ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.63

ભ્પ્_10.63.001।0 શૃઈ-શુક ઉવાચ
અપશ્યતાં ચાનિરુદ્ધં તદ્-બન્ધૂનાં ચ ભારત ।
ચત્વારો વાર્ષિકા માસા વ્યતીયુર્ અનુશોચતામ્

નારદાત્ તદ્ ઉપાકર્ણ્ય વાર્તાં બદ્ધસ્ય કર્મ ચ ।
પ્રયયુઃ શોણિત-પુરં વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણ-દૈવતાઃ

પ્રદ્યુમ્નો યુયુધાનશ્ ચ ગદઃ સામ્બો ઽથ સારણઃ ।
નન્દોપનન્દ-ભદ્રાદ્યા રામ-કૃષ્ણાનુવર્તિનઃ

અક્ષૌહિણીભિર્ દ્વાદશભિઃ સમેતાઃ સર્વતો દિશમ્ ।
રુરુધુર્ બાણ-નગરં સમન્તાત્ સાત્વતર્ષભાઃ

ભજ્યમાન-પુરોદ્યાન- પ્રાકારાટ્ટાલ-ગોપુરમ્ ।
પ્રેક્ષમાણો રુષાવિષ્ટસ્ તુલ્ય-સૈન્યો ઽભિનિર્યયૌ

બાણાર્થે ભગવાન્ રુદ્રઃ સ-સુતઃ પ્રમથૈર્ વૃતઃ ।
આરુહ્ય નન્દિ-વૃષભં યુયુધે રામ-કૃષ્ણયોઃ

આસીત્ સુ-તુમુલં યુદ્ધમ્ અદ્ભુતં રોમ-હર્ષણમ્ ।
કૃષ્ણ-શઙ્કરયો રાજન્ પ્રદ્યુમ્ન-ગુહયોર્ અપિ

કુમ્ભાણ્ડ-કૂપકર્ણાભ્યાં બલેન સહ સંયુગઃ ।
સામ્બસ્ય બાણ-પુત્રેણ બાણેન સહ સાત્યકેઃ

બ્રહ્માદયઃ સુરાધીશા મુનયઃ સિદ્ધ-ચારણાઃ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષા વિમાનૈર્ દ્રષ્ટુમ્ આગમન્

શઙ્કરાનુચરાન્ શૌરિર્ ભૂત-પ્રમથ-ગુહ્યકાન્ ।
ડાકિનીર્ યાતુધાનાંશ્ ચ વેતાલાન્ સ-વિનાયકાન્

પ્રેત-માતૃ-પિશાચાંશ્ ચ કુષ્માણ્ડાન્ બ્રહ્મ-રાક્ષસાન્ ।
દ્રાવયામ્ આસ તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ શરૈઃ શાર્ઙ્ગ-ધનુશ્-ચ્યુતૈઃ

પૃથગ્-વિધાનિ પ્રાયુઙ્ક્ત પિણાક્ય્ અસ્ત્રાણિ શાર્ઙ્ગિણે ।
પ્રત્ય્-અસ્ત્રૈઃ શમયામ્ આસ શાર્ઙ્ગ-પાણિર્ અવિસ્મિતઃ

બ્રહ્માસ્ત્રસ્ય ચ બ્રહ્માસ્ત્રં વાયવ્યસ્ય ચ પાર્વતમ્ ।
આગ્નેયસ્ય ચ પાર્જન્યં નૈજં પાશુપતસ્ય ચ

મોહયિત્વા તુ ગિરિશં જૃમ્ભણાસ્ત્રેણ જૃમ્ભિતમ્ ।
બાણસ્ય પૃતનાં શૌરિર્ જઘાનાસિ-ગદેષુભિઃ

સ્કન્દઃ પ્રદ્યુમ્ન-બાણૌઘૈર્ અર્દ્યમાનઃ સમન્તતઃ ।
અસૃગ્ વિમુઞ્ચન્ ગાત્રેભ્યઃ શિખિનાપક્રમદ્ રણાત્

