ભામતિ · અધ્યાય 12

#ઇતિ પ્રથમાધ્યાયસ્ય ઉપાસ્યબ્રહ્મવાચકાસ્પષ્ટશ્રુતિસમન્વયાખ્યો દ્વિતીયઃ પાદઃ#
#પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ# ।
1.3.1.1.
#દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્# ।
ઇહ જ્ઞેયત્વેન બ્રહ્મોપક્ષિપ્યતે ।
તત્ર ઽપારવત્ત્વેન સેતુત્વાદ્ભેદે ષષ્ઠ્યાઃ પ્રયોગતઃ ।
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં યુક્તં નામૃતં બ્રહ્મ કર્હિચિત્ ॥
ઽ પારાવારમથ્યપાતી હિ સેતુઃ તાભ્યામવચ્છિદ્યમાનો જલવિધારકો લોકે દૃષ્ટઃ, નતુ બન્ધનહેતુમાત્રમ્ ।
હડિનિગાડાદિષ્વપિ પ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્. ન ચાનવચ્છિન્નં બ્રહ્મ સેતુભાવમનુભવતિ ।
ન સદ્બ્રહ્મામૃતસ્ય સેતુરિતિ યુજ્યતે ।
નચ બ્રહ્મણો ઽન્યદમૃતમસ્તિ, યસ્ય તત્સેતુઃ, સ્યાત્ ।
ન ચાભેદે ષષ્ઠ્યાઃ પ્રયોગો દૃષ્ટપૂર્વઃ ।
તદિદમુક્તમ્- #અમૃતસ્યૈષ સેતુરિતિ શ્રવણાદિતિ# ।
અમૃતસ્યેતિ શ્રવમાત્, ઇતિ યોજના ।
તત્રામૃતસ્યેતિ શ્રવણાદિતિ વિશબ્દતયા ન વ્યાખ્યાતમ્ ।
સેતુરિતિ શ્રવણાદિતિ વ્યાચષ્ટે- #પારવાનિતિ# ।
તથાચ પારવત્યમૃતવ્યતિરિક્તે સેતાવનુશ્રિયમાણે પ્રધાનં વા સાંખ્યપારિકલ્પિતં ભવેત્ ।
તત્ ખલુ સ્વકાર્યોપહિતમર્યાદતયા પુરુષં યાવદગચ્છદ્ભવતીતિ પારવત્, ભવતિ ચ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં, તત્પ્રકૃતિત્વાત્, પ્રકૃત્યાયતનત્વાચ્ચ વિકારામાં, ભવતિ ચાત્માત્મશબ્દસ્યસ્વભાવવચનત્વાત્, પ્રકાશાત્મા પ્રદીપ ઇતિવત્ ।
ભવતિ ચાસ્ય જ્ઞાનમપવર્ગોપયોગિ, તદભાવે પ્રધાનાદ્વિવેકેન પુરુષસ્યાનવધારણાદપવનુપર્ગાપત્તેઃ ।
યદિ ત્વસ્મિન્પ્રમાણાભાવેન ન પરિતુષ્યસિ, અસ્તુ તર્હિ નામરૂપબીજશક્તિભૂતમવ્યાકૃતં ભૂતસૂક્ષ્મં દ્યુભ્વાદ્યાયતનં, તસ્મિન્ પ્રામાણિકે સર્વસ્યોક્તસ્યોપપત્તેઃ ।
એતદપિ પ્રધાનોપન્યાસેન સૂચિતમ્ ।
અથ તુ સાક્ષાચ્છુત્યુક્તં દ્યુભ્વાદ્યાયતનમાદ્રિયમે, તતો વાયુરેવાસ્તુ ।
ઽવાયુના વૈ ગૌતમ સૂત્રેણાય ચ લોકઃ પરશ્ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદિ પુનરસ્ય દ્યુભ્વાદ્યાયતનસ્ય સાર્વજ્ઞ્યશ્રુતેરત્રાપિ ન પરિતુષ્યમિ, ભવતુ તતો હિરણ્યગર્ભ એવ ભગવાન્ સર્વજ્ઞઃ સૂત્રાત્મા દ્યુભ્વાદ્યાયતનમ્ ।
