ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 09.04

ભ્પ્_09.04.001।0 શ્રીશુક ઉવાચ
નાભાગો નભગાપત્યં યં તતં ભ્રાતરઃ કવિમ્ ।
યવિષ્ઠં વ્યભજન્ દાયં બ્રહ્મચારિણમાગતમ્

ભ્રાતરો ઽભાઙ્ક્ત કિં મહ્યં ભજામ પિતરં તવ ।
ત્વાં મમાર્યાસ્તતાભાઙ્ક્ષુર્મા પુત્રક તદાદૃથાઃ

ઇમે અઙ્ગિરસઃ સત્રમાસતે ઽદ્ય સુમેધસઃ ।
ષષ્ઠં ષષ્ઠમુપેત્યાહઃ કવે મુહ્યન્તિ કર્મણિ

તાંસ્ત્વં શંસય સૂક્તે દ્વે વૈશ્વદેવે મહાત્મનઃ ।
તે સ્વર્યન્તો ધનં સત્ર પરિશેષિતમાત્મનઃ

દાસ્યન્તિ તે ઽથ તાન્ અર્ચ્છ તથા સ કૃતવાન્ યથા ।
તસ્મૈ દત્ત્વા યયુઃ સ્વર્ગં તે સત્રપરિશેષણમ્

તં કશ્ચિત્ સ્વીકરિષ્યન્તં પુરુષઃ કૃષ્ણદર્શનઃ ।
ઉવાચોત્તરતો ઽભ્યેત્ય મમેદં વાસ્તુકં વસુ

મમેદમૃષિભિર્દત્તમિતિ તર્હિ સ્મ માનવઃ ।
સ્યાન્ નૌ તે પિતરિ પ્રશ્નઃ પૃષ્ટવાન્ પિતરં યથા

યજ્ઞવાસ્તુગતં સર્વમુચ્છિષ્ટમૃષયઃ ક્વચિત્ ।
ચક્રુર્હિ ભાગં રુદ્રાય સ દેવઃ સર્વમર્હતિ

નાભાગસ્તં પ્રણમ્યાહ તવેશ કિલ વાસ્તુકમ્ ।
ઇત્યાહ મે પિતા બ્રહ્મઞ્ છિરસા ત્વાં પ્રસાદયે

યત્ તે પિતાવદદ્ધર્મં ત્વં ચ સત્યં પ્રભાષસે ।
દદામિ તે મન્ત્રદૃશો જ્ઞાનં બ્રહ્મ સનાતનમ્

ગૃહાણ દ્રવિણં દત્તં મત્સત્રપરિશેષિતમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતો રુદ્રો ભગવાન્ ધર્મવત્સલઃ

ય એતત્ સંસ્મરેત્ પ્રાતઃ સાયં ચ સુસમાહિતઃ ।
કવિર્ભવતિ મન્ત્રજ્ઞો ગતિં ચૈવ તથાત્મનઃ

નાભાગાદમ્બરીષો ઽભૂન્ મહાભાગવતઃ કૃતી ।
નાસ્પૃશદ્બ્રહ્મશાપો ઽપિ યં ન પ્રતિહતઃ ક્વચિત્

ભ્પ્_09.04.014।0 શ્રીરાજોવાચ
ભગવન્ છ્રોતુમિચ્છામિ રાજર્ષેસ્તસ્ય ધીમતઃ ।
ન પ્રાભૂદ્યત્ર નિર્મુક્તો બ્રહ્મદણ્ડો દુરત્યયઃ

ભ્પ્_09.04.015।0 શ્રીશુક ઉવાચ
અમ્બરીષો મહાભાગઃ સપ્તદ્વીપવતીં મહીમ્ ।
અવ્યયાં ચ શ્રિયં લબ્ધ્વા વિભવં ચાતુલં ભુવિ

મેને ઽતિદુર્લભં પુંસાં સર્વં તત્ સ્વપ્નસંસ્તુતમ્ ।
વિદ્વાન્ વિભવનિર્વાણં તમો વિશતિ યત્ પુમાન્

વાસુદેવે ભગવતિ તદ્ભક્તેષુ ચ સાધુષુ ।
પ્રાપ્તો ભાવં પરં વિશ્વં યેનેદં લોષ્ટ્રવત્ સ્મૃતમ્

સ વૈ મનઃ કૃષ્ણપદારવિન્દયોર્ વચાંસિ વૈકુણ્ઠગુણાનુવર્ણને ।
કરૌ હરેર્મન્દિરમાર્જનાદિષુ શ્રુતિં ચકારાચ્યુતસત્કથોદયે

