ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 07.15

ભ્પ્_07.15.001।0 શ્રીનારદ ઉવાચ
કર્મનિષ્ઠા દ્વિજાઃ કેચિત્ તપોનિષ્ઠા નૃપાપરે ।
સ્વાધ્યાયે ઽન્યે પ્રવચને કેચન જ્ઞાનયોગયોઃ

જ્ઞાનનિષ્ઠાય દેયાનિ કવ્યાન્યાનન્ત્યમિચ્છતા ।
દૈવે ચ તદભાવે સ્યાદિતરેભ્યો યથાર્હતઃ

દ્વૌ દૈવે પિતૃકાર્યે ત્રીન્ એકૈકમુભયત્ર વા ।
ભોજયેત્ સુસમૃદ્ધો ઽપિ શ્રાદ્ધે કુર્યાન્ ન વિસ્તરમ્

દેશકાલોચિતશ્રદ્ધા દ્રવ્યપાત્રાર્હણાનિ ચ ।
સમ્યગ્ ભવન્તિ નૈતાનિ વિસ્તરાત્ સ્વજનાર્પણાત્

દેશે કાલે ચ સમ્પ્રાપ્તે મુન્યન્નં હરિદૈવતમ્ ।
શ્રદ્ધયા વિધિવત્ પાત્રે ન્યસ્તં કામધુગ્ અક્ષયમ્

દેવર્ષિપિતૃભૂતેભ્ય આત્મને સ્વજનાય ચ ।
અન્નં સંવિભજન્ પશ્યેત્ સર્વં તત્ પુરુષાત્મકમ્

ન દદ્યાદામિષં શ્રાદ્ધે ન ચાદ્યાદ્ધર્મતત્ત્વવિત્ ।
મુન્યન્નૈઃ સ્યાત્ પરા પ્રીતિર્યથા ન પશુહિંસયા

નૈતાદૃશઃ પરો ધર્મો નૃણાં સદ્ધર્મમિચ્છતામ્ ।
ન્યાસો દણ્ડસ્ય ભૂતેષુ મનોવાક્કાયજસ્ય યઃ

એકે કર્મમયાન્ યજ્ઞાન્ જ્ઞાનિનો યજ્ઞવિત્તમાઃ ।
આત્મસંયમને ઽનીહા જુહ્વતિ જ્ઞાનદીપિતે

દ્રવ્યયજ્ઞૈર્યક્ષ્યમાણં દૃષ્ટ્વા ભૂતાનિ બિભ્યતિ ।
એષ માકરુણો હન્યાદતજ્જ્ઞો હ્યસુતૃપ્ ધ્રુવમ્

તસ્માદ્દૈવોપપન્નેન મુન્યન્નેનાપિ ધર્મવિત્ ।
સન્તુષ્ટો ઽહરહઃ કુર્યાન્ નિત્યનૈમિત્તિકીઃ ક્રિયાઃ

વિધર્મઃ પરધર્મશ્ચ આભાસ ઉપમા છલઃ ।
અધર્મશાખાઃ પઞ્ચેમા ધર્મજ્ઞો ઽધર્મવત્ ત્યજેત્

ધર્મબાધો વિધર્મઃ સ્યાત્ પરધર્મો ઽન્યચોદિતઃ ।
ઉપધર્મસ્તુ પાખણ્ડો દમ્ભો વા શબ્દભિચ્ છલઃ

યસ્ત્વિચ્છયા કૃતઃ પુમ્ભિરાભાસો હ્યાશ્રમાત્ પૃથક્ ।
સ્વભાવવિહિતો ધર્મઃ કસ્ય નેષ્ટઃ પ્રશાન્તયે

ધર્માર્થમપિ નેહેત યાત્રાર્થં વાધનો ધનમ્ ।
અનીહાનીહમાનસ્ય મહાહેરિવ વૃત્તિદા

સન્તુષ્ટસ્ય નિરીહસ્ય સ્વાત્મારામસ્ય યત્ સુખમ્ ।
કુતસ્તત્ કામલોભેન ધાવતો ઽર્થેહયા દિશઃ