તસ્ય હિ કાર્યત્વેન પારવત્ત્વં ચામૃતાત્પરબ્રહ્મણો ભેદશ્ચેત્યાદિ સર્વમુપપદ્યતે ।
અયમપિ ઽવાયુના વૈ ગોતમ સૂત્રેણઽ ઇતિ શ્રુતિમુપન્યસ્યતા સૂચિતઃ ।
તસ્માદયં દ્યુપર્ભૃતીનામાયતનમિત્યેવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે ।
દ્યભ્વાદ્યાયતનં પરં બ્રહ્મૈવ, ન પ્રધાનાવ્યાકૃતવાયુશારીરહિરણ્ગર્ભાઃ ।
કુતઃ, સ્વશબ્દાત્ ।
ઽધારણાદ્વામૃતત્વસ્ય સાધનાદ્વાસ્ય સેતુતા ।
પૂર્વપક્ષે ઽપિ મુખ્યાર્થઃ સેતુશબ્દો હિ નેષ્યતે ॥
ઽ નહિ મૃદ્દારુમયો મૂર્તઃ પારાવારમધ્યવર્તી પાથસાં વિધારકો લોકસિદ્ધઃ સેતુઃ પ્રધાનં વાવ્યાકૃતં વા વાયુર્વા જીવો વા સૂત્રાત્મા વાભ્યુપેયતે ।
કિન્તુ પારવત્તામાત્રપરો લક્ષણિકઃ સેતુશબ્દો ઽભ્યુપેયઃ ।
સો ઽસ્માકં પારવત્તાવર્જં વિધરણત્વમાત્રેણ યોગમાત્રાદ્રૂઢિં પરિત્યજ્ય પ્રવર્ત્સ્યતિ ।
જીવાનામમૃતત્વપદપ્રાપ્તિસાધનત્વં વત્મજ્ઞાનસ્ય પારવત એવ લક્ષયિષ્યતિ ।
અમૃતશબ્દશ્ચ ભાવપ્રધાનઃ ।
યથા ઽદ્વ્યેકયોર્દ્વિવચનૈકવચનેઽ ઇત્યત્ર દ્વિત્વૈકત્વે દ્વ્યેકશબ્દાર્થૌ, અન્યથા દ્વ્યેકેષ્વિતિ સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તં ભાષ્યકૃતા #અમૃતત્વસાધનત્વાદિતિ# ।
તથા ચામૃતસ્યેતિ ચ સેતુરિતિ ચ બ્રહ્મણિ દ્યુભ્વાદ્યાયતને ઉપપત્સ્યેતે ।
અત્ર ચ સ્વશબ્દાદિતિ તન્ત્રોચ્ચરિતતમાત્મશબ્દાદિતિ ચ સદાયતના ઇતિ સચ્છબ્દાદિતિ ચ બ્રહ્મશબ્દાદિતિ ચ સૂચયતિ ।
સર્વે હ્યેતે ઽસ્ય સ્વશબ્દાઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
આયતનાયતનવ્ભાવઃ સર્વં બ્રહ્મેતિ ચ સામાનાધિકરણ્યં હિરણ્યગર્ભેપ્યુપપદ્યતે ।
તથાચ સ એવાત્રાસ્ત્વમૃતત્વસ્ય સેતુરિત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતિવાક્યેન સાવધારણેનોત્તરમાહ- #તત્રાયતનાયતનવદ્ભાવશ્રવણાદિતિ# ।
વિકારરૂપે ઽનિર્વાચ્યઽભિસંધાનં યસ્યાભિસંધાનુપુરુષસ્ય સ તથોક્તઃ ।
ભેદપ્રપઞ્ચં સત્યમભિમન્યમાન ઇતિ યાવત્ ।
તસ્યાપવાદો દોષઃ શ્રૂયતે #-મૃત્યોરિતિ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ ત્વિતિ# ।
યત્સર્વમવિદ્યારોપિતં તત્સર્વં પરમાર્થ બ્રહ્મ ।
ન તુ યદ્બ્રહ્મ તત્સર્વમિત્યર્થઃ ।
#અપર આહેતિ# ।
નાત્ર દ્યુભ્વાદ્યાયતનસ્ય સેતુનોચ્યતે યેન પારવત્તા સ્યાત્ ।
