ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 07.02

ભ્પ્_07.02.001।0 શ્રીનારદ ઉવાચ
ભ્રાતર્યેવં વિનિહતે હરિણા ક્રોડમૂર્તિના ।
હિરણ્યકશિપૂ રાજન્ પર્યતપ્યદ્રુષા શુચા

આહ ચેદં રુષા પૂર્ણઃ સન્દષ્ટદશનચ્છદઃ ।
કોપોજ્જ્વલદ્ભ્યાં ચક્ષુર્ભ્યાં નિરીક્ષન્ ધૂમ્રમમ્બરમ્

કરાલદંષ્ટ્રોગ્રદૃષ્ટ્યા દુષ્પ્રેક્ષ્યભ્રુકુટીમુખઃ ।
શૂલમુદ્યમ્ય સદસિ દાનવાન્ ઇદમબ્રવીત્

ભો ભો દાનવદૈતેયા દ્વિમૂર્ધંસ્ત્ર્યક્ષ શમ્બર ।
શતબાહો હયગ્રીવ નમુચે પાક ઇલ્વલ

વિપ્રચિત્તે મમ વચઃ પુલોમન્ શકુનાદયઃ ।
શૃણુતાનન્તરં સર્વે ક્રિયતામાશુ મા ચિરમ્

સપત્નૈર્ઘાતિતઃ ક્ષુદ્રૈર્ભ્રાતા મે દયિતઃ સુહૃત્ ।
પાર્ષ્ણિગ્રાહેણ હરિણા સમેનાપ્યુપધાવનૈઃ

તસ્ય ત્યક્તસ્વભાવસ્ય ઘૃણેર્માયાવનૌકસઃ ।
ભજન્તં ભજમાનસ્ય બાલસ્યેવાસ્થિરાત્મનઃ

મચ્છૂલભિન્નગ્રીવસ્ય ભૂરિણા રુધિરેણ વૈ ।
અસૃક્પ્રિયં તર્પયિષ્યે ભ્રાતરં મે ગતવ્યથઃ

તસ્મિન્ કૂટે ઽહિતે નષ્ટે કૃત્તમૂલે વનસ્પતૌ ।
વિટપા ઇવ શુષ્યન્તિ વિષ્ણુપ્રાણા દિવૌકસઃ

તાવદ્યાત ભુવં યૂયં બ્રહ્મક્ષત્રસમેધિતામ્ ।
સૂદયધ્વં તપોયજ્ઞ સ્વાધ્યાયવ્રતદાનિનઃ

વિષ્ણુર્દ્વિજક્રિયામૂલો યજ્ઞો ધર્મમયઃ પુમાન્ ।
દેવર્ષિપિતૃભૂતાનાં ધર્મસ્ય ચ પરાયણમ્

યત્ર યત્ર દ્વિજા ગાવો વેદા વર્ણાશ્રમક્રિયાઃ ।
તં તં જનપદં યાત સન્દીપયત વૃશ્ચત

ઇતિ તે ભર્તૃનિર્દેશમાદાય શિરસાદૃતાઃ ।
તથા પ્રજાનાં કદનં વિદધુઃ કદનપ્રિયાઃ

પુરગ્રામવ્રજોદ્યાન ક્ષેત્રારામાશ્રમાકરાન્ ।
ખેટખર્વટઘોષાંશ્ચ દદહુઃ પત્તનાનિ ચ

કેચિત્ ખનિત્રૈર્બિભિદુઃ સેતુપ્રાકારગોપુરાન્ ।
આજીવ્યાંશ્ચિચ્છિદુર્વૃક્ષાન્ કેચિત્ પરશુપાણયઃ ।
પ્રાદહન્ શરણાન્યેકે પ્રજાનાં જ્વલિતોલ્મુકૈઃ

એવં વિપ્રકૃતે લોકે દૈત્યેન્દ્રાનુચરૈર્મુહુઃ ।
દિવં દેવાઃ પરિત્યજ્ય ભુવિ ચેરુરલક્ષિતાઃ