મુકુન્દલિઙ્ગાલયદર્શને દૃશૌ તદ્ભૃત્યગાત્રસ્પર્શે ઽઙ્ગસઙ્ગમમ્ ।
ઘ્રાણં ચ તત્પાદસરોજસૌરભે શ્રીમત્તુલસ્યા રસનાં તદર્પિતે

પાદૌ હરેઃ ક્ષેત્રપદાનુસર્પણે શિરો હૃષીકેશપદાભિવન્દને ।
કામં ચ દાસ્યે ન તુ કામકામ્યયા યથોત્તમશ્લોકજનાશ્રયા રતિઃ

એવં સદા કર્મકલાપમાત્મનઃ પરે ઽધિયજ્ઞે ભગવત્યધોક્ષજે ।
સર્વાત્મભાવં વિદધન્ મહીમિમાં તન્નિષ્ઠવિપ્રાભિહિતઃ શશાસ હ

ઈજે ઽશ્વમેધૈરધિયજ્ઞમીશ્વરં મહાવિભૂત્યોપચિતાઙ્ગદક્ષિણૈઃ ।
તતૈર્વસિષ્ઠાસિતગૌતમાદિભિર્ ધન્વન્યભિસ્રોતમસૌ સરસ્વતીમ્

યસ્ય ક્રતુષુ ગીર્વાણૈઃ સદસ્યા ઋત્વિજો જનાઃ ।
તુલ્યરૂપાશ્ચાનિમિષા વ્યદૃશ્યન્ત સુવાસસઃ

સ્વર્ગો ન પ્રાર્થિતો યસ્ય મનુજૈરમરપ્રિયઃ ।
શૃણ્વદ્ભિરુપગાયદ્ભિરુત્તમશ્લોકચેષ્ટિતમ્

સંવર્ધયન્તિ યત્ કામાઃ સ્વારાજ્યપરિભાવિતાઃ ।
દુર્લભા નાપિ સિદ્ધાનાં મુકુન્દં હૃદિ પશ્યતઃ

સ ઇત્થં ભક્તિયોગેન તપોયુક્તેન પાર્થિવઃ ।
સ્વધર્મેણ હરિં પ્રીણન્ સર્વાન્ કામાન્ શનૈર્જહૌ

ગૃહેષુ દારેષુ સુતેષુ બન્ધુષુ દ્વિપોત્તમસ્યન્દનવાજિવસ્તુષુ ।
અક્ષય્યરત્નાભરણામ્બરાદિષ્વ્ અનન્તકોશેષ્વ્ અકરોદસન્મતિમ્

તસ્મા અદાદ્ધરિશ્ચક્રં પ્રત્યનીકભયાવહમ્ ।
એકાન્તભક્તિભાવેન પ્રીતો ભક્તાભિરક્ષણમ્

આરિરાધયિષુઃ કૃષ્ણં મહિષ્યા તુલ્યશીલયા ।
યુક્તઃ સાંવત્સરં વીરો દધાર દ્વાદશીવ્રતમ્

વ્રતાન્તે કાર્તિકે માસિ ત્રિરાત્રં સમુપોષિતઃ ।
સ્નાતઃ કદાચિત્ કાલિન્દ્યાં હરિં મધુવને ઽર્ચયત્

મહાભિષેકવિધિના સર્વોપસ્કરસમ્પદા ।
અભિષિચ્યામ્બરાકલ્પૈર્ગન્ધમાલ્યાર્હણાદિભિઃ

તદ્ગતાન્તરભાવેન પૂજયામાસ કેશવમ્ ।
બ્રાહ્મણાંશ્ચ મહાભાગાન્ સિદ્ધાર્થાન્ અપિ ભક્તિતઃ

ગવાં રુક્મવિષાણીનાં રૂપ્યાઙ્ઘ્રીણાં સુવાસસામ્ ।
પયઃશીલવયોરૂપ વત્સોપસ્કરસમ્પદામ્

પ્રાહિણોત્ સાધુવિપ્રેભ્યો ગૃહેષુ ન્યર્બુદાનિ ષટ્ ।
ભોજયિત્વા દ્વિજાન્ અગ્રે સ્વાદ્વ્ અન્નં ગુણવત્તમમ્

લબ્ધકામૈરનુજ્ઞાતઃ પારણાયોપચક્રમે ।
તસ્ય તર્હ્યતિથિઃ સાક્ષાદ્દુર્વાસા ભગવાન્ અભૂત્