કિન્તુ ઽજાનથઽ ઇતિ યજ્જ્ઞાનં કીર્તિતં, યશ્ચ ઽવાચો વિમુઞ્ચથઽ ઇતિ વાગ્વિમોકઃ, તસ્યામૃતત્વસાધનત્વેન સેતુતોચ્યતે ।
તચ્ચોભયમપિ પારદેવ ।
નચ પ્રાધાન્યાદેષ ઇતિ સર્વનામ્ના દ્યુભ્વાદ્યાયતનમાત્મૈવ પરામૃશ્યતે, ન તુ તજ્જ્ઞાનવાગ્વિમોચને ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
વાગ્વિમોચનાત્મજ્ઞાનભાવનયોરેવ વિધેયત્વેન પ્રાધાન્યાત્ ।
આત્માનસ્તુ દ્રવ્યસ્યાવ્યાપારતયાવિધેયત્વાત્ ।
વિધેયસ્ય વ્યાપારસ્યૈવ યોગ્યતયા ગુણો ઽપિ પરામૃશ્યતે

1.3.1.2
#મુક્તોપસૃપ્યવ્યપદેશાત્# ।
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પ્રકૃત્યાવિદ્યાદિદોષમુક્તૈરુપસૃત્યં વ્યપદિશ્યતે-ઽભિજ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃઽ ઇત્યાદિના ।
તેન તત્ દ્યુભ્વાદ્યાયતનવિષયમેવ ।
બ્રહ્મણશ્ચ મુક્તોપસૃપ્યત્વં ઽયદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તેઽ ઇત્યાદૌ શ્રુત્યન્તરે પ્રસિદ્ધમ્ ।
તસ્માન્મુક્તોપસૃપ્યત્વાત્ ।
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચીયતે ।
હૃદયગ્રન્થિશ્ચાવિદ્યારાગાદ્વેષભયમોહાઃ ।
મોહશ્ચ વિષાદઃ, શોકઃ ।
પરં હિરણ્યગર્ભાદ્યવરં યસ્ય તદ્બ્રહ્મ તથોક્તમ્ ।
તસ્મિન્બ્રહ્મણિ યદ્દૃષ્ટં દર્શનં તસ્મિંસ્તદર્થમિતિ યાવત્ ।
યથા ઽચર્મણિ દ્વીપિનં હન્તિઽ ઇતિ ચર્માર્થમિતિ ગમ્યતે ।
નામરૂપાદિત્યવિદ્યાભિપ્રાયમ્ ।
#કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતા ઇતિ# ।
કામા ઇત્યવિદ્યામુપલક્ષયતિ

1.3.1.3.
#નાનુમાનમતચ્છબ્દાત્# ।
નાનુમાનમિત્યુપલક્ષણમ્ ।
નાવ્યાકૃતમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યં, હેતોરુભયત્રાપિ સામ્યાત્

1.3.1.4.
#પ્રણભૃચ્ચ# ।
ચેનાતચ્છબ્દત્વં હેતુરનકૃષ્યતે ।
સ્વયં ચ ભાષ્યકૃદત્ર હેતુમાહ- #ન ચોપાધિપરિચ્છિન્નસ્યેતિ# ।
ન સમ્યક્ સંભવતિ ।
નાઞ્જસમિત્યર્થઃ ।
ભોગ્યત્વેન હિ આયતનત્વમિતિ ક્લિષ્ટમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યતચ્છબ્દત્વાદિત્યત્રાપિ હેતુરનક્રષ્ટવ્યઃ, હન્ત કસ્માત્પૃથગ્યોગકરણં, યાવતા ઽન પ્રાણભૃદનુમાનેઽ ઇત્યેક એવ યોગઃ કસ્માન્ન કૃત ઇત્યત આહ- #પૃથગિતિ# ।
ઽભેદવ્યપદેશાત્ઽ ઇત્યાદિના હિ પ્રાણભૃદેવ નિષિધ્યતે, ન પ્રધાનં, તચ્ચૈકયોગકરણે દુર્વિજ્ઞાનં સ્યાદિતિ

1.3.1.5.

