ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.05

ભ્પ્_11.05.001।0 શ્રી-રાજોવાચ
ભગવન્તં હરિં પ્રાયો ન ભજન્ત્ય્ આત્મ-વિત્તમાઃ ।
તેષામ્ અશાન્ત-કામાનાં ક નિષ્ઠાવિજિતાત્મનામ્

ભ્પ્_11.05.002।0 શ્રી-ચમસ ઉવાચ
મુખ-બાહૂરુ-પાદેભ્યઃ પુરુષસ્યાશ્રમૈઃ સહ ।
ચત્વારો જજ્ઞિરે વર્ણા ગુણૈર્ વિપ્રાદયઃ પૃથક્

ય એષાં પુરુષં સાક્ષાદ્ આત્મ-પ્રભવમ્ ઈશ્વરમ્ ।
ન ભજન્ત્ય્ અવજાનન્તિ સ્થાનાદ્ ભ્રષ્ટાઃ પતન્ત્ય્ અધઃ

દૂરે હરિ-કથાઃ કેચિદ્ દૂરે ચાચ્યુત-કીર્તનાઃ ।
સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાદયશ્ ચૈવ તે ઽનુકમ્પ્યા ભવાદૃશામ્

વિપ્રો રાજન્ય-વૈશ્યૌ વા હરેઃ પ્રાપ્તાઃ પદાન્તિકમ્ ।
શ્રૌતેન જન્મનાથાપિ મુહ્યન્ત્ય્ આમ્નાય-વાદિનઃ

કર્મણ્ય્ અકોવિદાઃ સ્તબ્ધા મૂર્ખાઃ પણ્ડિત-માનિનઃ ।
વદન્તિ ચાટુકાન્ મૂઢા યયા માધ્વ્યા ગિરોત્સુકાઃ

રજસા ઘોર-સઙ્કલ્પાઃ કામુકા અહિ-મન્યવઃ ।
દામ્ભિકા માનિનઃ પાપા વિહસન્ત્ય્ અચ્યુત-પ્રિયાન્

વદન્તિ તે ઽન્યોન્યમ્ ઉપાસિત-સ્ત્રિયો ગૃહેષુ મૈથુન્ય-પરેષુ ચાશિષઃ ।
યજન્ત્ય્ અસૃષ્ટાન્ન-વિધાન-દક્ષિણં વૃત્ત્યૈ પરં ઘ્નન્તિ પશૂન્ અતદ્-વિદઃ

શ્રિયા વિભૂત્યાભિજનેન વિદ્યયા ત્યાગેન રૂપેણ બલેન કર્મણા ।
જાત-સ્મયેનાન્ધ-ધિયઃ સહેશ્વરાન્ સતો ઽવમન્યન્તિ હરિ-પ્રિયાન્ ખલાઃ

સર્વેષુ શશ્વત્ તનુ-ભૃત્સ્વ્ અવસ્થિતં $ યથા ખમ્ આત્માનમ્ અભીષ્ટમ્ ઈશ્વરમ્ &અમ્પ્;
વેદોપગીતં ચ ન શૃણ્વતે ઽબુધા % મનો-રથાનાં પ્રવદન્તિ વાર્તયા ॥ ભ્પ્_11.05.010* ॥
લોકે વ્યવાયામિષ-મદ્ય-સેવા નિત્યા હિ જન્તોર્ ન હિ તત્ર ચોદના ।
વ્યવસ્થિતિસ્ તેષુ વિવાહ-યજ્ઞ સુરા-ગ્રહૈર્ આસુ નિવૃત્તિર્ ઇષ્ટા

ધનં ચ ધર્મૈક-ફલં યતો વૈ $ જ્ઞાનં સ-વિજ્ઞાનમ્ અનુપ્રશાન્તિ &અમ્પ્;
ગૃહેષુ યુઞ્જન્તિ કલેવરસ્ય % મૃત્યું ન પશ્યન્તિ દુરન્ત-વીર્યમ્ ॥ ભ્પ્_11.05.012* ॥
યદ્ ઘ્રાણ-ભક્ષો વિહિતઃ સુરાયાસ્ તથા પશોર્ આલભનં ન હિંસા ।
એવં વ્યવાયઃ પ્રજયા ન રત્યા ઇમં વિશુદ્ધં ન વિદુઃ સ્વ-ધર્મમ્

યે ત્વ્ અનેવં-વિદો ઽસન્તઃ સ્તબ્ધાઃ સદ્-અભિમાનિનઃ ।
પશૂન્ દ્રુહ્યન્તિ વિશ્રબ્ધાઃ પ્રેત્ય ખાદન્તિ તે ચ તાન્

દ્વિષન્તઃ પર-કાયેષુ સ્વાત્માનં હરિમ્ ઈશ્વરમ્ ।
મૃતકે સાનુબન્ધે ઽસ્મિન્ બદ્ધ-સ્નેહાઃ પતન્ત્ય્ અધઃ

યે કૈવલ્યમ્ અસમ્પ્રાપ્તા યે ચાતીતાશ્ ચ મૂઢતામ્ ।
ત્રૈ-વર્ગિકા હ્ય્ અક્ષણિકા આત્માનં ઘાતયન્તિ તે