તમાનર્ચાતિથિં ભૂપઃ પ્રત્યુત્થાનાસનાર્હણૈઃ ।
યયાચે ઽભ્યવહારાય પાદમૂલમુપાગતઃ

પ્રતિનન્દ્ય સ તાં યાચ્ઞાં કર્તુમાવશ્યકં ગતઃ ।
નિમમજ્જ બૃહદ્ધ્યાયન્ કાલિન્દીસલિલે શુભે

મુહૂર્તાર્ધાવશિષ્ટાયાં દ્વાદશ્યાં પારણં પ્રતિ ।
ચિન્તયામાસ ધર્મજ્ઞો દ્વિજૈસ્તદ્ધર્મસઙ્કટે

બ્રાહ્મણાતિક્રમે દોષો દ્વાદશ્યાં યદપારણે ।
યત્ કૃત્વા સાધુ મે ભૂયાદધર્મો વા ન માં સ્પૃશેત્

અમ્ભસા કેવલેનાથ કરિષ્યે વ્રતપારણમ્ ।
આહુરબ્ભક્ષણં વિપ્રા હ્યશિતં નાશિતં ચ તત્

ઇત્યપઃ પ્રાશ્ય રાજર્ષિશ્ચિન્તયન્ મનસાચ્યુતમ્ ।
પ્રત્યચષ્ટ કુરુશ્રેષ્ઠ દ્વિજાગમનમેવ સઃ

દુર્વાસા યમુનાકૂલાત્ કૃતાવશ્યક આગતઃ ।
રાજ્ઞાભિનન્દિતસ્તસ્ય બુબુધે ચેષ્ટિતં ધિયા

મન્યુના પ્રચલદ્ગાત્રો ભ્રુકુટીકુટિલાનનઃ ।
બુભુક્ષિતશ્ચ સુતરાં કૃતાઞ્જલિમભાષત

અહો અસ્ય નૃશંસસ્ય શ્રિયોન્મત્તસ્ય પશ્યત ।
ધર્મવ્યતિક્રમં વિષ્ણોરભક્તસ્યેશમાનિનઃ

યો મામતિથિમાયાતમાતિથ્યેન નિમન્ત્ર્ય ચ ।
અદત્ત્વા ભુક્તવાંસ્તસ્ય સદ્યસ્તે દર્શયે ફલમ્

એવં બ્રુવાણ ઉત્કૃત્ય જટાં રોષપ્રદીપિતઃ ।
તયા સ નિર્મમે તસ્મૈ કૃત્યાં કાલાનલોપમામ્

તામાપતન્તીં જ્વલતીમસિહસ્તાં પદા ભુવમ્ ।
વેપયન્તીં સમુદ્વીક્ષ્ય ન ચચાલ પદાન્ નૃપઃ

પ્રાગ્ દિષ્ટં ભૃત્યરક્ષાયાં પુરુષેણ મહાત્મના ।
દદાહ કૃત્યાં તાં ચક્રં ક્રુદ્ધાહિમિવ પાવકઃ

તદભિદ્રવદુદ્વીક્ષ્ય સ્વપ્રયાસં ચ નિષ્ફલમ્ ।
દુર્વાસા દુદ્રુવે ભીતો દિક્ષુ પ્રાણપરીપ્સયા

તમન્વધાવદ્ભગવદ્રથાઙ્ગં દાવાગ્નિરુદ્ધૂતશિખો યથાહિમ્ ।
તથાનુષક્તં મુનિરીક્ષમાણો ગુહાં વિવિક્ષુઃ પ્રસસાર મેરોઃ

દિશો નભઃ ક્ષ્માં વિવરાન્ સમુદ્રાન્ લોકાન્ સપાલાંસ્ત્રિદિવં ગતઃ સઃ ।
યતો યતો ધાવતિ તત્ર તત્ર સુદર્શનં દુષ્પ્રસહં દદર્શ

અલબ્ધનાથઃ સ સદા કુતશ્ચિત્ સન્ત્રસ્તચિત્તો ઽરણમેષમાણઃ ।
દેવં વિરિઞ્ચં સમગાદ્વિધાતસ્ ત્રાહ્યાત્મયોને ઽજિતતેજસો મામ્

ભ્પ્_09.04.053।0 શ્રીબ્રહ્મોવાચ
સ્થાનં મદીયં સહવિશ્વમેતત્ ક્રીડાવસાને દ્વિપરાર્ધસંજ્ઞે ।
ભ્રૂભઙ્ગમાત્રેણ હિ સન્દિધક્ષોઃ કાલાત્મનો યસ્ય તિરોભવિષ્યતિ