1.3.1.6.
#પ્રકરણાત્# ।
ન ખલુ હિરણ્યગર્ભાદિષુ જ્ઞાતેષુ સર્વં જ્ઞાતં ભવતિ કિન્તુ બ્રહ્મણ્યેવેતિ

1.3.1.7.
#સ્થિત્યદનાભ્યાં ચ# ।
યદિ જીવો હિરણ્યગર્ભો વા દ્યુભ્વાદ્યાયતનં ભવેત્, તતસ્તત્પ્રકૃત્યા ઽઅનશ્રન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ ઇતિ પરમાત્માભિધાનમાકસ્મિકં પ્રસજ્યેત ।
નચ હિરણ્યગર્ભ ઉદાસીનઃ, તસ્યાપિ ભોક્તૃત્વાત્ ।
નચ જીવાત્મૈવ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં, તથા સતિ સ એવાત્ર કથ્યતે, તત્કથનાય ચ બ્રહ્માપિ કથ્યતે, અન્યથા સિદ્ધાન્તે ઽપિ જીવાત્મકથનમાકસ્મિકં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
યતો ઽનધિગતાર્થાવબોધનસ્વરસેનામ્નાયેન પ્રાણભૃન્માત્રપ્રસિદ્ધજીવાત્મધિગમાયાત્યન્તાનવગતમલૌકિકં બ્રહ્માવબોધ્યત ઇતિ સુભાષિતમ્- #યદાપિ પૈઙ્ગ્યુપનિષત્કૃતેન વ્યાખ્યાનેનેતિ# ।
તત્ર હિ ઽઅનશ્રન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽ ઇતિ જીવ ઉપાધિરહિતેન રૂપેણ બ્રહ્મસ્વભાવ ઉદાસીનો ઽભોક્તા દર્શિતઃ ।
તદર્થમેવાચેતનસ્ય બુદ્ધિસત્ત્વસ્યાપારમાર્થિકં ભોક્તૃત્વમુક્તમ્ ।
તથા ચેત્થંભૂતં જીવં કથયતાનેન મન્ત્રવર્ણેન દ્યુભ્વાદ્યાયતનં બ્રહ્મૈવ કથિતં ભવતિ, ઉપાધ્યવચ્છિન્નશ્ચ જીવઃ પ્રતિષિદ્ધો ભવતીતિ ।
ન પૌઙ્ગિબ્રાહ્મણવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
#પ્રપઞ્ચાર્થમિતિ# ।
તન્મધ્યે ન પઠિતમિતિ કૃત્વાચિન્તયેદમધિકરણં પ્રવૃત્તમિત્યર્થઃ

1.3.2.8.