હિરણ્યકશિપુર્ભ્રાતુઃ સમ્પરેતસ્ય દુઃખિતઃ ।
કૃત્વા કટોદકાદીનિ ભ્રાતૃપુત્રાન્ અસાન્ત્વયત્

શકુનિં શમ્બરં ધૃષ્ટિં ભૂતસન્તાપનં વૃકમ્ ।
કાલનાભં મહાનાભં હરિશ્મશ્રુમથોત્કચમ્

તન્માતરં રુષાભાનું દિતિં ચ જનનીં ગિરા ।
શ્લક્ષ્ણયા દેશકાલજ્ઞ ઇદમાહ જનેશ્વર

ભ્પ્_07.02.020।0 શ્રીહિરણ્યકશિપુરુવાચ
અમ્બામ્બ હે વધૂઃ પુત્રા વીરં માર્હથ શોચિતુમ્ ।
રિપોરભિમુખે શ્લાઘ્યઃ શૂરાણાં વધ ઈપ્સિતઃ

ભૂતાનામિહ સંવાસઃ પ્રપાયામિવ સુવ્રતે ।
દૈવેનૈકત્ર નીતાનામુન્નીતાનાં સ્વકર્મભિઃ

નિત્ય આત્માવ્યયઃ શુદ્ધઃ સર્વગઃ સર્વવિત્ પરઃ ।
ધત્તે ઽસાવાત્મનો લિઙ્ગં માયયા વિસૃજન્ ગુણાન્

યથામ્ભસા પ્રચલતા તરવો ઽપિ ચલા ઇવ ।
ચક્ષુષા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ચલતીવ ભૂઃ

એવં ગુણૈર્ભ્રામ્યમાણે મનસ્યવિકલઃ પુમાન્ ।
યાતિ તત્સામ્યતાં ભદ્રે હ્યલિઙ્ગો લિઙ્ગવાન્ ઇવ

એષ આત્મવિપર્યાસો હ્યલિઙ્ગે લિઙ્ગભાવના ।
એષ પ્રિયાપ્રિયૈર્યોગો વિયોગઃ કર્મસંસૃતિઃ

સમ્ભવશ્ચ વિનાશશ્ચ શોકશ્ચ વિવિધઃ સ્મૃતઃ ।
અવિવેકશ્ચ ચિન્તા ચ વિવેકાસ્મૃતિરેવ ચ

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યમસ્ય પ્રેતબન્ધૂનાં સંવાદં તં નિબોધત

ઉશીનરેષ્વભૂદ્રાજા સુયજ્ઞ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
સપત્નૈર્નિહતો યુદ્ધે જ્ઞાતયસ્તમુપાસત

વિશીર્ણરત્નકવચં વિભ્રષ્ટાભરણસ્રજમ્ ।
શરનિર્ભિન્નહૃદયં શયાનમસૃગાવિલમ્

પ્રકીર્ણકેશં ધ્વસ્તાક્ષં રભસા દષ્ટદચ્છદમ્ ।
રજઃકુણ્ઠમુખામ્ભોજં છિન્નાયુધભુજં મૃધે

ઉશીનરેન્દ્રં વિધિના તથા કૃતં પતિં મહિષ્યઃ પ્રસમીક્ષ્ય દુઃખિતાઃ ।
હતાઃ સ્મ નાથેતિ કરૈરુરો ભૃશં ઘ્નન્ત્યો મુહુસ્તત્પદયોરુપાપતન્

રુદત્ય ઉચ્ચૈર્દયિતાઙ્ઘ્રિપઙ્કજં સિઞ્ચન્ત્ય અસ્રૈઃ કુચકુઙ્કુમારુણૈઃ ।
વિસ્રસ્તકેશાભરણાઃ શુચં નૃણાં સૃજન્ત્ય આક્રન્દનયા વિલેપિરે

અહો વિધાત્રાકરુણેન નઃ પ્રભો ભવાન્ પ્રણીતો દૃગગોચરાં દશામ્ ।
ઉશીનરાણામસિ વૃત્તિદઃ પુરા કૃતો ઽધુના યેન શુચાં વિવર્ધનઃ

ત્વયા કૃતજ્ઞેન વયં મહીપતે કથં વિના સ્યામ સુહૃત્તમેન તે ।
તત્રાનુયાનં તવ વીર પાદયોઃ શુશ્રૂષતીનાં દિશ યત્ર યાસ્યસિ

એવં વિલપતીનાં વૈ પરિગૃહ્ય મૃતં પતિમ્ ।
અનિચ્છતીનાં નિર્હારમર્કો ઽસ્તં સન્ન્યવર્તત

તત્ર હ પ્રેતબન્ધૂનામાશ્રુત્ય પરિદેવિતમ્ ।
આહ તાન્ બાલકો ભૂત્વા યમઃ સ્વયમુપાગતઃ

ભ્પ્_07.02.037।0 શ્રીયમ ઉવાચ
અહો અમીષાં વયસાધિકાનાં વિપશ્યતાં લોકવિધિં વિમોહઃ ।
યત્રાગતસ્તત્ર ગતં મનુષ્યં સ્વયં સધર્મા અપિ શોચન્ત્યપાર્થમ્

અહો વયં ધન્યતમા યદત્ર ત્યક્તાઃ પિતૃભ્યાં ન વિચિન્તયામઃ ।
અભક્ષ્યમાણા અબલા વૃકાદિભિઃ સ રક્ષિતા રક્ષતિ યો હિ ગર્ભે

ય ઇચ્છયેશઃ સૃજતીદમવ્યયો ય એવ રક્ષત્યવલુમ્પતે ચ યઃ ।
તસ્યાબલાઃ ક્રીડનમાહુરીશિતુશ્ ચરાચરં નિગ્રહસઙ્ગ્રહે પ્રભુઃ

પથિ ચ્યુતં તિષ્ઠતિ દિષ્ટરક્ષિતં ગૃહે સ્થિતં તદ્વિહતં વિનશ્યતિ ।
જીવત્યનાથો ઽપિ તદીક્ષિતો વને ગૃહે ઽભિગુપ્તો ઽસ્ય હતો ન જીવતિ

ભૂતાનિ તૈસ્તૈર્નિજયોનિકર્મભિર્ ભવન્તિ કાલે ન ભવન્તિ સર્વશઃ ।
ન તત્ર હાત્મા પ્રકૃતાવપિ સ્થિતસ્ તસ્યા ગુણૈરન્યતમો હિ બધ્યતે

ઇદં શરીરં પુરુષસ્ય મોહજં યથા પૃથગ્ ભૌતિકમીયતે ગૃહમ્ ।
યથૌદકૈઃ પાર્થિવતૈજસૈર્જનઃ કાલેન જાતો વિકૃતો વિનશ્યતિ

યથાનલો દારુષુ ભિન્ન ઈયતે યથાનિલો દેહગતઃ પૃથક્ સ્થિતઃ ।
યથા નભઃ સર્વગતં ન સજ્જતે તથા પુમાન્ સર્વગુણાશ્રયઃ પરઃ

સુયજ્ઞો નન્વયં શેતે મૂઢા યમનુશોચથ ।
યઃ શ્રોતા યો ઽનુવક્તેહ સ ન દૃશ્યેત કર્હિચિત્

ન શ્રોતા નાનુવક્તાયં મુખ્યો ઽપ્યત્ર મહાન્ અસુઃ ।
યસ્ત્વિહેન્દ્રિયવાન્ આત્મા સ ચાન્યઃ પ્રાણદેહયોઃ

ભૂતેન્દ્રિયમનોલિઙ્ગાન્ દેહાન્ ઉચ્ચાવચાન્ વિભુઃ ।
ભજત્યુત્સૃજતિ હ્યન્યસ્તચ્ ચાપિ સ્વેન તેજસા

યાવલ્ લિઙ્ગાન્વિતો હ્યાત્મા તાવત્ કર્મનિબન્ધનમ્ ।
તતો વિપર્યયઃ ક્લેશો માયાયોગો ઽનુવર્તતે

વિતથાભિનિવેશો ઽયં યદ્ગુણેષ્વર્થદૃગ્વચઃ ।
યથા મનોરથઃ સ્વપ્નઃ સર્વમૈન્દ્રિયકં મૃષા

અથ નિત્યમનિત્યં વા નેહ શોચન્તિ તદ્વિદઃ ।
નાન્યથા શક્યતે કર્તું સ્વભાવઃ શોચતામિતિ

લુબ્ધકો વિપિને કશ્ચિત્ પક્ષિણાં નિર્મિતો ઽન્તકઃ ।
વિતત્ય જાલં વિદધે તત્ર તત્ર પ્રલોભયન્

કુલિઙ્ગમિથુનં તત્ર વિચરત્ સમદૃશ્યત ।
તયોઃ કુલિઙ્ગી સહસા લુબ્ધકેન પ્રલોભિતા

આસજ્જત સિચસ્તન્ત્ર્યાં મહિષ્યઃ કાલયન્ત્રિતા ।
કુલિઙ્ગસ્તાં તથાપન્નાં નિરીક્ષ્ય ભૃશદુઃખિતઃ ।
સ્નેહાદકલ્પઃ કૃપણઃ કૃપણાં પર્યદેવયત્

અહો અકરુણો દેવઃ સ્ત્રિયાકરુણયા વિભુઃ ।
કૃપણં મામનુશોચન્ત્યા દીનયા કિં કરિષ્યતિ

કામં નયતુ માં દેવઃ કિમર્ધેનાત્મનો હિ મે ।
દીનેન જીવતા દુઃખમનેન વિધુરાયુષા

કથં ત્વજાતપક્ષાંસ્તાન્ માતૃહીનાન્ બિભર્મ્યહમ્ ।
મન્દભાગ્યાઃ પ્રતીક્ષન્તે નીડે મે માતરં પ્રજાઃ

એવં કુલિઙ્ગં વિલપન્તમારાત્ પ્રિયાવિયોગાતુરમશ્રુકણ્ઠમ્ ।
સ એવ તં શાકુનિકઃ શરેણ વિવ્યાધ કાલપ્રહિતો વિલીનઃ

એવં યૂયમપશ્યન્ત્ય આત્માપાયમબુદ્ધયઃ ।
નૈનં પ્રાપ્સ્યથ શોચન્ત્યઃ પતિં વર્ષશતૈરપિ

ભ્પ્_07.02.058।0 શ્રીહિરણ્યકશિપુરુવાચ
બાલ એવં પ્રવદતિ સર્વે વિસ્મિતચેતસઃ ।
જ્ઞાતયો મેનિરે સર્વમનિત્યમયથોત્થિતમ્

યમ એતદુપાખ્યાય તત્રૈવાન્તરધીયત ।
જ્ઞાતયો હિ સુયજ્ઞસ્ય ચક્રુર્યત્ સામ્પરાયિકમ્

અતઃ શોચત મા યૂયં પરં ચાત્માનમેવ વા ।
ક આત્મા કઃ પરો વાત્ર સ્વીયઃ પારક્ય એવ વા ।
સ્વપરાભિનિવેશેન વિનાજ્ઞાનેન દેહિનામ્

ભ્પ્_07.02.061।0 શ્રીનારદ ઉવાચ
ઇતિ દૈત્યપતેર્વાક્યં દિતિરાકર્ણ્ય સસ્નુષા ।
પુત્રશોકં ક્ષણાત્ ત્યક્ત્વા તત્ત્વે ચિત્તમધારયત્