ચ તદવગતેસ્તદર્થાન્યેવોત્પત્તિવાક્યાનિ ભવન્તીતિ તત્ર યેન વાક્યેન વિનિયુજ્યન્તે તસ્યૈવ સ્વરસ્ય સાધનત્વંસંસ્પર્શિનો ગ્રહણં ન તુ રૂપમાત્રસ્પર્શિન ઇતિ ।
ભાષ્યકારીયમપ્યુદાહરણમેવમેવ યોજયિતવ્યમ્ ।
ઉદ્રાતૃવેદોત્પન્નાનાં મન્ત્રણામુદ્ગાત્રા પ્રયોગે પ્રાપ્તે અધ્વર્યુપ્રદાનકે ઽપિ પુરોડાશે વિનિયુક્તત્વાત્પ્રધાનાનુરોધેનાધ્વર્યુણૈવ તેષાં પ્રયોગો નોદ્રાત્રેતિ દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ- #એવમિહાપીતિ#

3.3.20.34.
#ઇયદામનનાત્# ।
ઽગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌઽ ઇત્યત્ર સિદ્ધો ઽપ્યર્થઃ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
એકત્ર ભોક્રભોક્રોર્વેદ્યતા, અન્યત્ર ભોક્રોરેવેતિ વેદ્યભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ ।
નચ સૃષ્ટિરુપદધાતીતિવત્પિબદપિબલ્લક્ષણાપરં પિબન્તાવિતિ નેતુમુચિતમ્ ।
સતિ મુખ્યાર્થસંભવે તદાશ્રયણાયોગાત્ ।
નચ વાક્યશેષાનુરોધાત્તદાશ્રયણમ્ ।
સંદેહે હિ વાક્યશેષાન્નિર્ણયો નચ મુખ્યલાક્ષણિકગ્રહણવિષયો વિષયઃ સંભવતિ, તુલ્યબલત્વાભાવાત્ ।
પ્રકરણસ્ય ચ તતો બલીયસા વાક્યેન બાધનાત્ ।
તસ્માદ્વેદ્યભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-દ્વાસુપર્ણત્યત્ર ઋતં પિબન્તાવિત્યત્ર ચ દ્વિત્વસંખ્યોત્પત્તૌ પ્રતીયતે તેન સમાનતૌત્સર્ગિકી ।
પિબન્તાવિતિ દ્વયોઃ પિબન્તા યા સા બાધનીયા, સા ચોપક્રમોપસંહારાનુરોધેન ન દ્વયોરપિ તુ છત્રિન્યાયેન લાક્ષાણિકી વ્યાખ્યેયા ।
યેન હ્યુપક્રમ્યતે યેન ચોપસંસ્થિતે તદનુરોધેન મધ્યં જ્ઞેયમ્ ।
યથા જામિત્વદોષસંકીર્તનોપક્રમે તત્પ્રતિસમાધાનોપસંહારે ચ સંદર્ભે મધ્યપાતિનો વિષ્ણુરૂપાંશુ યષ્ટવ્યો ઽજામિત્વાયેત્યાદયઃ પૃથગ્વિધિત્વમલભમાના વિધિત્વમવિવક્ષિત્વાર્થવાદતયા નીતાસ્તત્કસ્ય હેતોરેકવાક્યતા હિ સાધીયસી વાક્યભેદાદિતિ ।
તથેહાપિ તદનુરોધેન પિબદપિબત્સમૂહપરં લક્ષણીયં પિબન્તાવિત્યનેન ।
તથાચ વેદ્યાભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ ।
અપિચ ત્રિષ્વપ્યેતેષુ વેદાન્તષુ પ્રકરણત્રયે ઽપિ પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા પરમાત્મવિદ્યૈવાવગમ્યતે ।
યદ્યેવં કથં તર્હિ જીવોપાદાનમસ્ત્વિત્યત આહ- #તાદાત્મ્યવિવક્ષયેતિ# ।
નાસ્યાં જીવઃ પ્રતિપાદ્યતે કિન્તુ પરમાત્મનો ઽભેદં જીવસ્ય દર્શયિતુમસાવનૂદ્યતે ।
પરમાત્મવિદ્યાયાશ્ચાભેદવિષયત્વાન્ન ભેદાભેદવિચારાવતારઃ ।
તસ્માદૈકવિદ્યમત્ર સિદ્ધમ્

3.3.22.35.
#અન્તરા ભૂતગ્રામવત્સ્વાત્મનઃ# ।
કૌષીતકેયકહોલચાક્રાયણોષસ્તપ્રશ્નોપક્રમયોર્વિદ્યોર્નૈતરન્તણામ્નાતયોઃ કિમસ્તિ ભેદો ન વેતિ વિશયે ભેદ એવેતિ ભ્રૂમઃ ।
કુતઃ-યદ્યપ્યુભયત્ર પ્રશ્નોત્તરયોરભેદઃ પ્રતીયતે, તથાપિ તત્સ્યૈવૈકસ્ય પુનઃ શ્રુતેરવિશેશાદાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાદ્યજત્યભ્યાસવદ્ભેદઃ પ્રાપ્તઃ ।
ન ચૈકસ્યૈવ તાણ્ડિનાં નવકૃત્વ ઉપદેશે ઽપિ યથા ભેદો ન ભવતિ ઽસ આત્મા તત્ત્વમતિ શ્વેતકેતોઽ ઇત્યત્ર તથેહાપ્યભેદ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયતુ, ઇતિ હિ તત્ર શ્રૂયતે તેનાભેદો યુજ્યતે ।
ન ચેહ તથાસ્તિ ।
તેન યદ્યપીહ વેદ્યાભેદો ઽવગમ્યતે તથાપ્યેકત્ર તસ્યૈવાશનાયાદિમાત્રાત્યયોપાધેરુપાસનાદેકત્ર ચ કાર્યકરણવિરહોપાધેરુપાસનાદ્વિદ્યાભેદ એવેતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યુચ્યતે ।
નૈતદુપાસનાવિધાનપરમપિ તુ વસ્તુસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરં પ્રશ્નપ્રતિવચનાલોચનેનોપલભ્યતે ।
કિમતો યદ્યવમ્ ।
એતદતો ભવતિ-વિધેરપ્રાપ્તપ્રાપણાર્થત્વાત્પ્રાપ્તાવનુપપત્તિઃ ।
વસ્તુસ્વરૂપં તુ પુનઃપુનરુચ્યમાનમપિ ન દોષમાવહતિ શતકૃત્વો ઽપિ હિ પથ્યં વદન્ત્યાપ્તાઃ ।
વિશેષતસ્તુ વેદઃ પિતૃભ્યામપ્યભ્યર્હિતઃ ।
નચ સર્વથા પૌનરુક્ત્યમ્ ।
એકત્રાશનાયાદ્યત્યયાદન્યત્ર ચ કાર્યકારણપ્રવિલયાત્ ।
તસ્માદેકા વિદ્યા પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
ઉભાભ્યામપિ વિદ્યાભ્યાં ભિન્ન આત્મા પ્રતિપાદ્યતે ઇતિ યો મન્યતે પૂર્વપક્ષૈકદેશી તં પ્રતિ સર્વાન્તરત્વવિરોધો દર્શિતઃ

3.3.22.36.
#અન્યથા ભેદાનુપપત્તિરિતિ ચેન્નોપદેશાન્તરવદિતિ# ।
અસ્ય તુ પૂર્વપક્ષતત્ત્વાભિપ્રાયો દર્શિતઃ ।
સુગમમન્યત્

3.3.23.37.
#વ્યતિહારો વિર્સિષન્તિ હીતરવત્# ।
ઉત્કૃષ્ટસ્ય નિકૃષ્ટરૂપાપત્તેર્નોભયત્રોભયરૂપાનુચિન્તનમ્ ।
અપિ તુ નિકૃષ્ટે જીવ ઉત્કૃષ્ટરૂપાભેદચિન્તનમ્ ।
એવં હિ નિકૃષ્ટ ઉત્કૃષ્ટો ભવતીતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઇતરેતરાનુવાદેનેતરેતરૂપવિધાનાદુભયત્રાભયચિન્તનં વિધીયતે ।
ઇતરથા તુ યો ઽહં સો ઽસાવિત્યેતાવદેવોચ્યેત ।
જીવાત્માનમનૂદ્યેશ્વરત્વમસ્ય વિધીયેત ।
ન ત્વીશ્વરસ્ય જીવાત્મત્વં યો ઽસૌ સો ઽહમિતિ ।
યથા તત્ત્વમસીત્યત્ર ।
તસ્માદુભયરૂપમુભયત્રાધ્યાનાયોપદિશ્યતે ।
નન્વેવમુત્કૃષ્ટસ્ય નિકૃષ્ટપ્રસઙ્ગ ઇત્યુક્તં તત્કિમિદાનીં સગુણે બ્રહ્મણ્યુપાસ્યમાને ઽસ્ય વસ્તુતો નિર્ગુણસ્ય નિકૃષ્ટતા ભવતિ ।
કસ્મૈચિત્ફલાય તથા ધ્યાનમાત્રં વિધીયતેન ત્વસ્ય નિકૃષ્ટતામાપાદયતીતિ ચેદિહાપિ વ્યતિહારાનુચિન્તનમાત્રમુપદિશ્યતે ફલાય ન તિ નિકૃષ્ટતા ભવત્યુત્કૃષ્ટસ્ય ।
અન્વાચયશિષ્ટં તુ તાદાત્મ્યદાર્ઢ્યં ભવન્નોપેક્ષામહે ।
#સત્યકામાદિગુણોપદેશ#ઇવ તદ્ગુણેશ્વરસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધમુભયત્રોભયાત્મત્વાધ્યનમિતિ