અહં ભવો દક્ષભૃગુપ્રધાનાઃ પ્રજેશભૂતેશસુરેશમુખ્યાઃ ।
સર્વે વયં યન્નિયમં પ્રપન્ના મૂર્ધ્ન્યાર્પિતં લોકહિતં વહામઃ

પ્રત્યાખ્યાતો વિરિઞ્ચેન વિષ્ણુચક્રોપતાપિતઃ ।
દુર્વાસાઃ શરણં યાતઃ શર્વં કૈલાસવાસિનમ્

ભ્પ્_09.04.056।0 શ્રીશઙ્કર ઉવાચ
વયં ન તાત પ્રભવામ ભૂમ્નિ યસ્મિન્ પરે ઽન્યે ઽપ્યજજીવકોશાઃ ।
ભવન્તિ કાલે ન ભવન્તિ હીદૃશાઃ સહસ્રશો યત્ર વયં ભ્રમામઃ

અહં સનત્કુમારશ્ચ નારદો ભગવાન્ અજઃ ।
કપિલો ઽપાન્તરતમો દેવલો ધર્મ આસુરિઃ

મરીચિપ્રમુખાશ્ચાન્યે સિદ્ધેશાઃ પારદર્શનાઃ ।
વિદામ ન વયં સર્વે યન્માયાં માયયાવૃતાઃ

તસ્ય વિશ્વેશ્વરસ્યેદં શસ્ત્રં દુર્વિષહં હિ નઃ ।
તમેવં શરણં યાહિ હરિસ્તે શં વિધાસ્યતિ

તતો નિરાશો દુર્વાસાઃ પદં ભગવતો યયૌ ।
વૈકુણ્ઠાખ્યં યદધ્યાસ્તે શ્રીનિવાસઃ શ્રિયા સહ

સન્દહ્યમાનો ઽજિતશસ્ત્રવહ્નિના તત્પાદમૂલે પતિતઃ સવેપથુઃ ।
આહાચ્યુતાનન્ત સદીપ્સિત પ્રભો કૃતાગસં માવહિ વિશ્વભાવન

અજાનતા તે પરમાનુભાવં કૃતં મયાઘં ભવતઃ પ્રિયાણામ્ ।
વિધેહિ તસ્યાપચિતિં વિધાતર્ મુચ્યેત યન્નામ્ન્યુદિતે નારકો ઽપિ

ભ્પ્_09.04.063।0 શ્રીભગવાન્ ઉવાચ
અહં ભક્તપરાધીનો હ્યસ્વતન્ત્ર ઇવ દ્વિજ ।
સાધુભિર્ગ્રસ્તહૃદયો ભક્તૈર્ભક્તજનપ્રિયઃ

નાહમાત્માનમાશાસે મદ્ભક્તૈઃ સાધુભિર્વિના ।
શ્રિયં ચાત્યન્તિકીં બ્રહ્મન્ યેષાં ગતિરહં પરા

યે દારાગારપુત્રાપ્ત પ્રાણાન્ વિત્તમિમં પરમ્ ।
હિત્વા માં શરણં યાતાઃ કથં તાંસ્ત્યક્તુમુત્સહે

મયિ નિર્બદ્ધહૃદયાઃ સાધવઃ સમદર્શનાઃ ।
વશે કુર્વન્તિ માં ભક્ત્યા સત્સ્ત્રિયઃ સત્પતિં યથા

મત્સેવયા પ્રતીતં તે સાલોક્યાદિચતુષ્ટયમ્ ।
નેચ્છન્તિ સેવયા પૂર્ણાઃ કુતો ઽન્યત્ કાલવિપ્લુતમ્

સાધવો હૃદયં મહ્યં સાધૂનાં હૃદયં ત્વ્ અહમ્ ।
મદન્યત્ તે ન જાનન્તિ નાહં તેભ્યો મનાગ્ અપિ

ઉપાયં કથયિષ્યામિ તવ વિપ્ર શૃણુષ્વ તત્ ।
અયં હ્યાત્માભિચારસ્તે યતસ્તં યાહિ મા ચિરમ્ ।
સાધુષુ પ્રહિતં તેજઃ પ્રહર્તુઃ કુરુતે ઽશિવમ્

તપો વિદ્યા ચ વિપ્રાણાં નિઃશ્રેયસકરે ઉભે ।
તે એવ દુર્વિનીતસ્ય કલ્પેતે કર્તુરન્યથા

બ્રહ્મંસ્તદ્ગચ્છ ભદ્રં તે નાભાગતનયં નૃપમ્ ।
ક્ષમાપય મહાભાગં તતઃ શાન્તિર્ભવિષ્યતિ