સદા સન્તુષ્ટમનસઃ સર્વાઃ શિવમયા દિશઃ ।
શર્કરાકણ્ટકાદિભ્યો યથોપાનત્પદઃ શિવમ્

સન્તુષ્ટઃ કેન વા રાજન્ ન વર્તેતાપિ વારિણા ।
ઔપસ્થ્યજૈહ્વ્યકાર્પણ્યાદ્ગૃહપાલાયતે જનઃ

અસન્તુષ્ટસ્ય વિપ્રસ્ય તેજો વિદ્યા તપો યશઃ ।
સ્રવન્તીન્દ્રિયલૌલ્યેન જ્ઞાનં ચૈવાવકીર્યતે

કામસ્યાન્તં હિ ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં ક્રોધસ્યૈતત્ ફલોદયાત્ ।
જનો યાતિ ન લોભસ્ય જિત્વા ભુક્ત્વા દિશો ભુવઃ

પણ્ડિતા બહવો રાજન્ બહુજ્ઞાઃ સંશયચ્છિદઃ ।
સદસસ્ પતયો ઽપ્યેકે અસન્તોષાત્ પતન્ત્યધઃ

અસઙ્કલ્પાજ્ જયેત્ કામં ક્રોધં કામવિવર્જનાત્ ।
અર્થાનર્થેક્ષયા લોભં ભયં તત્ત્વાવમર્શનાત્

આન્વીક્ષિક્યા શોકમોહૌ દમ્ભં મહદુપાસયા ।
યોગાન્તરાયાન્ મૌનેન હિંસાં કામાદ્યનીહયા

કૃપયા ભૂતજં દુઃખં દૈવં જહ્યાત્ સમાધિના ।
આત્મજં યોગવીર્યેણ નિદ્રાં સત્ત્વનિષેવયા

રજસ્તમશ્ચ સત્ત્વેન સત્ત્વં ચોપશમેન ચ ।
એતત્ સર્વં ગુરૌ ભક્ત્યા પુરુષો હ્યઞ્જસા જયેત્

યસ્ય સાક્ષાદ્ભગવતિ જ્ઞાનદીપપ્રદે ગુરૌ ।
મર્ત્યાસદ્ધીઃ શ્રુતં તસ્ય સર્વં કુઞ્જરશૌચવત્

એષ વૈ ભગવાન્ સાક્ષાત્ પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ ।
યોગેશ્વરૈર્વિમૃગ્યાઙ્ઘ્રિર્લોકો યં મન્યતે નરમ્

ષડ્વર્ગસંયમૈકાન્તાઃ સર્વા નિયમચોદનાઃ ।
તદન્તા યદિ નો યોગાન્ આવહેયુઃ શ્રમાવહાઃ

યથા વાર્તાદયો હ્યર્થા યોગસ્યાર્થં ન બિભ્રતિ ।
અનર્થાય ભવેયુઃ સ્મ પૂર્તમિષ્ટં તથાસતઃ

યશ્ચિત્તવિજયે યત્તઃ સ્યાન્ નિઃસઙ્ગો ઽપરિગ્રહઃ ।
એકો વિવિક્તશરણો ભિક્ષુર્ભૈક્ષ્યમિતાશનઃ

દેશે શુચૌ સમે રાજન્ સંસ્થાપ્યાસનમાત્મનઃ ।
સ્થિરં સુખં સમં તસ્મિન્નાસીતર્જ્વઙ્ગ ઓમિતિ

પ્રાણાપાનૌ સન્નિરુન્ધ્યાત્ પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ ।
યાવન્ મનસ્ત્યજેત્ કામાન્ સ્વનાસાગ્રનિરીક્ષણઃ

યતો યતો નિઃસરતિ મનઃ કામહતં ભ્રમત્ ।
તતસ્તત ઉપાહૃત્ય હૃદિ રુન્ધ્યાચ્ છનૈર્બુધઃ

એવમભ્યસ્યતશ્ચિત્તં કાલેનાલ્પીયસા યતેઃ ।
અનિશં તસ્ય નિર્વાણં યાત્યનિન્ધનવહ્નિવત્

કામાદિભિરનાવિદ્ધં પ્રશાન્તાખિલવૃત્તિ યત્ ।
ચિત્તં બ્રહ્મસુખસ્પૃષ્ટં નૈવોત્તિષ્ઠેત કર્હિચિત્