3.3.24.38.
#સૈવ હિ સત્યાદયઃ# ।
તદ્વૈ તદેતદેવ તદાસ સત્યમેવ સ યો હૈતન્મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ સત્યં બ્રહ્મેતિ જયતીમાંલ્લોકાઞ્જિત ઇત્યસાવસદ્ય એવમેતન્મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ સત્યં બ્રહ્મેતિ સત્યં હ્યેવ બ્રહ્મ ।
પૂર્વોક્તસ્ય હૃદયાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સત્યમિત્યુપાસનમેન સંદર્ભેણ વિધીયતે ।
તદિતિ હૃદયાખ્યં બ્રહ્મૈકેન તદા પરામૃશતિ ।
એતદેવેતિ વક્ષ્યમાણં પ્રકારાન્તરમસ્ય પરામૃશતિ ।
તત્તાદાગ્રે આસ બભૂવ ।
કિં તદિત્યત આહ-સત્યમેવ ।
સચ્ચ મૂર્તં ત્યચ્ચામૂર્તં ચ સત્ત્યમ્ ।
તદુપાસકસ્ય ફલમાહ-સ યો હૈતમિતિ ।
યઃ પ્રથમજં યક્ષં પૂજ્યં વેદ ।
કથં વેદેત્યત આહ-સત્યં બ્રહ્મેતીતિ ।
સ જયતીમાન્ લોકાન્ ।
કિઞ્ચ જિતો વશીકૃત ઇનુશબ્દ ઇત્થંશબ્દસ્યાર્થે વર્તતે ।
વિજેતવ્યત્વેન બુદ્ધિસંનિહિતં શત્રું પરામૃશતિ-અસાવિતિ ।
અસદ્ભવેન્નશ્યેત્ ।
ઉક્તમર્થ નિગમયતિ-ય એવમેતદિતિ ।
એવં વિદ્વાન્કસ્માજ્જયતીત્યત આહ-સત્યમેવ યસ્માદ્બ્રહ્મેતિ ।
અતસ્તદુપાસનાત્ ફલોત્પાદો ઽપિ સત્ય ઇત્યર્થઃ ।
તદ્યત્તત્સત્યં કિમતૌ ।
અત્રાપિ તત્પદાભ્યાં રૂપપ્રકારૈ પરામૃષ્ટૌ ।
કસ્મિંન્નાલમ્બને તદુપાસનીયમિત્યત ઉત્તરમ્-સ આદિત્યો ય એષ ઇત્યાદિના તસ્યોપનિષદહરહમિતિ ।
હન્તિ પાપ્માનં જહાતિ ચ ય એવં વેદેત્યન્તેન ।
ઉપનિષત્ રહસ્યં નામ ।
તસ્ય નિર્વચનં-હન્તિ પાપ્માનં જહાતિ ચેતિ ।
હન્તેર્જહાતેર્વા રૂપમેતત્ ।
તથાચ નિર્વચનં કુર્વન્ફલં પાપહાનિમાહેતિ ।
તમિમં વિષયમાહ ભાષ્યકારઃ- #યો વૈ હૈતમિતિ ।
સનામાક્ષરોપાસનામિતિ# ।
તથાચ શ્રુતિઃ-ઽતદેતદક્ષરં સત્યમિતિ સ ઇત્યેકમક્ષરં તીત્યેકમક્ષરં યમિત્યેકમક્ષરં પ્રથમોત્તમે અક્ષરે સત્યં મધ્યતો ઽનૃતં તદેતદનૃમુભયતઃ સત્યેન પરિગૃહીતં સત્યભૂયમેવ ભવતિ નૈવંવિદ્વાંસમનૃતં હિનસ્તિઽ ઇતિ ।
તીતીકારાનુબન્ધ ઉચ્ચારણાર્થઃ ।
નિરનુબન્ધસ્તકારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અત્ર હિ પ્રથમોત્તમે અક્ષરે સત્યં મૃત્યુરૂપાભાવાત્ ।
મધ્યતો મધ્યે ઽનૃતમનૃતં હિ મૃત્યુઃ ।
મૃત્ય્વનૃતયોસ્તકારસામ્યાત્ ।
તદેતદનૃતં મૃત્યુરૂપમુભયતઃ સત્યેન પરિગૃહીતમ્ ।
અન્તર્ભાવિતં સત્યરૂપાભ્યામ્ ।
અતો ઽકિઞ્ચિત્કરં તત્સત્યભૂયમેવ સત્યબાહુલ્યમેવ ભવતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
સેયં સત્યવિદ્યાયાઃ સનામાક્ષયોપાસનતા ।
યદ્યપિ તદ્યત્સત્યમિતિ પ્રકૃતાનુકર્ષેણાબેદઃ પ્રતીયતે તથાપિ ફલભેદેન ભેદઃ સાધ્યભેદેનેવ નિત્યકામ્યદિષયોર્દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેતિ શાસ્ત્રયોઃ સત્યપ્યનુબન્ધાભેદે ભેદ ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યુચ્યતે-એકૈવેયં વિદ્યા તત્સત્યમિતિ પ્રકૃતપરામર્શાદભેદેન પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
નચ ફલભેદઃ ।
તસ્યોપનિષદહરહમિતિ તસ્યૈવ યદઙ્ગાન્તરં રહસ્યનામ્નોપાસનં તત્પ્રશંસાર્થોર્ઽથવાદો ઽયં ન ફલવિધિઃ ।
યદિ પુનર્વિદ્યાવિધાવધિકારશ્રવણાભાવાત્તત્કલ્પનાયામાર્થવાદિકં ફલં કલ્પ્યેત તતો જાતેષ્ટાવિવાગૃહ્યમાણવિશેષતયા સંવલિતાધિકારકલ્પના તતશ્ચ સમસ્તાર્થવાદિકફલયુક્તમેકમેવોપાસનમિતિ સિદ્ધમ્ ।
પરકીયં વ્યાખ્યાનમુપન્યસ્યતિ- #કેચિત્પુનરિતિ# ।
વાજસનેયકમપ્યક્ષ્યાદિત્યવિષયં છાન્દોગ્યમપીત્યુપાસ્યાભેદાદભેદઃ ।
તતશ્ચ વાજસનેયોક્તાનાં સત્યાદીનામુપસંહાર ઇત્યત્રાર્થે સૈવ હિ સત્યાદય ઇતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં તદેતદ્દૂષયતિ- #તન્ન સાધ્વિતિ ।
જ્યોતિષ્ટોમકર્મસંબન્ધિનીયમુદ્ગીથવ્યપાશ્રયેતિ# ।
અનુબન્ધાભેદે ઽપિ સાધ્યભેદાદ્ભેદ ઇતિ વિદ્યાભેદાદનુપસંહાર ઇતિ

3.3.25.39.
#કામાદીતરત્ર તત્ર ચાયતનાદિભ્યઃ# ।
છાન્દોગ્યવાજસનેયવિદ્યયોર્યદ્યપિ સગુણનિર્ગુણત્વેન ભેદઃ ।
તથાહિ છાન્દોગ્યે-ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્તિ એતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્ઽ ઇત્યાત્મવત્કામાનામપિ વેદ્યત્વં શ્રૂયતે ।
વાજસનેયે તુ નિર્ગુણમેવ પરં બ્રહ્મોપદિશ્યતે ઽવિમોક્ષાય બ્રૂહિઽ ઇતિ તથાપિ તયોઃ પરસ્પરગુણોપસંહારઃ ।
નિર્ગુણાયાં તાવદ્વિદ્યાયાં બ્રહ્મસ્તુત્યર્થમેવ સગુણવિદ્યાસંબન્ધિગુણોપસંહારઃ સંભવી ।
સગુણાયાં ચ યદ્યપ્યાધ્યાનાય ન વશિત્વાદિગુણોપસંહારસંભવઃ ।
નહિ નિર્ગુણાયાં વિદ્યાયામાધાયાતવ્યત્વેનૈતે ચોદિતા યેનાત્રાધ્યેયત્વેન સંબધ્યેરન્નપિ તુ સત્યકામાદિગુણનાન્તરીયકત્વેનૈતેષાં પ્રાપ્તિરિત્યુપસંહાર ઉચ્યતે ।
એવં વ્યવસ્થિત એષ સંક્ષેપો ઽધિકરણાર્થસ્ય-સામ્યબાહુલ્યે ઽપ્યેકત્રાકાશાધારત્વસ્યાપરત્ર ચાકાશતાદાત્મ્યસ્ય શ્રવણાદ્ભેદે વિદ્યયોર્ન પરસ્પરગુણોપસંહાર ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ સર્વસામ્યમેવોભયત્રાપ્યાત્મોપદેશાદાકાશશબ્દેનૈકત્રાત્મોક્તો ઽન્યત્ર ચ દહરાકાશાધારઃ સ એવોક્ત ઇતિ સર્વસામ્યાદ્બ્રહ્મણ્યુભયત્રાપિ સર્વગુણોપસંહારઃ ।
સગુણનિર્ગુણત્વેન તુ વિદ્યાભેદે ઽપિ ગુણોપસંહારવ્યવસ્થા દર્શિતા ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્

3.3.26.40.
#આદારદલોપઃ# ।
અસ્તિ વૈશ્વાનરવિદ્યાયાં તદુપાસકસ્યાતિથિભ્યઃ પૂર્વભોજનમ્ ।
તેન યદ્યપીયમુપાસનાગોચરા ન ચિન્તા સાક્ષાત્તથાપિ તત્સંબદ્ધપ્રથમભોજનસંબન્ધાદસ્તિ સંગતિઃ ।
વિચારગોચરં દર્શયતિ- #છાન્દોગ્યે વૈશ્વાનરવિદ્યાં પ્રકૃત્યેતિ# ।
વિચારપ્રયોજકં સંદેહમાહ-- #કિં ભોજનલોપ ઇતિ# ।
અત્ર પૂર્વપક્ષાભાવેન સંશયમાક્ષિપતિ- #તદ્યદ્ભક્તમિતિ ભક્તાગમનસંયોગશ્રવણાદિતિ# ।
ઉક્તં ખલ્વેતત્પ્રથમ એવ તન્ત્રે ઽપદકર્માપ્રયોજકં નયનસ્ય પરાર્થત્વાત્ઽ ઇત્યનેન ।
યથા સોમક્રયાર્થાનીયમાનૈકહાયનીસપ્તમપદપાંશુગ્રહણમપ્રયોજકં ન પુનરેકહાયન્યા નયનં પ્રયોજયતિ ।
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
સોમક્રયેણ તન્નયનસ્ય પ્રયુક્તત્વાત્તદુપજીવિત્વાત્સપ્તમપદપાંશુગ્રહણસ્યેતિ ।
તથેહાપિ ભોજનાર્થભક્તાગમનસંયોગાત્પ્રાણાહુતેર્ભોજનાભાવે ભક્તં પ્રત્યપ્રયોજકત્વમિતિ નાસ્તિ પૂર્વપક્ષ ઇત્યપૂર્વપક્ષમિદમધિકરણમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- #એવં પ્રાપ્તે, ન લુપ્યેતેતિ તાવદાહ# ।
તાવચ્છબ્દઃ સિદ્ધાન્તશઙ્કાનિરાકરણાર્થઃ ।
પૃચ્છતિ- #કસ્માત્ ।
ઉત્તરમ્-આદરાત્# ।
તદેવ સ્ફોરયતિ- #તથાહીતિ# ।
જાબાલા હિ શ્રાવયન્તિ-ઽપૂર્વો ઽતિથિભ્યો ઽશ્રીયાત્ઽ ઇતિ ।
અશ્રીયાદિતિ ચ પ્રાણાગ્નિહોત્રપ્રધાનં વચઃ ।
ઽયથા હિ શ્રુધિતા બાલા માતરં પર્યુપાસતે ।
એવં સર્વાણિ ભૂતાન્યગ્નિહોત્રમુપાસતેઽ ઇતિ વચનાદગ્નિહોત્રસ્યાતિથીન્ભૂતાનિ પ્રત્યુપજીવ્યત્વેન શ્રવણાત્તદેકવાક્યતયેહાપિ પૂર્વો ઽતિથિભ્યો ઽશ્રીયાદિતિ પ્રાણાહુતિપ્રધાનં લક્ષ્યતે ।
તદેવં સતિ ઽયથાહ વૈ સ્વયમહુત્વાગ્નિહોત્રં પરસ્ય જુહુયાદિત્યેવં તત્ઽ ઇત્યતિથિભોજનસ્ય પ્રાથમ્યં નિન્દિત્વા #સ્વામિભોજનં#સ્વામિનઃ પ્રાણાગ્નિહોત્રં પ્રથમં પ્રાપયન્તી પ્રાણાગ્નિહોત્રાદરં કરોતિ ।
નન્વાતિથિતામેષા શ્રુતિઃ પ્રાણહુતિં કિન્તુ સ્વામિભોજનપક્ષ એવ નાભોજને ઽપીત્યત આહ- #યા હિ ન પ્રાથમ્યલોપં સહતે નતરાં સા પ્રાથમ્યવતો ઽગ્નિહોત્રસ્ય લોપં સહેતેતિ મન્યતે# ।
ઈદૃશઃ ખલ્વયમાદરઃ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્ય ધર્મિણઃ પ્રાથમ્યધર્મલોપમપિ ન સહતે શ્રુતિસ્તદાસ્યાઃ કૈવ કથા ધર્મિલોપં સહત ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષાક્ષેપમનુભાષ્ય દૂષયતિ- #નનુ ભોજનાર્થા ઇતિ# ।
યથા હિ કૌણ્ડપાયિનામયનગતે અગ્નિહોત્રે પ્રકરણાન્તરાન્નૈયમિકાગ્નિહોત્રાદ્ભિન્ને દ્રવ્યદેવતારૂપધર્માન્તરરહિતતયા તદાકાઙ્ક્ષે સાધ્યસાદૃશ્યેન નૈયમિકાગ્નિહોત્રસમાનનામતયા તદ્ધર્માતિદેશેન રૂપધર્માન્તરપ્રાપ્તિરેવં પ્રાણાગ્નિહોત્રે ઽપિ નૈયમિકાગ્નિહોત્રગતપયઃપ્રભૃતિપ્રાપ્તૌ ભોજનાગતભક્તદ્રવ્યતા વિધીયતે ।
ન ચૈતાવતા ભોજનસ્ય પ્રયોજકત્વમ્ ।
ઉક્તમેતદ્યથા ભોજનકાલાતિક્રમાત્પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્ય ન ભોજનપ્રયુક્તત્વમિતિ ।
ન ચૈકદેશદ્રવ્યતયોત્તરાર્ધાત્સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતીતિવદપ્રયોજકત્વમેકદેશદ્રવ્યસાધનસ્યાપિ પ્રયોજકત્વાત્ ।
યથા જાઘન્યા પત્નીઃ સંયાજયન્તીતિ પત્નીસંયાજાનાં જાઘન્યેકદેશદ્રવ્યજુષાં જાઘનીપ્રયોજકત્વમ્ ।
સ હિ નામાપ્રયોજકો ભવતિ યસ્ય પ્રયોજકગ્રહણમન્તરેણાર્થો ન જ્ઞાયતે ।
યથા ન પ્રયોજકપુરોડાશગ્રહણમન્તરેણોત્તરાર્ધં જ્ઞાતું શક્યમ્ ।
શક્યં તુ જાઘનીવદ્ભક્તં જ્ઞાતુમ્ ।
તસ્માદ્યથા જાઘન્યન્તરેણાપિ પશૂપાદાનં પરપ્રયુક્તશૂપજીવનં વા ખણ્ડશો માંસવિક્રયિણો મુણ્ડાદિવદાકૃતિરૂપાદીયતે ।
એવં ભક્તમપિ શક્યમુપાદાતુમ્ ।
તસ્માન્ન ભોજનસ્ય લોપે પ્રાણાગ્નિહોત્રલોપ ઇતિ મન્યતે પૂર્વપક્ષી ।
અદ્ભિરિતિ તુ પ્રતિનિધ્યુપાદાનમાવશ્યકત્વસૂચનાર્થં ભાષ્યકારસ્ય