કુમ્ભાણ્ડ-કૂપકર્ણશ્ ચ પેતતુર્ મુષલાર્દિતૌ ।
દુદ્રુવુસ્ તદ્-અનીકનિ હત-નાથાનિ સર્વતઃ

વિશીર્યમાણમ્ સ્વ-બલં દૃષ્ટ્વા બાણો ઽત્ય્-અમર્ષિતઃ ।
કૃષ્ણમ્ અભ્યદ્રવત્ સઙ્ખ્યે રથી હિત્વૈવ સાત્યકિમ્

ધનૂંષ્ય્ આકૃષ્ય યુગપદ્ બાણઃ પઞ્ચ-શતાનિ વૈ ।
એકૈકસ્મિન્ શરૌ દ્વૌ દ્વૌ સન્દધે રણ-દુર્મદઃ

તાનિ ચિચ્છેદ ભગવાન્ ધનૂંસિ યુગપદ્ ધરિઃ ।
સારથિં રથમ્ અશ્વાંશ્ ચ હત્વા શઙ્ખમ્ અપૂરયત્

તન્-માતા કોટરા નામ નગ્ના મક્ત-શિરોરુહા ।
પુરો ઽવતસ્થે કૃષ્ણસ્ય પુત્ર-પ્રાણ-રિરક્ષયા

તતસ્ તિર્યઙ્-મુખો નગ્નામ્ અનિરીક્ષન્ ગદાગ્રજઃ ।
બાણશ્ ચ તાવદ્ વિરથશ્ છિન્ન-ધન્વાવિશત્ પુરમ્

વિદ્રાવિતે ભૂત-ગણે જ્વરસ્ તુ ત્રી-શિરાસ્ ત્રી-પાત્ ।
અભ્યધાવત દાશાર્હં દહન્ન્ ઇવ દિશો દશ

અથ નારાયણઃ દેવઃ તં દૃષ્ટ્વા વ્યસૃજજ્ જ્વરમ્ ।
માહેશ્વરો વૈષ્ણવશ્ ચ યુયુધાતે જ્વરાવ્ ઉભૌ

માહેશ્વરઃ સમાક્રન્દન્ વૈષ્ણવેન બલાર્દિતઃ ।
અલબ્ધ્વાભયમ્ અન્યત્ર ભીતો માહેશ્વરો જ્વરઃ ।
શરણાર્થી હૃષીકેશં તુષ્ટાવ પ્રયતાઞ્જલિઃ

ભ્પ્_10.63.025।0 જ્વર ઉવાચ
નમામિ ત્વાનન્ત-શક્તિં પરેશમ્ સર્વાત્માનં કેવલં જ્ઞપ્તિ-માત્રમ્ ।
વિશ્વોત્પત્તિ-સ્થાન-સંરોધ-હેતું યત્ તદ્ બ્રહ્મ બ્રહ્મ-લિઙ્ગમ્ પ્રશાન્તમ્

કાલો દૈવં કર્મ જીવઃ સ્વભાવો દ્રવ્યં ક્ષેત્રં પ્રાણ આત્મા વિકારઃ ।
તત્-સઙ્ઘાતો બીજ-રોહ-પ્રવાહસ્ ત્વન્-માયૈષા તન્-નિષેધં પ્રપદ્યે

નાના-ભાવૈર્ લીલયૈવોપપન્નૈર્ દેવાન્ સાધૂન્ લોક-સેતૂન્ બિભર્ષિ ।
હંસ્ય્ ઉન્માર્ગાન્ હિંસયા વર્તમાનાન્ જન્મૈતત્ તે ભાર-હારાય ભૂમેઃ

તપ્તો ઽહમ્ તે તેજસા દુઃસહેન શાન્તોગ્રેણાત્ય્-ઉલ્બણેન જ્વરેણ ।
તાવત્ તાપો દેહિનાં તે ઽન્ઘ્રિ-મૂલં નો સેવેરન્ યાવદ્ આશાનુબદ્ધાઃ