#ભૂમા સંપ્રસાદાદધ્યુપદેશાત્# ।
નારદઃ ખલુ દેવર્ષિઃ કર્મવિદનાત્મવિત્તયા શોચ્યમાત્માનં મન્યમાનો ભગવન્તમાત્મજ્ઞમાજાનસિદ્ધં મહાયોગિનં સનત્કુમારમુપસસાદ ।
ઉપસદ્ય ચોવાચ્, ભગવન્, અનાત્મજ્ઞતાજનિતશોકસાગરપારમુત્તારયતુ માં ભગવાનિતિ ।
તદુપશ્રુત્ય સનત્કુમારેણ ઽનામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત્વઽ ઇત્યુક્તે નારદેન પૃષ્ટં કિંનામ્નો ઽસ્તિ ભૂય ઇતિ ।
તત્ર સનત્કુમારસ્ય પ્રતિવચનમ્-ઽવાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસીઽ ઇતિ ।
તદેવં નારદસનત્કુમારયોર્ભૂયસી ।
પ્રશ્નોત્તરે વાગિન્દ્રિયમુપક્રમ્ય મનઃસંકલ્પચિત્તધ્યાનવિજ્ઞાનબલાન્નતોયવાયુસહિતતેદોનભઃ સ્મારશાપ્રાણેષુ પર્યવસિતે ।
કર્તવ્યાકર્તવ્યવિવેકઃ સંકલ્પઃ, તસ્ય કારણં પૂર્વાપરવિષયનિમિત્તપ્રયોજનનિરૂપણં ચિત્તમ્ ।
સ્મરઃ સ્મરણમ્ ।
પ્રાણસ્ય ચ સમસ્તક્રિયાકારકફલભેદેન પિત્રાદ્યાત્મત્વેન ચ રથારનાભિદૃષ્ટાન્તેન સર્વપ્રતિષ્ઠત્વેન ચ પ્રાણભૂયસ્ત્વદર્શિનો ઽતિવાદિત્વેન ચ નામાદિપ્રપઞ્ચાદશાન્તાદ્ભૂયસ્ત્વમુક્ત્વાપૃષ્ટ એવ નારદેન સનત્કુમાર એકગ્રન્થેન ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ સત્યાદીન્કૃતિપર્યન્તાનુક્ત્વોપદિદેશ-ઽસુખં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ઇતિ ।
તદુપશ્રુત્ય નારદેન ઽસુખં ત્વેવ ભગવો વિજિજ્ઞાસેઽ ઇત્યુક્તે સનત્કુમારઃ ઽયો વૈ ભૂમા તત્સુખમ્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ભૂમાનં વ્યુત્પાદયાંબભૂવ-ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ ઇત્યાદિના ।
તદિદૃશે વિષયે વિચાર આરભ્યતે ।
તત્ર સંશયઃ-કિં પ્રાણો ભૂમા સ્યાદાહો પરમાત્મેતિ ।
ભાવભવિત્રોસ્તાદાત્મવિવક્ષયા સામાનાધિકરણ્યં સંશયસ્ય બીજમુક્તં ભાષ્યકૃતા ।
તત્ર ઽએતસ્મિન્ ગ્રન્થસંદર્ભે યદુક્તાદ્ભૂયસો ઽન્યતઃ ।
ઉચ્યમાનં તુ તદ્ભૂય ઉચ્યતે પ્રશ્નપૂર્વકમ્ ॥
ઽ નચ પ્રાણાત્ કિં ભૂય ઇતિ પૃષ્ટમ્ ।
નાપિ ભૂમા વાસ્માદ્ભૂયાનિતિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પ્રાણભૂયસ્ત્વાભિધાનાનન્તરમપૃષ્ઠેન ભૂમોચ્યમાનઃ પ્રાણસ્યૈવ ભવિતુમર્હતિ ।
અપિચ ભૂમેતિ ભાવો ન ભવિતારમાન્તરેણ શક્યો નિરૂપયિતુમિતિ ભવિતારમપેક્ષમાણઃ પ્રાણસ્યાનન્તર્યેણ બુદ્ધિસંનિધાનાત્તમેવ ભવિતારં પ્રાપ્ય નિર્વૃણોતિ ।