3.3.26.41.
#ઉપસ્થિતે ઽતસ્તદ્વચનાત્# ।
તદ્ધોમીયમિતિ હિ વચન કિમપિ સંનિહિતદ્રવ્યં હોમે વિનિયુઙ્ક્તે તદઃ સર્વનામ્નઃ સંનિહિતાવગમમન્તરેણાભિધાનાપર્યવસાનાત્તદનેન સ્વાભિધાનપર્યવસાનાય તદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેદિતિ સંનિહિતમપેક્ષ્ય નિર્વર્તિતવ્યમ્ ।
તચ્ચ સંનિહિતં ભક્તં ભોજનાર્થમિત્યુત્તરાર્ધાત્સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતીતિવન્ન ભક્તં વાપો વા દ્રવ્યાન્તરં વા પ્રયોક્તુમર્હતિ ।
જાઘન્યાસ્ત્વવયવભેદસ્ય નાગ્નીષોમીયપશ્વધીનં નિરૂપણં સ્વતન્ત્રસ્યાપિ તસ્ય સૂનાસ્થસ્ય દર્શનાત્તસ્માદસ્ત્યેતસ્ય જાઘનીતો વિશેષઃ ।
યચ્ચોક્તં ચોદકપ્રાપ્તદ્રવ્યબાધયા ભક્તદ્રવ્યવિધાનમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
વિધ્યુદ્દેશગતસ્યાગ્નિહોત્રનામ્નસ્તથાભાવાદાર્થવાદિકસ્ય તુ સિદ્ધં કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યમુપાદાય સ્તાવકત્વેનોપપત્તેર્ન તદ્ભાવં વિધાતુમર્હતીત્યાહ- #ન ચાત્ર પ્રાકૃતાગ્નિહોત્રધર્મપ્રાપ્તિરિતિ# ।
અપિ ચાગ્નિહોત્રસ્ય ચોદકતો ધર્મપ્રાપ્તાવભ્યુપગમ્યમાનાયાં બહુતરં પ્રાપ્તં બાધ્યતે ।
નચ સંભવે બાધનિચયો ન્યાપ્યઃ ।
કૃષ્ણલચરૌ ખલ્વગત્યા પ્રાપ્તબાધો ઽભ્યુપેયત ઇત્યાહ-તદ્ધર્મપ્રાપ્તૌ ચાભ્યુપગમ્યમાનાયામિતિ ।
ચોદકાભાવમુપોદ્બલયતિ- #અત એવ ચેહાપીતિ# ।
યત એવોક્તેન ક્રમેણાતિદેશાભાવો ઽત એવ સાંપાદિકત્વમગ્નિહોત્રાઙ્ગાનામ્ ।
તત્પ્રાપ્તૌ તુ સાંપાદિકત્વં નોપપદ્યેત ।
કામિન્યાં કિલ કુચવદનાદ્યસતા ચક્રવાકનલિનાદિરૂપેણ સંપાદ્યતે ।
ન તુ નદ્યાં ચક્રવાકાદય એવ ચક્રવાકાદિના સંપાદ્યન્તે ।
અતો ઽપ્યવગચ્છામો ન ચોદકપ્રાપ્તિરિતિ ।
યત્ત્વાદરદર્શનમિતિ તદ્ભોજનપક્ષે પ્રાથમ્યવિધાનાર્થમ્ ।
યસ્મિન્પક્ષે ધર્માનવલોપસ્તસ્મિન્ધર્મિણો ઽપિ ન ત્વેતાવતા ધર્મિનિત્યતા સિધ્યતીતિ ભાવઃ ।
નન્વતિથિભોજનોત્તરકાલતા સ્વામિભોજનસ્ય વિહિતેતિ કથમસૌ બાધ્યત ઇત્યત આહ- #નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ# ।
સામાન્યશાસ્ત્રબાધાયાં વિશેષશાસ્ત્રસ્યાતિભારો નાસ્તીત્યર્થઃ

3.3.27.42.
#તન્નિર્ધારણાનિયમસ્તદ્દૃષ્ટેઃ પૃથગ્ધ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમ્# ।
યથૈવ ઽયસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતિઽ ઇત્યેતદનારભ્યાધીતમવ્યભિચારિતક્રતુસંબન્ધં જુહૂદ્વારા ક્રતુપ્રયોગવચનગૃહીતં ક્રતત્વર્થં સત્ફલાનપેક્ષં સિદ્ધવર્તમાનાપદેશપ્રતીતં ન રાત્રિસત્રવત્ફલતયા સ્વીકરોતીતિ ।
એવમવ્યભિચારિતકર્મસંબન્ધોદ્ગીથગતમુપાસનં કર્મપ્રયોગવચનગૃહીતં ન સિદ્ધવર્તમાનાપદેશાવગતસમસ્તકામવાપકત્વલક્ષણફલકલ્પનાયાલમ્ ।
પરાર્થત્વાત્ ।
તથાચ પારમર્થત્વાત્ ।
તથાચ પારમર્ષં સૂત્રમ્-ઽદ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ સ્યાત્ઽ ઇતિ ।
એવઞ્ચ સતિ ક્રતૌ પર્ણતાનિયમવદુપાસનાનિયમ ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-યુક્તં પર્ણતાયાં ફલશ્રુતેરર્થવાદમાત્રત્વમ્ ।
નહિ પર્ણતાનાશ્રયા યાગાદિવત્ફલસંબન્ધમનુભવિતુમર્હતિ ।
અવ્યાપારરૂપત્વાત્ ।
વ્યાપારસ્યૈવ ચ ફલવત્ત્વાત્ ।
યથાહુઃ-ઽઉત્પત્તિમતઃ ફલદર્શનાત્ઽ ઇતિ ।
નાપિ સ્વાદિરતાયામિવ પ્રકૃતક્રતુસંબદ્ધો યૂપ આશ્રયસ્તદાશ્રયઃ પ્રકૃતો ઽસ્તિ અનારભ્યાધીતત્વાત્પર્ણતાયાઃ ।
તસ્માદ્વાક્યેનૈવ જુહૂસંબન્ધદ્લારેણ પર્ણતાયાઃ ક્રતુરાશ્રયો જ્ઞાપનીયઃ ।
ન ચાતત્પરં વાક્યં જ્ઞાપયિતુમર્હતીતિ તત્ર વાક્યતાત્પર્યમવશ્યાશ્રયણીયમ્ ।
તથાચ તત્પરં સન્ન પર્ણતાયાઃ ફલસંબન્ધમપિ ગમયિતુમર્હતિ ।
વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉપાસનાનાં તુ વ્યાપારાત્મત્વેન સ્વત એવ ફલસંબન્ધોપપત્તેઃ ઉદ્ગીથાદ્યાશ્રયણં ફલે વિધાનં ન વિરુધ્યતે વિશિષ્ટવિધાનાત્ ।
ફલાય ખલૂદ્ગીથસાધનકમુપાસનં વિધીયમાનં ન વાક્યભેદમાવહતિ ।
નનુ કર્માઙ્ગોદ્ગીથસંસ્કાર ઉપાસનં પ્રોક્ષણાદિવદ્વિતીયાશ્રુતેરુદ્ગીથમિતિ ।
તથા ચાઞ્જનાદિષ્વિવ સંસ્કારેષુ ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વમ્ ।
મૈવમ્ ।
નહ્યત્રોદ્ગીથસ્યોપાસનં કિન્તુ તદવયવસ્યોઙ્કારસ્યેત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
ન ચોઙ્કારઃ કર્માઙ્ગમપિ તુ કર્માઙ્ગોદ્ગીથાવયવઃ ।
ન ચાનુપયોગમીપ્સિતમ્ ।
તસ્માત્સક્તૂન્ જુહોતીતિવદ્વિનિયોગભઙ્ગેનોઙ્કારસાધાનાદુપાસનાત્ફલમિતિ સંબન્ધઃ ।
તસ્માદ્યથા ક્રત્વાશ્રયાણ્યપિ ગોદોહનાદીનિ ફલસંયોગાદનિત્યાનિ એવમુદ્ગીથાદ્યુપાસનાનીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શેષમુક્તં ભાષ્યે ।
#ન ચેદં ફલશ્રવણમર્થવાદમાત્રમિતિ# ।
અર્થવાદમાત્રત્વે ઽત્યન્તપરોક્ષા વૃત્તિર્યથા ન તથા ફલપરત્વે ।
ન તુ વર્તમાનાપદેશાત્સાક્ષાત્ફલપ્રતીતિઃ ।
અત એવ પ્રયાજાદિષુ નાર્થવાદાદ્વર્તમાનાપદેશાત્ફલકલ્પના ।
ફલપરત્વે ત્વસ્ય ન શક્યં પ્રયાજાદીનાં પારાર્થ્યેનાફલત્વં વક્તુમિતિ