યઃ પ્રવ્રજ્ય ગૃહાત્ પૂર્વં ત્રિવર્ગાવપનાત્ પુનઃ ।
યદિ સેવેત તાન્ ભિક્ષુઃ સ વૈ વાન્તાશ્યપત્રપઃ

યૈઃ સ્વદેહઃ સ્મૃતો ઽનાત્મા મર્ત્યો વિટ્કૃમિભસ્મવત્ ।
ત એનમાત્મસાત્ કૃત્વા શ્લાઘયન્તિ હ્યસત્તમાઃ

ગૃહસ્થસ્ય ક્રિયાત્યાગો વ્રતત્યાગો વટોરપિ ।
તપસ્વિનો ગ્રામસેવા ભિક્ષોરિન્દ્રિયલોલતા

આશ્રમાપસદા હ્યેતે ખલ્વાશ્રમવિડમ્બનાઃ ।
દેવમાયાવિમૂઢાંસ્તાન્ ઉપેક્ષેતાનુકમ્પયા

આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાત્ પરં જ્ઞાનધુતાશયઃ ।
કિમિચ્છન્ કસ્ય વા હેતોર્દેહં પુષ્ણાતિ લમ્પટઃ

આહુઃ શરીરં રથમિન્દ્રિયાણિ હયાન્ અભીષૂન્ મન ઇન્દ્રિયેશમ્ ।
વર્ત્માનિ માત્રા ધિષણાં ચ સૂતં સત્ત્વં બૃહદ્બન્ધુરમીશસૃષ્ટમ્

અક્ષં દશપ્રાણમધર્મધર્મૌ ચક્રે ઽભિમાનં રથિનં ચ જીવમ્ ।
ધનુર્હિ તસ્ય પ્રણવં પઠન્તિ શરં તુ જીવં પરમેવ લક્ષ્યમ્

રાગો દ્વેષશ્ચ લોભશ્ચ શોકમોહૌ ભયં મદઃ ।
માનો ઽવમાનો ઽસૂયા ચ માયા હિંસા ચ મત્સરઃ

રજઃ પ્રમાદઃ ક્ષુન્નિદ્રા શત્રવસ્ત્વેવમાદયઃ ।
રજસ્તમઃપ્રકૃતયઃ સત્ત્વપ્રકૃતયઃ ક્વચિત્

યાવન્ નૃકાયરથમાત્મવશોપકલ્પં $ ધત્તે ગરિષ્ઠચરણાર્ચનયા નિશાતમ્ &અમ્પ્;
જ્ઞાનાસિમચ્યુતબલો દધદસ્તશત્રુઃ % સ્વાનન્દતુષ્ટ ઉપશાન્ત ઇદં વિજહ્યાત્ ॥ ભ્પ્_07.15.045* ॥
નોચેત્ પ્રમત્તમસદિન્દ્રિયવાજિસૂતા $ નીત્વોત્પથં વિષયદસ્યુષુ નિક્ષિપન્તિ &
નોચેત્ પ્રમત્તમસદિન્દ્રિયવાજિસૂતા $ નીત્વોત્પથં વિષયદસ્યુષુ નિક્ષિપન્તિ &
તે દસ્યવઃ સહયસૂતમમું તમો ઽન્ધે % સંસારકૂપ ઉરુમૃત્યુભયે ક્ષિપન્તિ ॥ ભ્પ્_07.15.046* ॥
પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ દ્વિવિધં કર્મ વૈદિકમ્ ।
આવર્તતે પ્રવૃત્તેન નિવૃત્તેનાશ્નુતે ઽમૃતમ્

હિંસ્રં દ્રવ્યમયં કામ્યમગ્નિહોત્રાદ્યશાન્તિદમ્ ।
દર્શશ્ચ પૂર્ણમાસશ્ચ ચાતુર્માસ્યં પશુઃ સુતઃ

એતદિષ્ટં પ્રવૃત્તાખ્યં હુતં પ્રહુતમેવ ચ ।
પૂર્તં સુરાલયારામ કૂપાજીવ્યાદિલક્ષણમ્

દ્રવ્યસૂક્ષ્મવિપાકશ્ચ ધૂમો રાત્રિરપક્ષયઃ ।
અયનં દક્ષિણં સોમો દર્શ ઓષધિવીરુધઃ

અન્નં રેત ઇતિ ક્ષ્મેશ પિતૃયાનં પુનર્ભવઃ ।
એકૈકશ્યેનાનુપૂર્વં ભૂત્વા ભૂત્વેહ જાયતે

નિષેકાદિશ્મશાનાન્તૈઃ સંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતો દ્વિજઃ ।
ઇન્દ્રિયેષુ ક્રિયાયજ્ઞાન્ જ્ઞાનદીપેષુ જુહ્વતિ

ઇન્દ્રિયાણિ મનસ્યૂર્મૌ વાચિ વૈકારિકં મનઃ ।
વાચં વર્ણસમામ્નાયે તમોંકારે સ્વરે ન્યસેત્ ।
ઓંકારં બિન્દૌ નાદે તં તં તુ પ્રાણે મહત્યમુમ્

અગ્નિઃ સૂર્યો દિવા પ્રાહ્ણઃ શુક્લો રાકોત્તરં સ્વરાટ્ ।
વિશ્વો ઽથ તૈજસઃ પ્રાજ્ઞસ્તુર્ય આત્મા સમન્વયાત્

દેવયાનમિદં પ્રાહુર્ભૂત્વા ભૂત્વાનુપૂર્વશઃ ।
આત્મયાજ્યુપશાન્તાત્મા હ્યાત્મસ્થો ન નિવર્તતે

ય એતે પિતૃદેવાનામયને વેદનિર્મિતે ।
શાસ્ત્રેણ ચક્ષુષા વેદ જનસ્થો ઽપિ ન મુહ્યતિ

આદાવન્તે જનાનાં સદ્બહિરન્તઃ પરાવરમ્ ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં વચો વાચ્યં તમો જ્યોતિસ્ત્વયં સ્વયમ્

આબાધિતો ઽપિ હ્યાભાસો યથા વસ્તુતયા સ્મૃતઃ ।
દુર્ઘટત્વાદૈન્દ્રિયકં તદ્વદર્થવિકલ્પિતમ્

ક્ષિત્યાદીનામિહાર્થાનાં છાયા ન કતમાપિ હિ ।
ન સઙ્ઘાતો વિકારો ઽપિ ન પૃથઙ્ નાન્વિતો મૃષા

ધાતવો ઽવયવિત્વાચ્ ચ તન્માત્રાવયવૈર્વિના ।
ન સ્યુર્હ્યસત્યવયવિન્યસન્નવયવો ઽન્તતઃ

સ્યાત્ સાદૃશ્યભ્રમસ્તાવદ્વિકલ્પે સતિ વસ્તુનઃ ।
જાગ્રત્સ્વાપૌ યથા સ્વપ્ને તથા વિધિનિષેધતા

ભાવાદ્વૈતં ક્રિયાદ્વૈતં દ્રવ્યાદ્વૈતં તથાત્મનઃ ।
વર્તયન્ સ્વાનુભૂત્યેહ ત્રીન્ સ્વપ્નાન્ ધુનુતે મુનિઃ

કાર્યકારણવસ્ત્વૈક્ય દર્શનં પટતન્તુવત્ ।
અવસ્તુત્વાદ્વિકલ્પસ્ય ભાવાદ્વૈતં તદુચ્યતે

યદ્બ્રહ્મણિ પરે સાક્ષાત્ સર્વકર્મસમર્પણમ્ ।
મનોવાક્તનુભિઃ પાર્થ ક્રિયાદ્વૈતં તદુચ્યતે

આત્મજાયાસુતાદીનામન્યેષાં સર્વદેહિનામ્ ।
યત્ સ્વાર્થકામયોરૈક્યં દ્રવ્યાદ્વૈતં તદુચ્યતે

યદ્યસ્ય વાનિષિદ્ધં સ્યાદ્યેન યત્ર યતો નૃપ ।
સ તેનેહેત કાર્યાણિ નરો નાન્યૈરનાપદિ

એતૈરન્યૈશ્ચ વેદોક્તૈર્વર્તમાનઃ સ્વકર્મભિઃ ।
ગૃહે ઽપ્યસ્ય ગતિં યાયાદ્રાજંસ્તદ્ભક્તિભાઙ્ નરઃ

યથા હિ યૂયં નૃપદેવ દુસ્ત્યજાદ્ આપદ્ગણાદુત્તરતાત્મનઃ પ્રભોઃ ।
યત્પાદપઙ્કેરુહસેવયા ભવાન્ અહારષીન્ નિર્જિતદિગ્ગજઃ ક્રતૂન્

અહં પુરાભવં કશ્ચિદ્ગન્ધર્વ ઉપબર્હણઃ ।
નામ્નાતીતે મહાકલ્પે ગન્ધર્વાણાં સુસમ્મતઃ

રૂપપેશલમાધુર્ય સૌગન્ધ્યપ્રિયદર્શનઃ ।
સ્ત્રીણાં પ્રિયતમો નિત્યં મત્તઃ સ્વપુરલમ્પટઃ

એકદા દેવસત્રે તુ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ।
ઉપહૂતા વિશ્વસૃગ્ભિર્હરિગાથોપગાયને

અહં ચ ગાયંસ્તદ્વિદ્વાન્ સ્ત્રીભિઃ પરિવૃતો ગતઃ ।
જ્ઞાત્વા વિશ્વસૃજસ્તન્ મે હેલનં શેપુરોજસા ।
યાહિ ત્વં શૂદ્રતામાશુ નષ્ટશ્રીઃ કૃતહેલનઃ

તાવદ્દાસ્યામહં જજ્ઞે તત્રાપિ બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
શુશ્રૂષયાનુષઙ્ગેણ પ્રાપ્તો ઽહં બ્રહ્મપુત્રતામ્

ધર્મસ્તે ગૃહમેધીયો વર્ણિતઃ પાપનાશનઃ ।
ગૃહસ્થો યેન પદવીમઞ્જસા ન્યાસિનામિયાત્

યૂયં નૃલોકે બત ભૂરિભાગા લોકં પુનાના મુનયો ઽભિયન્તિ ।
યેષાં ગૃહાન્ આવસતીતિ સાક્ષાદ્ ગૂઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્યલિઙ્ગમ્

સ વા અયં બ્રહ્મ મહદ્વિમૃગ્ય કૈવલ્યનિર્વાણસુખાનુભૂતિઃ ।
પ્રિયઃ સુહૃદ્વઃ ખલુ માતુલેય આત્માર્હણીયો વિધિકૃદ્ગુરુશ્ચ

ન યસ્ય સાક્ષાદ્ભવપદ્મજાદિભી રૂપં ધિયા વસ્તુતયોપવર્ણિતમ્ ।
મૌનેન ભક્ત્યોપશમેન પૂજિતઃ પ્રસીદતામેષ સ સાત્વતાં પતિઃ

ભ્પ્_07.15.078।0 શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ દેવર્ષિણા પ્રોક્તં નિશમ્ય ભરતર્ષભઃ ।
પૂજયામાસ સુપ્રીતઃ કૃષ્ણં ચ પ્રેમવિહ્વલઃ

કૃષ્ણપાર્થાવુપામન્ત્ર્ય પૂજિતઃ પ્રયયૌ મુનિઃ ।
શ્રુત્વા કૃષ્ણં પરં બ્રહ્મ પાર્થઃ પરમવિસ્મિતઃ

ઇતિ દાક્ષાયિણીનાં તે પૃથગ્ વંશા પ્રકીર્તિતાઃ ।
દેવાસુરમનુષ્યાદ્યા લોકા યત્ર ચરાચરાઃ