ઽયસ્યોભયં હવિરાર્તિમાર્ચ્છેત્ઽ ઇત્યત્રાર્તિવાર્તં હવિઃ ।
યથાહુઃ ઽમૃષ્યામહે હવિષા વિશેષણમ્ઽ ઇતિ ।
ન ચાત્મનઃ પ્રકરણાદાત્મૈવ બુદ્ધૈસ્થ ઇતિ તસ્યૈવ ભૂમા સ્યાદિતિ યુક્તમ્ ।
સનત્કુમારસ્ય ઽનામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત્વઽ ઇતિ ।
પ્રતીકોપદેશરૂપેણોત્તરેણ નારદપ્રશ્નસ્યાપિ તદ્વિષયત્વેન પરમાત્મોપદેશપ્રકરણસ્યાનુત્થાનાત્ ।
અતદ્વિષયત્વે ચોત્તરસ્ય પ્રષશ્નોત્તરયોર્વૈયધિકરણ્યેન વિપ્રતિપત્તેરપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદસતિ પ્રકરણે પ્રાણસ્યાનન્તર્યાત્તસ્યૈવ ભૂમેતિ યુક્તમ્ ।
તદેતત્સંશયબીજં દર્શયતા ભાષ્યકારેણ સૂચિતં પૂર્વપક્ષસાધનમિતિ ન પુનરુક્તમ્ ।
નચ ભૂયોભૂયઃ પ્રશ્નાત્પરમાત્મૈવ નારદેન જિજ્ઞાસિત ઇતિ યુક્તમ્ ।
પ્રાણોપદેશાનન્તરં તસ્યોપરમાત્ ।
તદેવં પ્રાણ એવ ભૂમેતિ સ્થિતે યદ્યત્તદ્વિરોધિતયા વચઃ પ્રતિભાતિ તત્તદનુગુણતયા નેયમ્ ।
નીતં ચ ભાષ્યકૃતા ।
સ્યાદેતત્ ।
ઽએષ તુ વા અતિવદતિઽ ઇતિ તુશબ્દેન પ્રાણદર્શિનો ઽતિવાદિનો વ્યવચ્છિદ્ય સત્યેનાતિલાદિત્વં વદન્ કથં પ્રાણસ્ય ભૂમાનમભિદધીતેત્યત આહ- #પ્રાણમેવ ત્વિતિ ।
પ્રાણદર્શિનશ્ચાતિવાદિત્વમિતિ# ।
નામાદ્યાશાન્તમતીત્ય વદનશીલત્વમિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-નાયં તુશબ્દઃ પ્રાણાતિવાદિત્વાદ્વયવચ્છિનત્તિ, અપિતુ તદતિવાદિત્વમપરિત્યજ્ય પ્રત્યુત તદનુકૃષ્ય તસ્યૈવ પ્રાણસ્ય સત્યસ્ય શ્રવણમનનશ્રદ્ધાનિષ્ઠકૃતિભિર્વિજ્ઞાનાય નિશ્ચયાય સત્યેનાતિવદતીતિ પ્રાણવ્રતમેવાતિવાદિત્વમુચ્યતે ।
તુશબ્દો નામાદ્યતિવાદિત્વદ્વ્યવચ્છિનત્તિ ।
ન નામાદ્યાશાન્તવાદ્યતિવાદિ, અપિતુ સત્યપ્રાણવાદ્યતિવાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર ચાગમાચાર્યોપદેશાભ્યાં સત્યસ્ય શ્રવણમ્ ।
અથાગમાવિરોધિન્યાયનિવેશનં મનનં, મત્વા ચ ગુરુશિષ્યસબ્રહ્મચારિભિરનુસૂયુભિઃ સહ સંવાદ્ય તત્ત્વં શ્રદ્ધત્તે ।
શ્રદ્ધાનન્તરં ચ વિષયાન્તરદર્શી નિરક્તસ્તતો વ્યાવૃત્તસ્તત્ત્વજ્ઞાનાભ્યાસં કરોતિ, સેયમસ્ય કૃતિઃ પ્રયત્નઃ ।
અથ તત્ત્વજ્ઞાનાભ્યાસનિષ્ઠા ભવતિ, યદનન્તરમેવ તત્ત્વવિજ્ઞાનમનુભવઃ પ્રાદુર્ભવતિ ।
તદેતદ્બાહ્યા ।