3.3.28.43.
#પ્રદાનવદેવ તદુક્તમ્# ।
તત્તચ્છુત્યર્થાલોચનયા વાયુપ્રાણયોઃ સ્વરૂપાભેદે સિદ્ધે તદધીનનિરૂપણતયા તદ્વિષયોપાસનાપ્યભિન્ના ન ચાધ્યાત્માધિદૈવગુણભેદાદ્ભેદઃ ।
નહિ ગુણભેદે ગુણવતો ભેદઃ ।
નહ્યગ્નિહોત્રં જુહોતીત્યુત્પન્નસ્યાગ્નિહોત્રસ્ય તણ્ડુલાદિગુણભેદાદ્ભેદો ભવતિ ।
ઉત્પદ્યમાનકર્મસંયુક્તો હિ ગુણભેદઃ કર્મણો ભેદકઃ ।
યથામિક્ષાવાજિનસંયુક્તયોઃ કર્મણોઃ ।
નોત્પન્નકર્મસંયુક્તઃ ।
અધ્યાત્માધિદૈવોપદેશેષુ ચોત્પન્નોપાસનાસંયોગઃ ।
તથોપક્રમોપસંહારાલોચનયા વિદ્યૈકત્વવિનિશ્ચયાદેકૈવ સકૃત્પ્રવૃત્તિરિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ-સત્યં વિદ્યૈકત્વં તથાપિ ગુણભેદાત્પ્રવૃત્તિભેદઃ ।
સાયંપ્રાતઃકાલગુણભેદાદ્યથૈકસ્મિન્નપ્યગ્નિહોત્રે પ્રવૃત્તિભેદઃ એવમિહાપ્યધ્યાત્માધિદૈવગુણભેદાદુપાસનસ્યૈકસ્યાપિ પ્રવૃત્તિભેદ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
#આધ્યાનાર્થો#
#હ્યયમધ્યાત્માધિદૈવવિભાગોપદેશ ઇતિ# ।
અગ્નિહોત્રસ્યેવાધ્યાનસ્ય કૃતે તધિતણ્ડુલાદિવદયં પૃથગુપદેશઃ ।
#એતેન વ્રતોપદેશ ઇતિ# ।
એતેનત્ તત્ત્વાભેદેન ।
એવકારશ્ચ વાગાદિવ્રતનિરાકરણાર્થઃ ।
નન્વેતસ્યૈ દેવતાયૈ ઇતિ દેવતામાત્રં શ્રૂયતે ન તુ વાયુસ્તત્કથં વાયુપ્રાપ્તિમાહેત્યત આહ- #દેવતેત્યત્ર વાયુરિતિ# ।
વાયુઃ ખલ્વગ્ન્યાદીન્સંવૃણુત ઇત્યગ્ન્યાદીનપેક્ષ્યાનવચ્છિન્નો ઽગ્ન્યાદયસ્તુતેનૈવાવચ્છિન્ના ઇતિ સંવર્ગગુણતયા વાયુરનવચ્છિન્ના દેવતા ।
#સર્વેષામભિગમયન્નિતિ# ।
મિલિતાનાં શ્રવણાવિશેષાદિન્દ્રસ્ય દેવતાયા અભેદાત્રયાણામપિ પુરોડાશાનાં સહપ્રદાનાશઙ્કાયામુત્પત્તિવાક્ય એવ રાજાધિરાજસ્વરાજગુણભેદાદ્યાજ્યાનુવાક્યાવ્યત્યાસવિધાનાચ્ચ યથાન્યાસમેવ દેવતાપૃથક્ત્વાત્પ્રદાનપૃથક્ત્વં ભવતિ ।
સહપ્રદાને હિ વ્યત્યાસવિધાનમનુપપન્નમ્ ।
ક્રમવતિ પ્રદાને વ્યત્યાસવિધિરર્થવાન્ ।
તથાવિધસ્યૈવ ક્રમસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
સુગમમન્યત્

3.3.29.44.
#લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્તદ્ધિ બલીયસ્તદપિ# ।
ઇહ સિદ્ધાન્તેનોપક્રમસ્ય પૂર્વપક્ષયિત્વા સિદ્ધાન્તયતિ ।
તત્ર યદ્યપિ ભૂયાંસિ સન્તિ લિઙ્ગાનિ મનશ્ચિદાદીનાં સ્વાતન્ત્ર્યસૂચકાનિ તથાપિ ન તાનિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ સ્વાતન્ત્ર્યં પ્રતિ પ્રાપકાણિ ।
પ્રમાણપ્રાપિતં તુ સ્વાતન્ત્ર્યમુપોદ્બલયન્તિ ।
ન ચાત્રાસ્તિ સ્વાતન્ત્ર્યપ્રાપકં પ્રમાણમ્ ।
ન ચેદં સામર્થ્યલક્ષણં લિઙ્ગં યેનાસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રાપકં ભવેત્ ।
તદ્ધિ સામર્થ્યમાભિધાનસ્ય વાર્થસ્ય વા સ્યાત્ ।
તથા પૂષાદ્યનુમન્ત્રણમન્ત્રસ્ય પૂષાનુમન્ત્રણે, યથા વા ઽપશુના યજેતઽ ઇત્યેકત્વસંખ્યાયા અર્થસ્ય સંખ્યેયાવચ્છેતસામર્થ્યમ્ ।
ન ચેદનમન્યસ્યાર્થદર્શનલક્ષણં લિઙ્ગં તથા ।
સ્તુત્યર્થત્વેનાસ્ય વિધ્યુદ્દેશેનૈકવાક્યતયા વિધિપરત્વાત્ ।
તસ્માદસતિ સામર્થ્યલક્ષણે વિરોદ્ધરિ પ્રકરણપ્રત્યૂહં મનશ્ચિદાદીનાં ક્રિયાશેષતામવગમયતિ ।
નચ તે હૈતે વિદ્યાચિત એવેત્યવધારણશ્રુતિઃ ક્રિયાનુપ્રવેશં વારયતિ ।
યેન શ્રુતિવિરોધે સતિ ન પ્રકરણં ભવેત્, બાહ્યસાધનતાપાકરણાર્થત્વાદવધારણસ્ય ।
નચ વિદ્યયા હૈવૈત એવંવિદશ્ચિતા ભવન્તીતિ પુરુષસંબન્ધમાપાદયદ્વાક્યં પ્રકરણમપબાધિતુમર્હતિ ।
અન્યાર્થદર્શનં ખલ્વેતદપિ ।
નચ તત્સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રાપકમિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્તદપિ ન પ્રકરણવિરોધાયાલમિતિ સાંપાદિકા અપ્યેતે અગ્નયઃ પ્રકરણાત્ક્રિયાનુપ્રવેશિન એવ માનસવત્ ।
દ્વાદશાહે તુ શ્રૂયતે-ઽઅનયા ત્વા પાત્રેણ સમુદ્રં રસયા પ્રાજાપત્યં મનોગ્રહં ગૃહ્ણામિઽ ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિં માનસં દ્વાદશાહા દહરન્તમુત તન્મધ્યપાતિનો દશમસ્યાહ્નાઙ્ગમિતિ ।
તત્ર વાગ્વૈ દ્વાદશાહો મનો માનસમિતિ માનસસ્ય દ્વાદશાહાદ્ભેદેન વ્યપદેશાદ્વાઙ્મનસભેદવદ્ભેદઃ ।
નિર્ધૂતાનિ દ્વાદશાહસ્ય ગતરસાનિ છન્દાંસિ તાનિ માનસેનૈવાપ્યાયન્તીતિ ચ દ્વાદશાહસ્ય માનસેન સ્તૂયમાનત્વાદ્ભેદે ચ સતિ સ્તુતિસ્તુત્યભાવસ્યોપપત્તેર્દ્વાદશાહાદહરન્તરં ન તદઙ્ગં, પત્નીસંયાજાન્તત્વાચ્ચાહ્નાં પત્નીઃ સંયાજ્ય માનસાય પ્રસર્પન્તીતિ ચ માનસસ્ય પત્નીસંયાજસ્ય પરસ્તાચ્છુતેઃ ।
ત્રયોદશાહે ઽપ્યવયુજ્ય દ્વાદશસંખ્યાસમવાયાત્કથઞ્ચિજ્જઘન્યયાપિ વૃત્ત્યા દ્વાદશાહસંજ્ઞાવિરોધાભાવાદિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-પ્રમાણાન્તરેણ હિ ત્રયોદશત્વે ઽહ્નાં સિદ્ધે દ્વાદશાહ ઇતિ જઘન્યયા વૃત્ત્યોન્નીયેત ।
ન ત્વસ્તિ તાદૃશં પ્રમાણાન્તરમ્ ।
નચ વ્યપદેશભેદો ઽહરન્તરત્વં કલ્પયિતુમર્હતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભેદેનાપિ તદુપપત્તેઃ ।
અત એવ ચ સ્તુત્યસ્તાવકભાવસ્યાપ્યુપપત્તિઃ ।
દેવદત્તસ્યેવ દીર્ઘૈઃ કેશૈઃ ।
પત્નીસંયાજાન્તતા તુ યદ્યપ્યૌત્સર્ગિકી તથાપિ દશમસ્યાહ્નો વિશેષવચનાન્માનસાનિ ગ્રહણાસાદનહવનાદીનિ પત્નીસંયાજાત્પરાઞ્ચિ ભવિષ્યન્તિ ।
કિમિવ હિ ન કુર્યાદ્વચનમિતિ ।
એષ વૈ દશમસ્યાહ્નો વિસર્ગો યન્માનસમિતિ વચનાદ્દશમાહરઙ્ગતા ગમ્યતે ।
વિસર્ગો ઽન્તો ઽન્તવતો ધર્મો ન સ્વતન્ત્ર ઇતિ દશમે ઽહનિ માનસાય પ્રમર્પન્તીતિ દશમસ્યાહ્ન આધારત્વનિર્દેશાચ્ચ તદઙ્ગં માનસં નાહરન્તરમિતિ સિદ્ધમ્ ।
તદિહ દ્વાદશાહસંબન્ધિનો દશમસ્યાહ્નો ઽઙ્ગં માનસમિતિં ધર્મમીમાંસાસૂત્રકૃતોક્તમ્ ।
દશરાત્રગસ્યાપિ દશમસ્યાહ્નો ઽઙ્ગમિતિ ભગવન્ભાષ્યકારઃ ।
શ્રુત્યન્તરબલેનાહ- #યથા દશરાત્રસ્ય દશમે ઽહન્યવિવાક્ય ઇતિ# ।
અવિવાક્ય ઇતિ દશમસ્યાહ્નો નામ

3.3.29.45.