ભ્પ્_10.63.029।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ત્રિ-શિરસ્ તે પ્રસન્નો ઽસ્મિ વ્યેતુ તે મજ્-જ્વરાદ્ ભયમ્ ।
યો નૌ સ્મરતિ સંવાદં તસ્ય ત્વન્ ન ભવેદ્ ભયમ્

ઇત્ય્ ઉક્તો ઽચ્યુતમ્ આનમ્ય ગતો માહેશ્વરો જ્વરઃ ।
બાણસ્ તુ રથમ્ આરૂઢઃ પ્રાગાદ્ યોત્સ્યન્ જનાર્દનમ્

તતો બાહુ-સહસ્રેણ નાનાયુધ-ધરો ઽસુરઃ ।
મુમોચ પરમ-ક્રુદ્ધો બાણાંશ્ ચક્રાયુધે નૃપ

તસ્યાસ્યતો ઽસ્ત્રાણ્ય્ અસકૃચ્ ચક્રેણ ક્ષુર-નેમિના ।
ચિચ્છેદ ભગવાન્ બાહૂન્ શાખા ઇવ વનસ્પતેઃ

બાહુષુ છિદ્યમાનેષુ બાણસ્ય ભગવાન્ ભવઃ ।
ભક્તાનકમ્પ્ય્ ઉપવ્રજ્ય ચક્રાયુધમ્ અભાષત

ભ્પ્_10.63.034।0 શ્રી-રુદ્ર ઉવાચ
ત્વં હિ બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ ગૂઢં બ્રહ્મણિ વાઙ્-મયે ।
યં પશ્યન્ત્ય્ અમલાત્માન આકાશમ્ ઇવ કેવલમ્

નાભિર્ નભો ઽગ્નિર્ મુખમ્ અમ્બુ રેતો $ દ્યૌઃ શીર્ષમ્ આશાઃ શ્રુતિર્ અઙ્ઘ્રિર્ ઉર્વી &અમ્પ્;
ચન્દ્રો મનો યસ્ય દૃગ્ અર્ક આત્મા % અહં સમુદ્રો જઠરં ભુજેન્દ્રઃ ॥ ભ્પ્_10.63.035* ॥
રોમાણિ યસ્યૌષધયો ઽમ્બુ-વાહાઃ $ કેશા વિરિઞ્ચો ધિષણા વિસર્ગઃ &
રોમાણિ યસ્યૌષધયો ઽમ્બુ-વાહાઃ $ કેશા વિરિઞ્ચો ધિષણા વિસર્ગઃ &
પ્રજા-પતિર્ હૃદયં યસ્ય ધર્મઃ % સ વૈ ભવાન્ પુરુષો લોક-કલ્પઃ ॥ ભ્પ્_10.63.036* ॥
તવાવતારો ઽયમ્ અકુણ્ઠ-ધામન્ ધર્મસ્ય ગુપ્ત્યૈ જગતો હિતાય ।
વયં ચ સર્વે ભવતાનુભાવિતા વિભાવયામો ભુવનાનિ સપ્ત

ત્વમ્ એક આદ્યઃ પુરુષો ઽદ્વિતીયસ્ તુર્યઃ સ્વ-દૃગ્ ધેતુર્ અહેતુર્ ઈશઃ ।
પ્રતીયસે ઽથાપિ યથા-વિકારં સ્વ-માયયા સર્વ-ગુણ-પ્રસિદ્ધ્યૈ

યથૈવ સૂર્યઃ પિહિતશ્ છાયયા સ્વયા $ છાયાં ચ રૂપાણિ ચ સઞ્ચકાસ્તિ &અમ્પ્;
એવં ગુણેનાપિહિતો ગુણાંસ્ ત્વમ્ % આત્મ-પ્રદીપો ગુણિનશ્ ચ ભૂમન્ ॥ ભ્પ્_10.63.039* ॥
યન્-માયા-મોહિત-ધિયઃ પુત્ર-દાર-ગૃહાદિષુ ।
ઉન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ પ્રસક્તા વૃજિનાર્ણવે

દેવ-દત્તમ્ ઇમં લબ્ધ્વા નૃ-લોકમ્ અજિતેન્દ્રિયઃ ।
યો નાદ્રિયેત ત્વત્-પાદૌ સ શોચ્યો હ્ય્ આત્મ-વઞ્ચકઃ

યસ્ ત્વાં વિસૃજતે મર્ત્ય આત્માનં પ્રિયમ્ ઈશ્વરમ્ ।
વિપર્યયેન્દ્રિયાર્થાર્થં વિષમ્ અત્ત્ય્ અમૃતં ત્યજન્

અહં બ્રહ્માથ વિબુધા મુનયશ્ ચામલાશયાઃ ।
સર્વાત્મના પ્રપન્નાસ્ ત્વામ્ આત્માનં પ્રેષ્ઠમ્ ઈશ્વરમ્

તં ત્વા જગત્-સ્થિત્ય્-ઉદયાન્ત-હેતું $ સમં પ્રસાન્તં સુહૃદ્-આત્મ-દૈવમ્ &અમ્પ્;
અનન્યમ્ એકં જગદ્-આત્મ-કેતં % ભવાપવર્ગાય ભજામ દેવમ્ ॥ ભ્પ્_10.63.044* ॥
અયં મમેષ્ટો દયિતો ઽનુવર્તી મયાભયં દત્તમ્ અમુષ્ય દેવ ।
સમ્પાદ્યતાં તદ્ ભવતઃ પ્રસાદો યથા હિ તે દૈત્ય-પતૌ પ્રસાદઃ

ભ્પ્_10.63.046।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યદ્ આત્થ ભગવંસ્ ત્વં નઃ કરવામ પ્રિયં તવ ।
ભવતો યદ્ વ્યવસિતં તન્ મે સાધ્વ્ અનુમોદિતમ્

અવધ્યો ઽયં મમાપ્ય્ એષ વૈરોચનિ-સુતો ઽસુરઃ ।
પ્રહ્રાદાય વરો દત્તો ન વધ્યો મે તવાન્વયઃ

દર્પોપશમનાયાસ્ય પ્રવૃક્ણા બાહવો મયા ।
સૂદિતં ચ બલં ભૂરિ યચ્ ચ ભારાયિતં ભુવઃ

ચત્વારો ઽસ્ય ભુજાઃ શિષ્ટા ભવિષ્યત્ય્ અજરામરઃ ।
પાર્ષદ-મુખ્યો ભવતો ન કુતશ્ચિદ્-ભયો ઽસુરઃ

ઇતિ લબ્ધ્વાભયં કૃષ્ણં પ્રણમ્ય શિરસાસુરઃ ।
પ્રાદ્યુમ્નિં રથમ્ આરોપ્ય સ-વધ્વો સમુપાનયત્

અક્ષૌહિણ્યા પરિવૃતં સુ-વાસઃ-સમલઙ્કૃતમ્ ।
સ-પત્નીકં પુરસ્-કૃત્ય યયૌ રુદ્રાનુમોદિતઃ

સ્વ-રાજધાનીં સમલઙ્કૃતાં ધ્વજૈઃ $ સ-તોરણૈર્ ઉક્ષિત-માર્ગ-ચત્વરામ્ &અમ્પ્;
વિવેશ શઙ્ખાનક-દુન્દુભિ-સ્વનૈર્ % અભ્યુદ્યતઃ પૌર-સુહૃદ્-દ્વિજાતિભિઃ ॥ ભ્પ્_10.63.052* ॥
ય એવં કૃષ્ણ-વિજયં શઙ્કરેણ ચ સંયુગમ્ ।
સંસ્મરેત્ પ્રાતર્ ઉત્થાય ન તસ્ય સ્યાત્ પરાજયઃ