અપ્યાહુઃ-ઽભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ ભાવનાપ્રકર્ષસ્ય પ્રયન્તો નિષ્ઠા તસ્માજ્જાયતે તત્ત્વાનુભવ ઇતિ ।
તસ્માત્પ્રાણ એવ ભૂમેતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇત્યુક્ત્વા ભૂમોચ્યતે ।
તત્ર સત્યશબ્દઃ પરમાર્થે નિરૂઢવૃત્તિઃ શ્રુત્યા પરમાર્થમાહ ।
પરમાર્થશ્ચ પરમાત્મૈવ ।
તતો હ્યન્યત્સર્વં વિકારજાતમનૃતં કયાચિદપેક્ષયા કથઞ્ચિત્સત્યમુચ્યતે ।
તથાચ ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદિતિઽ ઇતિ બ્રહ્મણો ઽતિવાદિતં શ્રુત્યાન્યનિરપેક્ષયા લિઙ્ગાદિભ્યો બલીયસ્યાવગમિતં કથમિવ સંનિધાનમાત્રાત્ શ્રુત્યાદ્યપેક્ષાદતિદુર્બલાત્કથં ચિત્પ્રાણનિષયત્વેન શક્યં વ્યાખ્યાતુમ્ ।
એવં ચ પ્રાણાદૂર્ધ્વં બ્રહ્મણિ ભૂતામવગમ્યમાનો ન પ્રાણવિષયો ભવિતુમર્હતિ, કિન્તુ સત્યસ્ય પરમાત્મન એવ ।
એવં ચાનાત્મવિદ આત્માનં વિવિદિષોર્નારદસ્ય પ્રશ્ને પરમાત્માનમેવાસ્મૈ વ્યાક્યાસ્યામીત્યભિસંધિમાન્સનત્કુમારઃ સોપાનારોહણન્યાયેન સ્થૂલાદારભ્ય તત્તદ્ભૂમવ્યુત્પાદનક્રમેણ ભૂમાનમતિદુર્જ્ઞાનતયા પરમસૂક્ષ્મં વ્યુત્પાદયામાસ ।
નચ પ્રશ્નપૂર્વતાપ્રવાહપતિતેનોત્તરેણ સર્વેણ પ્રશ્નપૂર્વેણૈવ ભવિતવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તીત્યાદિસુગમેન ભાષ્યેણ વ્યુત્પદિતમ્ ।
વિજ્ઞાનાદિસાધનપરમ્પરા મનનશ્રદ્ધાદિઃ, પ્રાણાન્તરે ચાનુશાસને તતાવન્માત્રેણૈવ પ્રકરણસમાપ્તેર્ન પ્રાણસ્યાન્યાયત્તતોચ્યેત ।
તદભિધાને હિ સાપેક્ષત્વેન ન પ્રકરણં સમાપ્યેત ।
તસ્માન્નેદં પ્રાણસ્ય પ્રકરણમપિ તુ યદાયત્તઃ પ્રાણસ્તસ્ય, સ ચાત્મેત્યાત્મન એવ પ્રકરણમ્ ।
શઙ્કતે #-પ્રકરમાન્ત ઇતિ# ।
પ્રાણપ્રકરણસમાપ્તાવિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ- #ન ।
સ ભગવ ઇતિ# ।
સંદંશન્યાયેન હિ ભ્રૂમ એતત્પ્રકરણં, સ ચોદ્ભૂમા પ્રાણઃ, પ્રાણસ્યૈતત્પ્રકરણં ભવેત્ ।
તચ્ચાયુક્તમિત્યુક્તમ્

1.3.2.9.
ન કેવલં શ્રુતેર્ભૂમાત્મતા પરમાત્મનઃ, લિઙ્ગાદપીત્યાહ સૂત્રકારઃ- #ધર્મોપપત્તેશ્ચ# ।
યદપિ પૂર્વપક્ષિણા કથઞ્ચિન્નીતં તદનુભાષ્ય ભાષ્યકારો દૂષયતિ #-યો ઽપ્યસૌ સુષુપ્તાવસ્થાયામિતિ# ।
સુષુપ્તાવસ્થાયામિન્દ્રિયાદ્યસંયોગ્યાત્મૈવ ।
ન પ્રાણઃ ।
પરમાત્મપ્રકરણાત્ ।
અન્યદાર્તમ્ ।
વિનશ્વરમિત્યર્થઃ ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્