3.3.29.46.
#અતિદેશાચ્ચ# ।
નહિ સાંપાદિકાનામગ્નીનામિષ્ટકાસુ ચિતેનાગ્નિના કિઞ્ચિદસ્તિ સાદૃશ્યમન્યત્ર ક્રિયાનુપ્રવેશાત્ ।
તસ્માદપિ ન સ્વતન્ત્ર ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે

3.3.29.47.
#વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાત્# ।
મા ભૂદન્યેષાં શ્રુતવિધ્યુદ્દેશાનામન્યાર્થદર્શનાનામપ્રાપ્તપ્રાપકત્વમેતેષુ ત્વશ્રુતવિધાયુદ્દેશેષુ ઽવચનાનિ ત્વપૂર્વત્વાત્ઽ ઇતિ ન્યાયાદ્વિધિરુન્નેતવ્યઃ ।
તથા ચૈતેભ્યો યાદૃશોર્ઽથઃ પ્રતીયતે તદનુરૂપ એવ સ ભવતિ ।
પ્રતીયતે ચૈતેભ્યો મનશ્ચિદાદીનાં સાન્તત્યં ચાવધારણં ચ ફલભેદસમન્વયશ્ચ પુરુષસંબન્ધશ્ચ ।
ન ચાસ્ય ગોદોહનાદિવત્ક્રત્વર્થાશ્રિતત્વં યેન પુરુષાર્થસ્ય કર્મપારતન્ત્ર્યં ભવેત્ ।
નચ વિદ્યાચિત એવેત્યવધારણં બાહ્યસાધનાપાકરણાર્થમ્ ।
સ્વભાવત એવ વિદ્યાયા બાહ્યાનુપેક્ષત્વસિદ્ધેઃ ।
તસ્માત્પરિશેષાન્માનસગ્રહવત્ક્રિયાનુપ્રવેશશઙ્કાપાકરણાર્થમવધારણમ્ ।
ન ચૈવમર્થત્વે સંભવતિ ।
દ્યોતકત્વમાત્રેણ નિપાતશ્રુતિઃ પીડનીયા ।
તસ્માચ્છુતિલિઙ્ગવાક્યાનિ પ્રકરણમપોદ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં મનશ્ચિદાદીનામવગમયન્તીતિ સિદ્ધમ્ ।
અનુબન્ધાતિદેશશ્રુત્યાદિભ્ય એવમેવ વિજ્ઞેયમ્ ।
તે ચ ભાષ્ય એવ સ્ફુચાઃ ।
યદુક્તં પૂર્વપક્ષિણા ક્રત્વઙ્ગત્વે પૂર્વેણેષ્ટકાચિતેન મનશ્ચિદાદીનાં વિકલ્પ ઇતિ ।
તદુતલ્યકાર્યત્વેન દૂષયતિ-નચ સત્યેવ ક્રિયાસંબન્ધ ઇતિ ।
અપિચ પૂર્વાપરયોર્ભાગયોર્વિદ્યાપ્રાધાન્યદર્શનાત્તન્મધ્યપાતિનો ઽપિ તત્સામાન્યાદ્વિદ્યાપ્રધાનત્વમેવ લક્ષ્યતે ન કર્માઙ્ગત્વમિત્યાહ સૂત્રેણ- #પરેણ ચ શબ્દસ્ય તાદ્વિધ્યં ભૂયસ્ત્વાત્ત્વનુબન્ધઃ# ।
સ્ફુટમસ્ય ભાષ્યમ્ ।
અસ્તિ રાજસૂયઃ ઽરાજા સ્વારાજ્યકામો રાજસૂયેન યજેતઽ ઇતિ ।
તં પ્રકૃત્યામનન્તિ અવેષ્ટિં નામેષ્ટિમ્ ।
આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો હિરણ્યં દક્ષિણેત્યેવમાદિ તાં પ્રકૃત્યાધીયતે ।
યદિ બ્રાહ્મણો યજેત બાર્હસ્પત્યં મધ્યે નિધાયાહુતિં હુત્વાભિઘારયેદ્યદિ વૈશ્યો વૈશ્વદેવં યદિ રાજન્ય ઐન્દ્રમિતિ ।
તત્ર સંદિહ્યતે-કિં બ્રાહ્મણાદીનાં પ્રાપ્તાનાં નિમિત્તાર્થેન શ્રવણમુત બ્રાહ્મણાદીનામયં યાગો વિધીયત ઇતિ ।
તત્ર યદિ પ્રજાપાલનકણ્ટકોદ્ધરણાદિ કર્મ રાજ્યં તસ્ય કર્તા રાજેતિ રાજશબ્દસ્યાર્થસ્તતો રાજા રાજસૂયેન યજેતેતિ રાજ્યસ્ય કર્તૂ રાજસૂયે ઽધિકારઃ ।
તસ્માત્સંભવન્ત્યવિશિષેણ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યા રાજ્યસ્ય કર્તાર ઇતિ સિદ્ધં સર્વ એવૈતે રાજસૂયે પ્રાપ્તા ઇતિ ઽયદિ બ્રાહ્મણો યજેતઽ ઇત્યેવમાદયો નિમિત્તાર્થાઃ શ્રુતયઃ ।
અથ તુ રાજ્ઞઃ કર્મ રાજ્યમિતિ રાજકર્તૃયોગાત્તત્કર્મ રાજ્યં તતઃ કો રાજેત્યપેક્ષાયામાર્યેષુ તત્પ્રસિદ્ધેરભાવાત્પિકનેમતામરસાદિશબ્દાર્થાવધારણાય મ્લેચ્છપ્રસિદ્ધિરિવાન્ધ્રાણાં ક્ષત્રિયજાતૌ રાજશબ્દપ્રસિદ્ધિસ્તદવધારણકારણમિતિ ક્ષત્રિય એવ રાજેતિ ન બ્રાહ્મણવૈશ્યયોઃ પ્રાપ્તિરિતિ રાજસૂયપ્રકરણં ભિત્ત્વા બ્રાહ્મણાદિકર્તૃકાણિ પૃથગેવ કર્માણિ પ્રાપ્યન્ત ઇતિ ન નૈમિત્તિકાનિ ।
તત્ર કિં તાવત્પ્રાપ્તં, નૈમિત્તિકાનીતિ ।
રાજ્યસ્ય કર્તા રાજેત્યાર્યાણામાન્ધ્રાણાં ચાવિવાદઃ ।
તથાહિ-બ્રાહ્મણાદિષુ પ્રજાપાલનકર્તૃષુ કનકદણ્ડાતપત્રશ્વેતચામરાદિલાઞ્છનેષુ રાજપદમાન્ધ્રાશ્ચાર્યાશ્ચાવિવાદં પ્રયુઞ્જાના દૃશ્યન્તે ।
તેનાવિપ્રતિપત્ર્વિપ્રતિપત્તાવપ્યાર્યાન્ધ્રપ્રયોગયોર્યવવરાહવદાર્યપ્રસિદ્ધેરાન્ધ્રપ્રસિદ્ધિતો બલીયસીત્વાત્ ।
બલવદાર્યપ્રસિદ્ધિવિરોધે ત્વતન્મૂલાયાઃ પાણિનીયપ્રસિદ્ધેઃ ઽવિરોધે ત્વનપેક્ષં સ્યાત્ઽ ઇતિ ન્યાયેન બાધનાત્તદનુગુણતયા વા કથઞ્ચિન્નસ્વનકુલાદિવદન્વાખ્યાનામાત્રપરતયા નીયમાનત્વાદ્રજ્યસ્ય કર્તા રાજેતિ સિદ્ધે નિમિત્તાર્થાઃ શ્રુતયઃ ।
તથાચ યદિશબ્દો ઽપ્યાઞ્જસઃ સ્યાદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઽરૂપતો ન વિશેષો ઽસ્તિ હ્યાર્યમ્લેચ્છપ્રયોગયોઃ ।
વૈદિકાદ્વાક્યશેષાત્તુ વિશેષસ્તત્ર દર્શિતઃઽ ॥
તદિહ રાજશબ્દસ્ય કર્મયોગાદ્વા કર્તરિ પ્રયોગઃ કર્તૃપ્રયોગાદ્વા કર્મણીતિ વિશયે વૈદિકવાક્યશેષવદભિયુક્તતરસ્યાત્રભવતઃ પાણિનેઃ સ્મૃતેર્નિર્ણાયતે પ્રસિદ્ધિરાન્ધ્રણામનાદિરાદિમતી ચાર્યાણાં પ્રસિદ્ધિર્ગોગાવ્યાદિશબ્દવત્ ।
નચ સંભાવિતાદિમદ્ભાવા પ્રસિદ્ધિઃ પાણિનિમ્સૃતિમપોદ્યાનાદિપ્રસિદ્ધિમાદિમતીં કર્તુમત્સહતે ।
ગાવ્યાદિશબ્દપ્રસિદ્ધેરનાદિત્વેન ગવાદિપદપ્રસિદ્ધેરપ્યાદિમત્ત્વાપત્તેઃ ।
તસ્માત્પાણિનીયસ્મૃત્યનુમતાન્ધ્રપ્રસિદ્ધિબલીયસ્ત્વેન ક્ષત્રિયત્વજાતૌ રાજશબ્દે મુખ્યે તત્કર્તર્યતજ્જાતૌ રાજશબ્દો ગૌણ ઇતિ ક્ષત્રિયસ્યૈવાકારાદ્રાજસૂયે તત્પ્રકરણમપોદ્યાવેષ્ટેરુત્કર્ષઃ ।
અન્વયાનુરોધી યદિશબ્દો ન ત્વપૂર્વવિધૌસતિ તમન્યથયિતુમર્હતિ ।
અત એવાહુઃ-ઽયદિ શબ્દપરિત્યાગો રુચ્યધ્યહારકલ્પનાઽ ઇતિ ।
ઇયં ચ રાજસૂયાદધિકારાન્તરમેતયાન્નાદ્યકામં યાજયેદિતિ નાસ્તીતિકૃત્વા ચિન્તા ।
એતસ્મિંસ્ત્વધિકારે ઽન્નાદ્યકામસ્ય ત્રૈવર્ણિક્ય સંભવાત્પ્રાપ્તેર્નિમિત્તાર્થતા બ્રાહ્મણાદિશ્રવણસ્ય દુર્વારૈવેતિ

3.3.29.48.

3.3.29.49.

3.3.29.50.
॥ 50 ।
.
3.3.29.51.

3.3.29.52.

3.3.30.53.
એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્ ।
અધિકારણતાત્પર્યમાહ- #ઇહેતિ# ।
સમર્થનપ્રયોજનમાહ- #બન્ધમોક્ષેતિ# ।
અસમર્થને બન્ધમોક્ષાધિકારાભાવમાહ- #ન હ્યસતીતિ# ।
અધસ્તનતન્ત્રોક્તેન પૌનરુક્ત્યં ચોદયતિ- #નન્વિતિ# ।
પરિહરતિ- #ઉક્તં ભાષ્યકૃતેતિ# ।
નસૂત્રકારેણ તત્રોક્તં યેન પુનરુક્તં ભવેદપિ તુ ભાષ્યકૃતેત્યત્રત્યસ્યૈવાર્થસ્યાપકર્ષઃ પ્રમાણલક્ષણોપયોગિતયા તત્ર કૃત ઇતિ ।
યત ઇહ સૂત્રકૃદ્વક્ષ્યત્યત એવ ભગવતોપવર્ષેણોદ્ધારો ઽપકર્ષસ્ય કૃતઃ ।
વિચારસ્યાસ્ય પૂર્વોત્તરતન્ત્રશેષત્વમાહ- #ઇહ ચેતિ# ।
પૂર્વાધિકરણસંગતિમાહ- #અપિચેતિ# ।
નન્વાત્માસ્તિત્વોપપત્તય એવાત્રોચ્યન્તાં કિં તદાક્ષેપેણેત્યત આહ-આક્ષેપપૂર્વિકા હીતિ ।
આક્ષેપમાહ- #અત્રૈકે દેહમાત્રાત્મદર્શિન ઇતિ# ।
યદ્યપિ સમસ્તવ્યસ્તેષુ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુષુ ન ચૈતન્યં દૃષ્ટં તથાપિ કાયાકારપરિણતેષુ ભવિષ્યતિ ।
નહિ કિણ્વાદયઃ સમસ્તવ્યસ્તા ન મદના દૃષ્ટા ઇતિ મદિરાકારપરિણતા ન મદયન્તિ ।
અહમિતિ ચાનુભવે દેહ એવ ગૌરાદ્યકારઃ પ્રથતે ।
ન તુ તદતિરિક્તઃ તદધિષ્ઠાનઃ કુણ્ડ એવ દધીતિ ।
અત એવાહં સ્થૂલો ગચ્છામીત્યાદિસામાનાધિકરણ્યોપપત્તિરહમઃ સ્થૂલાદિભિઃ ।
ન જાતુ દધિસમાનાધિકરણાનિ મધુરાદીનિ કુણ્ડસ્યૈકાધિકરણ્યમનુભવન્તિ સિતં મધુરં કુણ્ડમિતિ ।
ન ચાપ્રત્યક્ષમાત્મતત્ત્વમનુમાનાદિભિઃ શક્યમુન્નેતુમ્ ।
ન ખલ્વપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમસ્તિ ।
ઉક્તં હિ-ઽદેશકાલાદિરૂપાણાં ભેદાદ્ભિન્નાસુ શક્તિષુ ।
ભવાનામનુમાનેન પ્રસિદ્ધિરતિદુર્લભાઽ ઇતિ ।
યદા ચ ઉપલબ્ધિસાધ્યનાન્તરીયકભાવસ્ય લિઙ્ગસ્યેયં ગતિસ્તદા કૈવ કથા દૃષ્ટવ્યભિચારસ્ય શબ્દસ્યાર્થાપત્તેશ્ચાત્યન્તપરોક્ષાર્થગોચરાયા ઉપમાનસ્ય હેતુર્ભાષ્યકૃતા વ્યાખ્યાતઃ ।
ચેષ્ટા હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાર્થો વ્યાપારઃ ।
સ ચ શરીરાધીનતયા દૃશ્યમાનઃ શરીરધર્મ એવં પ્રાણઃ શ્વાસપ્રશ્વાસાદિરૂપઃ શરીરધર્મ એવ ।
ઇચ્છાપ્રયત્નાદયશ્ચ યદ્યપ્યાન્તરાઃ તથાપિ શરીરાતિરિક્તસ્ય તદાશ્રયાનુપલબ્ધેઃ સતિ શરીરે ભાવાત્ અન્તઃ શરીરાશ્રયા એવ, અન્યથા દૃષ્ટહાનાદૃષ્ટકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
શરીરાતિરિક્ત આત્મનિ પ્રમાણાભાવાચ્છરીરે ચ સંભવાચ્છરીરે ચ સંભવાચ્છરીરમેવેચ્છાદિમદાત્મેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-

3.3.30.54.
#વ્યતિરેકસ્તદ્ભાવાભાવિત્વાન્ન તૂપલબ્ધિવત્# ।
નાપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિતિ બ્રુવાણઃ પ્રષ્ટવ્યો જાયતે કુતો ભવાનનુમાનાદીનામપ્રામાણ્યમવધારિતવાનિતિ ।
પ્રત્યક્ષં હિ લિઙ્ગાદિરૂપમાત્રગ્રાહિ નાપ્રામાણ્યમેષાં વિનિશ્ચેતુમર્હતિ ।
નહિ ધૂમજ્ઞાનમિવૈષામિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદપ્રામાણ્યજ્ઞાનમુદેતુમર્હતિ ।
કિન્તુ દેશકાલાવસ્થારૂપભેદેન વ્યભાચિરોત્પ્રેક્ષયા ।
ન ચૈતાવાન્પ્રત્યક્ષસ્ય વ્યાપારઃ સંભવતિ ।
યથાહુઃ-નહીદમિયતો વ્યાપારાન્કર્તું સમર્થં સંનિહિતવિષયબલેનોત્પત્તેરવિચારકત્વાદિતિ ।
તસ્માદસ્મિન્નનિચ્છતાપિ પ્રમાણાન્તરમભ્યુપેયમ્ ।
અપિચ પ્રતિપન્નં પુમાંસમપહાયાપ્રતિપન્નસંદિગ્ધાઃ પ્રેક્ષાવદ્ભિઃ પ્રતિપાદ્યન્તે ।
ન ચૈષામિત્થંભાવો ભવત્પ્રત્યક્ષગોચરઃ ।
ન ખલ્વેતે ગૌરત્વાદિવત્પ્રત્યક્ષગોચરાઃ કિન્તુ વચનચેષ્ટાદિલિઙ્ગાનુમેયાઃ ।
નચ લિઙ્ગં પ્રમાણં યત એતે સિધ્યન્તિ ।
ન પુંસામિત્થંભાવમવિજ્ઞાય યં કઞ્ચન પુરુષં પ્રતિપિપાતયિષતો ઽનવધેયવચનસ્ય પ્રેક્ષાવત્તા નામ ।
અપિચ પશવો ઽપિ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાર્થિનઃ કોમલશષ્પશ્યામલાયાં ભુવિ પ્રવર્તન્તે ।
પરિહરન્તિ ચાશ્યાનતૃણકણ્ટકાકીર્ણામ્ ।
નાસ્તિકસ્તુ પશોરપિ પશુરિષ્ટનિષ્ટસાધનમવિદ્વાન્ ।
ન ખલ્વસ્મિન્નુમાનગોચર-પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિગોચરે પ્રત્યક્ષં પ્રભવતિ ।
નચ પરપ્રત્યાયનાય શબ્દં પ્રયુઞ્જીત શાબ્દસ્યાર્થસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
તદેવ મા નામ ભૂન્નાસ્તિકસ્ય જન્માન્તરમસ્મિન્નેવ જન્મન્યુપસ્થિતો ઽસ્ય મૂકત્વપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિરહરૂપો મહાન્નરકઃ ।
પરાક્રાન્તં ચાત્ર સૂરિભિઃ ।
અત્યન્તપરોક્ષગોચરાપ્યન્યથાનુપપદ્યમાનાર્થપ્રભવાર્થાપત્તિઃ ।
ભૂયઃસામાન્યયોગેન ચોપમાનમુપપાદિતં પ્રમાણલક્ષણે ।
તદત્રાસ્તુ તાવત્પ્રમાણાન્તરં પ્રત્યશ્રમેવાહંપ્રત્યયઃ શરીરાતિરિક્તમાલમ્બત ઇત્યન્વયતિરેકાભ્યામવધાર્યતે ।
યોગવ્યાઘ્રવત્સ્વપ્નદશાયાં ચ શરીરાન્તરપરિગ્રહાભિમાને ઽપ્યહઙ્કારાસ્પદસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વમિત્યુક્તમ્ ।
સૂત્રયોજના તુ ન ત્વવ્યતિરિક્તઃ કિન્તુ વ્યતિરિક્ત આત્મા દેહાત્ ।
કુતસ્તદ્ભાવાભાવિત્વાત્ ।
ચૈતન્યાદિર્યદિ શરીરગુણઃ તતો ઽનેન વિશેષગુણેન ભવિતવ્યમ્. ન તુ સંખ્યાપરિમાણસંયોગાદિવત્સામાન્યગુણેન ।
તથાચ યે ભૂતવિશેષગુણસ્તે યાવદ્ભૂતભાવિનો દૃષ્ટા યથા રૂપાદયઃ ।
નહ્યસ્તિ સંભવઃ ભૂતં ચ રૂપાદિરહિતં ચેતિ ।
તસ્માદ્ભૂતવિશેષગુણરૂપાદિવૈધર્મ્યાન્ન ચૈતન્યં શરીરગુણઃ ।
એતેનેચ્છાદીનાં શરીરવિશેષગુણત્વં પ્રત્યુક્તમ્ ।
પ્રાણચેષ્ટાદયો યદ્યપિ દેહધર્મા એવ તથાપિ ન દેહમાત્રપ્રભવાઃ ।
મૃતાવસ્થાયામપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્યસ્યૈતે અધિષ્ટાનાદ્દેહધર્મા ભવન્તિ સ દેહાતિરિક્ત આત્મા ।
અદૃષ્ટકારણત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને તસ્યાપિ દેહાશ્રયત્વાનુપપત્તેરાત્મૈવાભ્યુપેતવ્ય ઇતિ ।
વૈધર્મ્યાન્તરમાહ- #દેહધર્માશ્ચેતિ# ।
સ્વપરપ્રત્યક્ષા હિ દેહધર્મા દૃષ્ટા યથા રૂપાદયઃ ।
ઇચ્છાદયસ્તુ સ્વપ્રત્યક્ષા એવેતિ દેહધર્મવૈધર્મ્યમ્ ।
તસ્માદપિ દેહાતિરિક્તધર્મા ઇતિ ।
તત્ર યદ્યપિ ચૈતન્યમપિ ભૂતવિશેષગુણસ્તથાપિ યાવદ્ભૂતમનુવર્તેત ।
નચ મદશક્ત્યા વ્યભિચારઃ ।
સામર્થ્યસ્ય સામાન્યગુણત્વાત્ ।
અપિચ મદશક્તિઃ પ્રતિમદિરાવયવં માત્રયાવતિષ્ઠતે તદ્વદ્દેહે ઽપિ ચૈતન્યં તદવયવેષ્વપિ માત્રયા ભવેત્ ।
યથા ચૈકસ્મિન્દેહે બહવશ્ચેતયેરન્ ।
નચ બહૂનાં ચેતનાનામન્યોન્યાભિપ્રાયાનુવિધાનસંભવ ઇતિ એકપાશનિબદ્ધા ઇવ બહવો વિહઙ્ગમાઃ વિરુદ્ધાદિક્રિયાભિમુખાઃ સમર્થા અપિ ન હસ્તમાત્રમપિ દેશમતિપતિતુમુત્સહન્તે ।
એવં શરીરમપિ ન કિઞ્ચિત્કર્તુમુત્સહતે ।
અપિ નાન્વયમાત્રાત્તદ્ધર્મધર્મિભાવઃ ।
શક્યો વિનિશ્ચેતું, મા ભૂદાકાશસ્ય સર્વો ધર્મઃ સર્વેષ્વન્વયાત્ ।
અપિ ત્વન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ ।
સંદિગ્ધશ્ચાત્ર વ્યતિરેકઃ ।
તથાચ સાધકત્વમન્વયમાત્રસ્યેત્યાહ- #અપિચ સતિ હિ તાવદિતિ# ।
દૂષણાન્તરં વિવક્ષુરિણામભેદો રૂપાદિર્ન તુ ભૂતચતુષ્ટયાદર્થાન્તરમેવં ભૂતપરિણામભેદ એવ ચૈતન્યં ન તુ ભૂતેભ્યોર્ઽથાન્તરં, યેન ઽપૃથિવ્યાપસ્તેજો વાયુરિતિ તત્ત્વાનિઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાવ્યાઘાતઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ચતુર્ણામેવ ભૂતાનાં જગત્પરિણામો ન ત્વસ્તિ તત્ત્વાન્તરં યસ્ય પરિણામો રૂપાદયો ઽન્યદ્વા પરિણામાન્તરમિતિ ।
અત્રોક્તાભિસ્તાવદુપપત્તિભિર્દેહધર્મત્વં નિરસ્તં તથાપ્યુપપત્ત્યન્તરાભિધિત્સયાહ- #ચેત્તર્હીતિ# ।
ભૂતધર્મા રૂપાદયો જડત્વાદ્વિષયા એવ દૃષ્ટા ન તુ વિષયિણઃ ।
નચ કેષાઞ્ચિદ્વિષયાણામપિ વિષયિત્વં ભવિષ્યતીતિ વાચ્યમ્ ।
સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્ ।
ન ચોપલબ્ધાવેષ પ્રસઙ્ગસ્તસ્યા અજડાયાઃ સ્વયંપ્રકાશત્વાભ્યુપગમત્ ।
કૃતોપપાદનં ચૈતત્પુરસ્તાત્ ।
ઉપલબ્ધિવદિતિ સૂત્રાવયવં યોજયતિ- #યથૈવાસ્યા ઇતિ# ।
ઉપલબ્ધિગ્રાહિણ એવ પ્રમાણાચ્છરીવ્યતિરેકો ઽપ્યલગમ્યતે ।
તસ્યાસ્તતઃ સ્વયંપ્રકાશપ્રત્યયેન ભૂતધર્મેભ્યો જડેભ્યો વૈલક્ષણ્યેન વ્યતિરેકનિશ્ચયાત્ ।
અસ્તુ તર્હિ વ્યતિરેકાદુપલબ્ધિર્ભૂતેભ્યઃ સ્વતન્ત્રા તથાપ્યાત્મનિ પ્રમાણાભાવ ઇત્યત આહ- #ઉપલબ્ધિસ્વરૂપ એવ ચ ન આત્મેતિ# ।
આજાનતસ્તાવદુપલબ્ધિભેદો નાનુભૂયત ઇતિ વિષયભેદાદભ્યુપેયઃ ।
ન ચોપલબ્ધિવ્યતિરેકિણાં વિષયાણાં પ્રથા સંભવતીત્યુપપાદતમ્ ।
નચ વિષયભેદગ્રાહિ પ્રમાણમસ્તીતિ ચોપપાદિતં બ્રહ્મતત્ત્વસમીક્ષાયામસ્માભિઃ ।
એવં ચ સતિ વિષયરૂપતદ્ભેદાવેવ સુદુર્લભાવિતિ દૂરનિરસ્તા વિષયભેદાદુપલબ્ધિભેદસંકથા ।
તેનોપલબ્ધેરુપલબ્ધૃત્વમપિ ન તાત્ત્વિકમ્ ।
કિન્ત્વવિદ્યાકલ્પિતમ્ ।
તત્રાવિદ્યાદશાયામપ્યુપલબ્ધેરભેદ ઇત્યાહ- #અહમિદમદ્રાક્ષમિતિ ચેતિ# ।
ન કેવલં તાત્ત્વિકાભેદાન્નિત્યત્વમતાત્ત્વિકાદપિ નિત્યત્વમેવેતિ તસ્યાર્થઃ ।
#સ્મૃત્યાદ્યુપપત્તેશ્ચ# ।
નાનાત્વે હિ નાન્યેનોપલબ્ધે ઽન્યસ્ય પુરુષસ્ય સ્મૃતિરુપપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકૃતમપ્યર્થં નિરાકરણાન્તરાયાનુભાષતે- #યત્તૂક્તમિતિ# ।
યો હિ દેહવ્યાપારાદુપલબ્ધિરુત્પદ્યતે તેન દેહધર્મ ઇતિ મન્યતે તં પ્રતીદં દૂષણમ્- #ન ચાત્યન્તં દેહસ્યેતિ# ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- #તસ્માદનવદ્યમિતિ#