એત આત્મ-હનો ઽશાન્તા અજ્ઞાને જ્ઞાન-માનિનઃ ।
સીદન્ત્ય્ અકૃત-કૃત્યા વૈ કાલ-ધ્વસ્ત-મનોરથાઃ

હિત્વાત્મ-માયા-રચિતા ગૃહાપત્ય-સુહૃત્-સ્ત્રિયઃ ।
તમો વિશન્ત્ય્ અનિચ્છન્તો વાસુદેવ-પરાઙ્-મુખાઃ

ભ્પ્_11.05.019।0 શ્રી રાજોવાચ
કસ્મિન્ કાલે સ ભગવાન્ કિં વર્ણઃ કીદૃશો નૃભિઃ ।
નામ્ના વા કેન વિધિના પૂજ્યતે તદ્ ઇહોચ્યતામ્

ભ્પ્_11.05.020।0 શ્રી-કરભાજન ઉવાચ
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિર્ ઇત્ય્ એષુ કેશવઃ ।
નાના-વર્ણાભિધાકારો નાનૈવ વિધિનેજ્યતે

કૃતે શુક્લશ્ ચતુર્-બાહુર્ જટિલો વલ્કલામ્બરઃ ।
કૃષ્ણાજિનોપવીતાક્ષાન્ બિભ્રદ્ દણ્ડ-કમણ્ડલૂ

મનુષ્યાસ્ તુ તદા શાન્તા નિર્વૈરાઃ સુહૃદઃ સમાઃ ।
યજન્તિ તપસા દેવં શમેન ચ દમેન ચ

હંસઃ સુપર્ણો વૈકુણ્ઠો ધર્મો યોગેશ્વરો ઽમલઃ ।
ઈશ્વરઃ પુરુષો ઽવ્યક્તઃ પરમાત્મેતિ ગીયતે

ત્રેતાયાં રક્ત-વર્ણો ઽસૌ ચતુર્-બાહુસ્ ત્રિ-મેખલઃ ।
હિરણ્ય-કેશસ્ ત્રય્ય્-આત્મા સ્રુક્-સ્રુવાદ્ય્-ઉપલક્ષણઃ

તં તદા મનુજા દેવં સર્વ-દેવ-મયં હરિમ્ ।
યજન્તિ વિદ્યયા ત્રય્યા ધર્મિષ્ઠા બ્રહ્મ-વાદિનઃ

વિષ્ણુર્ યજ્ઞઃ પૃશ્નિગર્ભઃ સર્વદેવ ઉરુક્રમઃ ।
વૃષાકપિર્ જયન્તશ્ ચ ઉરુગાય ઇતીર્યતે

દ્વાપરે ભગવાઞ્ શ્યામઃ પીત-વાસા નિજાયુધઃ ।
શ્રીવત્સાદિભિર્ અઙ્કૈશ્ ચ લક્ષણૈર્ ઉપલક્ષિતઃ

તં તદા પુરુષં મર્ત્યા મહા-રાજોપલક્ષણમ્ ।
યજન્તિ વેદ-તન્ત્રાભ્યાં પરં જિજ્ઞાસવો નૃપ

નમસ્ તે વાસુદેવાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ।
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય તુભ્યં ભગવતે નમઃ

નારાયણાય ઋષયે પુરુષાય મહાત્મને ।
વિશ્વેશ્વરાય વિશ્વાય સર્વ-ભૂતાત્મને નમઃ

ઇતિ દ્વાપર ઉર્વ્-ઈશ સ્તુવન્તિ જગદ્-ઈશ્વરમ્ ।
નાના-તન્ત્ર-વિધાનેન કલાવ્ અપિ તથા શૃણુ

કૃષ્ણ-વર્ણં ત્વિષાકૃષ્ણં સાઙ્ગોપાઙ્ગાસ્ત્ર-પાર્ષદમ્ ।
યજ્ઞૈઃ સઙ્કીર્તન-પ્રાયૈર્ યજન્તિ હિ સુ-મેધસઃ

ધ્યેયં સદા પરિભવ-ઘ્નમ્ અભીષ્ટ-દોહં $ તીર્થાસ્પદં શિવ-વિરિઞ્ચિ-નુતં શરણ્યમ્ &અમ્પ્;
ભૃત્યાર્તિ-હં પ્રણત-પાલ ભવાબ્ધિ-પોતં % વન્દે મહા-પુરુષ તે ચરણારવિન્દમ્ ॥ ભ્પ્_11.05.033* ॥
ત્યક્ત્વા સુ-દુસ્ત્યજ-સુરેપ્સિત-રાજ્ય-લક્ષ્મીં $ ધર્મિષ્ઠ આર્ય-વચસા યદ્ અગાદ્ અરણ્યમ્ &
ત્યક્ત્વા સુ-દુસ્ત્યજ-સુરેપ્સિત-રાજ્ય-લક્ષ્મીં $ ધર્મિષ્ઠ આર્ય-વચસા યદ્ અગાદ્ અરણ્યમ્ &
માયા-મૃગં દયિતયેપ્સિતમ્ અન્વધાવદ્ % વન્દે મહા-પુરુષ તે ચરણારવિન્દમ્ ॥ ભ્પ્_11.05.034* ॥
એવં યુગાનુરૂપાભ્યાં ભગવાન્ યુગ-વર્તિભિઃ ।
મનુજૈર્ ઇજ્યતે રાજન્ શ્રેયસામ્ ઈશ્વરો હરિઃ