3.3.31.55.
#અઙ્ગવબદ્ધાસ્તુ ન શાખાસુ હિ પ્રતિવેદમ્# ।
સ્વરાદિભેદાત્પ્રતિવેદમુદ્ગીથાદયો ભિદ્યન્તે ।
તદનુબદ્ધાસ્તુ પ્રત્યયાઃ પ્રતિશાખં વિહિતા ભેદેન ।
તત્ર સંશયઃ-કિં યસ્મિન્વેદે યદુદ્રીથાદયો વિહિતાસ્તેષામેવ તદ્વેદવિહિતાઃ પ્રત્યયા ઉતાન્યવેદવિહિતાનામપ્યુદ્રીથાદીનાં તે પ્રત્યયા ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
ઽઓમિત્યક્ષરમુદ્રીથમુપાસ્તિઽ ઇત્યુદ્રીથશ્રવણેનોદ્રીથસામાન્યમવગમ્યતે ।
નિર્વિશેષસ્ય ચ તસ્યાનુપપત્તેર્વિશેષકાઙ્ક્ષાયાં સ્વશાખાવિહિતસ્ય વિશેષસ્ય સંનિધાનાત્તેનૈવાકાઙ્ક્ષાવિનિવૃત્તેર્ન શાખાન્તરીયમુદ્રીથાન્તરમપેક્ષતે ।
ન ચૈવં સંનિધાનેન શ્રુતિપીડા, યદિ હિ શ્રુતિસમર્પિતમર્થમપબાધેન તતઃ શ્રુતિં પીડયેન્ન ચૈતદસ્તિ ।
નહ્યુદ્રીથશ્રુત્યભિહિતલક્ષિતૌ સામાન્યવિશેષૌ બાધિતૌ સ્વશાખાગતયોઃ સ્વીકરણાચ્છાખાન્તરીયાસ્વીકારે ઽપિ ।
યથાહુઃ-ઽજાતિવ્યક્તી ગૃહીત્વેહ વયં તુ શ્રુતિલક્ષિતે ।
કૃષ્ણાદિ યદિ મુઞ્ચામઃ કા શ્રુતિસ્તત્ર પીડ્યતેઽ ॥
એવં પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઉદ્રીથાઙ્ગવવદ્ધાસ્તુ પ્રત્યયા નાનાશાખાસુ પ્રતિવેદમનુવર્તેરન્ન પ્રતિશાખં વ્યવતિષ્ઠેરન્ ।
ઉદ્રીથમિત્યાદિસામાન્યશ્રુતેરવિશેષાત્ એતદુક્તં ભવતિ-યુક્તં શુક્લં પટમાનયેત્યાદૌ પટશ્રુતિમવિશેષપ્રવૃત્તામપિ સંનિધાનાચ્છુક્લશ્રુતિર્બાધત ઇતિ ।
વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યાયનપ્રત્યુક્તત્વાત્પદાનાં સમભિવ્યાહારસ્ય ।
અન્યથા તદનુપપત્તેઃ ।
નચ સ્વાર્થમસ્મારયિત્વા વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યાયનં પદાનામિતિ વિશિષ્ટાર્થપ્રયુક્તં સ્વાર્થસ્મારણં ન સ્વપ્રયોજકમપવાધિતુમુત્સહતે ।
મા ચ વાધિપ્રયોજકાભાવેન સ્વાર્થસ્મારણમપીતિ યુક્તમવિશેષપ્રવૃત્તાયા અપિ શ્રુતેરેકસ્મિન્નેવ વિશેષે અવસ્થાપનમ્ ।
ઇહ તૂદ્રીથશ્રુતેરવિશેષેણ વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યાયકત્વાત્ ।
સંકોચે પ્રમાણં કિઞ્ચિન્નાસ્તિ ।
નચ સંનિધિમાત્રમપબાધિતુમર્હતિ ।
શ્રુતિસામાન્યદ્વારેણ ચ સર્વવિશેષગામિન્યાઃ શ્રુતેરેકસ્મિન્નવસ્થાનં પીડૈવ ।
તસ્માત્સર્વોદ્રીથવિષયાઃ પ્રત્યયા ઇતિ

3.3.31.56.
મન્ત્રાદિવદ્વાવિરોધઃ ।
વિરુદ્ધમિતિ નઃ સંપ્રત્યયો યત્પ્રમાણેન નોપલભ્યતે ।
ઉપલબ્ધં ચ મન્ત્રાદિષુ શાખાન્તરીયેષિ શાખાન્તરીયકર્મસંબન્ધિત્વમ્ ।
તદ્વદિહાપીતિ દર્શનાદવિરોધઃ ।
એતચ્ચ દર્શિતં ભાષ્યેણ સુગમેનેતિ

3.3.32.57.
#ભૂમ્નઃ ક્રતુવજ્જ્યાયસ્ત્વં તથાહિ દર્શયતિ# ।
વૈશ્વાનરવિદ્યાયાં છાન્દોગ્યે કિં વ્યસ્તોપાસનં સમસ્તોપાસનમેવેતિ ।
તત્ર દિવમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચેતિ પ્રત્યકમુપાસનશ્રુતેઃ પ્રત્યેકં ચ ફલવત્ત્વામ્નાનાત્સમસ્તોપાસને ચ ફલવત્ત્વશ્રુતેરુભયથાપ્યુપાસનમ્ ।
નચ યથા વૈશ્વાનરીયેષ્ટૌ યદષ્ટાકપાલો ભવતીત્યાદીનામવયુજ્યવાદાનાં પ્રત્યેકં ફલશ્રવણે ઽપ્યર્થવાદમાત્રત્વં વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેદિત્યસ્યૈવ તુ ફલવત્ત્વમેવમત્રાપિ ભવિતુમર્હતિ ।
તત્ર હિ દ્વાદશકપાલં નિર્વપેદિતિ ।
વિધિભક્તિશ્રુતિર્યદષ્ટાકપાલો ભવતીત્યાદિષુ વર્તમાનાપદેશઃ ।
નચ વચનાનિ ત્વપૂર્વત્વાદિતિ વિધિકલ્પના ।
અવયુજ્યવાદેન સ્તુત્યાપ્યુપપત્તેઃ ।
ઇહ તુ સમસ્તે વ્યસ્તે ચ વર્તમાનાપદેશસ્યાવિશેષાદગૃહ્યમાણવિશેષશતયા ઉભયત્રાપિ વિધિકલ્પનાયાઃ ફલકલ્પનાયાશ્ચ ભેદાત્ ।
નિન્દાયાશ્ચ સમસ્તોપાસનારમ્ભે વ્યસ્તોપાસને ઽપ્યુપપત્તેઃ ।
શ્યામો વાશ્વાહુતિમભ્યવહરતીતિવદુભયવિધમુપાસનમિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સમસ્તોપાસનસ્યૈવ જ્યાયસ્ત્વં ન વ્યસ્તોપાસનસ્ય ।
યદ્યપિ વર્તમાનાપદેશત્વમુભયત્રાપ્યવિશિષ્ટં તથાપિ પૌર્વાપર્યાલોચનયા સમસ્તોપાસનપરત્વસ્યાવગમઃ ।
યત્પરં હિ વાક્યં તદસ્યાર્થઃ ।
તથાહિ-પ્રાચીનશાલપ્રભૃતયો વૈશ્વાનરવિદ્યાનિર્મયાયાશ્વપતિં કૈકેયમાજગ્મિઃ ।
તે ચ તત્તદેકદેશોપાસનમુપન્યસ્તવન્તઃ ।
તત્ર કૈકેયસ્તત્તદુપાસનનિન્દાપૂર્વં તન્નિવારણેન સમસ્તોપાસનમુપસંહાર ।
તથા ચૈકવાક્યતાલાભાય વાક્યભેદપરિહારાય ચ સમસ્તોપાસનપરતૈવ સંદર્ભસ્ય લક્ષ્યતે ।
તસ્માદ્બહુફલસંકીર્તનં ।
પ્રધાનસ્તવનાય ।
સમસ્તોપા,નસ્યૈવ તુ ફલવત્ત્વમિતિ સિદ્ધમ્ ।
એકદેશિવ્યાખ્યાનમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- #કેચિત્ત્વત્રેતિ# ।
સંભવત્યકવાક્યત્વે વાક્યભેદસ્યાન્યાપ્યત્વાત્ નેદૃશં સૂત્રવ્યાખ્યાનં સમઞ્જ,મિત્યર્થઃ

3.3.33.58.
નાનાશબ્દાદિભેદાત્ ।
સિદ્ધં કૃત્વા વિદ્યાભેદમધસ્તનં વિચારજાતમભિનિર્વર્તિતમ્ ।
સંપ્રતિ તુ સર્વાસામીશ્વરગોચરાણાં વિદ્યાનાં કિમભેદો ભેદો વા, એવં પ્રાણાદિગોચરાસ્વિતિ વિચારયિતવ્યમ્ ।
નનુ યથા પ્રત્યયાભિધેયાયા અપૂર્વભાવનાયા આજાનતો ભેદભાવે ઽપિ ધાત્વર્થેન નિરૂપ્યમાણત્વાત્તસ્ય ચ યાગાદેર્ભેદાત્પ્રકૃત્યર્થયાગાદિધાત્વર્થાનુબન્ધભેદાદ્ભેદઃ ।
તદનુરક્તાયા એવ તસ્યાઃ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
એવં વિદ્યાનામપિ રૂપતો વેદ્યસ્યેશ્વરસ્યાભેદે ઽપિ તત્તત્સત્યસંકલ્પત્વાદિગુણોપધાનભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ નાસ્ત્યભેદાશઙ્કા ।
ઉચ્યતેયુક્તમનુબન્ધભેદાત્કાર્યરૂપાણામપૂર્વભાવનાનાં ભેદ ઇતિ ।
ઇહ બ્રહ્મણઃ સિદ્ધરૂપત્વાજ્ગુણાનામપિ સત્યસંકલ્પત્વાદીનાં તદાશ્રયાણાં સિદ્ધતયા સર્વત્રાભેદો વિદ્યાસુ ।
નહિ વિશાલવક્ષાશ્ચકોરેક્ષણઃ ક્ષત્રિયયુવા દુશ્ર્યવનધર્મેતિ એકત્રોપદિષ્ટો ઽન્યત્ર સિંહાસ્યો વૃષસ્કન્ધઃ એવોપદિશ્યમાનશ્ચકોરેક્ષણત્વાદ્યપજહાતિ ન ખલુ પ્રત્યુપદેશં વસ્તુ ભિદ્યતે ।
તસ્ય સર્વત્ર તાદવસ્થ્યાત્ ।
અતાદવસ્થ્યે વા તદેવ ન ભવેત્ ।
નહિ વસ્તુ વિકલ્પ્યત ઇતિ ।
તસ્માદ્વેદ્યાભેદાદ્વિદ્યાનાં ભેદ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ભવેદેતદેવં યદિ વસ્તુનિષ્ટાન્યુપાસનવાક્યાનિ કિન્તુ તદ્વિષયામુપાસનાભાવનાં વિદધતિ ।
સા ચ કાર્યરૂપા ।
યદ્યપિ ચોપાસનાભાવના ઉપાસનાધીનનિરૂપણોપાસનં ચોપાસ્યાધીનનિરૂપણમુપાસ્યં ચેશ્વરાદિ વ્યવસ્થિતરૂપમ્, તથાપ્યુપાસનવિષયીભાવો ઽસ્ય કદાચિત્કસ્યાચિત્કેનચિદ્રૂપેણેત્યપરિનિષ્ઠિત એવ ।
યથૈકઃ સ્ત્રીકાયઃ કેનચિદ્ભક્ષ્યતયા કેનચિદુપગન્તવ્યતયા કેનચિદપત્યતયા કેનચિન્માતૃતયા કેનચિદુપેક્ષણીયતયા વિષયીક્રિયમાણઃ પુરુષેચ્છાતન્ત્રઃ ।
એવમિહાપિ ઉપાસનાનિ પુરુષેચ્છાતન્ત્રતયા વિધેયતાં નાતિક્રામન્તિ ।
નચ તત્તદ્ગુણતયોપાસનાનિ ગુણભેદાન્ન ભિદ્યન્તે ।
ન ચાગ્નિહોત્રમિવોપસનાં વિધાય દધિતણ્ડુલાદિગુણવદિહ સત્યસંકલ્પત્વાદિગુણવિધિર્યેનૈકશાસ્ત્રત્વં સ્યાત્ ।
અપિ તૂત્પત્તાવેવોપાસનાનાં તત્તદ્ગુણવિશિષ્ટાનામવગમાત્ ।
તત્રાગૃહ્યમાણવિશેષતયા સર્વાસાં બેદસ્તુલ્યઃ ।
નચ સમસ્તશાખાવિહિતસર્વગુણોપસંહારઃ શક્યાનુષ્ઠાનસ્તસ્માદ્બેદઃ ।
#ન ચાસ્મિન્પક્ષે સામાના સન્તઃ સત્યકામાદયૈતિ# ।
કેચિત્ખલુ ગુણાઃ કાસુચિદ્વિદ્યાસુ સમાનાસ્તેનૈકવિદ્યાત્વે આવર્તયિતવ્યાઃ ।
એકત્રોક્તત્વાત્ ।
વિદ્યાભેદે તુ ન પૌનરુક્ત્યમેકસ્યાં વિદ્યાયામુક્તા વિદ્યાન્તરે નોક્તા ઇતિ વિદ્યાન્તરસ્યાપિ તદ્ગુણત્વાય વક્તવ્યા અનુક્તાનામપ્રાપ્તેરિતિ

3.3.34.59.
#વિકલ્પો ઽવિશિષ્ટફલત્વાત્# ।
અગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદિષુ પૃથગધિકારાણામપિ સુચ્ચયો દૃષ્ટો નિયમવાંસ્તેષાં નિત્યત્વાદુપાસનાસ્તુ કામ્યતયા ન નિત્યાસ્તસ્માન્નાસાં સમુચ્ચયનિયમઃ ।
તેન સમાનફલાનાં દર્શપૂર્ણમાસજ્યોતિષ્ટોમાદીનામિવ ન નિયમવાન્વિકલ્પઃ ફભૂમાર્થિનઃ સમુચ્ચયસ્યાપિ સંભવાદિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
ઉપાસનાનામમૂષામુપાસ્યસાક્ષાત્કરણસાધ્યત્વાત્ફલભેદસ્યૈકેનોપાસનેનોપાસ્યસાક્ષાત્કરણે તત એવ ફલપ્રકિલાભે તુ કૃતમુપાસનાન્તરેણ ।
નચ સાક્ષાત્કરણસ્યાતિશયસંભવસ્યોપાયસહસ્રૈરપિ તાદવસ્થ્યાત્તન્માત્રસાધ્યત્વાચ્ચ ફલાવાપ્તેઃ ।
ઉપાસનાન્તરાભ્યાસે ચ ચિત્તૈકાગ્રતાવ્યાઘાતેન કસ્ય ચિદુપાસનાનિષ્પત્તેરિહ વિકલ્પ એવ નિયમવાનિતિ રાદ્ધાન્તઃ

3.3.35.60.
#કામ્યાસ્તુ યથાકામં સમુચ્ચીયેરન્ન વા પૂર્વહેત્વભાવાત્# ।
યાસૂપાસનાસુ વિનોપાસ્યસાક્ષાત્કારણમદૃષ્ટેનૈવ કામ્યસાધનં તાસાં કામ્યદર્શપૌર્ણમાસાદિવત્પુરુષેચ્છાવશેન વિકલ્પસમુચ્ચયાવિતિ સામ્પ્રતમ્

3.3.36.61.
#અઙ્ગેષુ યથાશ્રયભાવઃ# ।
તન્નિર્ધારણાનિયમસ્તદ્દૃષ્ટેઃ પૃથગ્ધ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમિત્યત્રોપસનાસુ ફલશ્રુતેઃ પર્ણમયીન્યાયેનાર્થવાદતયોપાસનાનાં ક્રત્વર્થત્વેન સમુચ્ચયનિયમમાશઙ્ક્ય પુરુષાર્થતયૈકપ્રયોગવચનગ્રહણાભાવે સમુચ્ચયનિયમો નિરસ્તઃ ।
ઇહ તુ સત્યપિ પુરુષાર્થત્વે કસ્માન્નૈકપ્રયોગવચનગ્રહણં ભવતીતિ પૂર્વોક્તમર્થમાક્ષિપન્ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
યદ્યપિ હિ કામ્યા એતા ઉપાસનાસ્તથાપિ ન સ્વતન્ત્રા ભવિતુમર્હન્તિ ।
તથા સતિ હિ ક્રત્વર્થાનાશ્રિતતયા ક્રતુપ્રયોગાદ્બહિરપ્યમૂષાં પ્રયોગઃ પ્રસજ્યતે ।
નચ પ્રયુજ્યન્તે તત્કસ્ય હોતોઃ ।
ક્રત્વર્થાશ્રિતાનામેવ તાસાં તત્તત્ફલોદ્દેશેન વિધાનાદિતિ ।
એવં ચાશ્રયતન્ત્રત્વાદાશ્રિતાનાં પ્રયોગવચનેનાશ્રયાણાં સમુચ્ચયનિયમેનાશ્રિતાનામપિ સમુચ્ચયનિયમો યુક્ત ઇતરથા તદાશ્રિતત્વાનુપપત્તેઃ ।
સ ચ પ્રયોગવચન ઉપાસનાઃ સમુચ્ચિતન્વંસ્તત્તત્ફલકામનાનામવશ્યંભાવમાક્ષિપતિ તદભાવે તાસાં સમુચ્ચયનિયમાભાવાદિતિ મન્વાનસ્ય પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
રાદ્ધાન્તસ્તુ યથાવિહિતોદ્દિષ્ટપદાર્થનુરોધી પ્રયોગવચનો ન પદાર્થસ્વભાવાનન્યથયિતુમર્હતિ ।
કિન્તુ તદવિરોધેનાવતિષ્ઠતે ।
તત્ર ક્રત્વર્થાનાં નિત્યવદામ્નાનાત્તથાભાવસ્ય ન સંભવાન્નિયમેનૈતાન્ત્સમુચ્ચિનોતુ ।
કામાવબદ્ધાસ્તૂપાસનાઃ કામાનમનિત્યત્વાન્ન સમુચ્ચયેન નિયન્તુમર્હતિ ।
નહિ કામા વિધીયતે યેન સમુચ્ચીયેરન્નપિ તૂદ્દિશ્યન્તે ।
માનાન્તરાનુસારી ચોદ્દેશો ન તદ્વિરોધેનોદ્દેશ્યમન્યથયતી ।
તથા સત્યુદ્દેશાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્કામાનામનિત્યત્વાત્તદવબદ્ધાનામુપાસનાનામપ્યનિત્યત્વમ્ ।
નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધાત્ સત્યપિ તદાશ્રયાણાં નિત્યત્વે ઇદમેવ ચાશ્રયતન્ત્રત્વમાશ્રિતાનાં યદાશ્રયે સત્યેવ વૃત્તિર્નાસતીતિ ।
ન તુ તત્ર વૃત્તિરેવ નાવૃત્તિરિતિ તદિદમુક્તમ્-આશ્રયતન્ત્રાણ્યપિ હીતિ

3.3.36.62.

3.3.36.63.
#સમાહારાત્ ।
હોતૃષદનાદ્ધૈવાપિ દુરુદ્ગીથમનુસમાહરતીતિ# ।
અપિર્ભિન્નકમો દિરુદ્ગીથમપીતિ ।
વેદાન્તરોહિતપ્રણવોદ્ગીથૈકત્વપ્રત્યયસામર્થ્યાદ્ધોતૃકર્મણઃ શંસનાદુદ્રાતા પ્રતિસમાદધાતિ કિં તદિત્યત આહ દુરુદ્રીથમપિ વેદાન્તરોદિતે ચૌદ્રાત્રે કર્મણિ ઉત્પન્નં ક્ષતમ્ ।
એવં બ્રુવન્વેદાન્તરોદિતસ્ય પ્રત્યસ્યેત્યાદિ યોજનીયમ્

3.3.36.64.
#ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ચ# ।
અસ્ય સૂત્રસ્યાન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેન ચ વ્યાખ્યા ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

3.3.36.65.

3.3.36.66.

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે શારીરકભગવત્પાદભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