કલિં સભાજયન્ત્ય્ આર્યા ગુણ જ્ઞાઃ સાર-ભાગિનઃ ।
યત્ર સઙ્કીર્તનેનૈવ સર્વ-સ્વાર્થો ઽભિલભ્યતે

ન હ્ય્ અતઃ પરમો લાભો દેહિનાં ભ્રામ્યતામ્ ઇહ ।
યતો વિન્દેત પરમાં શાન્તિં નશ્યતિ સંસૃતિઃ

કૃતાદિષુ પ્રજા રાજન્ કલાવ્ ઇચ્છન્તિ સમ્ભવમ્ ।
કલૌ ખલુ ભવિષ્યન્તિ નારાયણ-પરાયણાઃ

ક્વચિત્ ક્વચિન્ મહા-રાજ દ્રવિડેષુ ચ ભૂરિશઃ ।
તામ્રપર્ણી નદી યત્ર કૃતમાલા પયસ્વિની

કાવેરી ચ મહા-પુણ્યા પ્રતીચી ચ મહા-નદી ।
યે પિબન્તિ જલં તાસાં મનુજા મનુજેશ્વર ।
પ્રાયો ભક્તા ભગવતિ વાસુદેવે ઽમલાશયાઃ

દેવર્ષિ-ભૂતાપ્ત-નૃણાં પિતૄણાં ન કિઙ્કરો નાયમ્ ઋણી ચ રાજન્ ।
સર્વાત્મના યઃ શરણં શરણ્યં ગતો મુકુન્દં પરિહૃત્ય કર્તમ્

સ્વ-પાદ-મૂલમ્ ભજતઃ પ્રિયસ્ય ત્યક્તાન્ય-ભાવસ્ય હરિઃ પરેશઃ ।
વિકર્મ યચ્ ચોત્પતિતં કથઞ્ચિદ્ ધુનોતિ સર્વં હૃદિ સન્નિવિષ્ટઃ

ભ્પ્_11.05.043।0 શ્રી-નારદ ઉવાચ
ધર્માન્ ભાગવતાન્ ઇત્થં શ્રુત્વાથ મિથિલેશ્વરઃ ।
જાયન્તેયાન્ મુનીન્ પ્રીતઃ સોપાધ્યાયો હ્ય્ અપૂજયત્

તતો ઽન્તર્દધિરે સિદ્ધાઃ સર્વ-લોકસ્ય પશ્યતઃ ।
રાજા ધર્માન્ ઉપાતિષ્ઠન્ન્ અવાપ પરમાં ગતિમ્

ત્વમ્ અપ્ય્ એતાન્ મહા-ભાગ ધર્માન્ ભાગવતાન્ શ્રુતાન્ ।
આસ્થિતઃ શ્રદ્ધયા યુક્તો નિઃસઙ્ગો યાસ્યસે પરમ્

યુવયોઃ ખલુ દમ્પત્યોર્ યશસા પૂરિતં જગત્ ।
પુત્રતામ્ અગમદ્ યદ્ વાં ભગવાન્ ઈશ્વરો હરિઃ

દર્શનાલિઙ્ગનાલાપૈઃ શયનાસન-ભોજનૈઃ ।
આત્મા વાં પાવિતઃ કૃષ્ણે પુત્ર-સ્નેહં પ્રકુર્વતોઃ

વૈરેણ યં નૃપતયઃ શિશુપાલ-પૌણ્ડ્ર- $ શાલ્વાદયો ગતિ-વિલાસ-વિલોકનાદ્યૈઃ &અમ્પ્;
ધ્યાયન્ત આકૃત-ધિયઃ શયનાસનાદૌ % તત્-સામ્યમ્ આપુર્ અનુરક્ત-ધિયાં પુનઃ કિમ્ ॥ ભ્પ્_11.05.048* ॥
માપત્ય-બુદ્ધિમ્ અકૃથાઃ કૃષ્ણે સર્વાત્મનીશ્વરે ।
માયા-મનુષ્ય-ભાવેન ગૂઢૈશ્વર્યે પરે ઽવ્યયે

ભૂ-ભારાસુર-રાજન્ય- હન્તવે ગુપ્તયે સતામ્ ।
અવતીર્ણસ્ય નિર્વૃત્યૈ યશો લોકે વિતન્યતે

ભ્પ્_11.05.051।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
એતચ્ છ્રુત્વા મહા-ભાગો વસુદેવો ઽતિ-વિસ્મિતઃ ।
દેવકી ચ મહા-ભાગા જહતુર્ મોહમ્ આત્મનઃ

ઇતિહાસમ્ ઇમં પુણ્યં ધારયેદ્ યઃ સમાહિતઃ ।
સ વિધૂયેહ શમલં બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે